නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

විනයපිටකෙ

විනයාලඞ්කාර-ටීකා (පඨමො භාගො)

ගන්ථාරම්භකථා

මුත්තහාරාදිනයගාථා

යො ලොකෙ ලොකලොකො වරතරපරදො රාජරාජග්ගජඤ්ඤො;

ආකාසාකාරකාරො පරමරතිරතො දෙවදෙවන්තවජ්ජො.

සංසාරාසාරසාරො සුනරනමනතො මාරහාරන්තරට්ඨො;

ලොකාලඞ්කාරකාරො අතිසතිගතිමා ධීරවීරත්තරම්මො.

සීහනිවත්තනනයගාථා

සංසාරචක්කවිද්ධංසං, සම්බුද්ධං තං සුමානසං;

සංනමාමි සුගුණෙසං, සංදෙසිතසුදුද්දසං.

අනොතත්තොදකාවත්තනයගාථා

යෙන විද්ධංසිතා පාපා, යෙන නිබ්බාපිතා දරා;

යෙන ලොකා නිස්සරිසුං, යෙන චාහං නමාමි තං.

චතුදීපචක්කවත්තනනයගාථා

සඞ්ඝං සසඞ්ඝං නමාමි, වන්තන්තවරධම්මජං;

මග්ගග්ගමනඵලට්ඨං, සුසංසං සුභමානසං.

අබ්‍යපෙතචතුපාදආදියමකගාථා

විනයං විනයං සාරං, සඞ්ගහං සඞ්ගහං කරං;

චරියං චරියං වන්දෙ, පරමං පරමං සුතං.

බ්‍යපෙතචතුපාදආදිඅන්තයමකගාථා

පකාරෙ බහුපකාරෙ, සාගරෙ ගුණසාගරෙ;

ගරවො මම ගරවො, වන්දාමි අභිවන්දාමි.

වත්ථුත්තයෙ ගන්ථකාරෙ, ගරූසු සාදරං මයා;

කතෙන නමක්කාරෙන, හිත්වා සබ්බෙ උපද්දවෙ.

සික්ඛාකාමෙහි ධීරෙහි, ජිනසාසනකාරිභි;

භික්ඛූහි විනයඤ්ඤූහි, සාදරං අභියාචිතො.

වණ්ණයිස්සාමි විනය-සඞ්ගහං පීතිවඩ්ඪනං;

භික්ඛූනං වෙනයිකානං, යථාසත්තිබලං අහං.

පොරාණෙහි කතා ටීකා, කිඤ්චාපි අත්ථි සා පන;

අතිසඞ්ඛෙපභාවෙන, න සාධෙති යථිච්ඡිතං.

තස්මා හි නානාසත්ථෙහි, සාරමාදාය සාධුකං;

නාතිසඞ්ඛෙපවිත්ථාරං, කරිස්සං අත්ථවණ්ණනං.

විනයාලඞ්කාරං නාම, පෙසලානං පමොදනං;

ඉමං පකරණං සබ්බෙ, සම්මා ධාරෙන්තු සාධවොති.

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා

විවිධවිසෙසනයසමන්නාගතං කායවාචාවිනයනකරණසමත්ථං ලජ්ජිපෙසලභික්ඛූනං සංසයවිනොදනකාරකං යොගාවචරපුග්ගලානං සීලවිසුද්ධිසම්පාපකං ජිනසාසනවුඩ්ඪිහෙතුභූතං පකරණමිදමාරභිතුකාමො අයමාචරියාසභො පඨමං තාව රතනත්තයපණාමපණාමාරහභාවඅභිධෙය්‍යකරණහෙතු කරණප්පකාරපකරණාභිධානනිමිත්තපයොජනානි දස්සෙතුං ‘‘වත්ථුත්තයං නමස්සිත්වා’’තිආදිමාහ. එත්ථ හි වත්ථුත්තයං නමස්සිත්වාති ඉමිනා රතනත්තයපණාමො වුත්තො පණාමෙතබ්බපණාමඅත්ථදස්සනතො. සරණං සබ්බපාණිනන්ති ඉමිනා පණාමාරහභාවො පණාමහෙතුදස්සනතො. පාළිමුත්තවිනිච්ඡයන්ති අභිධෙය්‍යො ඉමස්ස පකරණස්ස අත්ථභාවතො. විප්පකිණ්ණමනෙකත්ථාති කරණහෙතු තෙනෙවකාරණෙන පකරණස්ස කතත්තා. සමාහරිත්වා එකත්ථ, දස්සයිස්සමනාකුලන්ති කරණප්පකාරො තෙනාකාරෙන පකරණස්ස කරණතො. පකරණාභිධානං පන සමාහරිතසද්දස්ස සාමත්ථියතො දස්සිතං සමාහරිත්වා දස්සනෙනෙව ඉමස්ස පකරණස්ස විනයසඞ්ගහඉති නාමස්ස ලභනතො.

නිමිත්තං පන අජ්ඣත්තිකබාහිරවසෙන දුවිධං. තත්ථ අජ්ඣත්තිකං නාම කරුණා, තං දස්සනකිරියාය සාමත්ථියතො දස්සිතං තස්මිං අසති දස්සනකිරියාය අභාවතො. බාහිරං නාම සොතුජනසමූහො, තං යොගාවචරභික්ඛූනන්ති තස්ස කරුණාරම්මණභාවතො. පයොජනං පන දුවිධං පණාමපයොජනපකරණපයොජනවසෙන. තත්ථ පණාමපයොජනං නාම අන්තරායවිසොසනපසාදජනනාදිකං, තං සරණං සබ්බපාණිනන්ති ඉමස්ස සාමත්ථියතො දස්සිතං හෙතුම්හි සති ඵලස්ස අවිනාභාවතො. වුත්තඤ්හි අභිධම්මටීකාචරියෙන ‘‘ගුණවිසෙසවා හි පණාමාරහො හොති, පණාමාරහෙ ච කතො පණාමො වුත්තප්පයොජනසිද්ධිකරොව හොතී’’ති (ධ. ස. මූලටී. 1). පකරණපයොජනම්පි දුවිධං මුඛ්‍යානුසඞ්ගිකවසෙන. තෙසු මුඛ්‍යපයොජනං නාම බ්‍යඤ්ජනානුරූපං අත්ථස්ස පටිවිජ්ඣනං පකාසනඤ්ච අත්ථානුරූපං බ්‍යඤ්ජනස්ස උද්දිසනං උද්දෙසාපනඤ්ච, තං විනයෙ පාටවත්ථායාති ඉමිනා වුත්තං. අනුසඞ්ගිකපයොජනං නාම සීලාදිඅනුපාදාපරිනිබ්බානන්තො අත්ථො, තං සමාහරිත්වා එකත්ථ දස්සයිස්සන්ති ඉමස්ස සාමත්ථියෙන දස්සිතං එකත්ථ සමාහරිත්වා දස්සනෙ සති තදුග්ගහපරිපුච්ඡාදිනා කතපයොගස්ස අනන්තරායෙන තදත්ථසිජ්ඣනතොති.

කිමත්ථං පනෙත්ථ රතනත්තයපණාමාදයො ආචරියෙන කතා, නනු අධිප්පෙතගන්ථාරම්භොව කාතබ්බොති? වුච්චතෙ – එත්ථ රතනත්තයපණාමකරණං තබ්බිහතන්තරායො හුත්වා අනායාසෙන ගන්ථපරිසමාපනත්ථං. පණාමාරහභාවවචනං අත්තනො යුත්තපත්තකාරිතාදස්සනත්ථං, තං විඤ්ඤූනං තොසාපනත්ථං, තං පකරණස්ස උග්ගහණත්ථං, තං සබ්බසම්පත්තිනිප්ඵාදනත්ථං. අභිධෙය්‍යකථනං විදිතාභිධෙය්‍යස්ස ගන්ථස්ස විඤ්ඤූනං උග්ගහධාරණාදිවසෙන පටිපජ්ජනත්ථං. කරණහෙතුකථනං අකාරණෙ කතස්ස වායාමස්ස නිප්ඵලභාවතො තප්පටික්ඛෙපනත්ථං. කරණප්පකාරකථනං විදිතප්පකාරස්ස ගන්ථස්ස සොතූනං උග්ගහණාදීසු රුචිජනනත්ථං. අභිධානදස්සනං වොහාරසුඛත්ථං. නිමිත්තකථනං ආසන්නකාරණදස්සනත්ථං. පයොජනදස්සනං දුවිධපයොජනකාමීනං සොතූනං සමුස්සාහජනනත්ථන්ති.

රතනත්තයපණාමපයොජනං පන බහූහි පකාරෙහි විත්ථාරයන්ති ආචරියා, තං තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. ඉධ පන ගන්ථගරුභාවමොචනත්ථං අට්ඨකථාචරියෙහි අධිප්පෙතපයොජනමෙව කථයිම්හ. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථාචරියෙන –

‘‘නිපච්චකාරස්සෙතස්ස;

කතස්ස රතනත්තයෙ;

ආනුභාවෙන සොසෙත්වා;

අන්තරායෙ අසෙසතො’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. ගන්ථාරම්භකථා 7);

අයමෙත්ථ සමුදායත්ථො, අයං පන අවයවත්ථො – අහං සබ්බපාණීනං සරණං සරණීභූතං වත්ථුත්තයං නමස්සාමි, නමස්සිත්වා යොගාවචරභික්ඛූනං විනයෙ පාටවත්ථාය අනෙකත්ථවිප්පකිණ්ණං පාළිමුත්තවිනිච්ඡයං එකත්ථ සමාහරිත්වා අනාකුලං කත්වා දස්සයිස්සං දස්සයිස්සාමීති යොජනා.

තත්ථ වසන්ති එත්ථාති වත්ථු. කිං තං? බුද්ධාදිරතනං. තඤ්හි යස්මා සරණගතා සප්පුරිසා සරණගමනසමඞ්ගිනො හුත්වා බුද්ධාදිරතනං ආරම්මණං කත්වා තස්මිං ආරම්මණෙ වසන්ති ආවසන්ති නිවසන්ති, තස්මා ‘‘වත්ථූ’’ති වුච්චති. ආරම්මණඤ්හි ආධාරො, ආරම්මණිකං ආධෙය්‍යොති. ඉතො පරානිපි වත්ථුසද්දස්ස වචනත්ථාදීනි ආචරියෙහි වුත්තානි, තානිපි තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. ඉධ පන ගන්ථවිත්ථාරපරිහරණත්ථං එත්තකමෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බන්ති. තිණ්ණං සමූහොති තයං, තයො අංසා අවයවා අස්සාති වා තයං. කිං තං? සමුදායො. වත්ථූනං තයන්ති වත්ථුත්තයං. කිං තං? බුද්ධාදිරතනත්තයං. නමස්සාමීති නමස්සිත්වා, අනමින්ති නමස්සිත්වා. බුද්ධාදිරතනඤ්හි ආරම්මණං කත්වා චිත්තස්ස උප්පජ්ජනකාලෙ ත්වා-පච්චයො පච්චුප්පන්නකාලිකො හොති, තස්මා පඨමො විග්ගහො කතො, පාළිමුත්තවිනිච්ඡයං එකත්ථ දස්සනකාලෙ අතීතකාලිකො, තස්මා දුතියො විග්ගහො. තෙනෙව ච කාරණෙන අත්ථයොජනායපි පච්චුප්පන්නකාලඅතීතකාලවසෙන යොජනා කතා.

