කථාවත්ථුපකරණ-අනුටීකා
ගන්ථාරම්භවණ්ණනා
සමුදායෙ එකදෙසා අන්තොගධාති සමුදායො තෙසං අධිට්ඨානභාවෙන වුත්තො යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති දස්සෙති ‘‘කථාසමුදායස්සා’’තිආදිනා. තත්ථ කථානන්ති තිස්සො කථා වාදො ජප්පො විතණ්ඩාති. තෙසු යෙන පමාණතක්කෙහි පක්ඛපටිපක්ඛානං පතිට්ඨාපනපටික්ඛෙපා හොන්ති, සො වාදො. එකාධිකරණා හි අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධා ධම්මා පක්ඛපටිපක්ඛා යථා ‘‘හොති තථාගතො පරං මරණා, න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති (දී. නි. 1.65). නානාධිකරණා පන අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධාපි පක්ඛපටිපක්ඛා නාම න හොන්ති යථා ‘‘අනිච්චං රූපං, නිච්චං නිබ්බාන’’න්ති. යෙන ඡලජාතිනිග්ගහට්ඨානෙහි පක්ඛපටිපක්ඛානං පතිට්ඨාපනං පටික්ඛෙපාරම්භො, සො ජප්පො. ආරම්භමත්තමෙවෙත්ථ, න අත්ථසිද්ධීති දස්සනත්ථං ආරම්භග්ගහණං. යාය පන ඡලජාතිනිග්ගහට්ඨානෙහි පටිපක්ඛපටික්ඛෙපාය වායමන්ති, සා විතණ්ඩා. තත්ථ අත්ථවිකප්පුපපත්තියා වචනවිඝාතො ඡලං යථා ‘‘නවකම්බලොයං පුරිසො, රාජා නො සක්ඛී’’ති එවමාදි. දූසනභාසා ජාතයො, උත්තරපතිරූපකාති අත්ථො. නිග්ගහට්ඨානානි පරතො ආවි භවිස්සන්ති. එවං වාදජප්පවිතණ්ඩප්පභෙදාසු තීසු කථාසු ඉධ වාදකථා ‘‘කථා’’ති අධිප්පෙතා. සා ච ඛො අවිපරීතධම්මතාය පතිට්ඨාපනවසෙන, න විග්ගාහිකකථාභාවෙනාති වෙදිතබ්බං. මාතිකාඨපනෙනෙවාති උද්දෙසදෙසනාය එව. ඨපිතස්සාති දෙසිතස්ස. දෙසනා හි දෙසෙතබ්බමත්ථං විනෙය්‍යසන්තානෙසු ඨපනතො නික්ඛිපනතො ඨපනං, නික්ඛෙපොති ච වුච්චති.
ගන්ථාරම්භවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
නිදානකථාවණ්ණනා
පරිනිබ්බානමෙව …පෙ… වුත්තං. අභින්නසභාවම්පි හි අත්ථං තදඤ්ඤධම්මතො විසෙසාවබොධනත්ථං අඤ්ඤං විය කත්වා වොහරන්ති යථා ‘‘අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති ධම්මා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1). සාති අසඞ්ඛතා ධාතු. කරණභාවෙන වුත්තා යථාවුත්තස්ස උපසමස්ස සාධකතමභාවං සන්ධාය. ධම්මවාදී…පෙ… දුබ්බලතා වුත්තා තථාරූපාය පඤ්ඤාය භාවෙ තාදිසානං පක්ඛභාවාභාවතො. ලද්ධියාති ‘‘අත්ථි පුග්ගලො සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන, පරිහායති අරහා අරහත්තා’’තිආදිලද්ධියා. සුත්තන්තෙහීති දෙවතාසංයුත්තාදීහි. ලිඞ්ගාකප්පභෙදං පරතො සයමෙව වක්ඛති.
භින්දිත්වා මූලසඞ්ගහන්ති මූලසඞ්ගීතිං විනාසෙත්වා, භෙදං වා කත්වා යථා සා ඨිතා, තතො අඤ්ඤථා කත්වා. සඞ්ගහිතතො වා අඤ්ඤත්‍රාති මූලසඞ්ගීතියා සඞ්ගහිතතො අඤ්ඤත්‍ර. තෙනාහ ‘‘අසඞ්ගහිතං සුත්ත’’න්ති. නීතත්ථං යථාරුතවසෙන විඤ්ඤෙය්‍යත්ථත්තා. නෙය්‍යත්ථං විපරිණාමදුක්ඛතාදිවසෙන නිද්ධාරෙතබ්බත්ථත්තා. තීහි ඨානෙහීති ‘‘සූරා සතිමන්තො ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති (අ. නි. 9.21) එවං වුත්තෙහි තීහි කාරණෙහි. අඤ්ඤං සන්ධාය භණිතන්ති එකං පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතං බ්‍රහ්මචරියවාසං සන්ධාය භණිතං. අඤ්ඤං අත්ථං ඨපයිංසූති සබ්බස්සපි බ්‍රහ්මචරියවාසස්ස වසෙන ‘‘නත්ථි දෙවෙසු බ්‍රහ්මචරියවාසො’’තිආදිකං (කථා. 269) අඤ්ඤං අත්ථං ඨපයිංසු. සුත්තඤ්ච අඤ්ඤං සන්ධාය භණිතං තතො අඤ්ඤං සන්ධාය භණිතං කත්වා ඨපයිංසු, තස්ස අත්ථඤ්ච අඤ්ඤං ඨපයිංසූති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. සුඤ්ඤතාදීති ආදි-සද්දෙන අනිච්චතාදිං සඞ්ගණ්හාති.
ගම්භීරං එකදෙසං මහාපදෙසපරිවාරාදිං. එකච්චෙ සකලං අභිධම්මං විස්සජ්ජිංසු ඡඩ්ඩයිංසු සෙය්‍යථාපි සුත්තන්තිකා. තෙ හි තං න ජිනවචනන්ති වදන්ති. කථාවත්ථුස්ස සවිවාදත්තෙතිආදි හෙට්ඨා නිදානට්ඨකථාය ආගතනයං සන්ධාය වුත්තං. කෙචි පන පුග්ගලපඤ්ඤත්තියාපි සවිවාදත්තං මඤ්ඤන්ති. ‘‘තතියසඞ්ගීතිතො පුබ්බෙ පවත්තමානානං වසෙනා’’ති ඉදං කස්මා වුත්තං, නනු තතියසඞ්ගීතිතො පුබ්බෙපි තං මාතිකාරූපෙන පවත්තතෙව? නිද්දෙසං වා සන්ධාය තථා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤානීති අඤ්ඤාකාරානි අභිධම්මපකරණාදීනි අකරිංසු, පවත්තන්තානිපි තානි අඤ්ඤථා කත්වා පඨිංසූති අත්ථො. මඤ්ජුසිරීති ඉදං කස්මා වුත්තං. න හි තං නාමං පිටකත්තයං අනුවත්තන්තෙහි භික්ඛූහි ගය්හති? ඉතරෙහි ගය්හමානම්පි වා සාසනිකපරිඤ්ඤෙහි න සාසනාවචරං ගය්හතීති කත්වා වුත්තං. නිකායනාමන්ති මහාසඞ්ඝිකාදිනිකායනාමං, දුත්තගුත්තාදිවග්ගනාමඤ්ච.
සඞ්කන්තිකානං භෙදො සුත්තවාදීති සඞ්කන්තිකානං අනන්තරෙ එකො නිකායභෙදො සුත්තවාදී නාම භිජ්ජිත්ථ. සහාති එකජ්ඣං කත්වා, ගණියමානාති අත්ථො.
උප්පන්නෙ වාදෙ සන්ධායාති තතියසඞ්ගීතිකාලෙ උප්පන්නෙ වාදෙ සන්ධාය. උප්පජ්ජනකෙති තතො පට්ඨාය යාව සද්ධම්මන්තරධානා එත්ථන්තරෙ උප්පජ්ජනකෙ. සුත්තසහස්සාහරණඤ්චෙත්ථ පරවාදභඤ්ජනත්ථඤ්ච සකවාදපතිට්ඨාපනත්ථඤ්ච. සුත්තෙකදෙසොපි හි ‘‘සුත්ත’’න්ති වුච්චති සමුදායවොහාරස්ස අවයවෙසුපි දිස්සනතො යථා ‘‘පටො දඩ්ඪො, සමුද්දො දිට්ඨො’’ති ච. තෙ පනෙත්ථ සුත්තපදෙසා ‘‘අත්ථි පුග්ගලො අත්තහිතාය පටිපන්නො’’තිආදිනා ආගතා වෙදිතබ්බා.
නිදානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
මහාවග්ගො
1. පුග්ගලකථා
1. සුද්ධසච්චිකට්ඨො
1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා
1. සම්බරාදීහි පකප්පිතවිජ්ජා, තථාභිසඞ්ඛතානි ඔසධානි ච ‘‘මායා’’ති වුච්චන්ති, ඉධ පන මායාය ආහිතවිසෙසා අභූතඤ්ඤෙය්‍යාකාරා අධිප්පෙතාති දස්සෙන්තො ‘‘මායාය අමණිආදයො මණිආදිආකාරෙන දිස්සමානා මායාති වුත්තා’’ති ආහ. සච්චඤ්ඤෙව සච්චිකං, සො එව අත්ථො අවිපරීතස්ස ඤාණස්ස විසයභාවට්ඨෙනාති සච්චිකට්ඨො. තෙනාහ ‘‘භූතට්ඨො’’ති. අවිපරීතභාවතො එව පරමො පධානො අත්ථොති පරමත්ථො, ඤාණස්ස පච්චක්ඛභූතො ධම්මානං අනිද්දිසිතබ්බසභාවො. තෙන වුත්තං ‘‘උත්තමත්ථො’’ති.
අත්ථීති වචනසාමඤ්ඤෙනාති ‘‘අත්ථි පුග්ගලො අත්තහිතාය පටිපන්නො’’තිආදීසු (අ. නි. 4.96; කථා. 22) ‘‘අත්ථී’’ති පවත්තවචනසාමඤ්ඤෙන. අත්ථවිකප්පුපපත්තියා වචනවිඝාතො ඡලන්ති වදන්ති. පතිට්ඨං පච්ඡින්දන්තොති හෙතුං දූසෙන්තො, අහෙතුං කරොන්තොති අත්ථො. හෙතු හි පටිඤ්ඤාය පතිට්ඨාපනතො පතිට්ඨා, තං පන හෙතුං අත්ථමත්තතො දස්සෙන්තො ‘‘යදි සච්චිකට්ඨෙනා’’තිආදිමාහ. පයොගතො පන දූසනෙන සද්ධිං පරතො ආවි භවිස්සති. ඔකාසං අදදමානොති යථානුරූපං යුත්තිං වත්තුං අවසරං අදෙන්තො. අථ වා පතිට්ඨං පච්ඡින්දන්තො, පටිඤ්ඤං එව පරිවත්තෙන්තොති අත්ථො. උපලබ්භති පුග්ගලොති හි සකවාදිං උද්දිස්ස පරවාදිනො පටිඤ්ඤාව න යුත්තා අප්පසිද්ධත්තා විසෙසිතබ්බස්ස. තෙනෙවාහ ‘‘අනුපලබ්භනෙය්‍යතො න තව වාදො තිට්ඨතීති නිවත්තෙන්තො’’ති. රූපඤ්ච උපලබ්භති…පෙ… දස්සෙතීති එතෙන පරවාදිනා අධිප්පෙතහෙතුනො විපරීතත්ථසාධකත්තං දස්සෙති.
උපලබ්භමානං නාම හොතීති ආකාරතො තංආකාරවන්තානං අනඤ්ඤත්තාති අධිප්පායො. අඤ්ඤථාති ආකාර, ආකාරවන්තානං භෙදෙ. එතිස්සාති ‘‘තතො සො පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමට්ඨෙනා’’ති එවං වුත්තාය දුතියපුච්ඡාය. එස විසෙසොති යො යථාවුත්තො ද්වින්නං පුච්ඡානං විසයස්ස සභාවාකාරභෙදො, එස ද්වින්නං පුච්ඡානං විසෙසො. සභාවධම්මානං සාමඤ්ඤලක්ඛණෙන අභින්නානම්පි සලක්ඛණතො භෙදොයෙවාති අඤ්ඤධම්මස්ස අඤ්ඤෙනාකාරෙන න කදාචිපි උපලබ්භො භවෙය්‍ය. යදි සියා, අඤ්ඤත්තමෙව න සියාති රුප්පනාදිසපච්චයාදිආකාරෙන අනුපලබ්භමානොපි පුග්ගලො අත්තනො භූතසභාවට්ඨෙන උපලබ්භතෙවාති වදන්තං පරවාදිනං පති ‘‘යො සච්චිකට්ඨො’’තිආදි චොදනා අනොකාසාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා පන…පෙ… නිග්ගහො ච න කාතබ්බො’’ති. තත්ථ නිග්ගහොති ‘‘ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති එවං වුත්තනිග්ගහො, පරාජයාරොපනෙන පරවාදිනො නිග්ගණ්හනන්ති අත්ථො.
