34. පකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථා

එවං කම්මාකම්මවිනිච්ඡයකථං කථෙත්වා ඉදානි පකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථං කථෙතුං ‘‘ඉදානි පකිණ්ණකකථා වෙදිතබ්බා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පකාරෙන කිණ්ණාති පකිණ්ණා, දිවාසෙය්‍යාති කථා විය විසුං විසුං අප්පවත්තිත්වා එකස්මිංයෙව පරිච්ඡෙදෙ කරණවසෙන පවත්තා ගණභොජනකථාදයො. පකිණ්ණකා සකත්ථෙ ක-පච්චයවසෙන.

තත්‍රායං පකිණ්ණකමාතිකා –

ගණභොජනකථා ච, පරම්පරා ච භොජනා;

අනාපුච්ඡා පංසුකූලං, තතො අච්ඡින්නචීවරං.

පටිභානචිත්තං විප්ප-කතභොජනමෙව ච;

උද්දිසන්තුද්දිසාපෙන්තා, තිවස්සන්තරිකා තථා.

දීඝාසනං ගිලානුප-ට්ඨානං මරණවණ්ණකං;

අත්තපාතනමප්පච්ච-වෙක්ඛිත්වා නිසින්නං තථා.

දවාය සිලාවිජ්ඣනං, දායාළිම්පනකං තථා;

මිච්ඡාදිට්ඨිකුලාභතං, ගොපකදානමෙව ච.

ධම්මිකායාචනා චෙව, උච්චාරාදීන ඡඩ්ඩනං;

න්හානෙ රුක්ඛඝංසනානි, වලිකාදීන ධාරණං.

දීඝකෙසා ආදාසාදි, නච්චාද්‍යඞ්ගච්ඡෙදාදි ච;

පත්තො සබ්බපංසුකූලං, පරිස්සවන නග්ගියං.

ගන්ධපුප්ඵං ආසිත්තකං, මළොරිකෙකභාජනං;

චෙලපති පාදඝංසී, බීජනී ඡත්තමෙව ච.

නඛාලොමා කායබන්ධා, නිවාසනපාරුපනා;

කාජ දන්තකට්ඨඤ්චෙව, රුක්ඛාරොහනකම්පි ච.

ඡන්දාරොපා ලොකායතා, ඛිපිතං ලසුණං තථා;

න අක්කමිතබ්බාදීනි, අවන්දියා ච වන්දියා.

වන්දනාකාරකථා ච, ආසන්දාදිකථාපි ච;

උච්චාසනමහාසනං, පාසාදපරිභොගකං.

උපාහනං යානඤ්චෙව, චීවරං ඡින්නචීවරං;

අකප්පියචීවරඤ්ච, චීවරස්ස විචාරණා.

දණ්ඩකථිනකඤ්චෙව, ගහපතිචීවරං තථා;

ඡචීවරං රජනාදි, අතිරෙකඤ්ච චීවරං.

අට්ඨවරං නිසීදනං, අධම්මකම්මමෙව ච;

ඔකාසො සද්ධාදෙය්‍යො ච, සන්තරුත්තරකොපි ච.

චීවරනික්ඛෙපො චෙව, සත්ථවත්ථිකම්මං තථා;

නහාපිතො දසභාගො, පාථෙය්‍යං පදෙසොපි ච.

සංසට්ඨං පඤ්චභෙසජ්ජං, දුතියං වසා මූලකං;

පිට්ඨං කසාව පණ්ණඤ්ච, ඵලඤ්ච ජතු ලොණකං.

චුණ්ණං අමනුස්සාබාධං, අඤ්ජනං නත්ථුමෙව ච;

ධූමනෙත්තං තෙලපාකං, සෙදං ලොහිතමොචනං.

පාදබ්භඤ්ජං ගණ්ඩාබාධො, විසඤ්ච ඝරදින්නකො;

දුට්ඨගහණිකො පණ්ඩු-රොගො ඡවිදොසොපි ච.

අභිසන්නදොසකායො, ලොණසුවීරකො තථා;

අන්තොවුත්ථාදිකථා ච, උග්ගහිතපටිග්ගහො.

තතො නිහතකථා ච, පුරෙභත්තපටිග්ගහො;

වනට්ඨං පොක්ඛරට්ඨඤ්ච, තථා අකතකප්පතං.

යාගුකථා ගුළකථා, මහාපදෙසමෙව ච;

ආනිසංසකථා චෙති, පකිණ්ණකම්හි ආගතා.

ගණභොජනකථා

1. තත්ථ ගණිතබ්බො සඞ්ඛ්‍යාතබ්බොති ගණො, යො කොචි සමූහො, ඉධ පන චතුවග්ගාදිගණො අධිප්පෙතො. භුඤ්ජතෙ භොජනං, බ්‍යවහරණභාවසඞ්ඛාතා භොජනකිරියා, ගණස්ස භොජනං ගණභොජනං, තස්මිං. ගණභොජනෙ පාචිත්තියං හොතීති එත්ථ ජනකහෙතුම්හි භුම්මවචනං. අඤ්ඤත්‍ර සමයාති ගිලානාදිසත්තවිධං සමයං ඨපෙත්වා. ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස විඤ්ඤත්තිං කත්වා භුඤ්ජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තත්තා විඤ්ඤත්තිතො ගණභොජනං වත්ථුවසෙනෙව පාකටන්ති තං අවත්වා ‘‘ගණභොජනං නාම යත්ථ…පෙ… නිමන්තිතා භුඤ්ජන්තී’’ති නිමන්තනවසෙනෙවස්ස පදභාජනෙ ගණභොජනං වුත්තං. කිඤ්චි පන සික්ඛාපදං වත්ථුඅනුරූපම්පි සියාති ‘‘පදභාජනෙ වුත්තනයෙනෙව ගණභොජනං හොතී’’ති කෙසඤ්චි ආසඞ්කා භවෙය්‍යාති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘ගණභොජනං ද්වීහි ආකාරෙහි පසවතී’’ති වුත්තං. එකතො ගණ්හන්තීති එත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ද්වාදසහත්ථං අමුඤ්චිත්වා ඨිතා එකතො ගණ්හන්ති නාමාති ගහෙතබ්බං. ‘‘අම්හාකං චතුන්නම්පි භත්තං දෙහී’ති වා විඤ්ඤාපෙය්‍යු’’න්ති වචනතො, හෙට්ඨා ‘‘ත්වං එකස්ස භික්ඛුනො භත්තං දෙහි, ත්වං ද්වින්නන්ති එවං විඤ්ඤාපෙත්වා’’ති වචනතො ච අත්තනො අත්ථාය අඤ්ඤෙන විඤ්ඤත්තම්පි සාදියන්තස්ස ගණභොජනං හොතියෙවාති දට්ඨබ්බං. එවං විඤ්ඤත්තිතො පසවතීති එත්ථ විඤ්ඤත්තියා සති ගණන්තස්ස එකතො හුත්වා ගහණෙ ඉමිනා සික්ඛාපදෙන ආපත්ති, විසුං ගහණෙ පණීතභොජනසූපොදනවිඤ්ඤත්තීහි ආපත්ති වෙදිතබ්බා.

පඤ්චන්නං භොජනානං නාමං ගහෙත්වාති එත්ථ ‘‘භොජනං ගණ්හථාති වුත්තෙපි ගණභොජනං හොතියෙවා’’ති වදන්ති. ‘‘හෙට්ඨා අද්ධානගමනවත්ථුස්මිං, නාවාභිරුහනවත්ථුස්මිඤ්ච ‘ඉධෙව, භන්තෙ, භුඤ්ජථා’ති වුත්තෙ යස්මා කුක්කුච්චායන්තා න පටිග්ගණ්හිංසු, තස්මා ‘භුඤ්ජථා’ති වුත්තෙපි ගණභොජනං හොතියෙවා’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. ‘‘පඤ්චන්නං භොජනානං නාමං ගහෙත්වා නිමන්තෙතී’’ති වුත්තත්තා පන ‘‘ඔදනං භුඤ්ජථා’’ති වා ‘‘භත්තං භුඤ්ජථා’’ති වා භොජනනාමං ගහෙත්වාව වුත්තෙ ගණභොජනං හොති, න අඤ්ඤථා. ‘‘ඉධෙව, භන්තෙ, භුඤ්ජථා’’ති එත්ථාපි ‘‘ඔදන’’න්ති වා ‘‘භත්ත’’න්ති වා වත්වාව තෙ එවං නිමන්තෙසුන්ති ගහෙතබ්බං. ගණවසෙන වා නිමන්තිතත්තා තෙ භික්ඛූ අපකතඤ්ඤුතාය කුක්කුච්චායන්තා න පටිග්ගණ්හිංසූති අයං අම්හාකං ඛන්ති, වීමංසිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.217-218) පන ‘‘යෙන කෙනචි වෙවචනෙනාති වුත්තත්තා ‘භොජනං ගණ්හථා’තිආදිසාමඤ්ඤනාමෙනපි ගණභොජනං හොති. යං පන පාළියං අද්ධානගමනාදිවත්ථූසු ‘ඉධෙව භුඤ්ජථා’ති වුත්තවචනස්ස කුක්කුච්චායනං, තම්පි ඔදනාදිනාමං ගහෙත්වා වුත්තත්තා එව කතන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

කුරුන්දීවචනෙ විචාරෙතීති පඤ්චඛණ්ඩාදිවසෙන සංවිදහති. ඝට්ටෙතීති අනුවාතං ඡින්දිත්වා හත්ථෙන, දණ්ඩකෙන වා ඝට්ටෙති. සුත්තං කරොතීති සුත්තං වට්ටෙති. වලෙතීති දණ්ඩකෙ වා හත්ථෙ වා ආවට්ටෙති. ‘‘අභිනවස්සෙව චීවරස්ස කරණං ඉධ චීවරකම්මං නාම, පුරාණචීවරෙ සූචිකම්මං චීවරකම්මං නාම න හොතී’’ති වදන්ති. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.217-218) පන ‘‘ආගන්තුකපට්ටන්ති අච්ඡින්දිත්වා අන්වාධිං ආරොපෙත්වා කරණචීවරං සන්ධාය වුත්තං. ඨපෙතීති එකං අන්තං චීවරෙ බන්ධනවසෙන ඨපෙති. පච්චාගතං සිබ්බතීති තස්සෙව දුතියඅන්තං පරිවත්තිත්වා ආහතං සිබ්බති. ආගන්තුකපට්ටං බන්ධතීති චීවරෙන ලග්ගං කරොන්තො පුනප්පුනං තත්ථ තත්ථ සුත්තෙන බන්ධති. ඝට්ටෙතීති පමාණෙන ගහෙත්වා දණ්ඩාදීහි ඝට්ටෙති. සුත්තං කරොතීති සුත්තං තිගුණාදිභාවෙන වට්ටෙති. වලෙතීති අනෙකගුණසුත්තං හත්ථෙන වා චක්කදණ්ඩෙන වා වට්ටෙති එකත්තං කරොති. පරිවත්තනං කරොතීති පරිවත්තනදණ්ඩයන්තකං කරොති. යස්මිං සුත්තගුළං පවෙසෙත්වා වෙළුනාළිකාදීසු ඨපෙත්වා පරිබ්භමාපෙත්වා සුත්තකොටිතො පට්ඨාය ආකඩ්ඪන්තී’’ති වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාචිත්තිය 209-218) න ‘‘ආගන්තුකපට්ටං මොඝසුත්තෙන සිබ්බිත්වා ඨපෙන්ති. තත්ථ අනුවාතෙ යථා එකතලං හොති, තථා හත්ථෙහි ඝට්ටෙති. වලෙතීති ආවට්ටෙති. පරිවත්තනන්ති සුත්තං ගණ්හන්තානං සුඛග්ගහණත්ථං සුත්තපරිවත්තනං කරොති, පට්ටං සිබ්බන්තානං සුඛසිබ්බනත්ථං පට්ටපරිවත්තනඤ්ච, නවචීවරකාරකො ඉධාධිප්පෙතො, න ඉතරො’’ති වුත්තං.