සරති හිංසතීති සරණං. කිං තං? බුද්ධාදිරතනත්තයං. තඤ්හි සරණගතානං සප්පුරිසානං භයං සන්තාසං දුක්ඛං දුග්ගතිවිනිපාතං සංකිලෙසං සරති හිංසති විනාසෙති, තස්මා ‘‘සරණ’’න්ති වුච්චති. වුත්තඤ්හි භගවතා –

‘‘යස්මිං, මහානාම, සමයෙ අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොතී’’තිආදි (අ. නි. 6.10; 11.11),

‘‘එවං බුද්ධං සරන්තානං;

ධම්මං සඞ්ඝඤ්ච භික්ඛවො;

භයං වා ඡම්භිතත්තං වා;

ලොමහංසො න හෙස්සතී’’ති ච. (සං. නි. 1.249);

යස්මා පන ‘‘සරණ’’න්ති ඉදං පදං ‘‘නාථ’’න්ති පදස්ස වෙවචනභූතං කිතසුද්ධනාමපදං හොති, න කිතමත්තපදං, තස්මා ධාත්වත්ථො අන්තොනීතො. ‘‘සර හිංසාය’’න්ති හි වුත්තං හිංසත්ථං ගහෙත්වා සබ්බපාණීනං සරණං හිංසකං වත්ථුත්තයං නමස්සිත්වා විඤ්ඤායමානෙ අනිට්ඨප්පසඞ්ගතො සබ්බපාණීනං සරණං සරණීභූතං නාථභූතං වත්ථුත්තයං නමස්සිත්වාති විඤ්ඤායමානෙයෙව යුජ්ජති, තෙනෙව ච කාරණෙන අත්ථයොජනායම්පි තථා යොජනා කතා. සබ්බ-සද්දො නිරවසෙසත්ථවාචකං සබ්බනාමපදං. සහ අවෙන යො වත්තතීති සබ්බොති කතෙ පන සකල-සද්දො විය සමුදායවාචකං සමාසනාමපදං හොති. පාණො එතෙසං අත්ථීති පාණිනො, පාණොති චෙත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියං අධිප්පෙතං. සබ්බෙ පාණිනො සබ්බපාණිනො, තෙසං සබ්බපාණීනං. එත්තාවතා වත්ථුත්තයස්ස සබ්බලොකසරණභාවං, තතොයෙව ච නමස්සනාරහභාවං, නමස්සනාරහෙ ච කතායනමස්සනකිරියාය යථාධිප්පෙතත්ථසිද්ධිකරභාවං, අත්තනො කිරියාය ච ඛෙත්තඞ්ගතභාවං දස්සෙති.

එවං සහෙතුකං රතනත්තයපණාමං දස්සෙත්වා ඉදානි පකරණාරම්භස්ස සනිමිත්තං මුඛ්‍යපයොජනං දස්සෙතුමාහ ‘‘විනයෙ පාටවත්ථාය, යොගාවචරභික්ඛූන’’න්ති. එත්ථ ච විනයෙ පාටවත්ථායාති මුඛ්‍යපයොජනදස්සනං, තංදස්සනෙන ච අනුසඞ්ගිකපයොජනම්පි විභාවිතමෙව හොති කාරණෙ සිද්ධෙ කාරියස්ස සිජ්ඣනතො. යොගාවචරභික්ඛූනන්ති බාහිරනිමිත්තදස්සනං, තස්මිං දස්සිතෙ අජ්ඣත්තිකනිමිත්තම්පි දීපිතමෙව හොති ආරම්මණෙ ඤාතෙ ආරම්මණිකස්ස ඤාතබ්බතො. තත්ථ විවිධා නයා එත්ථාති විනයො, දුවිධපාතිමොක්ඛදුවිධවිභඞ්ගපඤ්චවිධපාතිමොක්ඛුද්දෙසපඤ්චආපත්තික්ඛන්ධසත්තආපත්තික්ඛන්ධාදයො විවිධා අනෙකප්පකාරා නයා එත්ථ සන්තීති අත්ථො. අථ වා විසෙසා නයා එත්ථාති විනයො, දළ්හීකම්මසිථිලකරණපයොජනා අනුපඤ්ඤත්තිනයාදයො විසෙසා නයා එත්ථ සන්තීති අත්ථො. අථ වා විනෙතීති විනයො. කායො විනෙති කායවාචායො, ඉති කායවාචානං විනයනතො විනයො. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං –

‘‘විවිධවිසෙසනයත්තා;

විනයනතො චෙව කායවාචානං;

විනයත්ථවිදූහි අයං;

විනයො ‘විනයො’ති අක්ඛාතො’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා; ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; දී. නි. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා);

කො සො? විනයපිටකං. තස්මිං විනයෙ. පටති වියත්තභාවං ගච්ඡතීති පටු. කො සො? පණ්ඩිතො. පටුනො භාවො පාටවං. කිං තං? ඤාණං. අසති කාරණානුරූපං භවතීති අත්ථො. කො සො? පයොජනං. පාටවමෙව අත්ථො පාටවත්ථො, තස්ස පාටවත්ථාය, විනයපිටකෙ කොසල්ලඤාණපයොජනායාති වුත්තං හොති. යුඤ්ජනං යොගො, කම්මට්ඨානමනසිකාරො. අවචරන්තීති අවචරා, යොගෙ අවචරා යොගාවචරා, කම්මට්ඨානිකා භික්ඛූ. සංසාරෙ භයං ඉක්ඛන්තීති භික්ඛූ, යොගාවචරා ච තෙ භික්ඛූ චාති යොගාවචරභික්ඛූ, තෙසං යොගාවචරභික්ඛූනං. එතෙන විනයෙ පටුභාවො නාම භික්ඛූනංයෙව අත්ථො හොති, න ගහට්ඨතාපසපරිබ්බාජකාදීනං. භික්ඛූසු ච කම්මට්ඨානෙ නියුත්තානං ලජ්ජිපෙසලභික්ඛූනංයෙව, න විස්සට්ඨකම්මට්ඨානානං අලජ්ජිභික්ඛූනන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති.

එවං පකරණාරම්භස්ස සනිමිත්තං පයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි සහෙතුකං අභිධෙය්‍යං දස්සෙතුං ‘‘විප්පකිණ්ණමනෙකත්ථ, පාළිමුත්තවිනිච්ඡය’’න්ති ආහ. තත්ථ විප්පකිණ්ණං අනෙකත්ථාති ඉමිනා පකරණාරම්භස්ස හෙතුං දස්සෙති හෙතුමන්තවිසෙසනත්තා, ඉමස්ස අනෙකත්ථවිප්පකිණ්ණත්තායෙව ආචරියස්ස ආරම්භො හොති, න අවිප්පකිණ්ණෙ සති. වක්ඛති හි ‘‘සමාහරිත්වා එකත්ථ දස්සයිස්ස’’න්ති (වි. සඞ්ග. අට්ඨ. ගන්ථාරම්භකථා). පාළිමුත්තවිනිච්ඡයන්ති ඉමිනා පකරණාභිධෙය්‍යං. තත්ථ කිරති වික්ඛිපතීති කිණ්ණො, පකාරෙන කිණ්ණො පකිණ්ණො, විවිධෙන පකිණ්ණො විප්පකිණ්ණො. කො සො? පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො, තං විප්පකිණ්ණං.

අනෙකත්ථාති එත්ථ සඞ්ඛ්‍යාවාචකො සබ්බනාමිකො එක-සද්දො, න එකො අනෙකෙ. බහ්වත්ථවාචකො අනෙකසද්දො. එකන්තඑකවචනන්තොපි එක-සද්දො න-ඉතිනිපාතෙන යුත්තත්තා බහුවචනන්තො ජාතොති. තත්ථ අනෙකත්ථ බහූසූති අත්ථො, පාරාජිකකණ්ඩට්ඨකථාදීසු අනෙකෙසු පකරණෙසූති වුත්තං හොති. පොරාණටීකායං පන අනෙකත්ථාති අනෙකෙසු සික්ඛාපදපදෙසෙසූති අත්ථො දස්සිතො, එවඤ්ච සති උපරි ‘‘සමාහරිත්වා එකත්ථා’’ති වක්ඛමානත්තා ‘‘අනෙකත්ථවිප්පකිණ්ණං එකත්ථ සමාහරිත්වා’’ති ඉමෙසං පදානං සහයොගීභූතත්තා අනෙකෙසු සික්ඛාපදපදෙසෙසු විප්පකිණ්ණං එකස්මිං සික්ඛාපදපදෙසෙ සමාහරිත්වාති අත්ථො භවෙය්‍ය, සො ච අත්ථො අයුත්තො. කස්මා? අනෙකෙසු පකරණෙසු විප්පකිණ්ණං එකස්මිං පකරණෙ සමාහරිත්වාති අත්ථො අම්හෙහි වුත්තො. අථ පන ‘‘එකත්ථා’’ති ඉමස්ස ‘‘එකතො’’ති අත්ථං විකප්පෙත්වා අනෙකෙසු සික්ඛාපදපදෙසෙසු විප්පකිණ්ණං එකතො සමාහරිත්වාති අත්ථං ගණ්හෙය්‍ය, සො අත්ථො යුත්තො භවෙය්‍ය.

පකට්ඨානං ආළීති පාළි, උත්තමානං වචනානං අනුක්කමොති අත්ථො. අථ වා අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදං අත්ථං පාලෙති රක්ඛතීති පාළි, ලළානමවිසෙසො. කා සා? විනයතන්ති. මුච්චතීති මුත්තො, පාළිතො මුත්තො පාළිමුත්තො. ඡින්දියතෙ අනෙනාති ඡයො, නීහරිත්වා ඡයො නිච්ඡයො, විසෙසෙන නිච්ඡයො විනිච්ඡයො, ඛිලමද්දනාකාරෙන පවත්තො සද්දනයො අත්ථනයො ච. පාළිමුත්තො ච සො විනිච්ඡයො චාති පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො, තං පාළිමුත්තවිනිච්ඡයං. ඉදඤ්ච ‘‘ආනගරා ඛදිරවන’’න්තිආදීසු විය යෙභුය්‍යනයවසෙන වුත්තං කත්ථචි පාළිවිනිච්ඡයස්සපි දිස්සනතො. පොරාණටීකායං පන පාළිවිනිච්ඡයො ච පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො ච පාළිමුත්තවිනිච්ඡයොති එවං එකදෙසසරූපෙකසෙසවසෙන වා එතං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බන්ති දුතියනයොපි වුත්තො, එවඤ්ච සති පාළිවිනිච්ඡයපාළිමුත්තවිනිච්ඡයෙහි අඤ්ඤස්ස විනිච්ඡයස්ස අභාවා කිමෙතෙන ගන්ථගරුකරෙන පාළිමුත්තග්ගහණෙන. විසෙසනඤ්හි සම්භවබ්‍යභිචාරෙ ච සති සාත්ථකං සියාති පඨමනයොව ආරාධනීයො හොති.

එවං සහෙතුකං අභිධෙය්‍යං දස්සෙත්වා ඉදානි කරණප්පකාරං දස්සෙති ‘‘සමාහරිත්වා’’තිආදිනා. දුවිධො හෙත්ථ කරණප්පකාරො එකත්ථසමාහරණඅනාකුලකරණවසෙන. සො දුවිධොපි තෙන පකාරෙන පකරණස්ස කතත්තා ‘‘කරණප්පකාරො’’ති වුච්චති. තත්ථ සමාහරිස්සාමීති සමාහරිත්වා, සං-සද්දො සඞ්ඛෙපත්ථො, තස්මා සඞ්ඛිපිය ආහරිස්සාමීති අත්ථො. අනාගතකාලිකවසෙන පච්චමානෙන ‘‘දස්සයිස්ස’’න්ති පදෙන සමානකාලත්තා අනාගතකාලිකො ඉධ ත්වා-පච්චයො වුත්තො. එකත්ථාති එකස්මිං ඉධ විනයසඞ්ගහප්පකරණෙ. එකත්ථාති වා එකතො. දස්සයිස්සන්ති දස්සයිස්සාමි, ඤාපයිස්සාමීති අත්ථො. ආකුලති බ්‍යාකුලතීති ආකුලො, න ආකුලො අනාකුලො, පුබ්බාපරබ්‍යාකිණ්ණවිරහිතො පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො. අනාකුලන්ති පන භාවනපුංසකං, තස්මා කරධාතුමයෙන කත්වාසද්දෙන යොජෙත්වා දස්සනකිරියාය සම්බන්ධිතබ්බං.