ස්වායං පන යස්මා තස්ස වාදාපරාධහෙතුකො, තස්මා තං දස්සෙතුං අට්ඨකථායං දොසාපරාධපරියායෙහි විභාවිතො. අවජානනඤ්හෙත්ථ නිග්ගහට්ඨානං. තථා හි පටිඤ්ඤාහානි, පටිඤ්ඤාන්තරං, පටිඤ්ඤාවිරොධො, පටිඤ්ඤාසඤ්ඤාසො, හෙත්වන්තරං, අත්ථන්තරං, නිරත්ථකං, අවිඤ්ඤාතත්ථං, අසම්බන්ධත්ථං, අප්පත්තකාලං, ඌනං, අධිකං, පුනරුත්තං, අනනුභාසනං, අවිඤ්ඤාතං, අප්පටිභා, වික්ඛෙපො, මතානුඤ්ඤා, අනුයුඤ්ජිතබ්බස්ස උපෙක්ඛනං, අනනුයුඤ්ජිතබ්බස්ස අනුයොගො, අපසිද්ධන්තරං, හෙත්වාභාසා චාති ද්වාවීසති නිග්ගහට්ඨානානි ඤායවාදිනො වදන්ති.
තත්ථ විසදිසූදාහරණධම්මානුජානනං පඨමුදාහරණෙ පටිඤ්ඤාහානි. පටිඤ්ඤාතත්ථපටිසෙධෙ තදඤ්ඤත්ථනිද්දෙසො පටිඤ්ඤාන්තරං. පටිඤ්ඤාවිරුද්ධහෙතුකිත්තනං පටිඤ්ඤාවිරොධො. පටිඤ්ඤාතත්ථාපනයනං පටිඤ්ඤාසඤ්ඤාසො. අවිසෙසවුත්තෙ හෙතුම්හි පටිසිද්ධෙ විසෙසහෙතුකථනං හෙත්වන්තරං. අධිකතත්ථානුපයොගිඅත්ථකථනං අත්ථන්තරං. මාතිකාපාඨො විය අත්ථහීනං නිරත්ථකං. තික්ඛත්තුං වුත්තම්පි සක්ඛිපටිවාදීහි අවිදිතං අවිඤ්ඤාතත්ථං. පුබ්බාපරවසෙන සම්බන්ධරහිතං අසම්බන්ධත්ථං. අවයවවිපල්ලාසවචනං අප්පත්තකාලං. අවයවවිකලං ඌනං. අධිකහෙතූදාහරණං අධිකං. ඨපෙත්වා අනුවාදං සද්දත්ථානං පුනප්පුනං වචනං අත්ථාපන්නවචනඤ්ච පුනරුත්තං. පරිසාය විදිතස්ස තීහි වුත්තස්ස අපච්චුදාහාරො අනනුභාසනං. යං වාදිනා වුත්තං පරිසාය විඤ්ඤාතං පටිවාදිනා දුවිඤ්ඤාතං, තං අවිඤ්ඤාතං. තංවාදිනා වත්තබ්බෙ වුත්තෙ පරවාදිනො පටිවචනස්ස අනුපට්ඨානං අප්පටිභා. කිච්චන්තරප්පසඞ්ගෙන කථාවිච්ඡින්දනං වික්ඛෙපො. අත්තනො දොසානුජානනෙන පරපක්ඛස්ස දොසප්පසඤ්ජනං පරමතානුජානනං මතානුඤ්ඤා. නිග්ගහප්පත්තස්ස නිග්ගණ්හනං අනුයුඤ්ජිතබ්බස්ස උපෙක්ඛනං. සම්පත්තනිග්ගහස්ස අනිග්ගහට්ඨානෙ ච නිග්ගණ්හනං අනුයුඤ්ජිතබ්බස්ස අනුයොගො. එකං සිද්ධන්තමනුජානිත්වා අනියමතො තදඤ්ඤසිද්ධන්තකථාප්පසඤ්ජනං අපසිද්ධන්තරං. අසිද්ධා අනෙකන්තිකා විරුද්ධා ච හෙත්වාභාසා, හෙතුපතිරූපකාති අත්ථො. තෙසඤ්ච කථනං නිග්ගහට්ඨානන්ති.
ඉමෙසු ද්වාවීසතියා නිග්ගහට්ඨානෙසු ඉදං පටිඤ්ඤාය අපනයනතො සයමෙව පච්චක්ඛානතො පටිඤ්ඤාසඤ්ඤාසො නාම නිග්ගහට්ඨානං. තෙනෙවාහ ‘‘අවජානනෙනෙව නිග්ගහං දස්සෙතී’’ති. අසිද්ධත්තාති එතෙන පච්චක්ඛතො අනුමානතො ච පුග්ගලස්ස අනුපලබ්භමාහ. න හි සො පච්චක්ඛතො උපලබ්භති. යදි උපලබ්භෙය්‍ය, විවාදො එව න සියා, අනුමානම්පි තාදිසං නත්ථි, යෙන පුග්ගලං අනුමිනෙය්‍යුං. තථා හි තං සාසනිකො පුග්ගලවාදී වදෙය්‍ය ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති, අත්ථි පුග්ගලො’’ති භගවතා වුත්තත්තා රූපවෙදනාදි විය. යඤ්හි භගවතා ‘‘අත්ථී’’ති යදි වුත්තං, තං පරමත්ථතො අත්ථි යථා තං රූපං වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං. යං පන පරමත්ථතො නත්ථි, න තං භගවතා ‘‘අත්ථී’’ති වුත්තං යථා තං පකතිවාදිආදීනං පකතිආදීති, තං මිච්ඡා. එත්ථ හි යදි වොහාරතො පුග්ගලස්ස අත්ථිභාවො අධිප්පෙතො, සිද්ධං සාධනං, අථ පරමත්ථතො, අසිද්ධො හෙතු තථා අවුත්තත්තා. විරුද්ධො ච තස්ස අනිච්චසඞ්ඛතපටිච්චසමුප්පන්නාදිභාවාසාධනතො රූපවෙදනාදීසු තථා දිට්ඨත්තාතිආදිනා තස්ස අහෙතුකභාවස්සෙව පාකටභාවතො.
යං පන බාහිරකා පුථු අඤ්ඤතිත්ථියා වදන්ති. අත්ථෙව ච පරමත්ථතො අත්තා ඤාණාභිධානස්ස පවත්තියා නිමිත්තභාවතො රූපාදි විය. අථ වා අත්තාතිරිත්තපදත්ථන්තරො රූපක්ඛන්ධො ඛන්ධසභාවත්තා යථා තං ඉතරක්ඛන්ධා. යඤ්හෙත්ථ පදත්ථන්තරං, සො පුග්ගලොති අධිප්පායො.
එත්ථ ච පුරිමස්ස හෙතුනො පඤ්ඤත්තියා අනෙකන්තිකතා අසිද්ධතා ච. න හි අසතො සකවාදිනං පති පරමත්ථතො ඤාණාභිධානප්පවත්තියා නිමිත්තභාවො සිජ්ඣති. වොහාරතො චෙ, තදසිද්ධසාධනතා රූපාදිසභාවවිනිමුත්තරූපොපි පුග්ගලො න හොතීති එවමාදිවිරුද්ධත්ථතා. පච්ඡිමස්ස පන හෙතුනො සාධෙතබ්බත්ථසාමඤ්ඤපරිග්ගහෙ සිද්ධසාධනතා, රූපක්ඛන්ධතො පදත්ථන්තරතො පරමත්ථන්තරභූතවෙදනාදිසම්භවස්ස ඉච්ඡිතත්තා ච. තබ්බිසෙසපරිග්ගහෙ ච සකවාදිනං පති උදාහරණාභාවො පරපරිකප්පිතජීවපදත්ථවිරහතො. ඉතරක්ඛන්ධානං වෙදනාදිවිනිමුත්තඋභයසිද්ධජීවපදත්ථසහිතොපි රූපක්ඛන්ධො න හොති ඉතරක්ඛන්ධා වියාති විරුද්ධත්ථතා ච.
යං පන කාණාදා ‘‘සුඛාදීනං නිස්සයභාවතො’’ති අනුමානං වදන්ති, තෙ ඉදං වත්තබ්බා – කිං සුඛාදීනං අත්තනි පටිබද්ධං යතො සුඛාදිනිස්සයතාය අත්තා අනුමීයති. යදි උප්පාදො, එවං සන්තෙ සබ්බෙපි සුඛාදයො එකතො එව භවෙය්‍යුං කාරණස්ස සන්නිහිතභාවතො අඤ්ඤනිරපෙක්ඛතො ච. අථ අඤ්ඤම්පි කිඤ්චි ඉන්ද්‍රියාදිකාරණන්තරමපෙක්ඛිතබ්බං, තදෙව හොතු කාරණං, කිමඤ්ඤෙන අදිට්ඨසාමත්ථියෙන පරිකප්පිතෙන පයොජනං. අථ පන තෙසං අත්තාධීනා වුත්තීති වදෙය්‍යුං, එවම්පි න සිජ්ඣති උදාහරණාභාවතො. න හි රූපාදිවිනිමුත්තො තාදිසො කොචි සභාවධම්මො සුඛාදිසන්නිස්සයභූතො අත්ථි, යතො අත්තනො අත්තත්ථසිද්ධියා උදාහරණං අපදිසෙය්‍යුං. ඉමිනා නයෙන අසමාසපදාභිධෙය්‍යත්තාතිආදීනම්පි අයුත්තත්තා නිවාරෙතබ්බා. තථා ‘‘අඤ්ඤස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අසිද්ධත්තා’’ති ඉමිනා ච පකතිඅණුආදීනම්පි බාහිරපරිකප්පිතානං අසිද්ධතා වුත්තාවාති වෙදිතබ්බා. කථං පන තෙසං අසිද්ධීති? පමාණෙන අනුපලබ්භනතො. න හි පච්චක්ඛතො පකති සිද්ධා කපිලස්සපි ඉසිනො තස්ස අපච්චක්ඛභාවස්ස කාපිලෙහි අනුඤ්ඤායමානත්තා.
යං පන ‘‘අත්ථි පධානං භෙදානං අන්වයදස්සනතො සකලකලාපමත්තං වියා’’ති තෙ අනුමානං වදන්ති. ඉමිනා හි භෙදානං සත්වාදීනං විජ්ජමානපධානතා පටිඤ්ඤාතා. එත්ථ ච වුච්චතෙ – සකලාදීනං පධානං තබ්බිභාගෙහි කිං අඤ්ඤත්තං, උදාහු අනඤ්ඤන්ති, කිඤ්චෙත්ථ යදි අඤ්ඤත්තං, සබ්බො ලොකො පධානමයොති සමයවිරොධො සියා, සණ්ඨානභෙදෙන අඤ්ඤත්ථ පටිජානනතො න දොසොති චෙ? තං න, වලයකටකාදිසණ්ඨානභෙදෙපි කනකාභෙදදස්සනතො. න හි සණ්ඨානං වත්ථුභෙදනිමිත්තං තස්ස අනුපාදානත්තා. යං යස්ස භෙදනිමිත්තං, න තං තස්ස අනුපාදානං යථා සුවණ්ණමත්තිකාදිඝටාදීනං සුවණ්ණඝටො මත්තිකාඝටො කොසෙය්‍යපටො කප්පාසපටොති ච සාධෙතබ්බධම්මරහිතඤ්ච උදාහරණං. න හි පධානෙකකාරණපුබ්බකත්තං සකලාදීනං පකතිවාදිනො සිද්ධං, නාපි කාපිලානං කථඤ්චි අඤ්ඤත්තානුජානනතො. අනඤ්ඤත්තෙ පන උදාහරණාභාවො. න හි තදෙව සාධෙතබ්බං තදෙව ච උදාහරණං යුත්තං, අන්වයදස්සනම්පි අසිද්ධං. න හි තදෙව තෙන අන්විතං යුජ්ජති. පධානෙන අන්වයදස්සනම්පි අසිද්ධං පරවාදිනොති ගුණස්ස පධානස්ස අනනුජානනතො. අථ යං කිඤ්චි කාරණං පධානං ‘‘පධීයති එත්ථ ඵල’’න්ති, එවම්පි අසිද්ධමෙව කාරණෙ ඵලස්ස අත්ථිභාවානනුජානනතො, හෙතුනො ච අසිද්ධනිස්සයතාපරාභිමතභෙදානනුජානනතො. අථ විසෙසෙන කාරණායත්තවුත්තිතා ඵලස්ස සාධීයති, න කිඤ්චි විරුද්ධං ධම්මානං යථාසකං පච්චයෙන පටිච්චසමුප්පත්තියා ඉච්ඡිතත්තාති.
අපිච පකතිවාදිනො ‘‘සත්වරජතමසඞ්ඛාතානං තිණ්ණං ගුණානං සමභාවො පකති, සා ච නිච්චා සත්වාදිවිසමසභාවතො අනිච්චතො මහතාදිවිකාරතො අනඤ්ඤා’’ති පටිජානන්ති. සා තෙසං වුත්තප්පකාරා පකති න සිජ්ඣති තතො විරුද්ධසභාවතො විකාරතො අනඤ්ඤත්තා. න හි අස්සස්ස විසාණං දීඝං, තඤ්ච රස්සතො ගොවිසාණතො අනඤ්ඤන්ති වුච්චමානං සිජ්ඣති. කිඤ්ච භිය්‍යො? තිණ්ණං එකභාවාභාවතො. සත්වාදිගුණත්තයතො හි පකතියා අනඤ්ඤත්තං ඉච්ඡන්තානං තෙසං සත්වාදීනම්පි පකතියා අනඤ්ඤත්තං ආපජ්ජති, න ච යුත්තං තිණ්ණං එකභාවොති. එවම්පි පකති න සිජ්ඣති. කථං? අනෙකදොසාපත්තිතො. යදි හි බ්‍යත්තසභාවතො විකාරතො අබ්‍යත්තසභාවා පකති අනඤ්ඤා, එවං සන්තෙ හෙතුමන්තතා අනිච්චතා අබ්‍යාපිතා සකිරියතා අනෙකතා නිස්සිතතා ලිඞ්ගතා සාවයවතා පරතන්ත්‍රතාති එවමාදයො අනෙකෙ දොසා පකතියා ආපජ්ජන්ති, න ජාතිවිකාරතො අනඤ්ඤා පටිජානිතබ්බා. තථා ච සති සමයවිරොධොති කප්පනාමත්තං පකතීති අසිද්ධා සාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.