අනිමන්තිතචතුත්ථන්ති අනිමන්තිතො චතුත්ථො යස්ස භික්ඛුචතුක්කස්ස, තං අනිමන්තිතචතුත්ථං. එවං සෙසෙසුපි. තෙනාහ ‘‘පඤ්චන්නං චතුක්කාන’’න්ති, ‘‘චතුත්ථෙ ආගතෙ න යාපෙන්තීති වචනතො සචෙ අඤ්ඤො කොචි ආගච්ඡන්තො නත්ථි, චත්තාරොයෙව ච තත්ථ නිසින්නා යාපෙතුං න සක්කොන්ති, න වට්ටතී’’ති වදන්ති. ගණභොජනාපත්තිජනකනිමන්තනභාවතො ‘‘අකප්පියනිමන්තන’’න්ති වුත්තං. සම්පවෙසෙත්වාති නිසීදාපෙත්වා. ගණො භිජ්ජතීති ගණො ආපත්තිං න ආපජ්ජතීති අධිප්පායො. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.220) පන ‘‘සම්පවෙසෙත්වාති තෙහි යොජෙත්වා. ගණො භිජ්ජතීති නිමන්තිතසඞ්ඝො න හොතීති අත්ථො’’ති වුත්තං.

‘‘යත්ථ චත්තාරො භික්ඛූ…පෙ… භුඤ්ජන්තී’’ති ඉමාය පාළියා සංසන්දනතො ‘‘ඉතරෙසං පන ගණපූරකො හොතී’’ති වුත්තං. අවිසෙසෙනාති ‘‘ගිලානො වා චීවරකාරකො වා’’ති අවිසෙසෙත්වා සබ්බසාධාරණවචනෙන. තස්මාති අවිසෙසිතත්තා.

අධිවාසෙත්වා ගතෙසූති එත්ථ අකප්පියනිමන්තනාධිවාසනක්ඛණෙ පුබ්බපයොගෙ දුක්කටම්පි නත්ථි, විඤ්ඤත්තිතො පසවනෙ පන විඤ්ඤත්තික්ඛණෙ ඉතරසික්ඛාපදෙහි දුක්කටං හොතීති ගහෙතබ්බං. භුත්වා ගතෙසූති එත්ථ ආගතෙසුපි භොජනකිච්චෙ නිට්ඨිතෙ ගණ්හිතුං වට්ටති. තානි ච තෙහි එකතො න ගහිතානීති යෙහි භොජනෙහි විසඞ්කෙතො නත්ථි, තානි භොජනානි තෙහි භික්ඛූහි එකතො න ගහිතානි එකෙන පච්ඡා ගහිතත්තා. මහාථෙරෙති භික්ඛූ සන්ධාය වුත්තං. නිමන්තනං සාදියථාති නිමන්තනභත්තං පටිග්ගණ්හථ. යානීති කුම්මාසාදීනි තෙහි භික්ඛූහි එකෙන පච්ඡා ගහිතත්තා එකතො න ගහිතානි. භත්තුද්දෙසකෙන පණ්ඩිතෙන භවිතබ්බං…පෙ… මොචෙතබ්බාති එතෙන භත්තුද්දෙසකෙන අකප්පියනිමන්තනෙ සාදිතෙ සබ්බෙසම්පි සාදිතං හොති, එකතො ගණ්හන්තානං ගණභොජනාපත්ති ච හොතීති දස්සෙති. දූතස්ස ද්වාරෙ ආගන්ත්වා පුන ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති වචනභයෙන ‘‘ගාමද්වාරෙ අට්ඨත්වා’’ති වුත්තං. තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වාති අන්තරවීථිආදීසු තත්ථ තත්ථ ඨිතානං සන්තිකං ගන්ත්වා. භික්ඛූනං අත්ථාය ඝරද්වාරෙ ඨපෙත්වා දීයමානෙපි එසෙව නයො. නිවත්තථාති වුත්තෙ පන නිවත්තිතුං වට්ටතීති ‘‘නිවත්තථා’’ති විච්ඡින්දිත්වා පච්ඡා ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති වුත්තත්තා වට්ටති.

පරම්පරභොජනකථා

2. පරම්පරභොජනකථායං පන පරස්ස පරස්ස භොජනං පරම්පරභොජනං. කිං තං? පඨමං නිමන්තිතභත්තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤස්ස භොජනකිරියා. පරම්පරභොජනං ගණභොජනං විය විඤ්ඤත්තිතො ච නිමන්තනතො ච න පසවතීති ආහ ‘‘පරම්පරභොජනං පනා’’තිආදි. පන-සද්දො විසෙසත්ථජොතකො. විකප්පනාවසෙනෙව තං භත්තං අසන්තං නාම හොතීති අනුපඤ්ඤත්තිවසෙන විකප්පනං අට්ඨපෙත්වා යථාපඤ්ඤත්තසික්ඛාපදමෙව ඨපිතං. පරිවාරෙ (පරි. 86) පන විකප්පනායං අනුජානනම්පි අනුපඤ්ඤත්තිසදිසන්ති කත්වා ‘‘චතස්සො අනුපඤ්ඤත්තියො’’ති වුත්තං, මහාපච්චරියාදීසු වුත්තනයං පච්ඡා වදන්තො පාළියා සංසන්දනතො පරම්මුඛාවිකප්පනමෙව පතිට්ඨාපෙති. කෙචි පන ‘‘තදා අත්තනො සන්තිකෙ ඨපෙත්වා භගවන්තං අඤ්ඤස්ස අභාවතො ථෙරො සම්මුඛාවිකප්පනං නාකාසි, භගවතා ච විසුං සම්මුඛාවිකප්පනා න වුත්තා, තථාපි සම්මුඛාවිකප්පනාපි වට්ටතී’’ති වදන්ති. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායම්පි (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පරම්පරභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘යො භික්ඛු පඤ්චසු සහධම්මිකෙසු අඤ්ඤතරස්ස ‘මය්හං භත්තපච්චාසං තුය්හං දම්මී’ති වා ‘විකප්පෙමී’ති වා එවං සම්මුඛා වා ‘ඉත්ථන්නාමස්ස දම්මී’ති වා ‘විකප්පෙමී’ති වා එවං පරම්මුඛා වා පඨමනිමන්තනං අවිකප්පෙත්වා පච්ඡා නිමන්තිතකුලෙ ලද්ධභික්ඛතො එකසිත්ථම්පි අජ්ඣොහරති, පාචිත්තිය’’න්ති වුත්තං.

පඤ්චහි භොජනෙහි නිමන්තිතස්ස යෙන යෙන පඨමං නිමන්තිතො, තස්ස තස්ස භොජනතො උප්පටිපාටියා අවිකප්පෙත්වා වා පරස්ස පරස්ස භොජනං පරම්පරභොජනන්ති ආහ ‘‘සචෙ පන මූලනිමන්තනං හෙට්ඨා හොති, පච්ඡිමං පච්ඡිමං උපරි, තං උපරිතො පට්ඨාය භුඤ්ජන්තස්ස ආපත්තී’’ති. හත්ථං අන්තො පවෙසෙත්වා සබ්බහෙට්ඨිමං ගණ්හන්තස්ස මජ්ඣෙ ඨිතම්පි අන්තොහත්ථගතං හොතීති ආහ ‘‘හත්ථං පන…පෙ… යථා යථා වා භුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්තී’’ති. ඛීරස්ස රසස්ස ච භත්තෙන අමිස්සං හුත්වා උපරි ඨිතත්තා ‘‘ඛීරං වා රසං වා පිවතො අනාපත්තී’’ති වුත්තං.

‘‘මහාඋපාසකොති ගෙහස්සාමිකො. මහාඅට්ඨකථායං ‘ආපත්තී’ති වචනෙන කුරුන්දියං ‘වට්ටතී’ති වචනං විරුද්ධං විය දිස්සති. ද්වින්නම්පි අධිප්පායො මහාපච්චරියං විභාවිතො’’ති මහාගණ්ඨිපදෙ වුත්තං.

සබ්බෙ නිමන්තෙන්තීති අකප්පියනිමන්තනවසෙන නිමන්තෙන්ති. ‘‘පරම්පරභොජනං නාම පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරෙන භොජනෙන නිමන්තිතො, තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරං භොජනං භුඤ්ජති, එතං පරම්පරභොජනං නාමා’’ති වුත්තත්තා සතිපි භික්ඛාචරියාය පඨමං ලද්ධභාවෙ ‘‘පිණ්ඩාය චරිත්වා ලද්ධං භත්තං භුඤ්ජති, ආපත්තී’’ති වුත්තං.

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.229) පන ‘‘ඛීරං වා රසං වාති පඤ්චභොජනාමිස්සං භත්තතො උපරි ඨිතං සන්ධාය වුත්තං. තඤ්හි අභොජනත්තා උප්පටිපාටියා පිවතොපි අනාපත්ති. තෙනාහ ‘භුඤ්ජන්තෙනා’තිආදී’’ති වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාචිත්තිය 229) පන ‘‘එත්ථ ‘මහාඋපාසකො භික්ඛූ නිමන්තෙති…පෙ… පච්ඡා ලද්ධං භත්තං භුඤ්ජන්තස්ස ආපත්ති. පිණ්ඩාය චරිත්වා ලද්ධභත්තං භුඤ්ජති, ආපත්තී’ති අට්ඨකථායං වචනතො, ‘කාලස්සෙව පිණ්ඩාය චරිත්වා භුඤ්ජිම්හා’ති පාළිතො, ඛන්ධකෙ ‘න ච, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤත්‍ර නිමන්තනෙ අඤ්ඤස්ස භොජ්ජයාගු පරිභුඤ්ජිතබ්බා, යො භුඤ්ජෙය්‍ය, යථාධම්මො කාරෙතබ්බො’ති වචනතො ච නිමන්තෙත්වා වා පවෙදෙතු අනිමන්තෙත්වා වා, පඨමගහිතනිමන්තිතස්ස භික්ඛුනො පඨමනිමන්තනභොජනතො අඤ්ඤං යං කිඤ්චි පරසන්තකං භොජනං පරම්පරභොජනාපත්තිං කරොති. අත්තනො සන්තකං, සඞ්ඝගණතො ලද්ධං වා අගහට්ඨසන්තකං වට්ටති, නිමන්තනතො පඨමං නිබද්ධත්තා පන නිච්චභත්තාදිපරසන්තකම්පි වට්ටතී’’ති වුත්තං.