එවං රතනත්තයපණාමාදිකං පුබ්බකරණං දස්සෙත්වා ඉදානි යෙ පාළිමුත්තවිනිච්ඡයෙ දස්සෙතුකාමො, තෙසං අනුක්කමකරණත්ථං මාතිකං ඨපෙන්තො ‘‘තත්‍රායං මාතිකා’’තිආදිමාහ. මාතිකාය හි අසති දස්සිතවිනිච්ඡයා විකිරන්ති විධංසෙන්ති යථා තං සුත්තෙන අසඞ්ගහිතානි පුප්ඵානි. සන්තියා පන මාතිකාය දස්සිතවිනිච්ඡයා න විකිරන්ති න විධංසෙන්ති යථා තං සුත්තෙන සඞ්ගහිතානි පුප්ඵානි. තං තං අත්ථං ජානිතුකාමෙහි මාතිකානුසාරෙන ගන්ත්වා ඉච්ඡිතිච්ඡිතවිනිච්ඡයං පත්වා සො සො අත්ථො ජානිතබ්බො හොති, තස්මා සුඛග්ගහණත්ථං මාතිකා ඨපිතා. තත්ථ තත්‍රාති තස්මිං පාළිමුත්තවිනිච්ඡයෙ. අයන්ති අයං මයා වක්ඛමානා. මාතා වියාති මාතිකා. යථා හි පුත්තා මාතිතො පභවන්ති, එවං නිද්දෙසපදානි උද්දෙසතො පභවන්ති, තස්මා උද්දෙසො මාතිකා වියාති ‘‘මාතිකා’’ති වුච්චති.

දිවාසෙය්‍යාතිආදීසු දිවාසෙය්‍යා දිවාසෙය්‍යවිනිච්ඡයකථා. පරික්ඛාරො පරික්ඛාරවිනිච්ඡයකථා…පෙ… පකිණ්ණකං පකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථාති යොජනා. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘දිවාසයනවිනිච්ඡයකථා සමත්තා’’තිආදි. ඉති-සද්දො ඉදමත්ථො වා නිදස්සනත්ථො වා පරිසමාපනත්ථො වා. තෙසු ඉදමත්ථෙ කා සා? දිවාසෙය්‍යා…පෙ… පකිණ්ණකං ඉති අයන්ති. නිදස්සනත්ථෙ කථං සා? දිවාසෙය්‍යා…පෙ… පකිණ්ණකං ඉති දට්ඨබ්බාති. පරිසමාපනත්ථෙ සා කිත්තකෙන පරිසමත්තා? දිවාසෙය්‍යා…පෙ… පකිණ්ණකං ඉති එත්තකෙන පරිසමත්තාති අත්ථො. ඉමෙසං පන දිවාසෙය්‍යාදිපදානං වාක්‍යවිග්ගහං කත්වා අත්ථෙ ඉධ වුච්චමානෙ අතිපපඤ්චො භවිස්සති, සොතූනඤ්ච දුස්සල්ලක්ඛණීයො, තස්මා තස්ස තස්ස නිද්දෙසස්ස ආදිම්හියෙව යථානුරූපං වක්ඛාම.

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

1. දිවාසෙය්‍යවිනිච්ඡයකථා

1. එවං පාළිමුත්තවිනිච්ඡයකථානං මාතිකං ඨපෙත්වා ඉදානි යථාඨපිතමාතිකානුක්කමෙන නිද්දිසන්තො ‘‘තත්ථ දිවාසෙය්‍යාති දිවානිපජ්ජන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති තෙසු මාතිකාපදෙසු සමභිනිවිට්ඨස්ස ‘‘දිවාසෙය්‍යා’’ති පදස්ස ‘‘දිවානිපජ්ජන’’න්ති අත්ථො දට්ඨබ්බොති යොජනා. තත්ථ දිවා-සද්දො අහවාචකො ආකාරන්තො නිපාතො. වුත්තඤ්හි අභිධානප්පදීපිකායං ‘‘ආනුකූල්‍යෙතු සද්ධඤ්ච, නත්තං දොසො දිවා ත්වහෙ’’ති. සයනං සෙය්‍යා, කරජකායගතරූපානං උද්ධං අනුග්ගන්ත්වා දීඝවසෙන විත්ථාරතො පවත්තනසඞ්ඛාතො ඉරියාපථවිසෙසො. දිවාකාලස්මිං සෙය්‍යා දිවාසෙය්‍යා. අරුණුග්ගමනතො පට්ඨාය යාව සූරියත්ථඞ්ගමනා, එතස්මිං කාලෙ සයනඉරියාපථකරණන්ති. තෙනාහ ‘‘දිවානිපජ්ජනන්ති අත්ථො’’ති.

තත්‍රාති තස්මිං දිවාසයනෙ අයං වක්ඛමානො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ‘‘අනුජානාමි…පෙ… වචනතො’’ති (පාරා. 77) අයං පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදස්ස විනීතවත්ථූසු ආගතො භගවතා ආහච්චභාසිතො ඤාපකපාඨො. තත්ථ දිවා පටිසල්ලීයන්තෙනාති දිවා නිපජ්ජන්තෙන. ද්වාරං සංවරිත්වා පටිසල්ලීයිතුන්ති ද්වාරං පිදහිත්වා නිපජ්ජිතුං. ‘‘දිවා…පෙ… නිපජ්ජිතබ්බන්ති ඤාප්‍යං. නනු පාළියං ‘‘අයං නාම ආපත්තී’’ති න වුත්තා, අථ කථමෙත්ථ ආපත්ති විඤ්ඤායතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘එත්ථ ච කිඤ්චාපී’’තිආදි. තත්ථ එත්ථාති එතස්මිං දිවානිපජ්ජනෙ. ච-සද්දො වාක්‍යාරම්භජොතකො, කිඤ්චාපි-සද්දො නිපාතසමුදායො, යදිපීත්‍යත්ථො. පාළියං අයං නාම ආපත්තීති කිඤ්චාපි න වුත්තා, පන තථාපි අසංවරිත්වා නිපජ්ජන්තස්ස අට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 1.77) දුක්කටං යස්මා වුත්තං, තස්මා එත්ථ ආපත්ති විඤ්ඤායතීති යොජනා. එවං සන්තෙපි අසති භගවතො වචනෙ කථං අට්ඨකථායං වුත්තං සියාති ආහ ‘‘විවරිත්වා…පෙ… අනුඤ්ඤාතත්තා’’ති. එතෙන භගවතො අනුජානනම්පි තං අකරොන්තස්ස ආපත්තිකාරණං හොතීති දස්සෙති.

තත්ථ ‘‘උප්පන්නෙ වත්ථුම්හීති ඉත්ථියා කතඅජ්ඣාචාරවත්ථුස්මි’’න්ති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.77) වුත්තං, සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.77) පන ‘‘මෙථුනවත්ථුස්මිං උප්පන්නෙ’’ති වුත්තං, පොරාණටීකායම්පි තමෙව ගහෙත්වා ‘‘උප්පන්නෙ මෙථුනවත්ථුස්මි’’න්ති වුත්තං, තදෙතං විචාරෙතබ්බං මෙථුනලක්ඛණස්ස අභාවා. නනු සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං නාම බුද්ධවිසයො, අථ කස්මා අට්ඨකථායං දුක්කටං වුත්තන්ති ආහ ‘‘භගවතො’’තිආදි. න කෙවලං උපාලිත්ථෙරාදීහි එව අට්ඨකථා ඨපිතා, අථ ඛො පාළිතො ච අත්ථතො ච බුද්ධෙන භගවතා වුත්තො. න හි භගවතා අබ්‍යාකතං තන්තිපදං නාම අත්ථි, සබ්බෙසංයෙව අත්ථො කථිතො, තස්මා සම්බුද්ධෙනෙව තිණ්ණං පිටකානං අත්ථවණ්ණනක්කමොපි භාසිතොති දට්ඨබ්බං. තත්ථ තත්ථ හි භගවතා පවත්තිතා පකිණ්ණකදෙසනායෙව අට්ඨකථාති.

කිං පනෙත්ථ එතං දිවා ද්වාරං අසංවරිත්වා නිපජ්ජන්තස්ස දුක්කටාපත්තිආපජ්ජනං අට්ඨකථායං වුත්තත්තා එව සිද්ධං, උදාහු අඤ්ඤෙනපීති ආහ ‘‘අත්ථාපත්තී’’තිආදි. එතං දුක්කටාපත්තිආපජ්ජනං න කෙවලං අට්ඨකථායං වුත්තත්තා එව සිද්ධං, අථ ඛො ‘‘අත්ථාපත්ති දිවා ආපජ්ජති, නො රත්ති’’න්ති (පරි. 323) ඉමිනා පරිවාරපාඨෙනපි සිද්ධං හොතීති යොජනා. කතරස්මිං පන වත්ථුස්මිං ඉදං සික්ඛාපදං වුත්තන්ති? ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු වෙසාලියං මහාවනෙ කූටාගාරසාලායං දිවා විහාරගතො ද්වාරං විවරිත්වා නිපන්නො අහොසි. තස්ස අඞ්ගමඞ්ගානි වාතුපත්ථද්ධානි අහෙසුං. තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා ඉත්ථියො ගන්ධඤ්ච මාලඤ්ච ආදාය විහාරං ආගමිංසු විහාරපෙක්ඛිකායො. අථ ඛො තා ඉත්ථියො තං භික්ඛුං පස්සිත්වා අඞ්ගජාතෙ අභිනිසීදිත්වා යාවදත්ථං කත්වා ‘පුරිසුසභො වතාය’න්ති වත්වා ගන්ධඤ්ච මාලඤ්ච ආරොපෙත්වා පක්කමිංසු. භික්ඛූ කිලින්නං පස්සිත්වා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, ආකාරෙහි අඞ්ගජාතං කම්මනියං හොති රාගෙන, වච්චෙන, පස්සාවෙන, වාතෙන, උච්චාලිඞ්ගපාණකදට්ඨෙන. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චහාකාරෙහි අඞ්ගජාතං කම්මනියං හොති. අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං තස්ස භික්ඛුනො රාගෙන අඞ්ගජාතං කම්මනියං අස්ස, අරහං සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු, අනාපත්ති භික්ඛවෙ තස්ස භික්ඛුනො. අනුජානාමි භික්ඛවෙ දිවා පටිසල්ලීයන්තෙන ද්වාරං සංවරිත්වා පටිසල්ලීයිතු’’න්ති (පාරා. 77) එතස්මිං වත්ථුස්මිං ඉදං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

2. ඉදානි ද්වාරවිසෙසං දස්සෙතුං ‘‘කීදිස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පරිවත්තකද්වාරමෙවාති සංවරණවිවරණවසෙන ඉතො චිතො ච පරිවත්තනයොග්ගද්වාරමෙව. රුක්ඛසූචිකණ්ටකද්වාරන්ති රුක්ඛසූචිද්වාරං කණ්ටකද්වාරඤ්ච. ‘‘රුක්ඛසූචිද්වාරකණ්ටකද්වාර’’මිච්චෙව වා පාඨො. යං උභොසු පස්සෙසු රුක්ඛත්ථම්භෙ නිඛනිත්වා තත්ථ විජ්ඣිත්වා මජ්ඣෙ ද්වෙ තිස්සො රුක්ඛසූචියො පවෙසෙත්වා කරොන්ති, තං රුක්ඛසූචිද්වාරං නාම. පවෙසනනික්ඛමනකාලෙ අපනෙත්වා ථකනයොග්ගං එකාය, බහූහි වා කණ්ටකසාඛාහි කතං කණ්ටකද්වාරං නාම. ගාමද්වාරස්ස පිධානත්ථං පදරෙන වා කණ්ටකසාඛාදීහි වා කතස්ස කවාටස්ස උදුක්ඛලපාසකරහිතතාය එකෙන සංවරිතුං විවරිතුඤ්ච අසක්කුණෙය්‍යස්ස හෙට්ඨා එකං චක්කං යොජෙන්ති, යෙන පරිවත්තමානකකවාටං සුඛථකනකං හොති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘චක්කලකයුත්තද්වාර’’න්ති. චක්කමෙව හි ලාතබ්බත්ථෙන සංවරණවිවරණත්ථාය ගහෙතබ්බත්ථෙන චක්කලකං, තෙන යුත්තකවාටම්පි චක්කලකං නාම, තෙන යුත්තද්වාරං චක්කලකයුත්තද්වාරං.