පකතියා ච අසිද්ධාය තංනිමිත්තකභාවෙන වුච්චමානා මහතාදයොපි අසිද්ධා එව. යථා ච පකති මහතාදයො ච, එවං ඉස්සරපජාපතිපුරිසකාලසභාවනියතියදිච්ඡාදයොපි. එතෙසු හි ඉස්සරො තාව න සිජ්ඣති උපකාරස්ස අදස්සනතො. සත්තානඤ්හි ජාතියං මාතාපිතූනං බීජඛෙත්තභාවෙන කම්මස්ස හීනතාදිවිභාගකරණෙන, තතො පරඤ්ච උතුආහාරානං බ්‍රූහනුපත්ථම්භනෙන, ඉන්ද්‍රියානං දස්සනාදිකිච්චසාධනෙන උපකාරො දිස්සති, න, එවමිස්සරස්ස. හීනතාදිවිභාගකරණමිස්සරස්සාති චෙ? තං න, අසිද්ධත්තා. යථාවුත්තො උපකාරවිසෙසො ඉස්සරනිම්මිතො, න කම්මුනාති සාධනීයමෙතං. ඉතරත්‍රාපි සමානමෙතන්ති චෙ? න, කම්මතො ඵලනියමසිද්ධත්තා. සති හි කතූපචිතෙ කම්මස්මිං තත්ථ යං අකුසලං, තතො හීනතා, යං කුසලං, තතො පණීතතාති සිද්ධමෙතං. ඉස්සරවාදිනාපි හි න සක්කා කම්මං පටික්ඛිපිතුං.
අපිචෙතස්ස ලොකවිචිත්තස්ස ඉස්සරනිම්මානභාවෙ බහූ දොසා සම්භවන්ති. කථං? යදි සබ්බමිදං ලොකවිචිත්තං ඉස්සරනිම්මිතං, සහෙව වචනෙන පවත්තිතබ්බං, න කමෙන. න හි සන්නිහිතකාරණානං ඵලානං කමෙන උප්පත්ති යුත්තා, කාරණන්තරාපෙක්ඛාය ඉස්සරස්ස සාමත්ථියහානි. චක්ඛාදීනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු කාරණභාවො න යුත්තො. කරොතීති හි කාරණන්ති. ඉස්සරො එව ච කාරකොති සබ්බකාරණානං කාරණභාවහානි. යෙහි පුථුවිසෙසෙහි ඉස්සරො පසීදෙය්‍ය, තෙසඤ්ච සයංකාරතා ආපජ්ජති, තථා සබ්බෙසං හෙතුකානං කාරණභාවො. යඤ්ජෙතං නිම්මානං, තඤ්චස්ස අත්තදත්ථං වා සියා, පරත්ථං වා සියා. අත්තදත්ථතායං අත්තනො ඉස්සරභාවහානි අකතකිච්චතාය ඉසිතාවසිතාභාවතො. තෙන වා නිම්මිතෙන යං අත්තනො කාතබ්බං, තං කස්මා සයමෙව න කරොති. පරත්ථතායං පන පරො නාමෙත්ථ ලොකො එවාති කිමත්ථියං තස්ස නිරයාදිරොගාදිවිසාදිනිම්මානං. යා චස්ස ඉස්සරතා, සා සයංකතා වා සියා පරංකතා වා අහෙතුකා වා. තත්ථ සයංකතා චෙ, තතො පුබ්බෙ අනිස්සරභාවාපත්ති. පරංකතා චෙ, පච්ඡාපි අනිස්සරභාවාපත්ති සඋත්තරතා ච සියා. අහෙතුකා චෙ, න කස්සචි අනිස්සරතාති එවමිස්සරස්සපි අසිද්ධි වෙදිතබ්බා.
යථා ච ඉස්සරො, එවං පජාපති පුරිසො ච. නාමමත්තමෙව හෙත්ථ විසෙසො. තෙහි වාදීහි පකප්පිතං යදිදං ‘‘පජාපති පුරිසො’’ති. තංනිමිත්තකං පන ලොකප්පවත්තිං ඉච්ඡන්තානං පජාපතිවාදෙ පුරිසවාදෙ ච ඉස්සරවාදෙ විය දොසා අසිද්ධි ච විධාතබ්බා. යථා චෙතෙ ඉස්සරාදයො, එවං කාලොපි අසිද්ධො ලක්ඛණාභාවතො. පරමත්ථතො හි විජ්ජමානානං ධම්මානං සභාවසඞ්ඛාතං ලක්ඛණං උපලබ්භති. යථා පථවියා කථිනතා, න එවං කාලස්ස, තස්මා නත්ථි පරමත්ථතො කාලොති. කාලවාදී පනාහ ‘‘වත්තනාලක්ඛණො කාලො’’ති. සො වත්තබ්බො ‘‘කා පනායං වත්තනා’’ති. සො ආහ ‘‘සමයමුහුත්තාදීනං පවත්තී’’ති. තම්පි න, රූපාදීහි අත්ථන්තරභාවෙන අනිද්ධාරිතත්තා. පරමත්ථතො හි අනිද්ධාරිතසභාවස්ස වත්තනාලක්ඛණතායං සසවිසාණාදීනම්පි තංලක්ඛණතා ආපජ්ජෙය්‍ය.
යං පන වදන්ති කාණාදා ‘‘අපරස්මිං අපරං යුගපදි චිරං ඛිප්පමිති කාලලිඞ්ගානීති ලිඞ්ගසබ්භාවතො අත්ථි කාලො’’ති, තං අයුත්තං ලිඞ්ගිනො අනුපලබ්භමානත්තා. සිද්ධසම්බන්ධෙසු හි ලිඞ්ගෙසු ලිඞ්ගමත්තග්ගහණෙන ලිඞ්ගිනි අවබොධො භවෙය්‍ය. න ච කෙනචි අවිපරීතචෙතසා තෙන ලිඞ්ගෙන සහ කදාචි කාලසඞ්ඛාතො ලිඞ්ගී ගහිතපුබ්බොති. අතො න යුත්තං ‘‘ලිඞ්ගසබ්භාවතො අත්ථි කාලො’’ති. ‘‘අපරස්මිං අපර’’න්තිආදිකස්ස විසෙසස්ස නිමිත්තභාවතො යුත්තන්ති චෙ? න, පඨමජාතතාදිනිමිත්තකත්තා තස්ස. න ච පඨමජාතතාදි නාම කොචි ධම්මො අත්ථි අඤ්ඤත්‍ර සමඤ්ඤාමත්තතොති නත්ථෙව පරමත්ථතො කාලො. කිඤ්ච භිය්‍යො, බහූනං එකභාවාපත්තිතො. අතීතාදිවිභාගෙන හි ලොකසමඤ්ඤාවසෙන බහූ කාලභෙදා. ත්වඤ්චෙතං එකං වදසීති බහූනං එකභාවාභාවතො නත්ථෙව පරමත්ථතො කාලො. තථා එකස්ස අනෙකභාවාපත්තිතො. යො හි අයං අජ්ජ වත්තමානකාලො, සො හිය්‍යො අනාගතො අහොසි, ස්වෙ අතීතො භවිස්සති. හිය්‍යො ච වත්තමානො අජ්ජ අතීතො අහොසි, තථා ස්වෙ වත්තමානොපි අපරජ්ජ. න චෙකසභාවස්ස අනෙකසභාවතා යුත්තාති අසිද්ධො පරමත්ථතො කාලො. ධම්මප්පවත්තිං පන උපාදාය කප්පනාමත්තසිද්ධාය ලොකසමඤ්ඤාය අතීතාදිවිභාගතො වොහරීයතීති වොහාරමත්තකොති දට්ඨබ්බො.
සභාවනියතියදිච්ඡාදයොපි අසිද්ධා. කිං කාරණා? ලක්ඛණාභාවා. න හි සභාවතො නියතියදිච්ඡා සම්භවති. අඤ්ඤථා එවංවිධො කොචි භාවො අත්ථි චෙ, තෙසං සභාවසඞ්ඛාතෙන ලක්ඛණෙන භවිතබ්බං, පතිට්ඨාපකහෙතුනා ච න චත්ථි. කෙවලං පනෙතෙ වාදා විමද්දියමානා අහෙතුවාදෙ එව තිට්ඨන්ති, න චාහෙතුකං ලොකවිචිත්තං විසෙසාභාවප්පසඞ්ගතො. අහෙතුකභාවෙ හි පවත්තියා ය්වායං නරසුරනිරයතිරච්ඡානාදීසු ඉන්ද්‍රියාදීනං විසෙසො, තස්ස අභාවො ආපජ්ජති, න චායං පණ්ඩිතෙහි ඉච්ඡිතො. කිඤ්ච? දිට්ඨභාවතො. දිට්ඨා හි චක්ඛාදිතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං බීජාදිතො අඞ්කුරාදීනං පවත්ති, තස්මාපි හෙතුතොවායං පවත්ති. තථා පුරෙ පච්ඡා ච අභාවතො. යතො යතො හි පච්චයසාමග්ගිතො යං යං ඵලං නිබ්බත්තති, තතො පුබ්බෙ පච්ඡා ච න තස්ස නිබ්බත්ති සම්භවති, කිඤ්ච බහුනා. යදි අහෙතුතො පවත්ති සියා, අහෙතුකා පවත්තීති ඉමාපි වාචා යථාසකපච්චයසමවායතො පුරෙ පච්ඡා ච භවෙය්‍යුං, න ච භවන්ති අලද්ධප්පච්චයත්තා, මජ්ඣෙ එව ච භවන්ති ලද්ධප්පච්චයත්තා. එවං සබ්බෙපි සඞ්ඛතා ධම්මාති න සිජ්ඣති අහෙතුවාදො. තස්මිඤ්ච අසිද්ධෙ පවත්තියා අහෙතුභාවො විය අහෙතුපරියායවිසෙසභූතා සභාවනියතියදිච්ඡාදයොපි අසිද්ධා එව හොන්තීති වෙදිතබ්බා.
යං පන කාණාදා ‘‘පරමාණවො නිච්චා, තෙහි ද්විඅණුකාදිඵලං නිබ්බත්තති, තඤ්ච අනිච්චං, තස්ස වසෙනෙතං ලොකවිචිත්ත’’න්ති වදන්ති, තම්පි මිච්ඡාපරිකප්පමත්තං. න හි පරමාණවො නාම සන්ති අඤ්ඤත්‍ර භූතසඞ්ඝාතා. සො පන අනිච්චොව, න ච නිච්චතො අනිච්චස්ස නිබ්බත්ති යුත්තා තස්ස කාරණභාවානුපපත්තිතො තථා අදස්සනතො ච. යදි ච සො කස්සචි කාරණභාවං ගච්ඡෙය්‍ය, අනිච්චො එව සියා විකාරාපත්තිතො. න චායං සම්භවො අත්ථි, යං විකාරං අනාපජ්ජන්තමෙව කාරණං ඵලං නිබ්බත්තෙය්‍යාති. විකාරඤ්චෙ ආපජ්ජති, කුතස්ස නිච්චතාවකාසො, තස්මා වුත්තප්පකාරා පරමාණවො සත්තා අනිච්චා, අඤ්ඤෙපි නිච්චාදිභාවෙන බාහිරකෙහි පරිකප්පිතා අසිද්ධා එවාති වෙදිතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘ධම්මප්පභෙදතො පන අඤ්ඤස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අසිද්ධත්තා’’ති.
එත්ථාහ ‘‘යදි පරමත්ථතො පුග්ගලො න උපලබ්භති, එවං පන පුග්ගලෙ අනුපලබ්භමානෙ අථ කස්මා භගවා ‘අත්ථි පුග්ගලො අත්තහිතාය පටිපන්නො’ති (අ. නි. 4.95; කථා. 22), ‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා සන්තො සංවිජ්ජමානා ලොකස්මි’න්ති (අ. නි. 4.95; කථා. 22) ච තත්ථ තත්ථ පුග්ගලස්ස අත්ථිභාවං පවෙදෙසී’’ති. විනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන. තථා තථා විනෙතබ්බානඤ්හි පුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන විනෙය්‍යදමනකුසලො සත්ථා ධම්මං දෙසෙන්තො ලොකසමඤ්ඤානුරූපං තත්ථ තත්ථ පුග්ගලග්ගහණං කරොති, න පරමත්ථතො පුග්ගලස්ස අත්ථිභාවතො.