අනාපුච්ඡාකථා

3. අනාපුච්ඡාකථායං ‘‘පකතිවචනෙනාති එත්ථ යං ද්වාදසහත්ථබ්භන්තරෙ ඨිතෙන සොතුං සක්කා භවෙය්‍ය, තං පකතිවචනං නාම. ආපුච්ඡිතබ්බොති ‘අහං ඉත්ථන්නාමස්ස ඝරං ගච්ඡාමී’ති වා ‘චාරිත්තකං ආපජ්ජාමී’ති වා ඊදිසෙන වචනෙන ආපුච්ඡිතබ්බො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරෙන නිමන්තනසාදියනං, සන්තං භික්ඛුං අනාපුච්ඡා, භත්තියඝරතො අඤ්ඤඝරප්පවෙසනං, මජ්ඣන්හිකානතික්කමො, සමයස්ස වා ආපදානං වා අභාවොති ඉමානි පනෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානී’’ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.298) එත්තකමෙව වුත්තං, විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පචිත්තිය 2.298) පන ‘‘පරියෙසිත්වා ආරොචනකිච්චං නත්ථීති වුත්තත්තා යො අපරියෙසිතබ්බො උපසඞ්කමිතුං යුත්තට්ඨානෙ දිස්සති, සො සචෙපි පකතිවචනස්ස සවනූපචාරං අතික්කම්ම ඨිතො, උපසඞ්කමිත්වා ආපුච්ඡිතබ්බො. තෙනාහ ‘අපිච…පෙ… යං පස්සති, සො ආපුච්ඡිතබ්බො’තිආදි. අනාපත්තිවාරෙ චෙත්ථ අන්තරාරාමාදීනඤ්ඤෙව වුත්තත්තා විහාරතො ගාමවීථිං අනුඤ්ඤාතකාරණං විනා අතික්කමන්තස්සාපි ආපත්ති හොති, න පන ඝරූපචාරං අතික්කමන්තස්සෙව. යං පන පාළියං ‘අඤ්ඤස්ස ඝරූපචාරං ඔක්කමන්තස්ස…පෙ… පඨමපාදං උම්මාරං අතික්කාමෙතී’තිආදි වුත්තං, තං ගාමෙ පවිට්ඨං සන්ධාය වුත්තං, තථාපි අඤ්ඤස්ස ඝරූපචාරං අනොක්කමිත්වා වීථිමජ්ඣෙනෙව ගන්ත්වා ඉච්ඡිතිච්ඡිතඝරද්වාරාභිමුඛෙ ඨත්වා මනුස්සෙ ඔලොකෙත්වා ගච්ඡන්තස්සපි පාචිත්තියමෙව. තත්ථ කෙචි ‘වීථියං අතික්කමන්තස්ස ඝරූපචාරගණනාය ආපත්තියො’ති වදන්ති. අඤ්ඤෙ පන ‘යානි කුලානි උද්දිස්ස ගතො, තෙසං ගණනායා’ති. පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරෙන නිමන්තනසාදියනං, සන්තං භික්ඛුං අනාපුච්ඡනා, භත්තියඝරතො අඤ්ඤඝරූපසඞ්කමනං, මජ්ඣන්හිකානතික්කමො, සමයාපදානං අභාවොති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානී’’ති. විකාලගාමප්පවෙසනෙපි ‘‘අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරො අදින්නාදානෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො’’ති ඉමිනා දුතියලෙඩ්ඩුපාතො ඉධ උපචාරොති දස්සෙති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. සන්තං භික්ඛුං අනාපුච්ඡනා, අනුඤ්ඤාතකාරණාභාවො, විකාලෙ ගාමප්පවෙසනන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

පංසුකූලකථා

4. පංසුකූලකථායං අභින්නෙ සරීරෙති අබ්භුණ්හෙ අල්ලසරීරෙ. ‘‘අබ්භුණ්හෙ’’ති ඉමිනාපි වුත්තමෙව පරියායභෙදමන්තරෙන විභාවෙතුං ‘‘අල්ලසරීරෙ’’ති වුත්තං.

විසභාගසරීරෙති ඉත්ථිසරීරෙ. විසභාගසරීරත්තා අච්චාසන්නෙන න භවිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සීසෙ වා’’තිආදි. වට්ටතීති විසභාගසරීරෙපි අත්තනාව වුත්තවිධිං කාතුං සාටකඤ්ච ගහෙතුං වට්ටති. කෙචි පන ‘‘කිඤ්චාපි ඉමිනා සික්ඛාපදෙන අනාපත්ති, ඉත්ථිරූපං පන ආමසන්තස්ස දුක්කට’’න්ති වදන්ති. ‘‘යථාකම්මං ගතොති තතො පෙතත්තභාවතො මතභාවං දස්සෙති. අබ්භුණ්හෙති ආසන්නමරණතාය සරීරස්ස උණ්හසමඞ්ගිතං දස්සෙති, තෙනෙවාහ ‘අල්ලසරීරෙ’ති. කුණපසභාවං උපගතම්පි භින්නමෙව අල්ලභාවතො භින්නත්තා. විසභාගසරීරෙති ඉත්ථිසරීරෙ. ‘සීසෙ වා’තිආදි අධක්ඛකෙ උබ්භජාණුමණ්ඩලෙ පදෙසෙ චිත්තවිකාරප්පත්තිං සන්ධාය වුත්තං, යත්ථ කත්ථචි අනාමසන්තෙන කතං සුකතමෙව. මතසරීරම්පි හි යෙන කෙනචි ආකාරෙන සඤ්චිච්ච ඵුසන්තස්ස අනාමාසදුක්කටමෙවාති වදන්ති, තං යුත්තමෙව. න හි අපාරාජිකවත්ථුකෙපි චිත්තාදිඉත්ථිරූපෙ භවන්තං දුක්කටං පාරාජිකවත්ථුභූතෙ මතිත්ථිසරීරෙ නිවත්තතී’’ති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.135) වුත්ත.

ඉමස්මිං ඨානෙ ආචරියෙන අවුත්තාපි පංසුකූලකථා පංසුකූලසාමඤ්ඤෙන වෙදිතබ්බා. සා හි චීවරක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 340) එවං ආගතා ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන යෙ තෙ භික්ඛූ ගහපතිචීවරං සාදියන්ති, තෙ කුක්කුච්චායන්තා පංසුකූලං න සාදියන්ති ‘එකංයෙව භගවතා චීවරං අනුඤ්ඤාතං, න ද්වෙ’ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං – අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ගහපතිචීවරං සාදියන්තෙන පංසුකූලම්පි සාදියිතුං, තදුභයෙනපාහං, භික්ඛවෙ, සන්තුට්ඨිං වණ්ණෙමී’’ති. තත්ථ ‘‘එකංයෙව භගවතා චීවරං අනුඤ්ඤාතං, න ද්වෙති තෙ ‘කිර ඉතරීතරෙන චීවරෙනා’ති එතස්ස ‘ගහපතිකෙන වා පංසුකූලෙන වා’ති එවං අත්ථං සල්ලක්ඛිංසු. තත්ථ පන ඉතරීතරෙනපීති අප්පග්ඝෙනපි මහග්ඝෙනපි යෙන කෙනචීති අත්ථො’’ති අට්ඨකථායං වුත්තො, තස්මා ධුතඞ්ගං අසමාදියිත්වා විනයපංසුකූලමත්තසාදියකෙන භික්ඛුනා ගහපතිචීවරම්පි සාදිතබ්බං හොති, පංසුකූලධුතඞ්ගධරස්ස පන ගහපතිචීවරං න වට්ටති ‘‘ගහපතිචීවරං පටික්ඛිපාමි, පංසුකූලිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති සමාදානතොති දට්ඨබ්බං.

තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා භික්ඛූ කොසලෙසු ජනපදෙසු අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නා හොන්ති. එකච්චෙ භික්ඛූ සුසානං ඔක්කමිංසු පංසුකූලාය, එකච්චෙ භික්ඛූ නාගමෙසුං. යෙ තෙ භික්ඛූ සුසානං ඔක්කමිංසු පංසුකූලාය, තෙ පංසුකූලානි ලභිංසු. යෙ තෙ භික්ඛූ නාගමෙසුං, තෙ එවමාහංසු ‘‘අම්හාකම්පි, ආවුසො, භාගං දෙථා’’ති. තෙ එවමාහංසු ‘‘න මයං, ආවුසො, තුම්හාකං භාගං දස්සාම, කිස්ස තුම්හෙ නාගමිත්ථා’’ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං – අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, නාගමෙන්තානං නාකාමා භාගං දාතුන්ති. තත්ථ නාගමෙසුන්ති යාව තෙ සුසානතො ආගච්ඡන්ති, තාව තෙ න අච්ඡිංසු, පක්කමිංසුයෙව. නාකාමා භාගං දාතුන්ති න අනිච්ඡාය දාතුං. යදි පන ඉච්ඡන්ති, දාතබ්බො.

තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා භික්ඛූ කොසලෙසු ජනපදෙසු අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නා හොන්ති. එකච්චෙ භික්ඛූ සුසානං ඔක්කමිංසු පංසුකූලාය, එකච්චෙ භික්ඛූ ආගමෙසුං. යෙ තෙ භික්ඛූ සුසානං ඔක්කමිංසු පංසුකූලාය, තෙ පංසුකූලානි ලභිංසු. යෙ තෙ භික්ඛූ ආගමෙසුං, තෙ එවමාහංසු ‘‘අම්හාකම්පි, ආවුසා,එ භාගං දෙථා’’ති. තෙ එවමාහංසු ‘‘න මයං, ආවුසො, තුම්හාකං භාගං දස්සාම, කිස්ස තුම්හෙ න ඔක්කමිත්ථා’’ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං – අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආගමෙන්තානං අකාමා භාගං දාතුන්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා භික්ඛූ කොසලෙසු ජනපදෙසු අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නා හොන්ති. එකච්චෙ භික්ඛූ පඨමං සුසානං ඔක්කමිංසු පංසුකූලාය, එකච්චෙ භික්ඛූ පච්ඡා ඔක්කමිංසු. යෙ තෙ භික්ඛූ පඨමං සුසානං ඔක්කමිංසු පංසුකූලාය, තෙ පංසුකූලානි ලභිංසු. යෙ තෙ භික්ඛූ පච්ඡා ඔක්කමිංසු, තෙ න ලභිංසු. තෙ එවමාහංසු ‘‘අම්හාකම්පි, ආවුසො, භාගං දෙථා’’ති. තෙ එවමාහංසු ‘‘න මයං, ආවුසො, තුම්හාකං භාගං දස්සාම, කිස්ස තුම්හෙ පච්ඡා ඔක්කමිත්ථා’’ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං – අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පච්ඡා ඔක්කන්තානං නාකාමා භාගං දාතුන්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා භික්ඛූ කොසලෙසු ජනපදෙසු අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නා හොන්ති. තෙ සදිසා සුසානං ඔක්කමිංසු පංසුකූලාය. එකච්චෙ භික්ඛූ පංසුකූලානි ලභිංසු, එකච්චෙ භික්ඛූ න ලභිංසු. යෙ තෙ භික්ඛූ න ලභිංසු, තෙ එවමාහංසු ‘‘අම්හාකම්පි, ආවුසො, භාගං දෙථා’’ති. තෙ එවමාහංසු ‘‘න මයං, ආවුසො, තුම්හාකං භාගං දස්සාම, කිස්ස තුම්හෙ න ලභිත්ථා’’ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං – අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සදිසානං ඔක්කන්තානං අකාමා භාගං දාතුන්ති.