මහාද්වාරෙසු පන ද්වෙ තීණි චක්කලකානි යොජෙතීති ආහ ‘‘ඵලකෙසූ’’තිආදි. කිටිකාසූති වෙළුපෙසිකාදීහි කණ්ටකසාඛාදීහි ච කතථකනකෙසු. සංසරණකිටිකද්වාරන්ති චක්කලකයන්තෙන සංසරණකිටිකායුත්තමහාද්වාරං. ගොප්ඵෙත්වාති ආවුණිත්වා, රජ්ජූහි ගන්ථෙත්වා වා. එකං දුස්සසාණිද්වාරමෙවාති එත්ථ කිලඤ්ජසාණිද්වාරම්පි සඞ්ගහං ගච්ඡති. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 76-77) පන ‘‘දුස්සද්වාරං සාණිද්වාරඤ්ච දුස්සසාණිද්වාරං. දුස්සසාණි කිලඤ්ජසාණීතිආදිනා වුත්තං සබ්බම්පි දුස්සසාණියමෙව සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං, එකසදිසත්තා එකන්ති වුත්ත’’න්ති වුත්තං.

3. එවං ද්වාරවිසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි යත්තකෙන ද්වාරං සංවුතං හොති, තං පමාණං දස්සෙතුං ‘‘කිත්තකෙන’’ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ සූචීති මජ්ඣෙ ඡිද්දං කත්වා පවෙසිතා. ඝටිකාති උපරි යොජිතා. ඉදානි යත්ථ ද්වාරං සංවරිත්වා නිපජ්ජිතුං න සක්කා හොති, තත්ථ කාතබ්බවිධිං දස්සෙතුං ‘‘සචෙ බහූනං වළඤ්ජනට්ඨානං හොතී’’තිආදි වුත්තං. බහූනං අවළඤ්ජනට්ඨානෙපි එකං ආපුච්ඡිත්වා නිපජ්ජිතුං වට්ටතියෙව. අථ භික්ඛූ…පෙ… නිසින්නා හොන්තීති ඉදං තත්ථ භික්ඛූනං සන්නිහිතභාවදස්සනත්ථං වුත්තං, න සෙසඉරියාපථසමඞ්ගිතානිවත්තනත්ථං, තස්මා නිපන්නෙපි ආභොගං කාතුං වට්ටති. නිපජ්ජිත්වා නිද්දායන්තෙ පන ආභොගං කාතුං න වට්ටති. අසන්තපක්ඛෙ ඨිතත්තා රහො නිසජ්ජාය විය ද්වාරසංවරණං නාම මාතුගාමානං පවෙසනිවාරණත්ථං අනුඤ්ඤාතන්ති ආහ ‘‘කෙවලං භික්ඛුනිං වා’’තිආදි.

එත්ථ ච තං යුත්තං, එවං සබ්බත්ථපි යො යො ථෙරවාදො වා අට්ඨකථාවාදො වා පච්ඡා වුච්චති, සො සොව පමාණන්ති ගහෙතබ්බන්ති ඉදං අට්ඨකථාවචනතො අතිරෙකං ආචරියස්ස වචනං. ඉතො පුබ්බාපරවචනං අට්ඨකථාවචනමෙව. තත්ථ තං යුත්තන්ති ‘‘කුරුන්දට්ඨකථායං පන…පෙ… න වත්තතී’’ති යං වචනං අට්ඨකථාචරියෙහි වුත්තං, තං වචනං යුත්තන්ති අත්ථො. එවං…පෙ… ගහෙතබ්බන්ති යථා චෙත්ථ කුරුන්දියං වුත්තවචනං යුත්තං, එවං සබ්බත්ථපි විනිච්ඡයෙ යො යො ථෙරවාදො වා අට්ඨකථාවාදො වා පච්ඡා වුච්චති, සො සොව පමාණන්ති ගහෙතබ්බං, පුරෙ වුත්තො ථෙරවාදො වා අට්ඨකථාවාදො වා පමාණන්ති න ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. ඉදං වචනං අට්ඨානෙ වුත්තං විය දිස්සති. කථං? යං තාව වුත්තං, තං යුත්තන්ති. තං ඉමස්මිං ආපුච්ඡනආභොගකරණවිනිච්ඡයෙ අඤ්ඤස්ස අයුත්තස්ස අට්ඨකථාවාදස්ස වා ථෙරවාදස්ස වා අභාවා වත්තුං න සක්කා. න හි පුබ්බවාක්‍යෙ ‘‘භික්ඛූ එවා’’ති අවධාරණං කතං, අථ ඛො ආසන්නවසෙන වා පට්ඨානවසෙන වා ‘‘භික්ඛූ චීවරකම්මං’’ඉච්චාදිකංයෙව වුත්තං. යම්පි වුත්තං ‘‘එවං සබ්බත්ථපී’’ත්‍යාදි, තම්පි අනොකාසං. ඉමස්මිං විනිච්ඡයෙ අඤ්ඤස්ස අට්ඨකථාවාදස්ස වා ආචරියවාදස්ස වා අවචනතො පුරෙ පච්ඡාභාවො ච න දිස්සති, අයං ‘‘පමාණ’’න්ති ගහෙතබ්බො, අයං ‘‘න ගහෙතබ්බො’’ති වත්තබ්බභාවො ච.

උපරි පන ‘‘කො මුච්චති, කො න මුච්චතී’’ති ඉමස්ස පඤ්හස්ස විස්සජ්ජනෙ මහාපච්චරිවාදො ච කුරුන්දිවාදො ච මහාඅට්ඨකථාවාදො චාති තයො අට්ඨකථාවාදා ආගතා, එකො මහාපදුමත්ථෙරවාදො, තස්මා තත්ථෙව යුත්තායුත්තභාවො ච පමාණාපමාණභාවො ච ගහෙතබ්බාගහෙතබ්බභාවො ච දිස්සති, තස්මා තස්මිංයෙව ඨානෙ වත්තබ්බං සියා, සුවිමලවිපුලපඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියසමන්නාගතෙන පන ආචරියාසභෙන අවත්තබ්බට්ඨානෙ වුත්තං න සියා, තස්මා උපරි අට්ඨකථාවාදසංසන්දනාවසානෙ මහාපදුමත්ථෙරෙන වුත්තන්ති ඉමස්ස වචනස්ස පච්ඡතො වුත්තං සියා, තං පච්ඡා ලෙඛකෙහි පරිවත්තෙත්වා ලිඛිතං භවෙය්‍ය, පාරාජිකකණ්ඩට්ඨකථායඤ්ච ඉදං වචනං වුත්තං. ටීකායඤ්ච ඉමස්මිං ඨානෙ න වුත්තං, උපරියෙව වුත්තං, ‘‘යො ච යක්ඛගහිතකො, යො ච බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපිතො’’ති ඉමස්ස අට්ඨකථාවාදස්ස පච්ඡිමත්තා සොයෙව පමාණතො ගහෙතබ්බො. තථා ච වක්ඛති ‘‘සබ්බත්ථ යො යො අට්ඨකථාවාදො වා ථෙරවාදො වා පච්ඡා වුච්චති, සො සොයෙව පමාණතො දට්ඨබ්බො’’ති, තස්මා ඉදමෙත්ථ විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං.

4. ඉදානි ද්වාරං සංවරණස්ස අන්තරායෙ සති අසංවරිත්වාපි නිපජ්ජිතුං වට්ටතීති දස්සෙතුං ‘‘අථ ද්වාරස්ස’’ත්‍යාදිමාහ. නිස්සෙණිං ආරොපෙත්වාති උපරිමතලං ආරොපෙත්වා විසඞ්ඛරිත්වා භූමියං පාතෙත්වා, ඡඩ්ඩෙත්වා වා නිපජ්ජිතුං වට්ටති. ඉදං එකාබද්ධතාය වුත්තං. ද්වෙපි ද්වාරානි ජග්ගිතබ්බානීති එත්ථ සචෙ එකස්මිං ද්වාරෙ කවාටං වා නත්ථි, හෙට්ඨා වුත්තනයෙන සංවරිතුං වා න සක්කා, ඉතරං ද්වාරං අසංවරිත්වා නිපජ්ජිතුං වට්ටති. ද්වාරපාලස්සාති ද්වාරකොට්ඨකෙ මහාද්වාරෙ, නිස්සෙණිමූලෙ වා ඨත්වා ද්වාරජග්ගනකස්ස. පච්ඡිමානං භාරොති එකාබද්ධවසෙන ආගච්ඡන්තෙ සන්ධාය වුත්තං. අසංවුතද්වාරෙ අන්තොගබ්භෙ වාති යොජෙතබ්බං. බහි වාති ගබ්භතො බහි. නිපජ්ජනකාලෙපි…පෙ… වට්ටතියෙවාති එත්ථ ද්වාරජග්ගනකස්ස තදධීනත්තා තදා තස්ස තත්ථ සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවං අනුපධාරෙත්වාපි ආභොගං කාතුං වට්ටතියෙවාති වදන්ති.

යෙන කෙනචි පරික්ඛිත්තෙති එත්ථ පරික්ඛෙපස්ස උබ්බෙධතො පමාණං සහසෙය්‍යප්පහොනකෙ වුත්තසදිසමෙව. වුත්තඤ්හි සමන්තපාසාදිකායං (පාචි. අට්ඨ. 51) ‘‘යඤ්හි සෙනාසනං උපරි පඤ්චහි ඡදනෙහි අඤ්ඤෙන වා කෙනචි සබ්බමෙව පටිච්ඡන්නං, අයං සබ්බච්ඡන්නා නාම සෙය්‍යා…පෙ… යං පන සෙනාසනං භූමිතො පට්ඨාය යාව ඡදනං ආහච්ච පාකාරෙන වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි අන්තමසො වත්ථෙනපි පරික්ඛිත්තං, අයං සබ්බපරිච්ඡන්නා නාම සෙය්‍යා. ඡදනං අනාහච්ච සබ්බන්තිමෙන පරියායෙන දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධෙන පාකාරාදිනා පරික්ඛිත්තාපි සබ්බපරිච්ඡන්නායෙවාති කුරුන්දට්ඨකථායං වුත්ත’’න්ති. ‘‘දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධො වඩ්ඪකිහත්ථෙන ගහෙතබ්බො’’ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.51) විමතිවිනොදනියඤ්ච (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.50-51) වුත්තං. මහාපරිවෙණන්ති මහන්තං අඞ්ගණං. තෙන බහුජනසඤ්චරණට්ඨානං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘මහාබොධී’’තිආදි.

අරුණෙ උග්ගතෙ වුට්ඨාති, අනාපත්ති අනාපත්තිඛෙත්තභූතාය රත්තියා සුද්ධචිත්තෙන නිපන්නත්තා. පබුජ්ඣිත්වා පුන සුපති, ආපත්තීති අරුණෙ උග්ගතෙ පබුජ්ඣිත්වා අරුණුග්ගමනං ඤත්වා වා අඤත්වා වා අනුට්ඨහිත්වා සයිතසන්තානෙන සුපති, උට්ඨහිත්වා කත්තබ්බස්ස ද්වාරසංවරණාදිනො අකතත්තා අකිරියසමුට්ඨානා ආපත්ති හොති අනාපත්තිඛෙත්තෙ කතනිපජ්ජනකිරියාය අනඞ්ගත්තා. අයඤ්හි ආපත්ති ඊදිසෙ ඨානෙ අකිරියා, දිවා ද්වාරං අසංවරිත්වා නිපජ්ජනක්ඛණෙ කිරියාකිරියා ච අචිත්තකා චාති වෙදිතබ්බා. පුරාරුණා පබුජ්ඣිත්වාපි යාව අරුණුග්ගමනා සයන්තස්සපි පුරිමනයෙන ආපත්තියෙව.