අපිච අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා පුග්ගලකථං කථෙති හිරොත්තප්පදීපනත්ථං, කම්මස්සකතාදීපනත්ථං, පච්චත්තපුරිසකාරදීපනත්ථං, ආනන්තරියදීපනත්ථං, බ්‍රහ්මවිහාරදීපනත්ථං, පුබ්බෙනිවාසදීපනත්ථං, දක්ඛිණාවිසුද්ධිදීපනත්ථං, ලොකසම්මුතියා අප්පහානත්ථඤ්චාති. ‘‘ඛන්ධා ධාතූ ආයතනානි හිරීයන්ති ඔත්තප්පන්තී’’ති හි වුත්තෙ මහාජනො න ජානාති, සම්මොහං ආපජ්ජති, පටිසත්තු වා හොති ‘‘කිමිදං ඛන්ධා ධාතූ ආයතනානි හිරීයන්ති ඔත්තප්පන්ති නාමා’’ති. ‘‘ඉත්ථී හිරීයති ඔත්තප්පති, පුරිසො, ඛත්තියො, බ්‍රාහ්මණො’’ති පන වුත්තෙ ජානාති, න සම්මොහං ආපජ්ජති, න පටිසත්තු හොති, තස්මා භගවා හිරොත්තප්පදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති. ‘‘ඛන්ධා කම්මස්සකා, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා කම්මස්සකතාදීපනත්ථම්පි පුග්ගලකථං කථෙති. ‘‘වෙළුවනාදයො මහාවිහාරා ඛන්ධෙහි කාරාපිතා, ධාතූහි, ආයතනෙහී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තථා ‘‘ඛන්ධා මාතරං ජීවිතා වොරොපෙන්ති, පිතරං, අරහන්තං, රුහිරුප්පාදකම්මං, සඞ්ඝභෙදකම්මං කරොන්ති, ධාතුයො, ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි, ‘‘ඛන්ධා මෙත්තායන්ති, ධාතුයො, ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි, ‘‘ඛන්ධා පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්ති, ධාතුයො, ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා පච්චත්තපුරිසකාරදීපනත්ථං ආනන්තරියදීපනත්ථං බ්‍රහ්මවිහාරදීපනත්ථං පුබ්බෙනිවාසදීපනත්ථඤ්ච පුග්ගලකථං කථෙති. ‘‘ඛන්ධා දානං පටිග්ගණ්හන්ති, ධාතුයො, ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි මහාජනො න ජානාති, සම්මොහං ආපජ්ජති, පටිසත්තු වා හොති ‘‘කිමිදං ඛන්ධා ධාතූ ආයතනානි පටිග්ගණ්හන්ති නාමා’’ති. ‘‘පුග්ගලො පටිග්ගණ්හාතී’’ති පන වුත්තෙ ජානාති, න සම්මොහං ආපජ්ජති, න පටිසත්තු හොති, තස්මා භගවා දක්ඛිණාවිසුද්ධිදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති. ලොකසම්මුතිඤ්ච බුද්ධා භගවන්තො නප්පජහන්ති ලොකසමඤ්ඤාය ලොකාභිලාපෙ ඨිතායෙව ධම්මං දෙසෙන්ති, තස්මා භගවා ලොකසම්මුතියා අප්පහානත්ථම්පි පුග්ගලකථං කථෙතීති ඉමෙහි අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා පුග්ගලකථං කථෙති, න පරමත්ථතො පුග්ගලස්ස අත්ථිභාවතොති වෙදිතබ්බං.
ධම්මප්පභෙදාකාරෙනෙවාති යථාවුත්තරූපාදිධම්මප්පභෙදතො අඤ්ඤස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අසිද්ධත්තා රූපාදිධම්මප්පභෙදාකාරෙනෙව පුග්ගලස්ස උපලද්ධියා භවිතබ්බන්ති අත්ථො. තෙන ‘‘කිං තව පුග්ගලො උපලබ්භමානො රුප්පනාකාරෙන උපලබ්භති, උදාහු අනුභවනසඤ්ජානනාභිසඞ්ඛරණවිජානනෙසු අඤ්ඤතරාකාරෙනා’’ති දස්සෙති තබ්බිනිමුත්තස්ස සභාවධම්මස්ස ලොකෙ අභාවතො. අවිසෙසවිසෙසෙහි පුග්ගලූපලබ්භස්ස පටිඤ්ඤාපටික්ඛෙපපක්ඛා අනුජානනාවජානනපක්ඛා. යදිපිමෙ ද්වෙපි පක්ඛා අනුලොමපටිලොමනයෙසු ලබ්භන්ති, ආදිතො පන පඨමං ඨපෙත්වා පවත්තො පඨමනයො, ඉතරො දුතියන්ති ඉමං නෙසං විසෙසං දස්සෙන්තො ‘‘අනුජානනා…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. යථාධිකතාය ලද්ධියා අනුලොමනතො චෙත්ථ පඨමො නයො අනුලොමපක්ඛො, තබ්බිලොමනතො ඉතරො පටිලොමපක්ඛොති වුත්තොති වෙදිතබ්බන්ති.
තෙන වත රෙති එත්ථ තෙනාති කාරණවචනං. යෙන පුග්ගලූපලබ්භො පතිට්ඨපීයති, තෙන හෙතුනා. ස්වායං හෙතු සාසනිකස්ස බාහිරකස්ස ච වසෙන හෙට්ඨා දස්සිතො එව. හෙතුපතිරූපකෙ චායං හෙතුසමඤ්ඤා පරමත්ථස්ස අධිප්පෙතත්තා. හෙට්ඨා ‘‘ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති නිග්ගහස්ස සඤ්ඤාපනමත්තං කතං, තං ඉදානි ‘‘යං තත්ථ වදෙසී’’තිආදිනා නිගමනරූපෙන මිච්ඡාභාවදස්සනෙන ච විභාවියමානං පාකටභාවකරණතො ආරොපිතං පතිට්ඨාපිතං හොතීති අට්ඨකථායං ‘‘ආරොපිතත්තා’’ති වුත්තං.
එත්ථ ච ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භතී’’ති පටිඤ්ඤාවයවො සරූපෙනෙව දස්සිතො. ‘‘තෙනා’’ති ඉමිනා සාමඤ්ඤතො හෙතාවයවො දස්සිතො. ය්වායං යස්මා පටිඤ්ඤාධම්මො හුත්වා සදිසපක්ඛෙ විජ්ජමානො, විසදිසපක්ඛෙ අවිජ්ජමානොයෙව හෙතු ලක්ඛණූපපන්නො නාම හොති, න ඉතරො, තස්මා යත්ථ සො විජ්ජති න විජ්ජති ච, සො සදිසාසදිසභාවභින්නො දුවිධො දිට්ඨන්තාවයවො. යථා රූපාදි උපලබ්භති, තථා පුග්ගලො. යථා ච සසවිසාණං න උපලබ්භති, න තථා පුග්ගලොති උපනයො. ස්වායං ‘‘වත්තබ්බෙ ඛො පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’ති ඉමාය පාළියා දීපිතො, යො අට්ඨකථායං සද්ධිං හෙතුදාහරණෙහි ‘‘පාපනා’’ති වුත්තො. නිගමනං පාළියං සරූපෙනෙව ආගතං, යා අට්ඨකථායං ‘‘රොපනා’’ති වුත්තාති. එවං පොරාණෙන ඤායක්කමෙන සාධනාවයවා නිද්ධාරෙත්වා යොජෙතබ්බා.
ඉදානි වත්තනෙන පරපක්ඛුපලක්ඛිතෙ හෙතුදාහරණෙ අන්වයබ්‍යතිරෙකදස්සනවසෙන නිද්ධාරෙත්වා සාධනපයොගො යොජෙතබ්බො. කාරණං වත්තබ්බන්ති කිමෙත්ථ වත්තබ්බං. හෙතුදාහරණෙහියෙව හි සපරපක්ඛානං සාධනං දූසනං වා, න පටිඤ්ඤාය, තස්සා සාධෙතබ්බාදිභාවතො. තං පන ද්වයං ‘‘තෙන වත රෙ’’තිආදිපාළියා විභාවිතං. අට්ඨකථායං පාපනාරොපනාසීසෙන දස්සිතං. පටිඤ්ඤාඨපනා පන තෙසං විසයදස්සනං කථායං තංමූලතායාති වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘යං පන වක්ඛතී’’තිආදි. තෙනෙව ච අට්ඨකථායං ‘‘ඉදං අනුලොම…පෙ… එකං චතුක්කං වෙදිතබ්බ’’න්ති වක්ඛති. තථා චාහ ‘‘යථා පන තත්ථා’’තිආදි. නිග්ගහොව විසුං වුත්තො, න පටිකම්මන්ති අධිප්පායො. විසුං වුත්තොති ච පාපනාරොපනාහි අසම්මිස්සං කත්වා විසුං අඞ්ගභාවෙන වුත්තො, න තදඤ්ඤතරො විය තදන්තොගධභාවෙන වුත්තො, නාපි ඨපනා විය අගණනුපගභාවෙනාති අත්ථො. යෙ පනාති පදකාරෙ සන්ධායාහ. දුතියෙ…පෙ… ආපජ්ජති තත්ථ නිග්ගහස්ස අයථාභූතත්තා පටිකම්මස්ස ච යථාභූතභාවතොති අධිප්පායො.
2. පරමත්ථතො පුග්ගලං නානුජානාති, වොහාරතො පන අනුජානාතීති සකවාදිමතං ජානන්තෙනපි පරවාදිනා ඡලවසෙන විභාගං අකත්වා ‘‘පුග්ගලො නුපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’ති පුච්ඡාය කතාය සකවාදී තත්ථ අයං පුග්ගලවාදී, ඉමස්ස ලද්ධි පටික්ඛිපිතබ්බාති පරමත්ථසච්චං සන්ධායාහ ‘‘ආමන්තා’’ති. ‘‘න උපලබ්භතී’’ති හි වුත්තං හොති. පුන ඉතරො සම්මුතිසච්චං සන්ධාය ‘‘යො සච්චිකට්ඨො’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – යො ලොකවොහාරසිද්ධො සච්චිකට්ඨො, තතො එව කෙනචි අපටික්ඛිපිතබ්බතො පරමත්ථතො තතො සො පුග්ගලො නුපලබ්භතීති. පුන සකවාදී පුබ්බෙ පරමත්ථසච්චවසෙන පුග්ගලෙ පටික්ඛිත්තෙ ඉදානි සම්මුතිසච්චවසෙනායං පුච්ඡාති මන්ත්වා තං අප්පටික්ඛිපන්තො ‘‘න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති ආහ. තෙනාහ ‘‘අත්තනා අධිප්පෙතං සච්චිකට්ඨමෙවාති සම්මුතිසච්චං සන්ධායාති අධිප්පායො’’ති. එවමවට්ඨිතෙ ‘‘යදි පරවාදිනා…පෙ… නාරභිතබ්බා’’ති ඉදං න වත්තබ්බං පඨමපුච්ඡාය පරමත්ථසච්චස්ස සච්චිකට්ඨොති අධිප්පෙතත්තා. ‘‘අථ සකවාදිනා…පෙ… ආපජ්ජතී’’ති ඉදම්පි න වත්තබ්බං දුතියපුච්ඡාය සම්මුතිසච්චස්ස සච්චිකට්ඨොති අධිප්පෙතත්තා.
යදි උභයං අධිප්පෙතන්ති ඉදං යදි පඨමපුච්ඡං සන්ධාය, තදයුත්තං තස්සා පරමත්ථසච්චස්සෙව වසෙන පවත්තත්තා. අථ දුතියපුච්ඡං සන්ධාය, තස්සා සම්මුතිසච්චවසෙන පඨමත්ථං වත්වා පුන මිස්සකවසෙන වත්තුං ‘‘සම්මුතිසච්චපරමත්ථසච්චානි වා එකතො කත්වාපි එවමාහා’’ති වුත්තත්තා තම්පි න වත්තබ්බමෙව. ද්වෙපි සච්චානීති සම්මුතිපරමත්ථසච්චානි. තෙසු පරමත්ථසච්චස්සෙව නිප්පරියායෙන සච්චිකට්ඨපරමත්ථභාවො, ඉතරස්ස උපචාරෙන. තථා ච වුත්තං ‘‘මායා මරීචි…පෙ… උත්තමට්ඨො’’ති. තස්මා සම්මුතිසච්චවසෙන උපලද්ධිං ඉච්ඡන්තෙනපි පරමත්ථසච්චවසෙන අනිච්ඡනතො ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’තිආදිනා අනුයොගො යුත්තො. ‘‘පධානප්පධානෙසු පධානෙ කිච්චසිද්ධී’’ති එතෙනෙව ‘‘න ච සච්චිකට්ඨෙකදෙසෙන අනුයොගො’’තිආදි නිවත්තිතඤ්ච හොති සච්චිකට්ඨෙකදෙසභාවස්සෙව අසිද්ධත්තා. නාස්ස පරමත්ථසච්චතා අනුයුඤ්ජිතබ්බාති අස්ස සච්චිකට්ඨස්ස පරමත්ථසච්චතා පරවාදිනා න අනුයුඤ්ජිතබ්බා ‘‘පුග්ගලො නුපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’ති සකවාදිනොපි සච්චිකට්ඨපරමත්ථතො තස්ස ඉච්ඡිතබ්බත්තාති අධිප්පායො. වොහරිතසච්චිකට්ඨස්ස අත්තනා අධිප්පෙතසච්චිකට්ඨතාපි යුත්තා තස්ස තෙන අධිප්පෙතත්තා. ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා දස්සිතොයෙව. වුත්තනයොව දොසොති ‘‘ද්වෙපි සච්චානී’’තිආදිනා අනන්තරමෙව වුත්තං සන්ධායාහ. තස්ස පන අදොසභාවො දස්සිතොයෙව. අථ න ඉති අථ න භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භෙය්‍යාති යොජනා. වත්තබ්බොති යදෙත්ථ වත්තබ්බං, තං ‘‘යො ලොකවොහාරසිද්ධො’’තිආදිනා වුත්තමෙව, තස්මා එත්ථ ‘‘පරමත්ථතො පුග්ගලං නානුජානාතී’’තිආදිනා අධිප්පායමග්ගනං දට්ඨබ්බං.