තත්ථ ආගමෙසුන්ති උපචාරෙ අච්ඡිංසු. තෙනාහ භගවා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආගමෙන්තානං අකාමා භාගං දාතු’’න්ති. උපචාරෙති සුසානස්ස ආසන්නප්පදෙසෙ. යදි පන මනුස්සා ‘‘ඉධාගතා එව ගණ්හන්තූ’’ති දෙන්ති, සඤ්ඤාණං වා කත්වා ගච්ඡන්ති ‘‘සම්පත්තා ගණ්හන්තූ’’ති. සම්පත්තානං සබ්බෙසම්පි පාපුණාති. සචෙ ඡඩ්ඩෙත්වා ගතා, යෙන ගහිතං, සො එව සාමී. සදිසා සුසානං ඔක්කමිංසූති සබ්බෙ සමං ඔක්කමිංසු, එකදිසාය වා ඔක්කමිංසූතිපි අත්ථො.

තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා භික්ඛූ කොසලෙසු ජනපදෙසු අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නා හොන්ති. තෙ කතිකං කත්වා සුසානං ඔක්කමිංසු පංසුකූලාය. එකච්චෙ භික්ඛූ පංසුකූලානි ලභිංසු, එකච්චෙ භික්ඛූ න ලභිංසු. යෙ තෙ භික්ඛූ න ලභිංසු, තෙ එවමාහංසු ‘‘අම්හාකම්පි, ආවුසො, භාගං දෙථා’’ති. තෙ එවමාහංසු ‘‘න මයං, ආවුසො, තුම්හාකං භාගං දස්සාම, කිස්ස තුම්හෙ න ලභිත්ථා’’ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං – අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කතිකං කත්වා ඔක්කන්තානං අකාමා භාගං දාතුන්ති. තත්ථ තෙ කතිකං කත්වාති ‘‘ලද්ධං පංසුකූලං සබ්බෙ භාජෙත්වා ගණ්හිස්සාමා’’ති බහිමෙව කතිකං කත්වා. ඡඩ්ඩෙත්වා ගතාති කිඤ්චි අවත්වායෙව ඡඩ්ඩෙත්වා ගතා. එතෙන ‘‘භික්ඛූ ගණ්හන්තූ’’ති ඡඩ්ඩිතෙ එව අකාමා භාගදානං විහිතං, කෙවලං ඡඩ්ඩිතෙ පන කතිකාය අසති එකතො බහූසු පවිට්ඨෙසු යෙන ගහිතං, තෙන අකාමා භාගො න දාතබ්බොති දස්සෙති. සමානා දිසා පුරත්ථිමාදිභෙදා එතෙසන්ති සදිසාති ආහ ‘‘එකදිසාය වා ඔක්කමිංසූ’’ති.

අච්ඡින්නචීවරකථා

5. අච්ඡින්නචීවරකථායං අනුපුබ්බකථාති අනුපුබ්බෙන විනිච්ඡයකථා. සෙසපරික්ඛාරානං සද්ධිවිහාරිකෙහි ගහිතත්තා නිවාසනපාරුපනමෙව අවසිට්ඨන්ති ආහ ‘‘නිවාසනපාරුපනමත්තංයෙව හරිත්වා’’ති. සද්ධිවිහාරිකානං තාව ආගමනස්ස වා අනාගමනස්ස වා අජානනතාය වුත්තං ‘‘ථෙරෙහි නෙව තාව…පෙ… භුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති. පරෙසම්පි අත්ථාය ලභන්තීති අත්තනො චීවරං දදමානා සයං සාඛාභඞ්ගෙන පටිච්ඡාදෙන්තීති තෙසං අත්ථායපි භඤ්ජිතුං ලභන්ති. ‘‘තිණෙන වා පණ්ණෙන වා පටිච්ඡාදෙත්වා ආගන්තබ්බ’’න්ති වචනතො ඊදිසෙසු භූතගාමපාතබ්‍යතාපි අනුඤ්ඤාතායෙව හොතීති ආහ ‘‘නෙව භූතගාමපාතබ්‍යතාය පාචිත්තියං හොතී’’ති. න තෙසං ධාරණෙ දුක්කටන්ති තෙසං තිත්ථියධජානං ධාරණෙපි දුක්කටං නත්ථි.

යානි ච නෙසං වත්ථානි දෙන්තීති සම්බන්ධො. ථෙරානං සයමෙව දින්නත්තා වුත්තං ‘‘අච්ඡින්නචීවරට්ඨානෙ ඨිතත්තා’’ති. යදි ලද්ධිං ගණ්හාති, තිත්ථියපක්කන්තකො නාම හොති. තස්මා වුත්තං ‘‘ලද්ධිං අග්ගහෙත්වා’’ති. ‘‘නො චෙ හොති, සඞ්ඝස්ස විහාරචීවරං වා…පෙ… ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති ඉමිනා අන්තරාමග්ගෙ පවිට්ඨවිහාරතො නික්ඛමිත්වා අඤ්ඤත්ථ අත්තනො අභිරුචිතට්ඨානං ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං, ඉමිනා ච ‘‘යං ආවාසං පඨමං උපගච්ඡතී’’ති වුත්තං අන්තරාමග්ගෙ ඨිතවිහාරම්පි සචෙ නග්ගො හුත්වා ගච්ඡති, දුක්කටමෙවාති වෙදිතබ්බං. යදි එවං තත්ථ කස්මා න වුත්තන්ති චෙ? අනොකාසත්තා. තත්ථ හි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අච්ඡින්නචීවරස්ස වා…පෙ… චීවරං විඤ්ඤාපෙතු’’න්ති ඉමිනා සම්බන්ධෙන සඞ්ඝිකම්පි චීවරං නිවාසෙතුං පාරුපිතුඤ්ච අනුජානන්තො ‘‘යං ආවාසං පඨමං…පෙ… ගහෙත්වා පාරුපිතු’’න්ති ආහ, තස්මා තත්ථ අනොකාසත්තා දුක්කටං න වුත්තං.

විහාරචීවරන්ති සෙනාසනචීවරං. චිමිලිකාහීති පටපිලොතිකාහි. තස්ස උපරීති භූමත්ථරණස්ස උපරි. විදෙසගතෙනාති අඤ්ඤං චීවරං අලභිත්වා විදෙසගතෙන. එකස්මිං…පෙ… ඨපෙතබ්බන්ති එත්ථ සෙසෙන ගහෙත්වා ආගතත්තා ඨපෙන්තෙන ච සඞ්ඝිකපරිභොගවසෙනෙව ඨපිතත්තා අඤ්ඤස්මිං සෙනාසනෙ නියමිතම්පි අඤ්ඤත්ථ ඨපෙතුං වට්ටතීති වදන්ති. පරිභොගෙනෙවාති අඤ්ඤං චීවරං අලභිත්වා පරිභුඤ්ජනෙන.

පරිභොගජිණ්ණන්ති යථා තෙන චීවරෙන සරීරං පටිච්ඡාදෙතුං න සක්කා, එවං ජිණ්ණං. කප්පියවොහාරෙනාති කයවික්කයාපත්තිතො මොචනත්ථං වුත්තං. ‘‘විඤ්ඤාපෙන්තස්සා’’ති ඉමස්සෙව අත්ථං විභාවෙති ‘‘චෙතාපෙන්තස්ස පරිවත්තාපෙන්තස්සා’’ති. අත්තනො ධනෙන හි විඤ්ඤාපනං නාම පරිවත්තනමෙවාති අධිප්පායො. සඞ්ඝවසෙන පවාරිතානං විඤ්ඤාපනෙ වත්තං දස්සෙති ‘‘පමාණමෙව වට්ටතී’’ති. සඞ්ඝවසෙන හි පවාරිතෙ සබ්බෙසං සාධාරණත්තා අධිකං විඤ්ඤාපෙතුං න වට්ටති. යං යං පවාරෙතීති යං යං චීවරාදිං දස්සාමීති පවාරෙති. විඤ්ඤාපනකිච්චං නත්ථීති විනා විඤ්ඤත්තියා දීයමානත්තා විඤ්ඤාපෙත්වා කිං කරිස්සතීති අධිප්පායො. අඤ්ඤස්සත්ථායාති එත්ථපි ‘‘ඤාතකානං පවාරිතාන’’න්ති ඉදං අනුවත්තතියෙවාති ආහ ‘‘අත්තනො ඤාතකපවාරිතෙ’’තිආදි. විකප්පනුපගචීවරතා, සමයාභාවො, අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්ති, තාය ච පටිලාභොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.515) පන පාළියං ධම්මනිමන්තනාති සමණෙසු වත්තබ්බාචාරධම්මමත්තවසෙන නිමන්තනා, දාතුකාමතාය කතනිමන්තනා න හොතීති අත්ථො. තෙනෙව ‘‘විඤ්ඤාපෙස්සතී’’ති වුත්තං. අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතතො හි විඤ්ඤත්ති නාම හොති.

‘‘තිණෙන වා පණ්ණෙන වා පටිච්ඡාදෙත්වා ආගන්තබ්බ’’න්ති ඉමිනා භූතගාමවිකොපනං අනුඤ්ඤාතන්ති ආහ ‘‘නෙවභූතගාමපාතබ්‍යතායා’’තිආදි. පඨමං සුද්ධචිත්තෙන ලිඞ්ගං ගහෙත්වා පච්ඡා ලද්ධිං ගණ්හන්තොපි තිත්ථියපක්කන්තකො එවාති ආහ ‘‘නිවාසෙත්වාපි ලද්ධි න ගහෙතබ්බා’’ති.

යං ආවාසං පඨමං උපගච්ඡතීති එත්ථපි විහාරචීවරාදිඅත්ථාය පවිසන්තෙනපි තිණාදීහි පටිච්ඡාදෙත්වාව ගන්තබ්බං, ‘‘න ත්වෙව නග්ගෙන ආගන්තබ්බ’’න්ති සාමඤ්ඤතො දුක්කටස්ස වුත්තත්තා. චිමිලිකාහීති පටපිලොතිකාහි. පරිභොගෙනෙවාති අඤ්ඤං චීවරං අලභිත්වා පරිභුඤ්ජනෙන. පරිභොගජිණ්ණන්ති යථා තං චීවරං පරිභුඤ්ජියමානං ඔභග්ගවිභග්ගතාය අසාරුප්පං හොති, එවං ජිණ්ණං.