අරුණෙ උග්ගතෙ වුට්ඨහිස්සාමීති…පෙ… ආපත්තියෙවාති එත්ථ කදා අස්ස ආපත්තීති? වුච්චතෙ – න තාව රත්තියං, ‘‘දිවා ආපජ්ජති, නො රත්ති’’න්ති (පරි. 323) වුත්තත්තා අනාදරියදුක්කටා න මුච්චතීති වුත්තදුක්කටං පන දිවාසයනදුක්කටමෙව න හොති අනාදරියදුක්කටත්තා එව. ‘‘අරුණුග්ගමනෙ පන අචිත්තකං අකිරියසමුට්ඨානං ආපත්තිං ආපජ්ජතීති වෙදිතබ්බ’’න්ති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.77) වුත්තං, සාරත්ථදීපනියම්පි (සාරත්ථ. ටී. පාරාජික 2.77) ‘‘යථාපරිච්ඡෙදමෙව වුට්ඨාතීති අරුණෙ උග්ගතෙයෙව උට්ඨහති. තස්ස ආපත්තීති අසුද්ධචිත්තෙනෙව නිපන්නත්තා නිද්දායන්තස්සපි අරුණෙ උග්ගතෙ දිවාපටිසල්ලානමූලිකා ආපත්ති. ‘එවං නිපජ්ජන්තො අනාදරියදුක්කටාපි න මුච්චතී’ති වුත්තත්තා අසුද්ධචිත්තෙන නිපජ්ජන්තො අරුණුග්ගමනතො පුරෙතරං උට්ඨහන්තොපි අනුට්ඨහන්තොපි නිපජ්ජනකාලෙයෙව අනාදරියදුක්කටං ආපජ්ජති, දිවාපටිසල්ලානමූලිකං පන දුක්කටං අරුණෙයෙව ආපජ්ජතී’’ති වුත්තං, තස්මා එවං නිපජ්ජන්තස්ස ද්වෙ දුක්කටානි ආපජ්ජන්තීති වෙදිතබ්බං.

සචෙ ද්වාරං සංවරිත්වා අරුණෙ උග්ගතෙ උට්ඨහිස්සාමීති නිපජ්ජති, ද්වාරෙ ච අඤ්ඤෙහි අරුණුග්ගමනකාලෙ විවටෙපි තස්ස අනාපත්තියෙව ද්වාරපිදහනස්ස රත්තිදිවාභාගෙසු විසෙසාභාවා. ආපත්තිආපජ්ජනස්සෙව කාලවිසෙසො ඉච්ඡිතබ්බො, න තප්පරිහාරස්සාති ගහෙතබ්බං. ‘‘ද්වාරං සංවරිත්වා රත්තිං නිපජ්ජතී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.77) හි වුත්තං. දිවා සංවරිත්වා නිපන්නස්ස කෙනචි විවටෙපි ද්වාරෙ අනාපත්තියෙව, අත්තනාපි අනුට්ඨහිත්වාව සති පච්චයෙ විවටෙපි අනාපත්තීති වදන්ති, ඉදම්පි විමතිවිනොදනියමෙව (වි. වි. ටී. 1.77) වුත්තං.

යථාපරිච්ඡෙදමෙව වුට්ඨාතීති අරුණෙ උග්ගතෙයෙව වුට්ඨාති, ආපත්තියෙවාති මූලාපත්තිං සන්ධාය වුත්තං. අනාදරියආපත්ති පන පුරාරුණා උට්ඨිතස්සපි තස්ස හොතෙව ‘‘දුක්කටා න මුච්චතී’’ති වුත්තත්තා. දුක්කටා න මුච්චතීති ච පුරාරුණා උට්ඨහිත්වා මූලාපත්තියා මුත්තොපි අනාදරියදුක්කටා න මුච්චතීති අධිප්පායො.

5. නිද්දාවසෙන නිපජ්ජතීති නිද්දාභිභූතතාය එකපස්සෙන නිපජ්ජති. ‘‘නිද්දාවසෙන නිපජ්ජතී’’ති වොහාරවසෙන වුත්තං, පාදානං පන භූමිතො අමොචිතත්තා අයං නිපන්නො නාම හොතීති තෙනෙව අනාපත්ති වුත්තා. අපස්සාය සුපන්තස්සාති කටිට්ඨිතො උද්ධං පිට්ඨිකණ්ටකෙ අප්පමත්තකං පදෙසං භූමිං අඵුසාපෙත්වා සුපන්තස්ස. කටිට්ඨිං පන භූමිං ඵුසාපෙන්තස්ස සයනං නාම න හොති. පිට්ඨිපසාරණලක්ඛණා හි සෙය්‍යා දීඝා, වන්දනාදීසුපි තිරියං පිට්ඨිකණ්ටකානං පසාරිතත්තා නිපජ්ජනමෙවාති ආපත්ති පරිහරිතබ්බාව. වන්දනාපි හි පාදමූලෙ නිපජ්ජතීතිආදීසු නිපජ්ජනමෙව වුත්තා. සහසා වුට්ඨාතීති පක්ඛලිතා පතිතො විය සහසා වුට්ඨාති, තස්සපි අනාපත්ති පතනක්ඛණෙ අවිසයත්තා, විසයෙ ජාතෙ සහසා වුට්ඨිතත්තා ච. යස්ස පන විසඤ්ඤිතාය පච්ඡාපි අවිසයො එව, තස්ස අනාපත්තියෙව පතනක්ඛණෙ විය. තත්ථෙව සයති, න වුට්ඨාතීති ඉමිනා විසයෙපි අකරණං දස්සෙති, තෙනෙව තස්ස ආපත්තීති වුත්තං.

ඉදානි අට්ඨකථාවාදසංසන්දනං කාතුං ‘‘කො මුච්චති, කො න මුච්චතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ මහාපච්චරියන්තිආදීසු පච්චරීති උළුම්පං වුච්චති, තස්මිං නිසීදිත්වා කතත්තා තමෙව නාමං ජාතං. කුරුන්දිවල්ලිවිහාරො නාම අත්ථි, තත්ථ කතත්තා කුරුන්දීති නාමං ජාතං. මහාඅට්ඨකථා නාම සඞ්ගීතිත්තයමාරුළ්හා තෙපිටකස්ස බුද්ධවචනස්ස අට්ඨකථා. යා මහාමහින්දත්ථෙරෙන තම්බපණ්ණිදීපං ආභතා, තම්බපණ්ණියෙහි ථෙරෙහි පච්ඡා සීහළභාසාය අභිසඞ්ඛතා ච හොති. එකභඞ්ගෙනාති එකපස්සභඤ්ජනෙන පාදෙ භූමිතො අමොචෙත්වා එකපස්සෙන සරීරං භඤ්ජිත්වා නිපන්නොති වුත්තං හොති. මහාඅට්ඨකථායං පන මහාපදුමත්ථෙරෙන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තෙන මහාඅට්ඨකථාය ලිඛිතමහාපදුමත්ථෙරවාදෙ ‘‘අය’’න්ති දස්සෙති. ‘‘මුච්ඡිත්වා පතිතත්තා අවිසයත්තා ආපත්ති න දිස්සතී’’ති ථෙරෙන වුත්තං. ආචරියා පන යථා යක්ඛගහිතකො බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපිතො ච පරවසො හොති, එවං අපරවසත්තා මුච්ඡිත්වා පතිතො කඤ්චිකාලං ජානිත්වා නිපජ්ජතීති අනාපත්තිං න වදන්ති, විසඤ්ඤිතෙ පන සති අනාපත්තියෙව.

ද්වෙ ජනාතිආදි මහාඅට්ඨකථායමෙව වචනං, තදෙව පච්ඡා වුත්තත්තා පමාණං. යක්ඛගහිතග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ විසඤ්ඤිභූතොපි සඞ්ගහිතො, එකභඞ්ගෙන නිපන්නො පන අනිපන්නත්තා ආපත්තිතො මුච්චතියෙවාති ගහෙතබ්බං. සාරත්ථදීපනියඤ්ච (සාරත්ථ. ටී. 2.77) ‘‘යො ච යක්ඛගහිතකො, යො ච බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපිතො’’ති ඉමස්ස අට්ඨකථාවාදස්ස පච්ඡිමත්තා සොයෙව පමාණතො ගහෙතබ්බො, තථා ච වක්ඛති ‘‘සබ්බත්ථ යො යො අට්ඨකථාවාදො වා පච්ඡා වුච්චති, සො සොයෙව පමාණතො ගහෙතබ්බො’’ති. ඉමස්මිං ඨානෙ ඉමස්ස අට්ඨකථාපාඨස්ස ආනීතත්තා ඉමස්මිං විනයසඞ්ගහප්පකරණෙපි ඉමස්මිංයෙව ඨානෙ සො පාඨො වත්තබ්බොති නො ඛන්ති. එත්ථ ච ‘‘රත්තිං ද්වාරං විවරිත්වා නිපන්නො අරුණෙ උග්ගතෙ උට්ඨාති, අනාපත්තී’’තිආදිවචනතො අරුණුග්ගමනෙ සංසයවිනොදනත්ථං අරුණකථා වත්තබ්බා. තත්‍රිදං වුච්චති –

‘‘කො එස අරුණො නාම;

කෙන සො අරුණො භවෙ;

කීදිසො තස්ස වණ්ණා තු;

සණ්ඨානං කීදිසං භවෙ.

‘‘කිස්මිං කාලෙ ච දෙසෙ ච, අරුණො සමුගච්ඡති;

කිං පච්චක්ඛසිද්ධො එසො, උදාහු අනුමානතො’’ති.

තත්ථ කො එස අරුණො නාමාති එත්ථ එස අරුණො නාම සූරියස්ස පභාවිසෙසො. වුත්තඤ්හෙතං අභිධානප්පදීපිකායං –

‘‘සූරස්සොදයතො පුබ්බුට්ඨිතරංසි සියාරුණො’’ති;

තට්ටීකායඤ්ච ‘‘සූරස්ස උදයතො පුබ්බෙ උට්ඨිතරංසි අරුණො නාම සියා’’ති. විමතිවිනොදනීනාමිකායං විනයටීකායඤ්ච (වි. වි. ටී. 1.463) ‘‘අරුණොති චෙත්ථ සූරියුග්ගමනස්ස පුරෙචරො වඩ්ඪනඝනරත්තො පභාවිසෙසොති දට්ඨබ්බො’’ති වුත්තං, තස්මා සූරියප්පභායෙව අරුණො නාම, න අඤ්ඤොති දට්ඨබ්බං. කෙන සො අරුණො භවෙති එත්ථ අරුණො වණ්ණො අස්සාති අරුණො, කිඤ්චිරත්තවණ්ණසමන්නාගතොති අත්ථො. අථ වා අරති ගච්ඡති රත්තවණ්ණභාවෙන පවත්තතීති අරුණො. වුත්තඤ්හෙතං අභිධානප්පදීපිකාටීකායං ‘‘අරුණවණ්ණතාය අරති ගච්ඡතීති අරුණො’’ති. කීදිසො තස්ස වණ්ණොති එත්ථ අබ්‍යත්තරත්තවණ්ණො තස්ස වණ්ණො භවෙ. වුත්තඤ්හි අභිධානප්පදීපිකායං ‘‘අරුණො කිඤ්චිරත්තොථා’’ති. තට්ටීකායඤ්ච ‘‘කිඤ්චිරත්තො අබ්‍යත්තරත්තවණ්ණො අරුණො නාම යථා මච්ඡස්ස අක්ඛී’’ති. විමතිවිනොදනියඤ්ච (වි. වි. ටී. 1.463) ‘‘වඩ්ඪනඝනරත්තො පභාවිසෙසො’’ති, තස්මා සූරියස්ස රත්තප්පභායෙව අරුණො නාම, න සෙතප්පභාදයොති දට්ඨබ්බං. යදි එවං පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකවණ්ණනාය විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. චූළවග්ග 2.383) ‘‘පාළියං පන නන්දිමුඛියාති ඔදාතදිසාමුඛතාය තුට්ඨමුඛියා’’ති වුත්තං, තං කථං යුජ්ජෙය්‍යාති, නො න යුජ්ජෙය්‍ය. තත්ථ හි අරුණුග්ගතකාලෙ අරුණොභාසෙන ඔදාතදිසාමුඛභාවො වුත්තො, න අරුණොභාසස්ස ඔදාතභාවො. වුත්තඤ්හෙතං උදානට්ඨකථායං (උදා. අට්ඨ. 23) ‘‘නන්දිමුඛියාති අරුණස්ස උග්ගතත්තා එව අරුණොභාය සූරියාලොකූපජීවිනො සත්තෙ නන්දාපනමුඛියා රත්තියා ජාතාය විභායමානායාති අත්ථො’’ති.

