නිගමනකථාවණ්ණනා
නිගමගාථාසු පඨමගාථායං සද්ධම්මට්ඨිතිකාමෙන සාසනුජ්ජොතකාරිනා පරක්කමබාහුනා නරින්දෙන අජ්ඣෙසිතො සො අහං විනයසඞ්ගහං අකාසින්ති යොජනා.
දුතියතතියගාථායං තෙනෙව පරක්කමබාහුනරින්දෙනෙව කාරිතෙ රම්මෙ රමණීයෙ පාසාදසතමණ්ඩිතෙ පාසාදානං සතෙන පටිමණ්ඩිතෙ නානාදුමගණාකිණ්ණෙ භාවනාභිරතාලයෙ භාවනාය අභිරතානං භික්ඛූනං ආලයභූතෙ සීතලූදකසම්පන්නෙ ජෙතවනෙ ජෙතවනනාමකෙ විහාරෙ වසං වසන්තො හුත්වා, අථ වා වසං වසන්තො සොහං සො අහං යොගීනං හිතං හිතභූතං සාරං සාරවන්තං ඉමං ඊදිසං විනයසඞ්ගහං අකාසින්ති යොජනා.
සෙසගාථාසු ඉමිනා ගන්ථකරණෙන යං පුඤ්ඤං මය්හං සිද්ධං, අඤ්ඤං ඉතො ගන්ථකරණතො අඤ්ඤභූතං යං පුඤ්ඤං මයා පසුතං හොති, එතෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දුතියෙ අත්තසම්භවෙ තාවතිංසෙ පමොදෙන්තො සීලාචාරගුණෙ රතො පඤ්චකාමෙසු අලග්ගො දෙවපුත්තො හුත්වා පඨමං පඨමභූතං ඵලං සොතාපත්තිඵලං පත්වාන අන්තිමෙ අත්තභාවම්හි ලොකග්ගපුග්ගලං නාථං නාථභූතං සබ්බසත්තහිතෙ රතං මෙත්තෙය්‍යං මෙත්තෙය්‍යනාමකං මුනිපුඞ්ගවං මුනිසෙට්ඨං දිස්වාන තස්ස ධීරස්ස සද්ධම්මදෙසනං සුත්වා අග්ගං ඵලං අරහත්තඵලං අධිගන්ත්වා ලභිත්වා ජිනසාසනං සොභෙය්‍යං සොභාපෙය්‍යන්ති අයං පාකටයොජනා.
එතිස්සාය පන යොජනාය සති ආචරියවරස්ස වචනං න සම්පටිච්ඡන්ති පණ්ඩිතා. කථං? එත්ථ හි ඉතො දුතියභවෙ තාවතිංසභවනෙ දෙවපුත්තො හුත්වා සොතාපත්තිඵලං පත්වා අන්තිමභවෙ මෙත්තෙය්‍යස්ස භගවතො ධම්මදෙසනං සුත්වා අරහත්තඵලං ලභෙය්‍යන්ති ආචරියස්ස පත්ථනා, සා අයුත්තරූපා හොති. සොතාපන්නස්ස හි සත්තභවතො උද්ධං පටිසන්ධි නත්ථි, තාවතිංසානඤ්ච දෙවානං භවසතෙනපි භවසහස්සෙනපි භවසතසහස්සෙනපි මෙත්තෙය්‍යස්ස භගවතො උප්පජ්ජනකාලො අප්පත්තබ්බො හොති. අථාපි වදෙය්‍ය ‘‘අන්තරා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා මෙත්තෙය්‍යස්ස භගවතො කාලෙ මනුස්සො භවෙය්‍යා’’ති, එවම්පි න යුජ්ජති. න හි බ්‍රහ්මලොකගතානං අරියානං පුන කාමභවූපපත්ති අත්ථි. වුත්තඤ්හි අභිධම්මෙ යමකප්පකරණෙ (යම. 2.අනුසයයමක. 312) ‘‘රූපධාතුයා චුතස්ස කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්ස සත්තෙව අනුසයා අනුසෙන්තී’’ති. අථාපි වදෙය්‍ය ‘‘බ්‍රහ්මලොකෙයෙව ඨත්වා අග්ගඵලං ලභෙය්‍යා’’ති, තථා ච ආචරියස්ස වචනෙ න දිස්සති, ‘‘සොභෙය්‍යං ජිනසාසන’’න්ති වුත්තත්තා භික්ඛුභූතත්තමෙව දිස්සති. න හි භික්ඛුභූතො සාසනං සොභාපෙතුං සක්කොති. අභිධම්මත්ථවිභාවනියඤ්ච –
‘‘ජොතයන්තං තදා තස්ස, සාසනං සුද්ධමානසං;
පස්සෙය්‍යං සක්කරෙය්‍යඤ්ච, ගරුං මෙ සාරිසම්භව’’න්ති. –
භික්ඛුභූතමෙව වුත්තං. අථාපි වදෙය්‍ය ‘‘අන්තරා දීඝායුකො භුම්මදෙවො හුත්වා තදා මනුස්සො භවෙය්‍යා’’ති, එවම්පි එකස්ස බුද්ධස්ස සාවකභූතො අරියපුග්ගලො පුන අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස සාවකො න භවෙය්‍යාති, ආචරියො පන සබ්බපරියත්තිධරො අනෙකගන්ථකාරකො අනෙකෙසං ගන්ථකාරකානං ථෙරානං ආචරියපාචරියභූතො, තෙන න කෙවලං ඉධෙව ඉමා ගාථායො ඨපිතා, අථ ඛො සාරත්ථදීපනීනාමිකාය විනයටීකාය අවසානෙ ච ඨපිතා, තස්මා භවිතබ්බමෙත්ථ කාරණෙනාති වීමංසිතබ්බමෙතං.
අථ වා ඉමිනා…පෙ… දෙවපුත්තො හුත්වා පඨමං තාව ඵලං යථාවුත්තං තාවතිංසෙ පමොදනසීලාචාරගුණෙ රතං පඤ්චකාමෙසු අලග්ගභාවසඞ්ඛාතං ආනිසංසං පත්වාන අන්තිමෙ අත්තභාවම්හි…පෙ… සොභෙය්‍යන්ති යොජනා. අථ වා ඉමිනා…පෙ… පඤ්චකාමෙසු අලග්ගො හුත්වා අන්තිමෙ අත්තභාවම්හි…පෙ… සද්ධම්මදෙසනං සුත්වා පඨමං ඵලං සොතාපත්තිඵලං පත්වා තතො පරං අග්ගඵලං අරහත්තඵලං අධිගන්ත්වා ජිනසාසනං සොභෙය්‍යන්ති යොජනා. යථා අම්හාකං භගවතො ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තධම්මදෙසනං සුත්වා අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරො සොතාපත්තිඵලං පත්වා පච්ඡා අරහත්තඵලං අධිගන්ත්වා ජිනසාසනං සොභෙසි, එවන්ති අත්ථො. ඉතො අඤ්ඤානිපි නයානි යථා ථෙරස්ස වචනානුකූලානි, තානි පණ්ඩිතෙහි චින්තෙතබ්බානි.
නිගමනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.