අඤ්ඤස්සත්ථායාති එත්ථපි ‘‘ඤාතකානං පවාරිතාන’’න්ති ඉදං අනුවත්තතෙවාති ආහ ‘‘අත්තනො ඤාතකපවාරිතෙ’’තිආදි. ඉධ පන අඤ්ඤස්ස අච්ඡින්නනට්ඨචීවරස්ස අත්ථාය අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතෙ විඤ්ඤාපෙන්තස්ස නිස්සග්ගියෙන අනාපත්තීති අත්ථො ගහෙතබ්බො, ඉතරථා ‘‘ඤාතකානං පවාරිතාන’’න්ති ඉමිනා විසෙසො න භවෙය්‍ය, තෙනෙව අනන්තරසික්ඛාපදෙ වක්ඛති ‘‘අට්ඨකථාසු (පාරා. අට්ඨ. 2.526) පන ඤාතකපවාරිතට්ඨානෙ…පෙ… පමාණමෙව වට්ටතීති වුත්තං, තං පාළියා න සමෙතී’’ති ච ‘‘යස්මා පනිදං සික්ඛාපදං අඤ්ඤස්සත්ථාය විඤ්ඤාපනවත්ථුස්මිංයෙව පඤ්ඤත්තං, තස්මා ඉධ ‘අඤ්ඤස්සත්ථායා’ති න වුත්ත’’න්ති ච. විකප්පනුපගචීවරතා, සමයාභාවො, අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්ති, තාය ච පටිලාභොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

‘‘තඤ්චෙ අඤ්ඤාතකො ගහපති වා ගහපතානී වා බහූහි චීවරෙහි අභිහට්ඨුං පවාරෙය්‍ය, සන්තරුත්තරපරමං තෙන භික්ඛුනා තතො චීවරං සාදිතබ්බං, තතො චෙ උත්තරි සාදියෙය්‍ය, නිස්සග්ගියං පාචිත්තිය’’න්ති ඉමස්මිං තදුත්තරිසික්ඛාපදෙ (පාරා. 523) අභිහට්ඨුන්ති එත්ථ අභීති උපසග්ගො, හරිතුන්ති අත්ථො, ගණ්හිතුන්ති වුත්තං හොති. පවාරෙය්‍යාති ඉච්ඡාපෙය්‍ය, ඉච්ඡං රුචිං උප්පාදෙය්‍ය වදෙය්‍ය නිමන්තෙය්‍යාති අත්ථො. අභිහට්ඨුං පවාරෙන්තෙන පන යථා වත්තබ්බං. තං ආකාරං දස්සෙතුං ‘‘යාවත්තකං ඉච්ඡසි, තාවත්තකං ගණ්හාහී’’ති එවමස්ස පදභාජනං වුත්තං. අථ වා යථා ‘‘නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛෙමතො’’ති එත්ථ දිස්වාති අත්ථො, එවමිධපි අභිහට්ඨුං පවාරෙය්‍යාති අභිහරිත්වා පවාරෙය්‍යාති අත්ථො. තත්ථ කායාභිහාරො වාචාභිහාරොති දුවිධො අභිහාරො. කායෙන වා හි වත්ථාදීනි අභිහරිත්වා පාදමූලෙ ඨපෙත්වා ‘‘යත්තකං ඉච්ඡසි, තත්තකං ගණ්හාහී’’ති වදන්තො පවාරෙය්‍ය, වාචාය වා ‘‘අම්හාකං දුස්සකොට්ඨාගාරං පරිපුණ්ණං, යත්තකං ඉච්ඡසි, තත්තකං ගණ්හාහී’’ති වදන්තො පවාරෙය්‍ය, තදුභයම්පි එකජ්ඣං කත්වා ‘‘අභිහට්ඨුං පවාරෙය්‍යා’’ති වුත්තං.

සන්තරුත්තරපරමන්ති සඅන්තරං උත්තරං පරමං අස්ස චීවරස්සාති සන්තරුත්තරපරමං, නිවාසනෙන සද්ධිං පාරුපනං උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො අස්සාති වුත්තං හොති. තතො චීවරං සාදිතබ්බන්ති තතො අභිහටචීවරතො එත්තකං චීවරං ගහෙතබ්බං, න ඉතො පරන්ති අත්ථො. යස්මා පන අච්ඡින්නසබ්බචීවරෙන තෙචීවරිකෙනෙව භික්ඛුනා එවං පටිපජ්ජිතබ්බං, අඤ්ඤෙන අඤ්ඤථාපි, තස්මා තං විභාගං දස්සෙතුං ‘‘සචෙ තීණි නට්ඨානි හොන්තී’’තිආදිනා නයෙනස්ස පදභාජනං වුත්තං.

තත්‍රායං විනිච්ඡයො – යස්ස තීණි නට්ඨානි, තෙන ද්වෙ සාදිතබ්බානි, එකං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා අඤ්ඤං සභාගට්ඨානතො පරියෙසිස්සති. යස්ස ද්වෙ නට්ඨානි, තෙන එකං සාදිතබ්බං. සචෙ පකතියාව සන්තරුත්තරෙන චරති, ද්වෙ සාදිතබ්බානි, එවං එකං සාදියන්තෙනෙව සමො භවිස්සති. යස්ස තීසු එකං නට්ඨං, න සාදිතබ්බං. යස්ස පන ද්වීසු එකං නට්ඨං, එකං සාදිතබ්බං. යස්ස එකංයෙව හොති, තඤ්ච නට්ඨං, ද්වෙ සාදිතබ්බානි. භික්ඛුනියා පන පඤ්චසුපි නට්ඨෙසු ද්වෙ සාදිතබ්බානි, චතූසු නට්ඨෙසු එකං සාදිතබ්බං, තීසු නට්ඨෙසු කිඤ්චි න සාදිතබ්බං, කො පන වාදො ද්වීසු වා එකස්මිං වා. යෙන කෙනචි හි සන්තරුත්තරපරමතාය ඨාතබ්බං, තතො උත්තරි න ලබ්භතීති ඉදමෙත්ථ ලක්ඛණං.

සෙසකං ආහරිස්සාමීති ද්වෙ චීවරානි කත්වා සෙසං පුන ආහරිස්සාමීති අත්ථො. න අච්ඡින්නකාරණාති බාහුසච්චාදිගුණවසෙන දෙන්ති. ඤාතකානන්තිආදීසු ඤාතකානං දෙන්තානං සාදියන්තස්ස, පවාරිතානං දෙන්තානං සාදියන්තස්ස, අත්තනො ධනෙන සාදියන්තස්ස අනාපත්තීති අත්ථො. අට්ඨකථාසු පන ‘‘ඤාතකපවාරිතට්ඨානෙ පකතියා බහුම්පි වට්ටති, අච්ඡින්නකාරණා පමාණමෙව වට්ටතී’’ති වුත්තං, තං පාළියා න සමෙති. යස්මා පනිදං සික්ඛාපදං අඤ්ඤස්සත්ථාය විඤ්ඤාපනවත්ථුස්මිංයෙව පඤ්ඤත්තං, තස්මා ඉධ ‘‘අඤ්ඤස්සත්ථායා’’ති න වුත්තං. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. සමුට්ඨානාදීසු ඉදම්පි ඡසමුට්ඨානං, කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මවචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

සත්තමෙ පාළියං පග්ගාහිකසාලන්ති දුස්සවාණිජකානං ආපණං, ‘‘පග්ගාහිතසාල’’න්තිපි පඨන්ති. අභීති උපසග්ගොති තස්ස විසෙසත්ථාභාවං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘හරිතුන්ති අත්ථො’’ති. වරසද්දස්ස ඉච්ඡායං වත්තමානත්තා ආහ ‘‘ඉච්ඡාපෙය්‍යා’’ති. දට්ඨු ඛෙමතොති එත්ථ ගාථාබන්ධවසෙන අනුනාසිකලොපො දට්ඨබ්බො. සඅන්තරන්ති අන්තරවාසකසහිතං. උත්තරන්ති උත්තරාසඞ්ගං. අස්ස චීවරස්සාති සාදිතබ්බචීවරස්ස. අච්ඡින්නසබ්බචීවරෙනාති අච්ඡින්නානි සබ්බානි තීණි චීවරානි අස්සාති අච්ඡින්නසබ්බචීවරො, තෙනාති අත්ථො. යස්ස හි අච්ඡින්දනසමයෙ තීණි චීවරානි සන්නිහිතානි හොන්ති, තානි සබ්බානි අච්ඡින්නානීති සො ‘‘අච්ඡින්නසබ්බචීවරො’’ති වුච්චති. තෙනෙව ‘‘අච්ඡින්නසබ්බචීවරෙන තෙචීවරිකෙනා’’ති වුත්තං. තෙචීවරිකෙනාති හි අච්ඡින්දනසමයෙ තිචීවරස්ස සන්නිහිතභාවං සන්ධාය වුත්තං, න පන විනයෙ තෙචීවරිකාභාවං, ධුතඞ්ගතෙචීවරිකභාවං වා සන්ධාය. එවං පටිපජ්ජිතබ්බන්ති ‘‘සන්තරුත්තරපරමං තෙන භික්ඛුනා තතො චීවරං සාදිතබ්බ’’න්ති වුත්තවිධිනා පටිපජ්ජිතබ්බං. අඤ්ඤෙනාති අච්ඡින්නඅසබ්බචීවරෙන. යස්ස තීසු චීවරෙසු එකං වා ද්වෙ වා චීවරානි අච්ඡින්නානි හොන්ති, තෙනාති අත්ථො. අඤ්ඤථාපීති ‘‘සන්තරුත්තරපරම’’න්ති වුත්තවිධානතො අඤ්ඤථාපි. යස්ස හි තීසු ද්වෙ චීවරානි අච්ඡින්නානි හොන්ති, එකං සාදිතබ්බං, එකස්මිං අච්ඡින්නෙ න සාදිතබ්බන්ති න තස්ස සන්තරුත්තරපරමසාදියනං සම්භවති. අයමෙව ච අත්ථො පදභාජනෙන විභාවිතො. තෙනාහ ‘‘තං විභාගං දස්සෙතු’’න්ති.

කෙචි පන ‘‘තෙචීවරිකෙනාති වුත්තත්තා තිචීවරං පරික්ඛාරචොළවසෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජතො තස්මිං නට්ඨෙ බහූනිපි ගහෙතුං ලභතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. පදභාජනස්ස හි අධිප්පායං දස්සෙන්තෙන යස්මා පන ‘‘අච්ඡින්නසබ්බචීවරෙන…පෙ… තං විභාගං දස්සෙතු’’න්ති වුත්තං, පදභාජනෙ ච න තාදිසො අත්ථො උපලබ්භති, තස්මා තං න ගහෙතබ්බමෙව. යම්පි මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. තතුත්තරිසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘යස්ස අධිට්ඨිතතිචීවරස්ස තීණි නට්ඨානී’’ති, තත්ථපි අධිට්ඨිතග්ගහණං සරූපකථනමත්තන්ති ගහෙතබ්බං, න පන තිචීවරාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨිතචීවරස්සෙවාති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච තථා අත්ථස්සාසම්භවතො. න හි තිචීවරාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨිතචීවරස්සෙව ඉදං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තන්ති සක්කා විඤ්ඤාතුං. පුරිමසික්ඛාපදෙන හි අච්ඡින්නචීවරස්ස අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තියා අනුඤ්ඤාතත්තා පමාණං අජානිත්වා විඤ්ඤාපනවත්ථුස්මිං පමාණතො සාදියනං අනුජානන්තෙන භගවතා ඉදං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තස්මා පරික්ඛාරචොළිකස්ස බහුම්පි සාදිතුං වට්ටතීති අයමත්ථො නෙව පාළියා සමෙති, න ච භගවතො අධිප්පායං අනුලොමෙති.