ජාතකට්ඨකථායඤ්ච –

‘‘ජිඝඤ්ඤරත්තිං අරුණස්මිමුහතෙ;

යා දිස්සති උත්තමරූපවණ්ණිනී;

තථූපමා මං පටිභාසි දෙවතෙ;

ආචික්ඛ මෙ තං කතමාසි අච්ඡරා’’ති. (ජා. අට්ඨ. 5.21.254);

ඉමස්ස ගාථාය අත්ථවණ්ණනායං ‘‘තත්ථ ජිඝඤ්ඤරත්තින්ති පච්ඡිමරත්තිං, රත්තිපරියොසානෙති අත්ථො. උහතෙති අරුණෙ උග්ගතෙ. යාති යා පුරත්ථිමා දිසා රත්තවණ්ණතාය උත්තමරූපධරා හුත්වා දිස්සතී’’ති. එවං අරුණුග්ගතසමයෙ පුරත්ථිමදිසාය රත්තවණ්ණතා වුත්තා, තස්මා තස්මිං සමයෙ අරුණස්ස උට්ඨිතත්තා පුරත්ථිමාය දිසාය රත්තභාගො සූරියාලොකස්ස පත්ථටත්තා සෙසදිසානං ඔදාතභාවො විඤ්ඤායති.

සණ්ඨානං කීදිසං භවෙති එත්ථ අරුණස්ස පාටෙක්කං සණ්ඨානං නාම නත්ථි රස්මිමත්තත්තා. යත්තකං පදෙසං ඵරති, තත්තකං තස්ස සණ්ඨානන්ති දට්ඨබ්බං. අථ වා පුරත්ථිමදිසාසණ්ඨානං. වුත්තඤ්හි ජාතකට්ඨකථායං (ජා. අට්ඨ. 5.21.255) ‘‘පුරත්ථිමදිසා රත්තවණ්ණතාය උත්තමරූපධරා හුත්වා දිස්සතී’’ති.

කිස්මිං කාලෙ ච දෙසෙ ච, අරුණො සමුගච්ඡතීති එත්ථ එස අරුණො සූරියුග්ගමනස්ස පුරෙ කාලෙ පුරත්ථිමදිසායං උග්ගච්ඡති. වුත්තඤ්හෙතං උදානට්ඨකථායං (උදා. අට්ඨ. 23) ‘‘උද්ධස්තෙ අරුණෙති උග්ගතෙ අරුණෙ, අරුණො නාම පුරත්ථිමදිසායං සූරියොදයතො පුරෙතරමෙව උට්ඨිතොභාසො’’ති. අභිධානප්පදීපිකායඤ්ච ‘‘සූරස්සොදයතො පුබ්බුට්ඨිතරංසී’’ති.

කිං පච්චක්ඛසිද්ධො එසො, උදාහු අනුමානතොති එත්ථ අයං අරුණො නාම පච්චක්ඛසිද්ධො එව, න අනුමානසිද්ධො. කස්මා විඤ්ඤායතීති චෙ? චක්ඛුවිඤ්ඤාණගොචරවණ්ණායතනභාවතො. අක්ඛස්ස පතීති පච්චක්ඛං, චක්ඛුරූපානං අභිමුඛභාවෙන ආපාථගතත්තා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං හොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.43, 44, 45, සං. නි. 4.60; කථා. 465, 467), තස්මා අයං අරුණවණ්ණො චක්ඛුනා දිස්වා ජානිතබ්බතො පච්චක්ඛසිද්ධොයෙව හොති, න එවං සති එවං භවෙය්‍යාති අනුමානෙන පුනප්පුනං චින්තනෙන සිද්ධොති. ඉමං පඤ්හවිස්සජ්ජනං සාධුකං මනසි කරිත්වා පණ්ඩිතෙහි රත්තොභාසොයෙව අරුණොති පච්චෙතබ්බො සල්ලක්ඛෙතබ්බොති.

කස්මා පන ඉමස්මිං ඨානෙ අරුණකථා වුත්තාති? ඉමිස්සා අරුණකථාය මහාවිසයභාවතො. කථං? උපොසථිකා උපාසකා ච උපාසිකායො ච අරුණුග්ගමනං තථතො අජානන්තා අනුග්ගතෙයෙව අරුණෙ උග්ගතසඤ්ඤාය ඛාදනීයං වා ඛාදන්ති, භොජනීයං වා භුඤ්ජන්ති, මාලාගන්ධාදීනි වා ධාරෙන්ති, තතො තෙසං සීලං භිජ්ජති. සාමණෙරා තථෙව විකාලභොජනං භුඤ්ජිත්වා සීලවිනාසං පාපුණන්ති. නිස්සයපටිපන්නකා භික්ඛූ ආචරියුපජ්ඣායෙහි විනා බහිසීමෙ චරන්තා නිස්සයප්පස්සම්භනං පාපුණන්ති, අන්තොවස්සෙ භික්ඛූ උපචාරසීමතො බහිගච්ඡන්තා වස්සච්ඡෙදං, තෙචීවරිකා භික්ඛූ අබද්ධසීමායං චීවරෙන විප්පවසන්තා නිස්සග්ගියපාචිත්තියං, තථා සත්තබ්භන්තරසීමායං, සහසෙය්‍යප්පහොනකට්ඨානෙ අනුපසම්පන්නමාතුගාමෙහි සහ සයන්තා පාචිත්තියං, තථා යාවකාලිකං භුඤ්ජන්තා භික්ඛූ, පාරිවාසිකාදයො වත්තං නික්ඛිපන්තා රත්තිච්ඡෙදං. එවමාදිඅනෙකාදීනවසම්භවතො ලජ්ජිපෙසලානං භික්ඛූනං තථතො අරුණුග්ගමනස්ස ජානනත්ථං වුත්තාති දට්ඨබ්බා.

කෙචි පන භික්ඛූ අඩ්ඪරත්තිසමයෙ ඝටිසුඤ්ඤත්තා අඩ්ඪරත්තිකාලං අතික්කම්ම අඤ්ඤදිවසො හොති, තස්මා තස්මිං කාලෙ අරුණං උට්ඨිතං නාම හොතීති මඤ්ඤමානා අඩ්ඪරත්තිං අතික්කම්ම ඛාදනීයභොජනීයාදීනි භුඤ්ජන්ති, තෙ පන බුද්ධසමයං අජානන්තා වෙදසමයමෙව මනසි කරොන්තා එවං කරොන්ති, තස්මා තෙසං තංකරණං පමාණං න හොති. බහවො පන භික්ඛූ අරුණස්ස පච්චක්ඛභාවං අජානන්තා අනුමානවසෙන චින්තිතුඤ්ච අසක්කොන්තා අනුස්සවවසෙනෙව පරවචනං සද්දහන්තා අම්හාකං ආචරියා අරුණුග්ගමනවෙලායං උට්ඨාය ගච්ඡන්තා සූරියුග්ගමනවෙලායං ද්විසහස්සදණ්ඩප්පමාණං ඨානං පාපුණන්ති, තිසහස්සදණ්ඩප්පමාණං ඨානං පාපුණන්තීති ච වදන්ති. ඉමම්හා විහාරා අසුකං නාම විහාරං අසුකං නාම චෙතියං අසුකං නාම ගාමං පාපුණන්තීතිආදීනි ච වදන්තීති එවං අනුස්සවවචනං වදන්ති, තම්පි අප්පමාණං. කස්මා? අද්ධානං නාම බලවන්තස්ස ජවසම්පන්නස්ස ච රස්සං හොති, දුබ්බලස්ස සන්තස්ස ච දීඝං හොති. වුත්තඤ්හි භගවතා –

‘‘දීඝා ජාගරතො රත්ති, දීඝං සන්තස්ස යොජනං;

දීඝො බාලාන සංසාරො, සද්ධම්මං අවිජානත’’න්ති. (ධ. ප. 60);

තස්මා අද්ධානං නාම සබ්බෙසං එකසදිසං න හොතීති අරුණුග්ගමනස්ස ලක්ඛණං භවිතුං න සක්කා, න ච තෙ ආයස්මන්තො පිටකත්තයතො කිඤ්චි සාධකභූතං වචනං ආහරන්ති, අසක්ඛිකං අඩ්ඩං කරොන්ති විය යථාජ්ඣාසයමෙව වදන්තීති පමාණං න හොති.

අඤ්ඤෙ පන –

‘‘අතීතරත්තියා යාමො;

පච්ඡිමොඩ්ඪමමුස්ස වා;

භාවිනියාදිප්පහාරො;

තදඩ්ඪං වාජ්ජතෙහ්‍ය හොති –

කච්චායනසාරප්පකරණාගතං ගාථං වත්වා අතීතරත්තියා පච්ඡිමො යාමො අජ්ජ පරියාපන්නො, තස්මා පච්ඡිමයාමස්ස ආදිතො පට්ඨාය අරුණං උග්ගච්ඡතී’’ති වදන්ති. අයං වාදො සකාරණසඤ්ඤාපකත්තා පුරිමෙහි බලවා හොති, එවං සන්තෙපි අයුත්තොයෙව. කස්මා? අයඤ්හි ගාථා බාහිරසද්දසත්ථෙ ජඞ්ගදාසප්පකරණෙ වුත්තනයෙන අජ්ජ භවා අජ්ජතනීති වුත්තඅජ්ජවොහාරස්ස පවත්තනකාලං දස්සෙතුං වුත්තා, න පිටකත්තයෙ වුත්තස්ස අරුණුග්ගමනස්ස කාලං දස්සෙතුං, තස්මා අඤ්ඤසාධ්‍යස්ස අඤ්ඤසාධකෙන සාධිතත්තා අයුත්තොයෙව.

අපරෙ පන ‘‘පහාරො යාමසඤ්ඤිතො’’ති අභිධානප්පදීපිකායං වුත්තත්තා පහාරයාමසද්දානං එකත්ථත්තා තත්ථෙව ‘‘තියාමා සංවරී භවෙ’’ති වුත්තත්තා රත්තියා ච තියාමභාවතො පාළියඤ්ච (උදා. 45; චූළව. 383) ‘‘අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පච්ඡිමො යාමො, උද්ධස්තො අරුණො’’ති ආගතත්තා ඉදානි රත්තියා චතූසු පහාරෙසු තතියප්පහාරස්ස අවසානෙ අරුණො උග්ගතො, තස්මා අවසෙසඑකප්පහාරමත්තො කාලො දිවසභාගං භජතීති වදෙය්‍යුං, අයං වාදො තතියවාදතොපි බලවතරො. කස්මා? ඤාපකඤාප්‍යානං අනුරූපභාවතො. තථා හි ‘‘පහාරො යාමසඤ්ඤිතො’’ති අයං ඤාපකො පහාරයාමානං එකත්ථභාවස්ස අනුරූපො, ‘‘තියාමා සංවරීභවෙ’’ති අයං රත්තියා තියාමභාවස්ස, ‘‘පාළියඤ්චා’’තිආදි තතියප්පහාරස්ස අවසානෙ අරුණුග්ගමනස්ස, තථාපි අයුත්තොයෙව හොති. කස්මා? ‘‘අවසෙසඑකප්පහාරමත්තො කාලො දිවසභාගං භජතී’’ති වචනස්ස විරුද්ධත්තා. මජ්ඣිමදෙසෙ හි දසඝටිකාපමාණස්ස කාලස්ස එකප්පහාරත්තා සබ්බා රත්ති තියාමාව හොති, න චතුයාමා, ඉදානි පන පච්චන්තවිසයෙසු සත්තට්ඨඝටිකාමත්තස්ස කාලස්ස එකප්පහාරකතත්තා චතුප්පහාරා භවති, තස්මා මජ්ඣිමදෙසවොහාරං ගහෙත්වා අභිධානප්පදීපිකායඤ්ච ‘‘තියාමා සංවරී භවෙ’’ති වුත්තං, පාළියඤ්ච (උදා. 45; චූළව. 383) ‘‘නික්ඛන්තො පච්ඡිමො යාමො, උද්ධස්තො අරුණො’’ති, තස්මා රත්තිපරියොසානෙයෙව අරුණො උග්ගතොති දට්ඨබ්බො. තථා හි වුත්තං විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.201) ‘‘තථා පාරිවාසිකාදීනම්පි අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා වත්තං නික්ඛිපන්තානං රත්තිච්ඡෙදො වුත්තො, උග්ගතෙ අරුණෙ නික්ඛිපිතබ්බන්ති හි වුත්ත’’න්ති.