අනුඤ්ඤෙය්‍යමෙතං සියාති එතං අනුපලබ්භනං පඨමපුච්ඡායං විය දුතියපුච්ඡායම්පි අනුජානිතබ්බං සියා. න වා කිඤ්චි වත්තබ්බන්ති අථ වා කිඤ්චි න වත්තබ්බං ඨපනීයත්තා පඤ්හස්ස. තථා හිස්ස ඨපනීයාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. එත්ථ ච කාමං සච්චද්වයාකාරෙන පුග්ගලො නුපලබ්භති, සම්මුතියාකාරෙන පන නුපලබ්භතීති උපලබ්භනභාවස්ස වසෙන පටික්ඛෙපො කතොති අයමෙත්ථ අධිප්පායො දට්ඨබ්බො. අනුඤ්ඤාතං පටික්ඛිත්තඤ්චාති පඨමපුච්ඡායං අනුඤ්ඤාතං, දුතියපුච්ඡායං පටික්ඛිත්තං. එතං ඡලවාදං නිස්සායාති එතං එකංයෙව වත්ථුං උද්දිස්ස අනුජානනපටික්ඛිපනාකාරං ඡලවචනං නිස්සාය. ත්වං නිග්ගහෙතබ්බොති යොජනා. සම්භවන්තස්ස සාමඤ්ඤෙනාති නිග්ගහට්ඨානභාවෙන සම්භවන්තස්ස අනුලොමනයෙන අනුජානනපටික්ඛෙපස්ස සමානභාවෙන. අසම්භවන්තස්ස කප්පනන්ති පච්චනීකනයෙන තස්ස නිග්ගහට්ඨානභාවෙන අසම්භවන්තස්ස තථා කප්පනං සංවිධානං ඡලවාදො භවිතුං අරහති. ‘‘අත්ථවිකප්පුපපත්තියා වචනවිඝාතො ඡල’’න්ති වුත්තොවායමත්ථො. තෙනාති යථාවුත්තකප්පනං ඡලවාදොති වුත්තත්තා. වචනසාමඤ්ඤමත්තං කප්පිතං ඡලං වදති එතෙනාති ඡලවාදො. තෙන වුත්තං ‘‘ඡලවාදස්ස කාරණත්තා ඡලවාදො’’ති. වචනසාමඤ්ඤමත්තං අත්ථභූතං තදත්ථං ඡලවාදං නිස්සාය. ‘‘විචාරෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං, කිමෙත්ථ විචාරෙතබ්බං. යදිපි පක්ඛස්ස ඨපනාමූලකං අනුජානනාවජානනානං මිච්ඡාභාවදස්සනං තබ්බිසයත්තා, පාපනාරොපනාහි එව පන සො විභාවීයති, න ඨපනායාති පාකටොයමත්ථො.
4-5. තෙනාති සකවාදිනා. තෙන නියාමෙනාති යෙන නියාමෙන සකවාදිනා චතූහි පාපනාරොපනාහිස්ස නිග්ගහො කතො, තෙන නියාමෙන නයෙන. සො නිග්ගහො දුක්කටො අනිග්ගහොයෙවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනිග්ගහභාවස්ස වා උපගමිතත්තා’’ති, පාපිතත්තාති අත්ථො. එවමෙවාති යථා ‘‘තයා මම කතො නිග්ගහො’’තිආදිනා අනිග්ගහභාවූපනයො වුත්තො, එවමෙව. එතස්සාති ‘‘තෙන හී’’තිආදිනා ඉමාය පාළියා වුත්තස්ස.
අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
2. පච්චනීකානුලොමවණ්ණනා
7-10. අඤ්ඤෙනාති සම්මුතිසච්චභූතෙන. පරස්සාති සකවාදිනො. සො හි පරවාදිනා පරො නාම හොති. පටිඤ්ඤාපටික්ඛෙපානං භින්නවිසයත්තා ‘‘අවිරොධිතත්තා’’ති වුත්තං. අභින්නාධිකරණං විය හි අභින්නවිසයමෙව විරුද්ධං නාම සියා, න ඉතරන්ති අධිප්පායො. තමෙවත්ථං විභාවෙතුං ‘‘න හි…පෙ… ආපජ්ජතී’’ති ආහ. යදි එවං කථමිදං නිග්ගහට්ඨානං ජාතන්ති ආහ ‘‘අත්තනො පනා’’තිආදි. තෙන පටිඤ්ඤාන්තරං නාම අඤ්ඤමෙවෙතං නිග්ගහට්ඨානන්ති දස්සෙති.
පච්චනීකානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
සුද්ධසච්චිකට්ඨවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
2. ඔකාසසච්චිකට්ඨො
1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා
11. සාමඤ්ඤෙන වුත්තං විසෙසනිවිට්ඨං හොතීති ආහ ‘‘සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං සරීරෙති අයමත්ථො’’ති. සාමඤ්ඤජොතනා හි විසෙසෙ අවතිට්ඨතීති විසෙසත්ථිනා විසෙසො අනුපයුජ්ජිතබ්බොති. එතෙනාති දෙසවසෙන සබ්බත්ථ පටික්ඛෙපවචනෙන.
3. කාලසච්චිකට්ඨො
1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා
12. මජ්ඣිමජාතිකාලෙති පච්චුප්පන්නත්තභාවකාලෙ. අත්තභාවො හි ඉධ ‘‘ජාතී’’ති අධිප්පෙතො. තතො අතීතො පුරිමජාතිකාලො, අනාගතො පච්ඡිමජාතිකාලො. ඉමෙසු තීසූති සබ්බත්ථ, සබ්බදා, සබ්බෙසූති ඉමෙසු තීසු නයෙසු. පාඨස්ස සංඛිත්තතා සුවිඤ්ඤෙය්‍යාති තං ඨපෙත්වා අත්ථස්ස සදිසතං විභාවෙන්තො ‘‘ඉධාපි හි…පෙ… යොජෙතබ්බ’’න්ති ආහ. එත්ථාපි ‘‘න කෙනචි සභාවෙන පුග්ගලො උපලබ්භතී’’ති අයමත්ථො වුත්තො හොති. න හි කෙනචි සභාවෙන උපලබ්භමානස්ස සකලෙකදෙසවිනිමුත්තො පවත්තිකාලො නාම අත්ථීති.
4. අවයවසච්චිකට්ඨො
1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා
13. තතියනයෙ න සබ්බෙකධම්මවිනිමුත්තං පවත්තිට්ඨානං නාම අත්ථීති යොජෙතබ්බං.
ඔකාසාදිසච්චිකට්ඨො
2. පච්චනීකානුලොමවණ්ණනා
14. අනුලොමපඤ්චකස්සාතිආදිම්හි අට්ඨකථාවචනෙ. පුන තත්ථාති යථාවුත්තෙ අට්ඨකථාවචනෙ, තෙසු වා අනුලොමපඤ්චකපච්චනීකෙසු. සබ්බත්ථ පුග්ගලො නුපලබ්භතීතිආදිකස්ස පාඨප්පදෙසස්ස අත්ථො ‘‘සරීරං සන්ධායා’’තිආදිනා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො අත්ථො. පටිකම්මාදිපාළින්ති පටිකම්මනිග්ගහඋපනයනනිගමනපාළිං. තීසු මුඛෙසූති ‘‘සබ්බත්ථා’’තිආදිනා වුත්තෙසු තීසු වාදමුඛෙසු. පච්චනීකස්ස පාළි වුත්තාති සම්බන්ධො. තන්ති පාළිං. සඞ්ඛිපිත්වා ආගතත්තා සරූපෙන අවුත්තෙ. සුද්ධික…පෙ… වුත්තං හොති තත්ථ ‘‘සබ්බත්ථා’’තිආදිනා සරීරාදිනො පරාමසනං නත්ථි, ඉධ අත්ථීති අයමෙව විසෙසො, අඤ්ඤං සමානන්ති.
සච්චිකට්ඨවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
5. සුද්ධිකසංසන්දනවණ්ණනා
17-27. සච්චිකට්ඨස්ස, සච්චිකට්ඨෙ වා සංසන්දනං සච්චිකට්ඨසංසන්දනන්ති සමාසද්වයං භවතීති දස්සෙන්තො ‘‘සච්චිකට්ඨස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සච්චිකට්ඨස්ස පුග්ගලස්සාති සච්චිකට්ඨසභාවස්ස පරමත්ථතො විජ්ජමානසභාවස්ස පුග්ගලස්ස. රූපාදීහි සද්ධිං සංසන්දනන්ති සච්චිකට්ඨතාසාමඤ්ඤෙන රූපාදීහි සමීකරණං. සච්චිකට්ඨෙති සච්චිකට්ඨහෙතු, තත්ථ වා තං අධිට්ඨානං කත්වා. ‘‘තුල්‍යයොගෙ සමුච්චයො’’ති සමුච්චයත්ථත්තා එව ච-කාරස්ස සච්චිකට්ඨෙන උපලද්ධිසාමඤ්ඤෙන ඉධ රූපමාහටන්ති තස්ස උදාහටභාවො යුත්තොති ‘‘යථාරූප’’න්ති නිදස්සනවසෙන අත්ථො වුත්තො, අඤ්ඤථා ඉධ රූපස්ස ආහරණමෙව කිමත්ථියං. එවං සෙසධම්මෙසුපි. යා පනෙත්ථ අඤ්ඤත්තපුච්ඡා, සාපි නිදස්සනත්ථං උපබ්‍රූහෙති අඤ්ඤත්තනිබන්ධනත්තා තස්ස. ඔපම්මසංසන්දනෙ පන නිදස්සනත්ථො ගාහීයතීති ඉමස්මිං සුද්ධිකසංසන්දනෙ කෙවලං සමුච්චයවසෙනෙව අත්ථදස්සනං යුත්තන්ති අධිප්පායො. රූපාදීනි උපාදාපඤ්ඤත්තිමත්තත්තා පුග්ගලස්ස සො තෙහි අඤ්ඤො, අනඤ්ඤො චාති න වත්තබ්බොති අයං සාසනක්කමොති ආහ ‘‘රූපාදීහි…පෙ… සමයො’’ති. අනුඤ්ඤායමානෙති තස්මිං සමයෙ සුත්තෙ ච අප්පටික්ඛිපියමානෙ. අයඤ්ච අත්ථො සාසනිකස්ස පරවාදිනො වසෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බං.
‘‘ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති පාඨො දිට්ඨො භවිස්සති, අඤ්ඤථා ‘‘පටිලොමපඤ්චකානි දස්සිතානි, පටිකම්මචතුක්කාදීනි සංඛිත්තානී’’ති න සක්කා වත්තුන්ති අධිප්පායො. චොදනාය විනා පරවාදිනො පටිජානාපනං නත්ථීති වුත්තං ‘‘පටිජානාපනත්ථන්ති…පෙ… චොදනත්ථ’’න්ති. චොදනාපුබ්බකඤ්හි තස්ස පටිජානාපනං. තෙන ඵලවොහාරෙන කාරණං වුත්තන්ති දස්සෙති. අබ්‍යාකතත්තාති අබ්‍යාකරණීයත්තා, භගවතා වා න බ්‍යාකතත්තා. යදි ඨපනීයත්තා පටික්ඛිපිතබ්බන්ති ඉමස්මිං පච්චනීකනයෙ ඨපනීයත්තා පඤ්හස්ස සකවාදිනා පටික්ඛිපිතබ්බං. පරෙනපීති පරවාදිනාපි ඨපනීයත්තා ලද්ධිමෙව නිස්සාය අනුලොමනයෙ පටික්ඛෙපො කතොති අයමෙත්ථ සුද්ධිකසංසන්දනාය අධිප්පායො යුත්තො අනුලොමෙපි රූපාදීහි අඤ්ඤත්තචොදනායමෙව පරවාදිනා පටික්ඛෙපස්ස කතත්තාති අධිප්පායො.
සුද්ධිකසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
6. ඔපම්මසංසන්දනවණ්ණනා
28-36. උපලද්ධිසාමඤ්ඤෙන අඤ්ඤත්තපුච්ඡා චාති ඉමිනා ද්වයම්පි උද්ධරති උපලද්ධිසාමඤ්ඤෙන අඤ්ඤත්තපුච්ඡා, උපලද්ධිසාමඤ්ඤෙන පුච්ඡා චාති. තත්ථ පච්ඡිමං සන්ධායාහ ‘‘ද්වින්නං සමානතා’’තිආදි. තස්සත්ථො – ද්වින්නං රූපවෙදනානං විය රූපපුග්ගලානං සච්චිකට්ඨෙන සමානතා තෙසං අඤ්ඤත්තස්ස කාරණං යුත්තං න හොති. අථ ඛො…පෙ… උපලබ්භනීයතාති ඉදඤ්ච සංසන්දනං විචාරෙතබ්බං. අයං හෙත්ථ අධිප්පායො – යදි සච්චිකට්ඨසාමඤ්ඤෙන රූපපුග්ගලානං උපලද්ධිසාමඤ්ඤං ඉච්ඡිතං, තෙනෙව නෙසං අඤ්ඤත්තම්පි ඉච්ඡිතබ්බං. අථ පරමත්ථවොහාරභෙදතො තෙසං අඤ්ඤත්තං න ඉච්ඡිතං, තතො එව උපලද්ධිසාමඤ්ඤම්පි න ඉච්ඡිතබ්බන්ති.