යස්ස තීණි නට්ඨානි, තෙන ද්වෙ සාදිතබ්බානීති එත්ථ යස්ස තිචීවරතො අධිකම්පි චීවරං අඤ්ඤත්ථ ඨිතං අත්ථි, තදා තස්ස චීවරස්ස අලබ්භනීයභාවතො තෙනපි සාදිතුං වට්ටතීති වෙදිතබ්බං. පකතියාව සන්තරුත්තරෙන චරතීති සාසඞ්කසික්ඛාපදවසෙන වා අවිප්පවාසසම්මුතිවසෙන වා තතියස්ස අලාභෙන වා චරති. ‘‘ද්වෙ නට්ඨානී’’ති අධිකාරත්තා වුත්තං ‘‘ද්වෙ සාදිතබ්බානී’’ති. එකං සාදියන්තෙනෙව සමො භවිස්සතීති තිණ්ණං චීවරානං ද්වීසු නට්ඨෙසු එකං සාදියන්තෙන සමො භවිස්සති උභින්නම්පි සන්තරුත්තරපරමතාය අවට්ඨානතො. යස්ස එකංයෙව හොතීති අඤ්ඤෙන කෙනචි කාරණෙන විනට්ඨසෙසචීවරං සන්ධාය වුත්තං.

‘‘සෙසකං තුම්හෙව හොතූති දෙන්තී’’ති වුත්තත්තා ‘‘පමාණයුත්තං ගණ්හිස්සාම, සෙසකං ආහරිස්සාමා’’ති වත්වා ගහෙත්වා ගමනසමයෙපි ‘‘සෙසකම්පි තුම්හාකංයෙව හොතූ’’ති වදන්ති, ලද්ධකප්පියමෙව. පවාරිතානන්ති අච්ඡින්නකාලතො පුබ්බෙයෙව පවාරිතානං. පාළියා න සමෙතීති සන්තරුත්තරපරමතො උත්තරි සාදියනෙ අනාපත්තිදස්සනත්ථං ‘‘අනාපත්ති ඤාතකානං පවාරිතාන’’න්ති වුත්තත්තා න සමෙති. සන්තරුත්තරපරමං සාදියන්තස්ස හි ආපත්තිප්පසඞ්ගොයෙව නත්ථි, සති ච සික්ඛාපදෙන ආපත්තිප්පසඞ්ගෙ අනාපත්ති යුත්තා දස්සෙතුන්ති අධිප්පායො. කෙචි පන ‘‘පමාණමෙව වට්ටතීති ඉදං සල්ලෙඛදස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති වදන්ති.

යස්මා පනිදං…පෙ… න වුත්තන්ති එත්ථායමධිප්පායො – ‘‘අඤ්ඤස්සත්ථායා’’ති වුච්චමානෙ අඤ්ඤෙසං අත්ථාය පමාණං අතික්කමිත්වාපි ගණ්හිතුං වට්ටතීති ආපජ්ජති, තඤ්ච අඤ්ඤස්සත්ථාය විඤ්ඤාපනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තත්තා වත්ථුනා සංසන්දියමානං න සමෙති. න හි යං වත්ථුං නිස්සාය සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තස්මිංයෙව අනාපත්තිවචනං යුත්තන්ති. ගණ්ඨිපදෙසු පන තීසුපි ‘‘ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස අත්තනො සාදියනපටිබද්ධතාවසෙන පවත්තත්තා ‘අඤ්ඤස්සත්ථායා’ති වත්තුං ඔකාසොයෙව නත්ථි, තස්මා න වුත්ත’’න්ති කථිතං. ඉධ ‘‘අඤ්ඤස්සත්ථායා’’ති අවුත්තත්තා අඤ්ඤෙසං අත්ථාය ඤාතකපවාරිතෙසු අධිකං විඤ්ඤාපෙන්තස්ස ආපත්තීති චෙ? න, තත්ථ පුරිමසික්ඛාපදෙනෙව අනාපත්තිසිද්ධිතො. තතුත්තරිතා, අච්ඡින්නාදිකාරණතා, අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්ති, තාය ච පටිලාභොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.522-524) පන ‘‘පාළියං පග්ගාහිකසාලන්ති දුස්සාපණං. තඤ්හි වාණිජකෙහි දුස්සානි පග්ගහෙත්වා දස්සනට්ඨානතාය ‘පග්ගාහිකසාලා’ති වුච්චති. අස්ස චීවරස්සාති සාදිතබ්බචීවරස්ස. තෙචීවරිකෙනාති ඉමිනා අච්ඡින්නතිචීවරතො අඤ්ඤස්ස විහාරාදීසු නිහිතස්ස චීවරස්ස අභාවං දස්සෙති. යදි භවෙය්‍ය, විඤ්ඤාපෙතුං න වට්ටෙය්‍ය, තාවකාලිකං නිවාසෙත්වා අත්තනො චීවරං ගහෙතබ්බං. තාවකාලිකම්පි අලභන්තස්ස භූතගාමවිකොපනං කත්වා තිණපණ්ණෙහි ඡදනං විය විඤ්ඤාපනම්පි වට්ටති එව. අඤ්ඤෙනාති අච්ඡින්නඅසබ්බචීවරෙන. ‘ද්වෙ නට්ඨානී’ති අධිකාරතො වුත්තං ‘ද්වෙ සාදිතබ්බානී’ති. පාළියා න සමෙතීති ‘අනාපත්ති ඤාතකානං පවාරිතාන’න්ති (පාරා. 526) ඉමාය පාළියා න සමෙති තතුත්තරි විඤ්ඤාපනආපත්තිප්පසඞ්ගෙ එව වුත්තත්තා. අඤ්ඤස්සත්ථායාති න වුත්තන්ති ඉදං අඤ්ඤස්සත්ථාය තතුත්තරි විඤ්ඤාපනෙ නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං හොතීති ඉමමත්ථං දීපෙති. තඤ්ච පාචිත්තියං යෙසං අත්ථාය විඤ්ඤාපෙති, තෙසං වා සියා විඤ්ඤාපකස්සෙව වා, න තාව තෙසං, තෙහි අවිඤ්ඤාපිතත්තා, නාපි විඤ්ඤාපකස්ස, අත්තානං උද්දිස්ස අවිඤ්ඤත්තත්තා. තස්මා අඤ්ඤස්සත්ථාය විඤ්ඤාපෙන්තස්සපි නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං න දිස්සති. පාළියං පන ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස අත්තනො සාදියනපටිබද්ධතාවසෙන පවත්තත්තා ‘අඤ්ඤස්සත්ථායා’ති අනාපත්තිවාරෙ න වුත්තන්ති වදන්ති, තඤ්ච යුත්තං විය දිස්සති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. තතුත්තරිචීවරතා, අච්ඡින්නාදිකාරණතා, අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්ති, තාය ච පටිලාභොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානී’’ති.

ඉදං තතුත්තරිසික්ඛාපදවිනිච්ඡයං ආචරියෙන අවුත්තම්පි අච්ඡින්නචීවරාධිකාරෙයෙව පවත්තත්තා අම්හෙහි ගහිතං, අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදස්ස සමයෙසු අච්ඡින්නචීවරකාලෙ අඤ්ඤාතකානං විඤ්ඤාපෙතබ්බභාවො භගවතා වුත්තො, තෙහි දින්නචීවරස්ස මත්තසො ගහිතභාවො තතුත්තරිසික්ඛාපදෙන වුත්තො. තස්මා අච්ඡින්නචීවරඅධිකාරොයෙව හොතීති.

චීවරඅච්ඡින්දනවිනිච්ඡයකථා

ඉතො පරං අච්ඡින්දනසාමඤ්ඤෙන චීවරඅච්ඡින්දනවිනිච්ඡයං වක්ඛාම – තත්ථ යම්පි ත්‍යාහන්ති යම්පි තෙ අහං. සො කිර ‘‘මම පත්තචීවරඋපාහනපච්චත්ථරණානි වහන්තො මයා සද්ධිං චාරිකං පක්කමිස්සතී’’ති අදාසි. තෙනෙවමාහ ‘‘මයා සද්ධිං ජනපදචාරිකං පක්කමිස්සතී’’ති. අච්ඡින්දීති බලක්කාරෙන අග්ගහෙසි, සකසඤ්ඤාය ගහිතත්තා පනස්ස පාරාජිකං නත්ථි, කිලමෙත්වා ගහිතත්තා ආපත්ති පඤ්ඤත්තා.

සයං අච්ඡින්දති, නිස්සග්ගියං පාචිත්තියන්ති එකං චීවරං එකාබද්ධානි ච බහූනි අච්ඡින්දතො එකා ආපත්ති, එකතො අබද්ධානි විසුං විසුං ඨිතානි බහූනි අච්ඡින්දතො, ‘‘සඞ්ඝාටිං ආහර, උත්තරාසඞ්ගං ආහරා’’ති එවං ආහරාපයතො ච වත්ථුගණනාය ආපත්තියො. ‘‘මයා දින්නානි සබ්බානි ආහරා’’ති වදතොපි එකවචනෙනෙව සම්බහුලා ආපත්තියො.

අඤ්ඤං ආණාපෙති, ආපත්ති දුක්කටස්සාති ‘‘චීවරං ගණ්හා’’ති ආණාපෙති, එකං දුක්කටං. ආණත්තො බහූනි ගණ්හාති, එකං පාචිත්තියං. ‘‘සඞ්ඝාටිං ගණ්හ, උත්තරාසඞ්ගං ගණ්හා’’ති වදතො වාචාය වාචාය දුක්කටං. ‘‘මයා දින්නානි සබ්බානි ගණ්හා’’ති වදතො එකවාචාය සම්බහුලා ආපත්තියො.

අඤ්ඤං පරික්ඛාරන්ති විකප්පනුපගපච්ඡිමං චීවරං ඨපෙත්වා යං කිඤ්චි අන්තමසො සූචිම්පි. වෙඨෙත්වා ඨපිතසූචීසුපි වත්ථුගණනාය දුක්කටානි. සිථිලවෙඨිතාසු එවං. ගාළ්හං කත්වා බද්ධාසු පන එකමෙව දුක්කටන්ති මහාපච්චරියං වුත්තං. සූචිඝරෙ පක්ඛිත්තාසුපි එසෙව නයො. ථවිකාය පක්ඛිපිත්වා සිථිලබද්ධගාළ්හබද්ධෙසු තිකටුකාදීසු භෙසජ්ජෙසුපි එසෙව නයො.