සහසෙය්‍යසික්ඛාපදෙපි (පාචි. 52-54) ‘‘අනුපසම්පන්නෙහි සහ නිවුත්ථභාවපරිමොචනත්ථං පුරාරුණා නික්ඛමිත්වා’’තිආදි වුත්තං. එවං චීවරවිප්පවාසාදීසු ච සබ්බත්ථ රත්තිපරියොසානෙ ආගමනවසෙන අරුණුග්ගමනං දස්සිතං, න අතීතාරුණවසෙනාති. ජාතකට්ඨකථායම්පි (ජා. අට්ඨ. 5.21.255) ‘‘රත්තිපරියොසානෙති අත්ථො’’ති. න කෙවලං මජ්ඣිමදෙසෙසු රත්තියායෙව තිප්පහාරභාවො හොති, අථ ඛො දිවසස්සපි. තථා හි වුත්තං අට්ඨසාලිනියං (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා) ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස අභිධම්මදෙසනාපරියොසානඤ්ච තෙසං භික්ඛූනං සත්තප්පකරණඋග්ගහණඤ්ච එකප්පහාරෙනෙව හොතී’’ති, මූලටීකායඤ්ච (ධ. ස. මූලටී. නිදානකථාවණ්ණනා) ‘‘එකප්පහාරෙනාති එත්ථ පහාරොති දිවසස්ස තතියභාගො වුච්චතී’’ති, තස්මා එකො රත්තිදිවො ඡප්පහාරො හොතීති විඤ්ඤායති. එවං මජ්ඣිමදෙසවොහාරෙන තියාමසඞ්ඛාතස්ස තිප්පහාරස්ස අවසානෙ සබ්බරත්තිපරියොසානෙ උට්ඨිතං අරුණං පච්චන්තදෙසවොහාරෙන තිප්පහාරස්ස අවසානෙති ගහෙත්වා එකප්පහාරාවසෙසකාලෙ අරුණො උග්ගතොති වුත්තත්තා අයම්පි වාදො අයුත්තොයෙව හොතීති දට්ඨබ්බො.

බහවො පන පණ්ඩිතා ‘‘ඛුද්දසික්ඛානිස්සයෙ වුත්තං –

‘සෙතරුණඤ්ච පඨමං, දුතියං නන්දියාවට්ටං;

තතියං තම්බවණ්ණඤ්ච, චතුත්ථං ගද්‍රභං මුඛ’න්ති. –

ඉමං ගාථං නිස්සාය එකරත්තියං අරුණො චතුක්ඛත්තුං උට්ඨහති, තත්ථ පඨමං සෙතවණ්ණං හොති, දුතියං නන්දියාවට්ටපුප්ඵවණ්ණං හොති, තතියං තම්බවණ්ණං හොති, චතුත්ථං ගද්‍රභමුඛවණ්ණං හොතී’’ති වත්වා රත්තොභාසතො පුරෙතරං අතීතරත්තිකාලෙයෙව වත්තනික්ඛිපනාදිකම්මං කරොන්ති. තෙසං තං කරණං අනිසම්මකාරිතං ආපජ්ජති. අයඤ්හි ගාථා නෙව පාළියං දිස්සති, න අට්ඨකථායං, න ටීකාසු, කෙවලං නිස්සයෙ එව, නිස්සයෙසු ච එකස්මිංයෙව ඛුද්දසික්ඛානිස්සයෙ දිස්සති, න අඤ්ඤනිස්සයෙසු, තත්ථාපි නෙව පුබ්බාපරසම්බන්ධො දිස්සති, න හෙතුඵලාදිභාවො, න ච ලිඞ්ගනියමොති න නිස්සයකාරාචරියෙන ඨපිතා භවෙය්‍ය, අථ ඛො පච්ඡා අඤ්ඤෙහි ලෙඛකෙහි වා අත්තනො ඉච්ඡානුරූපං ලිඛිතා භවෙය්‍ය, තස්මා අයං ගාථා කුතො ආභතා පාළිතො වා අට්ඨකථාතො වා ටීකාතො වා විනයතො වා සුත්තන්තතො වා අභිධම්මතො වාති පභවං අපරියෙසිත්වා නිස්සයෙ දිට්ඨමත්තමෙව සාරතො ගහෙත්වා පාළියට්ඨකථාටීකාසු වුත්තවචනං අනිසාමෙත්වා කතත්තා අනිසම්මකාරිතං ආපජ්ජති.

තත්‍රායං පාළි ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන බුද්ධො භගවා සීතාසු හෙමන්තිකාසු රත්තීසු අන්තරට්ඨකාසු හිමපාතසමයෙ රත්තිං අජ්ඣොකාසෙ එකචීවරො නිසීදි, න භගවන්තං සීතං අහොසි. නික්ඛන්තෙ පඨමෙ යාමෙ සීතං භගවන්තං අහොසි, දුතියං භගවා චීවරං පාරුපි, න භගවන්තං සීතං අහොසි. නික්ඛන්තෙ මජ්ඣිමෙ යාමෙ සීතං භගවන්තං අහොසි, තතියං භගවා චීවරං පාරුපි, න භගවන්තං සීතං අහොසි. නික්ඛන්තෙ පච්ඡිමෙ යාමෙ උද්ධස්තෙ අරුණෙ නන්දිමුඛියා රත්තියා සීතං භගවන්තං අහොසි, චතුත්ථං භගවා චීවරං පාරුපි, න භගවන්තං සීතං අහොසී’’ති. අයං මහාවග්ගෙ (මහාව. 346) චීවරක්ඛන්ධකාගතා විනයපාළි. පාළියං නන්දිමුඛියාති තුට්ඨිමුඛියා, පසන්නදිසාමුඛායාති අත්ථො. අයං තංසංවණ්ණනාය විමතිවිනොදනීපාඨො (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.346).

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන බුද්ධො භගවා සාවත්ථියං විහරති පුබ්බාරාමෙ මිගාරමාතුපාසාදෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා තදහුපොසථෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො නිසින්නො හොති. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො අභික්කන්තාය රත්තියා නික්ඛන්තෙ පඨමෙ යාමෙ උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා භගවන්තං එතදවොච – අභික්කන්තා, භන්තෙ රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො, උද්දිසතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛන්ති. එවං වුත්තෙ භගවා තුණ්හී අහොසි. දුතියම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො අභික්කන්තාය රත්තියා නික්ඛන්තෙ මජ්ඣිමෙ යාමෙ උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා භගවන්තං එතදවොච – අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො මජ්ඣිමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො, උද්දිසතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛන්ති. දුතියම්පි භගවා තුණ්හී අහොසි. තතියම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො අභික්කන්තාය රත්තියා නික්ඛන්තෙ පච්ඡිමෙ යාමෙ උද්ධස්තෙ අරුණෙ නන්දිමුඛියා රත්තියා උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා භගවන්තං එතදවොච – අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පච්ඡිමො යාමො, උද්ධස්තං අරුණං, නන්දිමුඛී රත්ති, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො, උද්දිසතු භන්තෙ භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛන්ති. අපරිසුද්ධා, ආනන්ද, පරිසා’’ති (චූළව. 383). අයං චූළවග්ගෙ පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකාගතා අපරාපි විනයපාළි.

නන්දිමුඛියා රත්තියාති අරුණුට්ඨිතකාලෙ පීතිමුඛා විය රත්ති ඛායති. තෙනාහ ‘‘නන්දිමුඛියා’’ති (චූළව. අට්ඨ. 383) අයං තංසංවණ්ණනාභූතසමන්තපාසාදිකට්ඨකථාපාඨො. අභික්කන්තාති පරික්ඛීණා. උද්ධස්තෙ අරුණෙති උග්ගතෙ අරුණසීසෙ. නන්දිමුඛියාති තුට්ඨිමුඛියා. අයං තංසංවණ්ණනාභූතසාරත්ථදීපනීපාඨො (සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.383). පාළියං නන්දිමුඛියාති ඔදාතදිසාමුඛිතාය තුට්ඨමුඛියා. අයං තංසංවණ්ණනාය (වි. වි. ටී. චූළවග්ග 2.283) විමතිවිනොදනීපාඨො.

‘‘තතියම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො අභික්කන්තායරත්තියා නික්ඛන්තෙ පච්ඡිමෙ යාමෙ උද්ධස්තෙ අරුණෙ නන්දිමුඛියා රත්තියා උට්ඨායාසනා එකංසං චීවරං කත්වා යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා භගවන්තං එතදවොච – අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පච්ඡිමො යාමො, උද්ධස්තො අරුණො, නන්දිමුඛී රත්ති, චිරනිසින්නා ආගන්තුකා භික්ඛූ, පටිසම්මොදතු, භන්තෙ, භගවා ආගන්තුකෙ භික්ඛූ’’ති. අයං උදානාගතා සුත්තන්තපාළි (උදා. 45). උද්ධස්තෙ අරුණෙති උග්ගතෙ අරුණෙ. අරුණො නාම පුරත්ථිමදිසායං සූරියොදයතො පුරෙතරමෙව උට්ඨිතොභාසො. නන්දිමුඛියා රත්තියාති අරුණස්ස උග්ගතත්තා එව අරුණොභාය සූරියාලොකූපජීවිනො සත්තෙ නන්දාපනමුඛියා රත්තියා ජාතාය, විභායමානායාති අත්ථො. අයං තංසංවණ්ණනාභූතා උදානට්ඨකථා (උදා. අට්ඨ. 23).

ඉති එත්තකාසු විනයසුත්තන්තාගතාසු පාළියට්ඨකථාටීකාසු එකස්මිම්පිඨානෙ අරුණො චතුක්ඛත්තුං උග්ගතොති නත්ථි, එකවාරමෙව වුත්තො. චතුබ්බිධවණ්ණසමන්නාගතොතිපි නත්ථි, එකවණ්ණො එව වුත්තො. ජාතකට්ඨකථායම්පි (ජා. අට්ඨ. 5.21.255) රත්තවණ්ණො එව වුත්තො, න සෙතවණ්ණාදිකො. නන්දිමුඛීති ච සත්තෙ නන්දාපනදිසාමුඛී රත්ති එව වුත්තා, න අරුණස්ස නන්දියාවට්ටපුප්ඵසදිසවණ්ණතා. තෙනාහ ‘‘සත්තෙ නන්දාපනමුඛියා රත්තියා’’ති. එවං අභිධානප්පදීපිකාපකරණවචනෙන විරුද්ධත්තා පාළියට්ඨකථාදීහි අසංසන්දනතො දුබ්බලසාධකත්තා ච අයම්පි වාදො අයුත්තොයෙවාති දට්ඨබ්බො, තස්මා සම්මාසම්බුද්ධස්ස ආණං අනතික්කන්තෙන ලජ්ජිභික්ඛුනා යදි කෙනචි අප්පටිච්ඡන්නෙ විවටොකාසෙ හොති, මච්ඡක්ඛිසමානඅබ්‍යත්තරත්තොභාසස්ස පඤ්ඤායමානකාලතො පට්ඨාය වත්තනික්ඛිපනාදිකම්මං කාතබ්බං.