37-45. උපලද්ධීති පුග්ගලස්ස උපලද්ධි විජ්ජමානතා. ‘‘පටිකම්මපඤ්චක’’න්ති විඤ්ඤායතීති යොජනා.
ඔපම්මසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
7. චතුක්කනයසංසන්දනවණ්ණනා
46-52. එකධම්මතොපීති සත්තපඤ්ඤාසාය සච්චිකට්ඨෙසු එකධම්මතොපි. එතෙන තතො සබ්බතොපි පුග්ගලස්ස අඤ්ඤත්තානනුජානනං දස්සෙති. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘සකලං පරමත්ථසච්චං සන්ධායා’’ති. රූපාදිඑකෙකධම්මවසෙන නානුයුඤ්ජිතබ්බො අවයවබ්‍යතිරෙකෙන සමුදායස්ස අභාවතො. යස්මා පන සමුදායාවයවා භින්නසභාවා, තස්මා ‘‘සමුදායතො…පෙ… නිග්ගහාරහො සියා’’ති පරවාදිනො ආසඞ්කමාහ. එතං වචනොකාසන්ති යදිපි සත්තපඤ්ඤාසධම්මසමුදායතො පුග්ගලස්ස අඤ්ඤත්තං න ඉච්ඡති තබ්බිනිමුත්තස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අභාවතො, තදෙකදෙසතො පනස්ස අනඤ්ඤත්තම්පි න ඉච්ඡතෙව. න හි සමුදායො අවයවො හොතීති. තස්මා ‘‘තං පටික්ඛිපතො කිං නිග්ගහට්ඨානන්ති වත්තුං මා ලබ්භෙථා’’ති දස්සෙතුං ‘‘අයඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. රූපාදිධම්මප්පභෙදවිභාගමුඛෙනෙව අනවසෙසතො පුග්ගලොති ගහණාකාරදස්සනවසෙන පවත්තො පඨමවිකප්පො, දුතියො පන අවිභාගතො පරමත්ථසච්චභාවසාමඤ්ඤෙනාති අයං ඉමෙසං ද්වින්නං විකප්පානං විසෙසො. ඉතීති වුත්තප්පකාරපරාමසනන්ති ආහ ‘‘එව’’න්ති.
සභාවවිනිබ්භොගතොති සභාවෙන විනිබ්භුජ්ජිතබ්බතො. සභාවභින්නො හි ධම්මො තදඤ්ඤධම්මතො විනිබ්භොගං ලභති. තෙනාහ ‘‘රූපතො අඤ්ඤසභාගත්තා’’ති. රූපවජ්ජෙති රූපධම්මවජ්ජෙ. තීසුපීති ‘‘රූපස්මිං පුග්ගලො, අඤ්ඤත්‍ර රූපා, පුග්ගලස්මිං රූප’’න්ති ඉමෙසු එවං පවත්තෙසු තීසුපි අනුයොගෙසු. සාසනිකො එවායං පුග්ගලවාදීති කත්වා ආහ ‘‘න හි සො සක්කායදිට්ඨිං ඉච්ඡතී’’ති. ‘‘රූපවා’’ති ඉමිනා රූපෙන සකිඤ්චනතාව ඤාපීයති, න රූපායත්තවුත්තිතාති ආහ ‘‘අඤ්ඤත්‍ර රූපාති එත්ථ ච රූපවා පුග්ගලොති අයමත්ථො සඞ්ගහිතො’’ති.
චතුක්කනයසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
නිට්ඨිතා ච සංසන්දනකථාවණ්ණනා.
8. ලක්ඛණයුත්තිවණ්ණනා
54. ලක්ඛණයුත්තිකථායං ‘‘ඡලවසෙන පන වත්තබ්බං ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති පාඨො ගහෙතබ්බො.
ලක්ඛණයුත්තිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
9. වචනසොධනවණ්ණනා
55-59. පදද්වයස්ස අත්ථතො එකත්තෙති පදද්වයස්ස එකත්තත්ථෙ සතීති අත්ථො. පරිකප්පවචනඤ්හෙතං දොසදස්සනත්ථං ‘‘එවං සන්තෙ අයං දොසො’’ති. තයිදං එකත්තං උපලබ්භති එවාති පච්ඡිමපදාවධාරණං වෙදිතබ්බං. ‘‘කෙහිචි පුග්ගලො කෙහිචි න පුග්ගලො’’ති බ්‍යභිචාරදස්සනතො පරෙන න සම්පටිච්ඡිතන්ති කත්වා තමෙව අසම්පටිච්ඡිතත්තං විභාවෙන්තො ‘‘පුග්ගලස්ස හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අවිභජිතබ්බතන්ති ‘‘උපලබ්භති චා’’ති එවං අවිභජිතබ්බතං. විභජිතබ්බතන්ති ‘‘පුග්ගලො ච තදඤ්ඤඤ්ච උපලබ්භතී’’ති එවං විභජිතබ්බතං. එතෙන ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති එවා’’ති පච්ඡිමපදාවධාරණං වෙදිතබ්බං, න ‘‘පුග්ගලො එව උපලබ්භතී’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. තං විභාගන්ති යථාවුත්තං විභජිතබ්බාවිභජිතබ්බං විභාගං වදතො සකවාදිනො, අඤ්ඤස්ස වා කස්සචි. එතස්සාති පරවාදිනො. යථාවුත්තවිභාගන්ති ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති…පෙ… කෙහිචි න පුග්ගලො’’ති එවං පාළියං වුත්තප්පකාරං විභාගං. යථාආපාදිතෙනාති ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භතීති පදද්වයස්ස අත්ථතො එකත්තෙ’’තිආදිනා ආපාදිතප්පකාරෙන. න භවිතබ්බන්ති යදිපි තෙන පුග්ගලො උපලබ්භති එව වුච්චති, උපලබ්භතීති පන පුග්ගලො එව න වුච්චති, අථ ඛො අඤ්ඤොපි, තස්මා යථාවුත්තෙන පසඞ්ගෙන න භවිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘මග්ගිතබ්බො එත්ථ අධිප්පායො’’ති.
60. අත්ථතො පුග්ගලො නත්ථීති වුත්තං හොති අත්තසුඤ්ඤතාදස්සනෙන අනත්තලක්ඛණස්ස විහිතත්තා.
වචනසොධනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
10. පඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා
61-66. රූපකායාවිරහං සන්ධාය ආහ, න රූපතණ්හාසබ්භාවං. තථා සති අනෙකන්තිකත්තා පටික්ඛිපිතබ්බමෙව සියා, න අනුජානිතබ්බන්ති. ‘‘අත්ථිතායා’’ති ආහාති සම්බන්ධො. කාමීභාවස්ස අනෙකන්තිකත්තා කස්සචි කාමධාතූපපන්නස්ස කාමධාතුයා ආයත්තත්තාභාවතො ච කදාචි භාවස්සෙවාති යොජනා.
67. කායානුපස්සනායාති කායානුපස්සනාදෙසනාය. සා හි කායකායානුපස්සීනං විභාගග්ගහණස්ස කාරණභූතා, කායානුපස්සනා එව වා. එවංලද්ධිකත්තාති අඤ්ඤො කායො අඤ්ඤො පුග්ගලොති එවංලද්ධිකත්තා. ආහච්ච භාසිතන්ති ඨානකරණානි ආහන්ත්වා කථිතං, භගවතා සාමං දෙසිතන්ති අත්ථො.
පඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
11. ගතිඅනුයොගවණ්ණනා
69-72. යානිස්ස සුත්තානි නිස්සාය ලද්ධි උප්පන්නා, තෙසං දස්සනතො පරතො ‘‘තෙන හි පුග්ගලො සන්ධාවතී’’තිආදිනා පාළි ආගතා, පුරතො පන ‘‘න වත්තබ්බං පුග්ගලො සන්ධාවතී’’තිආදිනා, තස්මා වුත්තං ‘‘දස්සෙන්තො…පෙ… භවිතබ්බ’’න්ති. දස්සෙත්වාති වා වත්තබ්බන්ති ‘‘යානිස්ස…පෙ… තානි දස්සෙත්වා ‘තෙන හි පුග්ගලො සන්ධාවතී’තිආදිමාහා’’ති වත්තබ්බන්ති අත්ථො. දස්සෙන්තොති වා ඉදං දස්සනකිරියාය න වත්තමානතාමත්තවචනං, අථ ඛො තස්සා ලක්ඛණත්ථවචනං, හෙතුභාවවචනං වාති න කොචි දොසො.
91. සො වත්තබ්බොති සො ජීවසරීරානං අනඤ්ඤතාපජ්ජනාකාරො වත්තබ්බො, නත්ථීති අධිප්පායො. ‘‘රූපී අත්තා’’ති ඉමිස්සා ලද්ධියා වසෙන ‘‘යෙන රූපසඞ්ඛාතෙන අත්තනො සභාවභූතෙන සරීරෙන සද්ධිං ගච්ඡතී’’ති එවං පන අත්ථෙ සති සො ආකාරො වුත්තො එව හොති, තථා ච සති ‘‘රූපං පුග්ගලොති අනනුඤ්ඤාතත්තා’’ති එවම්පි වත්තුං න සක්කා. යස්මා පන ‘‘ඉධ සරීරනික්ඛෙපා’’ති අනන්තරං වක්ඛති, තස්මා ‘‘සො වත්තබ්බො’’ති වුත්තං. නිරයූපගස්ස පුග්ගලස්ස අන්තරාභවං න ඉච්ඡතීති ඉදං පුරාතනානං අන්තරාභවවාදීනං වසෙන වුත්තං. අධුනාතනා පන ‘‘උද්ධංපාදො තු නාරකො’’ති වදන්තා තස්සපි අන්තරාභවං ඉච්ඡන්තෙව, කෙචි පන අසඤ්ඤූපගානං. අරූපූපගානං පන සබ්බෙපි න ඉච්ඡන්ති. තත්ථ යෙ ‘‘සඤ්ඤුප්පාදා ච පන තෙ දෙවා තම්හා කායා චවන්තී’’ති සුත්තස්ස අත්ථං මිච්ඡා ගහෙත්වා චුතූපපාතකාලෙසු අසඤ්ඤීනං සඤ්ඤා අත්ථීති අන්තරාභවතොව අසඤ්ඤූපපත්තිං ඉච්ඡන්ති, තදඤ්ඤෙසං වසෙන ‘‘සවෙදනො…පෙ… පටික්ඛිපතී’’ති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ පනා’’තිආදිමාහ. කෙ පනෙවං ඉච්ඡන්ති? සබ්බත්ථිවාදීසු එකච්චෙ.
92. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ භවෙ, අචිත්තුප්පාදෙ වා සඤ්ඤා අත්ථීති ඉච්ඡන්තීති න වත්තබ්බන්ති සම්බන්ධො. යතො සො සඤ්ඤාභවෙන අසඞ්ගහිතො, භවන්තරභාවෙන ච සඞ්ගහිතො.
93. ඉන්ධනුපාදානො අග්ගි විය ඉන්ධනෙන රූපාදිඋපාදානො පුග්ගලො රූපාදිනා විනා නත්ථීති එත්ථ අයමධිප්පායවිභාවනා – යථා න විනා ඉන්ධනෙන අග්ගි පඤ්ඤාපීයති, න ච තං අඤ්ඤං ඉන්ධනතො සක්කා පටිජානිතුං, නාපි අනඤ්ඤං. යදි හි අඤ්ඤං සියා, න උණ්හං ඉන්ධනං සියා, අථ අනඤ්ඤං, නිදහිතබ්බංයෙව දාහකං සියා, එවං න විනා රූපාදීහි පුග්ගලො පඤ්ඤාපීයති, න ච තෙහි අඤ්ඤො, නාපි අනඤ්ඤො සස්සතුච්ඡෙදභාවප්පසඞ්ගතොති පරවාදිනො අධිප්පායො. තත්ථ යදි අග්ගින්ධනොපමා ලොකවොහාරෙන වුත්තා, අපළිත්තං කට්ඨාදිඉන්ධනං නිදහිතබ්බඤ්ච, පළිත්තං භාසුරුණ්හං අග්ගිදාහකඤ්ච, තඤ්ච ඔජට්ඨමකරූපං පබන්ධවසෙන පවත්තං අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං. යදි එවං පුග්ගලො රූපාදීහි අඤ්ඤො අනිච්චො ච ආපන්නො, අථ පරමත්ථතො ච, තස්මිංයෙව කට්ඨාදිසඤ්ඤිතෙ රූපසඞ්ඛාතපළිත්තෙ යං උසුමං සො අග්ගි තංසහජාතානි තීණිභූතානි ඉන්ධනං. එවම්පි සිද්ධං ලක්ඛණභෙදතො අග්ගින්ධනානං අඤ්ඤත්තන්ති අග්ගි විය ඉන්ධනතො රූපාදීහි අඤ්ඤො පුග්ගලො අනිච්චො ච ආපජ්ජතීති.
ගතිඅනුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
12. උපාදාපඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා
97. නීලගුණයොගතො නීලො, නීලො එව නීලකො, තස්ස, අයං පනස්ස නීලපඤ්ඤත්ති නීලරූපුපාදානාති ආහ ‘‘නීලං…පෙ… පඤ්ඤත්තී’’ති. එවං පන පාඨෙ ඨිතෙ නීලං උපාදාය නීලොති කථමයං පදුද්ධාරොති ආහ ‘‘නීලං රූපං…පෙ… එත්ථ යො පුට්ඨො නීලං උපාදාය නීලො’’ති. එත්ථාති එතස්මිං වචනෙ. තදාදීසූති ‘‘පීතං රූපං උපාදායා’’තිආදිකං අට්ඨකථායං ආදි-සද්දෙන ගහිතමෙව තදත්ථදස්සනවසෙන ගණ්හාති.
98. වුත්තන්ති ‘‘මග්ගකුසලො’’තිආදීසු ඡෙකට්ඨං සන්ධාය වුත්තං. කුසලපඤ්ඤත්තිං කුසලවොහාරං.
112. පුබ්බපක්ඛං දස්සෙත්වා උත්තරමාහාති පරවාදී පුබ්බපක්ඛං දස්සෙත්වා සකවාදිස්ස උත්තරමාහ.
115. ‘‘රූපං රූපවා’’තිආදිනයප්පවත්තං පරවාදිවාදං භින්දිතුං ‘‘යථා න නිගළො නෙගළිකො’’තිආදිනා සකවාදිවාදො ආරද්ධොති ආහ ‘‘යස්ස රූපං සො රූපවාති උත්තරපක්ඛෙ වුත්තං වචනං උද්ධරිත්වා’’ති.
118. විඤ්ඤාණනිස්සයභාවූපගමනන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස නිස්සයභාවූපගමනං. තයිදං විසෙසනං චක්ඛුස්සාති ඉමිනාව සිද්ධන්ති න කතං දට්ඨබ්බං.
උපාදාපඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
13. පුරිසකාරානුයොගවණ්ණනා
123. කම්මානන්ති කුසලාකුසලකම්මානං. තග්ගහණෙනෙව හි තංතංකිච්චකරණීයෙ කිරියානම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. නිප්ඵාදකප්පයොජකභාවෙනාති කාරකකාරාපකභාවෙන.
125. කම්මකාරකස්ස පුග්ගලස්ස යො අඤ්ඤො පුග්ගලො කාරකො. තෙනපීති කාරකකාරකෙනපි. තස්සාති කාරකකාරකස්ස. අඤ්ඤන්ති අඤ්ඤං කම්මං. එවන්ති ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන. තෙහි තෙහි කාරකෙහි පුග්ගලා විය අඤ්ඤානි කම්මානි කරීයන්තීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘කම්මවට්ටස්ස අනුපච්ඡෙදං වදන්තී’’ති. එවං සන්තෙ පුග්ගලස්ස කාරකො, කම්මස්ස කාරකොති අයං විභාගො ඉධ අනාමට්ඨො හොති, තථා ච සති කාරකපරම්පරාය වචනං විරුජ්ඣෙය්‍යාති ආහ ‘‘පුග්ගලස්ස…පෙ… විචාරෙතබ්බමෙත’’න්ති. තස්ස කාරකන්ති පුග්ගලස්ස කාරකං. ඉදඤ්චාති න කෙවලං පුග්ගලකාරකස්ස කම්මකාරකතාපත්තියෙව දොසො, අථ ඛො ඉදං කම්මකාරකතාය කාරකපරම්පරාපජ්ජනම්පි විචාරෙතබ්බං, න යුජ්ජතීති අත්ථො. පුග්ගලානඤ්හි පටිපාටියා කාරකභාවො කාරකපරම්පරා.
170. එකො අන්තොති ‘‘ගාහො’’ති සස්සතගාහසඞ්ඛාතො අන්තොති අත්ථො.
176. සියා අඤ්ඤො, සියා අනඤ්ඤො, සියා න වත්තබ්බො ‘‘අඤ්ඤොති වා අනඤ්ඤොති වා’’ති, එවං පවත්තනිගණ්ඨවාදසදිසත්තා සො එව එකො නෙව සො හොති, න අඤ්ඤොති ලද්ධිමත්තං. තෙනාහ ‘‘ඉදං පන නත්ථෙවා’’ති. පරස්ස ඉච්ඡාවසෙනෙවාති පරවාදිනො ලද්ධිවසෙනෙව. එකං අනිච්ඡන්තස්සාති එකං ‘‘සො කරොති, සො පටිසංවෙදෙතී’’ති ගහණං සස්සතදිට්ඨිභයෙන පටික්ඛිපන්තස්ස ඉතරං උච්ඡෙදග්ගහණං ආපන්නං. තඤ්ච පටික්ඛිපන්තස්ස අඤ්ඤං මිස්සකං නිච්චානිච්චග්ගහණං, වික්ඛෙපග්ගහණඤ්ච ආපන්නං. කාරකවෙදකිච්ඡාය ඨත්වාති ස්වෙව කාරකො වෙදකො චාති ඉමස්මිං ආදායෙ ඨත්වා. තංතංඅනිච්ඡායාති තස්ස තස්ස වාදස්ස අසම්පටිච්ඡනෙන. ආපන්නවසෙනපීති ආපන්නගාහවසෙනපි අයං අනුයොගො වුත්තොති යොජනා. සබ්බෙසං ආපන්නත්තාති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන සබ්බෙසං විකප්පානං අනුක්කමෙන ආපන්නත්තා නායමනුයොගො කතොති යොජනා. එකෙකස්සෙවාති තෙසු විසුං විසුං එකෙකස්සෙව ආපන්නත්තා. තන්තිවසෙන පන තෙ විකප්පා එකජ්ඣං දස්සෙත්වාති අධිප්පායො. එකතො යොජෙතබ්බං චතුන්නම්පි පඤ්හානං එකතො පුට්ඨත්තා.
පුරිසකාරානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
කල්‍යාණවග්ගො නිට්ඨිතො.
14. අභිඤ්ඤානුයොගවණ්ණනා
193. විකුබ්බතීති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා. තෙන ‘‘දිබ්බාය සොතධාතුයා සද්දං සුණාතී’’තිආදිකං සඞ්ගණ්හාති. අභිඤ්ඤානුයොගො දට්ඨබ්බොති යොජනා. තදභිඤ්ඤාවතොති ආසවක්ඛයාභිඤ්ඤාවතො. අරහතො සාධනන්ති අරහතො සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන පුග්ගලත්තාභාවසාධනං. තබ්භාවස්සාති අරහත්තස්ස. අරහත්තධාරානඤ්හි ඛන්ධා නාම පුග්ගලත්තං තස්සපි හොතීති.
අභිඤ්ඤානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
15-18. ඤාතකානුයොගාදිවණ්ණනා
209. තතියකොටිභූතස්සාති තතියකොටිසභාවස්ස සඞ්ඛතාසඞ්ඛතවිනිමුත්තසභාවස්ස. සභාවස්සාති ච සභාවධම්මස්ස. ලද්ධිං නිගූහිත්වාති පුග්ගලො නෙව සඞ්ඛතො, නාසඞ්ඛතොති ලද්ධිං අවිභාවෙත්වා.
ඤාතකානුයොගාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
19. පටිවෙධානුයොගාදිවණ්ණනා
218. පජානනං නාම න හොති නිබ්බිදාදීනං අප්පච්චයත්තා. පරිච්ඡෙදනසමත්ථතඤ්ච දස්සෙතීති සම්බන්ධො.
228. සහරූපභාවො රූපෙන සමඞ්ගිතා, විනාරූපභාවො තතො විනිස්සටතාති තදුභයං රූපස්ස අබ්භන්තරගමනං බහිනික්ඛමනඤ්ච හොති. තස්මා තං ද්වයං සහරූපභාවවිනාරූපභාවානං ලක්ඛණවචනන්ති වුත්තං.
237. ඔළාරිකොති ථූලො. ආහිතො අහං මානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවො. සො එව යථාසකං කම්මුනා පටිලභිතබ්බතො පටිලාභො. පදද්වයෙනපි කාමාවචරත්තභාවො කථිතො. මනොමයො අත්තපටිලාභො රූපාවචරත්තභාවො. සො හි ඣානමනෙන නිබ්බත්තත්තා මනොමයො. අරූපො අත්තපටිලාභොති අරූපාවචරත්තභාවො. සො හි රූපෙන අමිස්සිතත්තා අරූපොති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘අත්තා’’ති පන ජීවෙ ලොකවොහාරො නිරුළ්හො, අසතිපි ජීවෙ තථානිරුළ්හං ලොකවොහාරං ගහෙත්වා සම්මාසම්බුද්ධාපි වොහරන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉති ඉමා ලොකස්ස සමඤ්ඤා, යාහි තථාගතො වොහරතී’’ති වත්වා ඉදානි යථා වොහරන්ති, තං පකාරං විභාවෙන්තො ‘‘අපරාමස’’න්තිආදිමාහ.
පච්චත්තසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙනාති කක්ඛළඵුසනාදිසලක්ඛණවසෙන අනිච්චතාදිසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන ච. ඉමිනාති ‘‘පච්චත්තසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙනා’’තිආදිනා වුත්තෙන පරමත්ථතො පුග්ගලාභාවවචනෙන. ඉතො පුරිමාති තත්ථ තත්ථ සකවාදිපටික්ඛෙපාදිවිභාවනවසෙන පවත්තා ඉතො අත්ථසංවණ්ණනතො පුරිමා. ඉමිනාති වා ‘‘යථා රූපාදයො ධම්මා’’තිආදිනා අට්ඨකථායං වුත්තවචනෙන. යථා චාති එත්ථ ච-සද්දො සමුච්චයත්ථො. තෙන සමඤ්ඤානතිධාවනං සම්පිණ්ඩෙති. ඉදං වුත්තං හොති – යථා පරාමාසො ච න හොති ජනපදනිරුත්තියා අභිනිවිසිතබ්බතො, යථා ච සමඤ්ඤාතිධාවනං න හොති, එවං ඉතො පුරිමා ච අත්ථවණ්ණනා යොජෙතබ්බා. සමඤ්ඤාතිධාවනෙ හි සති සබ්බලොකවොහාරූපච්ඡෙදො සියාති.
තස්මා සච්චන්ති යස්මා තත්ථ පරමත්ථාකාරං අනාරොපෙත්වා සමඤ්ඤං නාතිධාවන්තො කෙවලං ලොකසම්මුතියාව වොහරති, තස්මා සච්චං පරෙසං අවිසංවාදනතො. තථකාරණන්ති තථො අවිතථො ධම්මසභාවො කාරණං පවත්තිහෙතු එතස්සාති තථකාරණං, පරමත්ථවචනං, අවිපරීතධම්මසභාවවිසයන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ධම්මානං තථතාය පවත්ත’’න්ති.
පටිවෙධානුයොගාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
පුග්ගලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
2. පරිහානිකථා
1. වාදයුත්තිපරිහානිකථාවණ්ණනා
239. ඉදං සුත්තන්ති ඉදං ලක්ඛණමත්තං දට්ඨබ්බං. ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා සමයවිමුත්තස්ස භික්ඛුනො පරිහානාය සංවත්තන්තී’’ති (අ. නි. 5.149-150) ඉදම්පි හි සුත්තං අනාගාමිආදීනංයෙව පරිහානිනිස්සයො, න අරහතො. සමයවිමුත්තොති අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො සෙක්ඛස්සෙතං නාමං. යථාහ –
‘‘කතමො ච පුග්ගලො සමයවිමුත්තො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො කාලෙන කාලං සමයෙන සමයං අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො සමයවිමුත්තො’’ති (පු. ප. 1).
‘‘පරිහානිධම්මො’’ති ච පුථුජ්ජනො ච එකච්චො ච සෙක්ඛො අධිප්පෙතො, න අරහාති. තස්මාති යස්මා යථාදස්සිතානි සුත්තානි අනාගාමිආදීනං පරිහානිලද්ධියා නිස්සයො, න අරහතො, තස්මා. තං නිස්සාය තං අපෙක්ඛිත්වා යස්මා ‘‘අරහතොපී’’ති එත්ථ අරහතොපි පරිහානි, කො පන වාදො අනාගාමිආදීනන්ති අයමත්ථො ලබ්භති, තස්මා පි-සද්දසම්පිණ්ඩිතමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අරහතොපි…පෙ… යොජෙතබ්බ’’න්ති ආහ. යස්මා වා කාමඤ්චෙත්ථ දුතියසුත්තං සෙක්ඛවසෙන ආගතං, පඨමතතියසුත්තානි පන අසෙක්ඛවසෙනපි ආගතානීති තෙසං ලද්ධි, තස්මා ‘‘අරහතොපී’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඉදං සුත්තං අරහතො’’තිආදි.
තතියස්මින්ති ‘‘සබ්බෙසඤ්ඤෙව අරහන්තානං පරිහානී’’ති එතස්මිං පඤ්හෙ. සො හි ‘‘සබ්බෙව අරහන්තො’’තිආදිනා ආගතෙසු තතියො පඤ්හො. තෙසන්ති මුදින්ද්‍රියානං. තතියස්මිම්පීති පි-සද්දො වුත්තත්ථසමුච්චයො. තෙන පඨමපඤ්හං සමුච්චිනොති ‘‘තත්ථපි තික්ඛින්ද්‍රියා අධිප්පෙතා’’ති.