සො වා දෙතීති ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකංයෙව ඉදං සාරුප්ප’’න්ති එවං වා දෙති. අථ වා පන ‘‘ආවුසො, මයං තුය්හං ‘වත්තපටිපත්තිං කරිස්සති, අම්හාකං සන්තිකෙ උපජ්ඣං ගණ්හිස්සති, ධම්මං පරියාපුණිස්සතී’ති චීවරං අදම්හා, සොදානි ත්වං න වත්තං කරොසි, න උපජ්ඣං ගණ්හාසි, න ධම්මං පරියාපුණාසී’’ති එවමාදීහි වුත්තො ‘‘භන්තෙ, චීවරත්ථාය මඤ්ඤෙ භණථ, ඉදං වො චීවර’’න්ති දෙති, එවම්පි සො වා දෙති. දිසාපක්කන්තං වා පන දහරං ‘‘නිවත්තෙථ න’’න්ති භණති, සො න නිවත්තති. ‘‘චීවරං ගහෙත්වා රුන්ධථා’’ති එවං චෙ නිවත්තති, සාධු. සචෙ ‘‘පත්තචීවරත්ථාය මඤ්ඤෙ තුම්හෙ භණථ, ගණ්හථ න’’න්ති දෙති, එවම්පි සොයෙව දෙති. විබ්භන්තං වා දිස්වා ‘‘මයං තුය්හං ‘වත්තං කරිස්සතී’ති පත්තචීවරං අදම්හා, සොදානි ත්වං විබ්භමිත්වා චරසී’’ති වදති, ඉතරො ‘‘ගණ්හථ තුම්හාකං පත්තචීවර’’න්ති දෙති, එවම්පි සො වා දෙති. ‘‘මම සන්තිකෙ උපජ්ඣං ගණ්හන්තස්සෙව තෙ දෙමි, අඤ්ඤත්ථ ගණ්හන්තස්ස න දෙමි. වත්තං කරොන්තස්සෙව දෙමි, අකරොන්තස්ස න දෙමි. ධම්මං පරියාපුණන්තස්සෙව දෙමි, අපරියාපුණන්තස්ස න දෙමි. අවිබ්භමන්තස්සෙව දෙමි, විබ්භමන්තස්ස න දෙමී’’ති එවං පන දාතුං න වට්ටති, දදතො දුක්කටං, ආහරාපෙතුං පන වට්ටති. චජිත්වා දින්නං අච්ඡින්දිත්වා ගණ්හන්තො භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. අයං සමන්තපාසාදිකතො උද්ධටවිනිච්ඡයො.

යම්පි ත්‍යාහන්ති එත්ථ යන්ති කාරණවචනං, තස්මා එවමෙත්ථ සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො – ‘‘මයා සද්ධිං ජනපදචාරිකං පක්කමිස්සතීති යං කාරණං නිස්සාය අහං තෙ, ආවුසො, චීවරං අදාසිං, තං න කරොසී’’ති කුපිතො අනත්තමනො අච්ඡින්දීති. යන්ති වා චීවරං පරාමසති. තත්ථ ‘‘මයා සද්ධිං ජනපදචාරිකං පක්කමිස්සතීති යම්පි තෙ අහං චීවරං අදාසිං, තං චීවරං ගණ්හිස්සාමී’’ති කුපිතො අනත්තමනො අච්ඡින්දීති සම්බන්ධිතබ්බං.

ආණත්තො බහූනි ගණ්හාති, එකං පාචිත්තියන්ති ‘‘චීවරං ගණ්හා’’ති ආණත්තියා එකචීවරවිසයත්තා එකමෙව පාචිත්තියං. වාචාය වාචාය දුක්කටන්ති එත්ථ අච්ඡින්නෙසු වත්ථුගණනාය පාචිත්තියානි. එකවාචාය සම්බහුලා ආපත්තියොති ඉදං අච්ඡින්නෙසු වත්ථුගණනාය ආපජ්ජිතබ්බං පාචිත්තියාපත්තිං සන්ධාය වුත්තං, ආණත්තියා ආපජ්ජිතබ්බං පන දුක්කටං එකමෙව.

එවන්ති ඉමිනා ‘‘වත්ථුගණනාය දුක්කටානී’’ති ඉදං පරාමසති. එසෙව නයොති සිථිලං ගාළ්හඤ්ච පක්ඛිත්තාසු ආපත්තියා බහුත්තං එකත්තඤ්ච අතිදිසති.

ආවුසො මයන්තිආදීසු ගණ්හිතුකාමතාය එවං වුත්තෙපි තෙනෙව දින්නත්තා අනාපත්ති. අම්හාකං සන්තිකෙ උපජ්ඣං ගණ්හිස්සතීති ඉදං සාමණෙරස්සපි දානං දීපෙති, තස්මා කිඤ්චාපි පාළියං ‘‘භික්ඛුස්ස සාමං චීවරං දත්වා’’ති වුත්තං, තථාපි අනුපසම්පන්නකාලෙ දත්වාපි උපසම්පන්නකාලෙ අච්ඡින්දන්තස්ස පාචිත්තියමෙවාති වෙදිතබ්බං. අච්ඡින්දනසමයෙ උපසම්පන්නභාවොයෙව හෙත්ථ පමාණං. දෙතීති තුට්ඨො වා කුපිතො වා දෙති. රුද්ධථාති නිවාරෙථ. එවං පන දාතුං න වට්ටතීති එත්ථ එවං දින්නං න තාව ‘‘තස්ස සන්තක’’න්ති අනධිට්ඨහිත්වාව පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති වෙදිතබ්බං. ආහරාපෙතුං පන වට්ටතීති එවං දින්නං භතිසදිසත්තා ආහරාපෙතුං වට්ටති. චජිත්වා දින්නන්ති වුත්තනයෙන අදත්වා අනපෙක්ඛෙන හුත්වා තස්සෙව දින්නං. භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බොති සකසඤ්ඤාය විනා ගණ්හන්තො භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා ආපත්තියා කාරෙතබ්බො. විකප්පනුපගපච්ඡිමචීවරතා, සාමං දින්නතා, සකසඤ්ඤිතා, උපසම්පන්නතා, කොධවසෙන අච්ඡින්දනං වා අච්ඡින්දාපනං වාති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි. අයං සාරත්ථදීපනීපාඨො (සාරත්ථ. ටී. 2.635).

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.631) පන ‘‘යම්පි…පෙ… අච්ඡින්දීති එත්ථ යං තෙ අහං චීවරං අදාසිං, තං ‘මයා සද්ධිං පක්කමිස්සතී’ති සඤ්ඤාය අදාසිං, න අඤ්ඤථාති කුපිතො අච්ඡින්දීති එවං අජ්ඣාහරිත්වා යොජෙතබ්බං. එකං දුක්කටන්ති යදි ආණත්තො අවස්සං අච්ඡින්දති, ආණත්තික්ඛණෙ එව පාචිත්තියං. යදි න අච්ඡින්දති, තදා එව දුක්කටන්ති දට්ඨබ්බං. එකවාචාය සම්බහුලාපත්තියොති යදි ආණත්තො අනන්තරායෙන අච්ඡින්දති, ආණත්තික්ඛණෙයෙව වත්ථුගණනාය පාචිත්තියාපත්තියො පයොගකරණක්ඛණෙයෙව ආපත්තියා ආපජ්ජිතබ්බතො, චීවරං පන අච්ඡින්නෙයෙව නිස්සග්ගියං හොති. යදි සො න අච්ඡින්දති, ආණත්තික්ඛණෙ එකමෙව දුක්කටන්ති දට්ඨබ්බං. එවමඤ්ඤත්ථපි ඊදිසෙසු නයො ඤාතබ්බො. උපජ්ඣං ගණ්හිස්සතීති සාමණෙරස්ස දානං දීපෙති, තෙන ච සාමණෙරකාලෙ දත්වා උපසම්පන්නකාලෙ අච්ඡින්දතොපි පාචිත්තියං දීපෙති. ‘‘භික්ඛුස්ස සාමං චීවරං දත්වා’’ති ඉදං උක්කට්ඨවසෙන වුත්තං. ආහරාපෙතුං පන වට්ටතීති කම්මෙ අකතෙ භතිසදිසත්තා වුත්තං. විකප්පනුපගපච්ඡිමචීවරතා, සාමං දින්නතා, සකසඤ්ඤිතා, උපසම්පන්නතා, කොධවසෙන අච්ඡින්දනං වා අච්ඡින්දාපනං වාති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානී’’ති වුත්තං.

පටිභානචිත්තකථා

6. පටිභානචිත්තකථායං අට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙව සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති සාරත්ථදීපනියං න කිඤ්චි වුත්තං, විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. චූළවග්ග 2.299) පන ‘‘කරොහීති වත්තුං න වට්ටතීති ආණත්තියා එව පටික්ඛිත්තත්තා ද්වාරපාලං ‘කිං න කරොසී’තිආදිනා පරියායෙන වත්තුං වට්ටති. ජාතකපකරණන්ති ජාතකපටිසංයුත්තං ඉත්ථිපුරිසාදි යං කිඤ්චි රූපං අධිප්පෙතං. ‘පරෙහි කාරාපෙතු’න්ති වුත්තත්තා බුද්ධරූපම්පි සයං කාතුං න ලභතී’’ති වුත්තං.

විප්පකතභොජනකථා

7. විප්පකතභොජනකථායම්පි සාරත්ථදීපනී විමතිවිනොදනී වජිරබුද්ධිටීකාසු න කිඤ්චි වුත්තං. පඨමං කතං පකතං, වි අනිට්ඨිතං පකතං විප්පකතං, විප්පකතං භොජනං යෙන සො විප්පකතභොජනො, පඨමං භුඤ්ජිත්වා අනිට්ඨිතභොජනකිච්චො භික්ඛු. වුත්තෙන භික්ඛුනා පවිසිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. රිත්තහත්ථම්පි උට්ඨාපෙතුං න වට්ටතීති එත්ථ කාරණමාහ ‘‘විප්පකතභොජනොයෙව හි සො හොතී’’ති, යාගුඛජ්ජකාදීසුපි පීතෙසු ඛාදිතෙසුපි භත්තස්ස අභුත්තත්තා අනිට්ඨිතභොජනකිච්චො හොති. පවාරිතො හොති, තෙන වත්තබ්බොති පවාරිතෙන ආසනා වුට්ඨිතෙන භුඤ්ජිතුං අලභමානත්තා අත්තනො සන්තිකෙ උදකෙ අසන්තෙ වත්තබ්බොති අත්ථො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

උද්දිසන්තඋද්දිසාපනකථා

8. උද්දිසන්තඋද්දිසාපනකථායං උද්දිසන්තෙනාති උද්දෙසං දෙන්තෙන, පාළිං වාචෙන්තෙනාති අත්ථො. උද්දිසාපෙන්තෙනාති උද්දෙසං ගණ්හන්තෙන, පාළිං වාචාපෙන්තෙනාති අත්ථො. උච්චතරෙපීති පි-සද්දෙන සමානාසනං සම්පිණ්ඩෙති. නීචතරෙපීති එත්ථාපි එසෙව නයො.