යදි පන පබ්බතාදිනා පටිච්ඡන්නට්ඨානං හොති, යත්තකෙන කාලෙන විවටට්ඨානෙ රත්තොභාසො පඤ්ඤායති, සූරියමණ්ඩලස්ස දිස්සනකාලතො එකඝටිකාමත්තෙන වා ද්විඝටිකාමත්තෙන වා තත්තකං කාලං සල්ලක්ඛෙත්වා ඉමස්මිං කාලෙ අරුණො උග්ගතො භවෙය්‍යාති තක්කෙත්වා කාතබ්බං, සංසයං අනිච්ඡන්තෙන තතොපි කඤ්චිකාලං අධිවාසෙත්වා නිස්සංසයකාලෙ කත්තබ්බං, අයං තත්ථ සාමීචි. අයං පන වාදො යථාවුත්තප්පකරණවචනෙහි සුට්ඨු සංසන්දති යථා ගඞ්ගොදකෙන යමුනොදකං, තස්මා පණ්ඩිතෙහි පුනප්පුනං පුබ්බාපරං ආලොළෙන්තෙන මනසි කාතබ්බො. එවං මනසි කරිත්වා අරුණපටිසංයුත්තෙසු ඨානෙසු සංසයො ඡින්දිතබ්බො, සංසයං ඡින්දිත්වා විසාරදෙන හුත්වා තං තං කම්මං කාතබ්බන්ති.

විසුද්ධත්ථාය සීලස්ස, භික්ඛූනං පියසීලිනං;

කතාරුණකථා එසා, න සාරම්භාදිකාරණා.

තස්මා සුට්ඨූපධාරෙත්වා, යුත්තං ගණ්හන්තු සාධවො;

අයුත්තඤ්චෙ ඡඩ්ඩයන්තු, මා හොන්තු දුම්මනාදයොති.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

දිවාසෙය්‍යවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

පඨමො පරිච්ඡෙදො.

2. පරික්ඛාරවිනිච්ඡයකථා

6. එවං දිවාසෙය්‍යවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි පරික්ඛාරවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘පරික්ඛාරොති සමණපරික්ඛාරො’’තිආදිමාහ. තත්ථ දිවාසෙය්‍යවිනිච්ඡයකථාය ආදිම්හි වුත්තං ‘‘තත්ථා’’ති පදං ආනෙත්වා තත්ථ තෙසු මාතිකාපදෙසු සමභිනිවිට්ඨස්ස ‘‘පරික්ඛාරො’’ති පදස්ස ‘‘සමණපරික්ඛාරො’’ති අත්ථො දට්ඨබ්බොති යොජනා, එස නයො ඉතො පරෙපි. සමණපරික්ඛාරො වුත්තො, න ගිහිපරික්ඛාරොති අධිප්පායො. පරිසමන්තතො කරියතෙති පරික්ඛාරො, ඡත්තාදිකො. තත්‍රාති සමණපරික්ඛාරෙ. කප්පතීති කප්පියො, න කප්පියො අකප්පියො, කප්පියො ච අකප්පියො ච කප්පියාකප්පියො, සමාහාරද්වන්දෙපි පුල්ලිඞ්ගමිච්ඡන්ති පණ්ඩිතා. කප්පියාකප්පියො ච සො පරික්ඛාරො චෙති තථා, තස්ස විනිච්ඡයො කප්පියාකප්පියපරික්ඛාරවිනිච්ඡයො.

කෙචි තාලපණ්ණච්ඡත්තන්ති ඉදං උපලක්ඛණමත්තං. සබ්බම්පි හි ඡත්තං තථාකරියමානං න වට්ටති. තෙනෙවාහ වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 85) ‘‘සබ්බපරික්ඛාරෙසු වණ්ණමට්ඨවිකාරං කරොන්තස්ස දුක්කටන්ති දීපෙන්තෙන න වට්ටතීති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති. න වණ්ණමට්ඨත්ථායාති ඉමිනා ථිරකරණත්ථං එකවණ්ණසුත්තෙන විනන්ධියමානං යදි වණ්ණමට්ඨං හොති, තත්ථ න දොසොති දස්සෙති. ආරග්ගෙනාති නිඛාදනමුඛෙන. යදි න වට්ටති, තාදිසං ඡත්තදණ්ඩං ලභිත්වා කිං කාතබ්බන්ති ආහ ‘‘ඝටකං වා’’තිආදි. සුත්තකෙන වා දණ්ඩො වෙඨෙතබ්බොති යථා ලෙඛා න පඤ්ඤායති, තථා වෙඨෙතබ්බො. දණ්ඩබුන්දෙති දණ්ඩමූලෙ, ඡත්තදණ්ඩස්ස හෙට්ඨිමකොටියන්ති අත්ථො. ඡත්තමණ්ඩලිකන්ති ඡත්තස්ස අන්තො ඛුද්දකමණ්ඩලං, ඡත්තපඤ්ජරෙ මණ්ඩලාකාරෙන බද්ධදණ්ඩවලයං වා. උක්කිරිත්වාති නින්නං, උන්නතං වා කත්වා උට්ඨාපෙත්වා. සා වට්ටතීති සා ලෙඛා රජ්ජුකෙහි බන්ධන්තු වා මා වා, බන්ධිතුං යුත්තට්ඨානත්තා වට්ටති. තෙන වුත්තං ආචරියබුද්ධදත්තමහාථෙරෙන –

‘‘ඡත්තං පණ්ණමයං කිඤ්චි, බහි අන්තො ච සබ්බසො;

පඤ්චවණ්ණෙන සුත්තෙන, සිබ්බිතුං න ච වට්ටති.

‘‘ඡින්දිතුං අඩ්ඪචන්දං වා, පණ්ණෙ මකරදන්තකං;

ඝටකං වාළරූපං වා, ලෙඛා දණ්ඩෙ න වට්ටති.

‘‘සිබ්බිතුං එකවණ්ණෙන, ඡත්තං සුත්තෙන වට්ටති;

ථිරත්ථං පඤ්චවණ්ණෙන, පඤ්ජරං වා විනන්ධිතුං.

‘‘ඝටකං වාළරූපං වා, ලෙඛා වා පන කෙවලා;

ඡින්දිත්වා වාපි ඝංසිත්වා, ධාරෙතුං පන වට්ටති.

‘‘අහිච්ඡත්තකසණ්ඨානං, දණ්ඩබුන්දම්හි වට්ටති;

උක්කිරිත්වා කතා ලෙඛා, බන්ධනත්ථාය වට්ටතී’’ති.

තස්ස වණ්ණනායම්පි ඡත්තං පණ්ණමයං කිඤ්චීති තාලපණ්ණාදිපණ්ණච්ඡදනං යං කිඤ්චි ඡත්තං. බහීති උපරි. අන්තොති හෙට්ඨා. සිබ්බිතුන්ති රූපං දස්සෙත්වා සූචිකම්මං කාතුං. පණ්ණෙති ඡදනපණ්ණෙ. අඩ්ඪචන්දන්ති අඩ්ඪචන්දාකාරං. මකරදන්තකන්ති මකරදන්තාකාරං, යං ‘‘ගිරිකූට’’න්ති වුච්චති. ඡින්දිතුං න වට්ටතීති සම්බන්ධො. මුඛවට්ටියා නාමෙත්වා බද්ධපණ්ණකොටියා වා මත්ථකමණ්ඩලකොටියා වා ගිරිකූටාදිං කරොන්ති, ඉමිනා තං පටික්ඛිත්තං. දණ්ඩෙති ඡත්තදණ්ඩෙ. ඝටකන්ති ඝටාකාරො. වාළරූපං වාති බ්‍යග්ඝාදිවාළානං රූපකං වා. ලෙඛාති උක්කිරිත්වා වා ඡින්දිත්වා වා චිත්තකම්මවසෙන වා කතරාජි. පඤ්චවණ්ණානං සුත්තානං අන්තරෙ නීලාදිඑකවණ්ණෙන සුත්තෙන ථිරත්ථං ඡත්තං අන්තො ච බහි ච සිබ්බිතුං වා ඡත්තදණ්ඩග්ගාහකසලාකපඤ්ජරං ථිරත්ථං විනන්ධිතුං වා වට්ටතීති යොජනා. පඤ්චවණ්ණානං එකවණ්ණෙන ථිරත්ථන්ති ඉමිනා අනෙකවණ්ණෙහි සුත්තෙහි වණ්ණමට්ඨත්ථාය සිබ්බිතුඤ්ච විනන්ධිතුඤ්ච න වට්ටතීති දීපෙති. පොත්ථකෙසු පන ‘‘පඤ්චවණ්ණෙනා’’ති පාඨො දිස්සති, තස්ස එකවණ්ණෙන පඤ්චවණ්ණෙන වා සුත්තෙන ථිරත්ථං සිබ්බිතුං විනන්ධිතුං වා වට්ටතීති යොජනා කාතබ්බා හොති.

එත්ථ ච හෙට්ඨා වුත්තෙන ‘‘පඤ්චවණ්ණෙන සුත්තෙන සිබ්බිතුං න ච වට්ටතී’’ති පාඨෙන ච ‘‘කෙචි තාලපණ්ණච්ඡත්තං අන්තො වා බහි වා පඤ්චවණ්ණෙන සුත්තෙන සිබ්බෙත්වා වණ්ණමට්ඨං කරොන්ති, තං න වට්ටති, එකවණ්ණෙ පන නීලෙන වා පීතකෙන වා යෙන කෙනචි සුත්තෙන අන්තො වා බහි වා සිබ්බිතුං, ඡත්තදණ්ඩග්ගාහකං සලාකපඤ්ජරං වා විනන්ධිතුං වට්ටති, තඤ්ච ඛො ථිරකරණත්ථං, න වණ්ණමට්ඨත්ථායා’’ති අට්ඨකථාපාඨෙන ච විරුජ්ඣති, තස්මා සො න ගහෙතබ්බො.

ලෙඛා වා පන කෙවලාති යථාවුත්තප්පකාරා සකලා ලෙඛා වා. ඡින්දිත්වාති උක්කිරිත්වා කතං ඡින්දිත්වා. ඝංසිත්වාති චිත්තකම්මාදිවසෙන කතං ඝංසිත්වා. දණ්ඩබුන්දම්හීති ඡත්තදණ්ඩස්ස පඤ්ජරෙ ගාහණත්ථාය ඵාලිතබුන්දම්හි, මූලෙති අත්ථො. අයමෙත්ථ නිස්සන්දෙහෙ වුත්තනයො. ඛුද්දසික්ඛාගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘ඡත්තපිණ්ඩියා මූලෙ’’ති වුත්තං. අහිච්ඡත්තකසණ්ඨානන්ති ඵුල්ලඅහිච්ඡත්තකාකාරං. රජ්ජුකෙහි ගාහාපෙත්වා දණ්ඩෙ බන්ධන්ති, තස්මිං බන්ධනට්ඨානෙ වලයමිව උක්කිරිත්වාති වලයං විය උපට්ඨාපෙත්වා. බන්ධනත්ථායාති වාතෙන යථා න චලති, එවං රජ්ජූහි දණ්ඩෙ පඤ්ජරස්ස බන්ධනත්ථාය. උක්කිරිත්වා කතා ලෙඛා වට්ටතීති යොජනා. යථා වාතප්පහාරෙන අචලනත්ථං ඡත්තමණ්ඩලිකං රජ්ජුකෙහි ගාහාපෙත්වා දණ්ඩෙ බන්ධන්ති, තස්මිං බන්ධනට්ඨානෙ වලයමිව උක්කිරිත්වා ලෙඛං ඨපෙන්ති, සා වට්ටතීති. සචෙපි න බන්ධති, බන්ධනාරහට්ඨානත්තා වලයං උක්කිරිත්වා වට්ටතීති ගණ්ඨිපදෙ වත්තන්තීති ආගතං, තස්මා පක්ඛරණෙසු ආගතනයෙනෙව ඡත්තෙ පටිපජ්ජිතබ්බන්ති.