සොයෙව න පරිහායතීති සොතාපන්නොයෙව සොතාපන්නභාවතො න පරිහායතීති අත්ථො. න චෙත්ථ සකදාගාමිභාවාපත්තියා සොතාපන්නභාවාපගමො පරිහානි හොති විසෙසාධිගමභාවතො. පත්තවිසෙසතො හි පරිහානීති. ඉතරෙති සකදාගාමිආදිකා. උපරිමග්ගත්ථායාති උපරිමග්ගත්තයපටිලාභත්ථාය ‘‘නියතො’’ති වුත්තමත්ථං අග්ගහෙත්වා.
වාදයුත්තිපරිහානිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
2. අරියපුග්ගලසංසන්දනපරිහානිකථාවණ්ණනා
241. තතොති අරහත්තතො. තත්ථාති දස්සනමග්ගඵලෙ. වායාමෙනාති විපස්සනුස්සාහනෙන. තදනන්තරන්ති සොතාපත්තිඵලානන්තරං. පඨමං දස්සනමග්ගඵලානන්තරං අරහත්තං පාපුණාති, තතො පරිහීනො පුන වායමන්තො තදනන්තරං න අරහත්තං පාපුණාතීති කා එත්ථ යුත්තීති අධිප්පායො. පරවාදී නාම යුත්තම්පි වදති අයුත්තම්පීති කිං තස්ස වාදෙ යුත්තිගවෙසනායාති පන දට්ඨබ්බං. අපරිහානසභාවො භාවනාමග්ගො අරියමග්ගත්තා දස්සනාදස්සනමග්ගො විය. න චෙත්ථ අසිද්ධතාසඞ්කා ලොකුත්තරමග්ගස්ස පරස්සපි අරියමග්ගභාවස්ස සිද්ධත්තා, නාපි ලොකියමග්ගෙන අනෙකන්තිකතා අරියසද්දෙන විසෙසිතත්තා. තථා න විරුද්ධතා දුතියමග්ගාදීනං භාවනාමග්ගභාවස්ස ඔළාරිකකිලෙසප්පහානාදීනඤ්ච පරස්සපි ආගමතො සිද්ධත්තා.
අරියපුග්ගලසංසන්දනපරිහානිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
3. සුත්තසාධනපරිහානිකථාවණ්ණනා
265. පුග්ගලපඤ්ඤත්තිඅට්ඨකථායං ‘‘පත්ති, ඵුසනා’’ති ච පච්චක්ඛතො අධිගමො අධිප්පෙතොති වුත්තං ‘‘පත්තබ්බං වදතීති ආහ ඵුසනාරහ’’න්ති.
267. කතසන්නිට්ඨානස්සාති ඉමස්මිං සත්තාහෙ මාසෙ උතුම්හි අන්තොවස්සෙ වා අඤ්ඤං ආරාධෙස්සාමීති කතනිච්ඡයස්ස.
සුත්තසාධනපරිහානිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
පරිහානිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
3. බ්‍රහ්මචරියකථා
1. සුද්ධබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා
269. හෙට්ඨාපීති පරනිම්මිතවසවත්තිදෙවෙහි හෙට්ඨාපි. මග්ගභාවනම්පි න ඉච්ඡන්තීති විඤ්ඤායති ‘‘ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති ඉමිනා ‘‘ද්වෙපි බ්‍රහ්මචරියවාසා නත්ථි දෙවෙසූති උපලද්ධිවසෙනා’’ති වුත්තත්තා.
270. තස්සෙවාති පරවාදිනො එව. පුග්ගලවසෙනාති ‘‘ගිහීනඤ්චෙව එකච්චානඤ්ච දෙවාන’’න්ති එවං පුග්ගලවසෙන. තස්සාති පරවාදිනො. පටික්ඛෙපො න යුත්තොති එවං පුග්ගලවසෙන අත්ථයොජනා න යුත්තාති අධිප්පායො. පුග්ගලාධිට්ඨානෙන පන කතාපි අත්ථවණ්ණනා ඔකාසවසෙන පරිච්ඡිජ්ජතීති නායං දොසො. තස්සායං අධිප්පායොති අයං ‘‘ගිහීනඤ්චෙවා’’තිආදිනා වුත්තො තස්ස පරවාදිනො යදි අධිප්පායො, එවං සඤ්ඤාය පරවාදිනො සකවාදිනා සමානාදායොති න නිග්ගහාරහො සියා. තෙනාහ ‘‘සක…පෙ… තබ්බො’’ති. පඨමං පන අනුජානිත්වා පච්ඡා පටික්ඛෙපෙනෙව නිග්ගහෙතබ්බතා වෙදිතබ්බා. කෙචි ‘‘යත්ථ නත්ථි පබ්බජ්ජා, නත්ථි තත්ථ බ්‍රහ්මචරියවාසොති පුච්ඡාය එකච්චානං මනුස්සානං මග්ගප්පටිවෙධං සන්ධාය පරවාදිනො පටික්ඛෙපො. යදිපි සො දෙවානං මග්ගප්පටිලාභං න ඉච්ඡති, සම්භවන්තං පන සබ්බං දස්සෙතුං අට්ඨකථායං ‘ගිහීන’මිච්චෙව අවත්වා ‘එකච්චානඤ්ච දෙවාන’න්ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං න සුන්දරං ‘‘සන්ධායා’’ති වුත්තත්තා, පුරිමොයෙවත්ථො යුත්තො.
සුද්ධබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
2. සංසන්දනබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා
273. රූපාවචරමග්ගෙනාති රූපාවචරජ්ඣානෙන. තඤ්හි රූපභවූපපත්තියා උපායභාවතො මග්ගොති වුත්තො. යථාහ ‘‘රූපුපපත්තියා මග්ගං භාවෙතී’’ති (ධ. ස. 160). ඉදන්ති ඉදං රූපාවචරජ්ඣානං. ‘‘ඉධවිහායනිට්ඨහෙතුභූතො රූපාවචරමග්ගො’’තිආදිකං දීපෙන්තං වචනං අනාගාමිමග්ගස්ස තබ්භාවදීපකෙන ‘‘ඉධ භාවිතමග්ගො’’තිආදිකෙන කථං සමෙතීති චොදෙත්වා යථා සමෙති, තං දස්සෙතුං ‘‘පුබ්බෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘පුබ්බෙ’’ති ඉමිනා ‘‘ඉධ භාවිතමග්ගො’’තිආදිකං වදන්ති, ඉධාපි පන ‘‘රූපාවචරමග්ගෙනා’’තිආදිකං. තත්ථ අනාගාමී එවාති අනාගාමිඵලට්ඨො එව. ඣානානාගාමීති අසමුච්ඡින්නජ්ඣත්තසංයොජනොපි රූපභවෙ උප්පජ්ජිත්වා අනාවත්තිධම්මමග්ගං භාවෙත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායනතො. අධිප්පායොති යථාවුත්තො ද්වින්නං අට්ඨකථාවචනානං අවිරොධදීපකො අධිප්පායො.
ඉධාති කාමලොකෙ. තත්ථාති බ්‍රහ්මලොකෙ. එත්ථ ච පරවාදී එවං පුච්ඡිතබ්බො ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහී’’ති සුත්තං කිං යථාරුතවසෙන ගහෙතබ්බත්ථං, උදාහු සන්ධායභාසිතන්ති? තත්ථ ජානමානො සන්ධායභාසිතන්ති වදෙය්‍ය. අඤ්ඤථා ‘‘පරනිම්මිතවසවත්තිදෙවෙ උපාදායා’’තිආදි වත්තුං න සක්කා ‘‘දෙවෙ ච තාවතිංසෙ’’ති වුත්තත්තා. යථා හි තස්ස ‘‘සෙය්‍යථාපි දෙවෙහි තාවතිංසෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා’’තිආදීසු විය සක්කං දෙවරාජානං උපාදාය කාමාවචරදෙවෙසු තාවතිංසදෙවා පාකටා පඤ්ඤාතාති තෙසං ගහණං, න තෙයෙව අධිප්පෙතාති සුත්තපදස්ස සන්ධායභාසිතත්ථං සම්පටිච්ඡිතබ්බං, එවං ‘‘ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති එත්ථාපි අනවජ්ජසුඛඅබ්‍යාසෙකසුඛනෙක්ඛම්මසුඛාදිසන්නිස්සයභාවෙන මහානිසංසතාය සාසනෙ පබ්බජ්ජා ‘‘ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති ඉමස්මිං සුත්තෙ අධිප්පෙතා. සා හි උත්තරකුරුකානං දෙවානඤ්ච අනොකාසභාවතො දුක්කරා දුල්ලභා ච. තත්ථ සූරියපරිවත්තාදීහිපි දෙවෙසු මග්ගපටිලාභාය අත්ථිතා විභාවෙතබ්බා, උත්තරකුරුකානං පන විසෙසානධිගමභාවො උභින්නම්පි ඉච්ඡිතො එවාති.
සංසන්දනබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
බ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
3. ඔධිසොකථාවණ්ණනා
274. ඔධිසොති භාගසො, භාගෙනාති අත්ථො. භාගො නාම යස්මා එකදෙසො හොති, තස්මා ‘‘එකදෙසෙන එකදෙසෙනා’’ති වුත්තං. තත්ථ යදි චතුන්නං මග්ගානං වසෙන සමුදයපක්ඛිකස්ස කිලෙසගණස්ස චතුභාගෙහි පහානං ‘‘ඔධිසො පහාන’’න්ති අධිප්පෙතං, ඉච්ඡිතමෙවෙතං සකවාදිස්ස ‘‘තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා දිට්ඨිගතානං පහානායා’’ති ච ආදිවචනතො. යස්මා පන මග්ගො චතූසු සච්චෙසු නානාභිසමයවසෙන කිච්චකරො, න එකාභිසමයවසෙනාති පරවාදිනො ලද්ධි, තස්මා යථා ‘‘මග්ගො කාලෙන දුක්ඛං පරිජානාති, කාලෙන සමුදයං පජහතී’’තිආදිනා නානක්ඛණවසෙන සච්චෙසු පවත්තතීති ඉච්ඡිතො, එවං පච්චෙකම්පි නානක්ඛණවසෙන පවත්තෙය්‍ය. තථා සති දුක්ඛාදීනං එකදෙසඑකදෙසමෙව පරිජානාති පජහතීති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘සොතාපත්ති…පෙ… එකදෙසෙ පජහතී’’තිආදි වුත්තං. සති හි නානාභිසමයෙ පඨමමග්ගාදීහි පහාතබ්බානං සංයොජනත්තයාදීනං දුක්ඛදස්සනාදීහි එකදෙසඑකදෙසප්පහානං සියාති එකදෙසසොතාපත්තිමග්ගට්ඨාදිතා, තතො එව එකදෙසසොතාපන්නාදිතා ච ආපජ්ජති අනන්තරඵලත්තා ලොකුත්තරකුසලානං, න ච තං යුත්තං. න හි කාලභෙදෙන විනා සො එව සොතාපන්නො, අසොතාපන්නො චාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. තෙනාහ ‘‘එකදෙසං සොතාපන්නො, එකදෙසං න සොතාපන්නො’’තිආදි.
අපිචායං නානාභිසමයවාදී එවං පුච්ඡිතබ්බො ‘‘මග්ගඤාණං සච්චානි පටිවිජ්ඣන්තං කිං ආරම්මණතො පටිවිජ්ඣති, උදාහු කිච්චතො’’ති. යදි ආරම්මණතොති වදෙය්‍ය, තස්ස විපස්සනාඤාණස්ස විය දුක්ඛසමුදයානං අච්චන්තපරිච්ඡෙදසමුච්ඡෙදා න යුත්තා තතො අනිස්සටත්තා, තථා මග්ගදස්සනං. න හි සයමෙව අත්තානං ආරබ්භ පවත්තතීති යුත්තං, මග්ගන්තරපරිකප්පනායං අනවට්ඨානං ආපජ්ජතීති, තස්මා තීණි සච්චානි කිච්චතො, නිරොධං කිච්චතො ආරම්මණතො ච පටිවිජ්ඣතීති එවමසම්මොහතො පටිවිජ්ඣන්තස්ස මග්ගඤාණස්ස නත්ථෙව නානාභිසමයො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සති, දුක්ඛසමුදයම්පි සො පස්සතී’’තිආදි. න චෙතං කාලන්තරදස්සනං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘යො නු ඛො, ආවුසො, දුක්ඛං පස්සති, දුක්ඛසමුදයම්පි සො පස්සති, දුක්ඛනිරොධම්පි…පෙ… දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදම්පි සො පස්සතී’’ති (සං. නි. 5.1100) එකසච්චදස්සනසමඞ්ගිනො අඤ්ඤසච්චදස්සනසමඞ්ගිභාවවිචාරණායං තදත්ථසාධනත්ථං ආයස්මතා ගවංපතිත්ථෙරෙන ආභතත්තා පච්චෙකඤ්ච සච්චත්තයදස්සනස්ස යොජිතත්තා. අඤ්ඤථා පුරිමදිට්ඨස්ස පුන අදස්සනතො සමුදයාදිදස්සනෙ දුක්ඛාදිදස්සනමයොජනීයං සියා. න හි ලොකුත්තරමග්ගො ලොකියමග්ගො විය කතකාරිභාවෙන පවත්තති සමුච්ඡෙදකත්තා. තථා යොජනෙ ච සබ්බං දස්සනං දස්සනන්තරපරන්ති දස්සනානුපරමො සියා. එවං ආගමතො යුත්තිතො ච නානාභිසමයස්ස අසම්භවතො පච්චෙකං මග්ගානං ඔධිසො පහානං නත්ථීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.
ඔධිසොකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.