තිවස්සන්තරිකකථා

9. තිවස්සන්තරිකකථායං තීණි වස්සානි තිවස්සං, තීණි වා වස්සානි තිවස්සානි, තිවස්සානං අන්තරං තිවස්සන්තරං, තිවස්සන්තරෙ ඨිතොති තිවස්සන්තරො, තෙන තිවස්සන්තරෙන, අන්තර-සද්දො මජ්ඣත්ථවාචකො, ණ-පච්චයො ඨිතත්ථෙ. තෙනාහ වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. චූළවග්ග 320) ‘‘තිවස්සන්තරෙනාති තිණ්ණං වස්සානං අන්තො ඨිතෙනා’’ති. අට්ඨකථායං (චූළව. අට්ඨ. 320) පන සරූපමෙව දස්සෙන්තො ‘‘තිවස්සන්තරො නාමා’’තිආදිමාහ. ඉමෙ සබ්බෙති සබ්බෙ තිවිධා ඉමෙ සමානාසනිකා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

දීඝාසනකථා

10. දීඝාසනකථායං සංහාරිමං වාති සංහරිතුං යුත්තං කටසාරකාදි. අසංහාරිමං වාති සංහරිතුං අසක්කුණෙය්‍යං පාසාණාදි ආසනං. තෙනාහ සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.320) ‘‘දීඝාසනං නාම මඤ්චපීඨවිනිමුත්තං යං කිඤ්චි තිණ්ණන්නං එකතො සුඛං නිසීදිතුං පහොතී’’ති. කස්මා පන ‘‘තිණ්ණන්නං පහොතී’’ති වුත්තං, නනු ද්වින්නං පහොනකාසනම්පි දීඝමෙවාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අනුජානාමි…පෙ… එත්තකං පච්ඡිමං දීඝාසනන්ති හි වුත්ත’’න්ති. ද්වින්නං පහොනකෙ හි අදීඝාසනෙ සමානාසනිකෙහෙව සහ නිසීදිතුං වට්ටති, තිණ්ණන්නං පහොනකතො පට්ඨාය ගහිතෙ දීඝාසනෙ පන අසමානාසනිකෙහිපි සහ නිසීදිතුං වට්ටති. යදි එවං පණ්ඩකාදීහිපි සහ නිසීදිතුං වට්ටෙය්‍යාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඨපෙත්වා පණ්ඩක’’න්තිආදි. තත්ථ අත්ථො සුවිඤ්ඤෙය්‍යොව.

ගිලානුපට්ඨානකථා

11. ගිලානුපට්ඨානකථායං පලිපන්නොති නිමුග්ගො, මක්ඛිතොති අත්ථො. උච්චාරෙත්වාති උක්ඛිපිත්වා. සමානාචරියකොති එත්ථ ‘‘සචෙපි එකස්ස ආචරියස්ස එකො අන්තෙවාසිකො හොති, එකො සද්ධිවිහාරිකො, එතෙපි අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානාචරියකා එවා’’ති වදන්ති. භෙසජ්ජං යොජෙතුං අසමත්ථො හොතීති වෙජ්ජෙන ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච භෙසජ්ජං ගහෙත්වා ඉමිනා යොජෙත්වා දාතබ්බ’’න්ති වුත්තෙ තථා කාතුං අසමත්ථොති අත්ථො. නීහාතුන්ති නීහරිතුං, ඡඩ්ඩෙතුන්ති අත්ථො. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.365-366) පන ‘‘භූමියං පරිභණ්ඩං අකාසීති ගිලානෙන නිපන්නභූමියං කිලිට්ඨට්ඨානං ධොවිත්වා හරිතූපලිත්තං කාරෙසීති අත්ථො. භෙසජ්ජං යොජෙතුං අසමත්ථොති පරෙහි වුත්තවිධිම්පි කාතුං අසමත්ථො’’ති වුත්තං.

මරණවණ්ණකථා

12. මරණවණ්ණකථායං මරණත්ථිකාව හුත්වාති ඉමස්ස කායස්ස භෙදෙන සග්ගපාපනාධිප්පායත්තා අත්ථතො මරණත්ථිකාව හුත්වා. මරණත්ථිකභාවං අජානන්තාති ‘‘එවං අධිප්පායිනො මරණත්ථිකා නාම හොන්තී’’ති අත්තනො මරණත්ථිකභාවං අජානන්තා. න හි තෙ අත්තනො චිත්තප්පවත්තිං න ජානන්ති. වොහාරවසෙනාති පුබ්බභාගවොහාරවසෙන, මරණාධිප්පායස්ස සන්නිට්ඨාපකචෙතනාක්ඛණෙ කරුණාය අභාවතො කාරුඤ්ඤෙන පාසෙ බද්ධසූකරමොචනං විය න හොතීති අධිප්පායො. ‘‘යථායුනා’’ති වුත්තමෙවත්ථං යථානුසන්ධිනාති පරියායන්තරෙන වුත්තං, යථානුසන්ධිනා යථායුපරිච්ඡෙදෙනාති වුත්තං හොති. අථ වා යථානුසන්ධිනාති යථානුප්පබන්ධෙන, යාව තස්මිං භවෙ සන්තානස්ස අනුප්පබන්ධො අවිච්ඡින්නපවත්ති හොති, තාව ඨත්වාති වුත්තං හොති.

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.180) ‘‘වොහාරවසෙනාති පුබ්බභාගවොහාරවසෙන මරණාධිප්පායස්ස සන්නිට්ඨාපකචෙතනාක්ඛණෙ කරුණාය අභාවතො, කාරුඤ්ඤෙන පාසෙ බද්ධසූකරමොචනං විය න හොතීති අධිප්පායො. ‘යථායුනා’ති වුත්තමෙවත්ථං යථානුසන්ධිනාති පරියායන්තරෙන වුත්ත’’න්ති වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 180) පන ‘‘මරණත්ථිකාව හුත්වාති ඉමස්ස කායස්ස භෙදෙන සග්ගපාපනාධිප්පායත්තා අත්ථතො මරණත්ථිකාව හුත්වා. ‘‘එවංඅධිප්පායිනො මරණත්ථිකා නාම හොන්තී’’ති අත්තනො මරණත්ථිකභාවං අජානන්තා ආපන්නා පාරාජිකං. න හි තෙ අත්තනො චිත්තප්පවත්තිං න ජානන්තීති වුච්චන්ති. වොහාරවසෙනාති පුබ්බභාගෙ වොහාරවසෙන, සන්නිට්ඨානෙ පනෙතං නත්ථි, පාසෙ බද්ධසූකරමොචනෙ විය න හොති. යථානුසන්ධිනාති අන්තරා අමරිත්වාති අත්ථො’’ති වුත්තං.

අත්තපාතනකථා

13. අත්තපාතනකථායං විභත්තිබ්‍යත්තයෙනාති විභත්තිවිපරිණාමෙන. විසෙසාධිගමොති සමාධි විපස්සනා ච. අතිවිය පාකටත්තා ‘‘හත්ථප්පත්තො විය දිස්සතී’’ති වුත්තං. උපච්ඡින්දතීති විසෙසාධිගමස්ස වික්ඛෙපො මා හොතූති ආහාරං උපච්ඡින්දති. විසෙසාධිගමන්ති ලොකුත්තරධම්මපටිලාභං. බ්‍යාකරිත්වාති ආරොචෙත්වා. උපච්ඡින්දති, න වට්ටතීති යස්මා සභාගානං ලජ්ජීභික්ඛූනංයෙව අරියා අත්තනා අධිගතවිසෙසං තාදිසෙ කාරණෙ සති ආරොචෙන්ති, තෙ ච භික්ඛූ අප්පතිරූපාය අනෙසනාය පච්චයං න පරියෙසන්ති, තස්මා තෙහි පරියෙසිතපච්චයෙ කුක්කුච්චං උප්පාදෙත්වා ආහාරං උපච්ඡින්දිතුං න වට්ටතීති අත්ථො. සභාගානඤ්හි බ්‍යාකතත්තා උපච්ඡින්දිතුං න ලභති. තෙ හි කප්පියඛෙත්තං ආරොචෙන්ති. තෙනෙව ‘‘සභාගානඤ්හි ලජ්ජීභික්ඛූනං කථෙතුං වට්ටතීති ඉදං ‘උපච්ඡින්දති, න වට්ටතී’ති ඉමස්ස කාරණං දස්සෙන්තෙන වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. අථ වා විසෙසාධිගමං බ්‍යාකරිත්වාති ඉදං විසෙසස්ස අධිගතභාවදස්සනත්ථං වුත්තං, අධිගමන්තරායං ආසඞ්කන්තෙනෙව ච ආහාරුපච්ඡෙදො කාතබ්බොති අනුඤ්ඤාතත්තා අධිගතෙන න කාතබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘විසෙසාධිගමං බ්‍යාකරිත්වා ආහාරං උපච්ඡින්දති, න වට්ටතී’’ති වුත්තං. කිං පන අරියා අත්තනා අධිගතවිසෙසං අඤ්ඤෙසං ආරොචෙන්තීති ඉමිස්සා චොදනාය ‘‘සභාගානඤ්හි ලජ්ජීභික්ඛූනං කථෙතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං, අයමෙත්ථ යුත්තතරොති අම්හාකං ඛන්ති, ගණ්ඨිපදෙපි අයමත්ථො දස්සිතොයෙවාති.

විමතිවිනොදනියම්පි (වි. වි. ටී. 1.182-183) ‘‘විභත්තිබ්‍යත්තයෙනාති විභත්තිවිපරිණාමෙන. විසෙසාධිගමොති සමාධි විපස්සනා ච. විසෙසාධිගමන්ති ලොකුත්තරධම්මපටිලාභං. බ්‍යාකරිත්වාති ආරොචෙත්වා, ඉදඤ්ච විසෙසස්ස අධිගතභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. අධිගතවිසෙසා හි දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනත්ථං ලජ්ජීභික්ඛූනං අවස්සං අධිගමං බ්‍යාකරොන්ති, අධිගතවිසෙසෙන පන අබ්‍යාකරිත්වාපි ආහාරං උපච්ඡින්දිතුං න වට්ටති, අධිගමන්තරායවිනොදනත්ථමෙව ආහාරුපච්ඡෙදස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා තදධිගමෙ සො න කාතබ්බොව. කිං පනාධිගමං ආරොචෙතුං වට්ටතීති ආහ සභාගානඤ්හීතිආදී’’ති වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 181-183) ‘‘හත්ථප්පත්තො විය දිස්සති, ‘තස්ස වික්ඛෙපො මා හොතූ’ති උපච්ඡින්දති, විසෙසාධිගමං බ්‍යාකරිත්වා තප්පභවං සක්කාරං ලජ්ජායන්තො ආහාරං උපච්ඡින්දති සභාගානං බ්‍යාකතත්තා. තෙ හි කප්පියඛෙත්තං ආරොචෙන්තී’’ති වුත්තං.

අප්පච්චවෙක්ඛිත්වානිසින්නකථා

14. අප්පච්චවෙක්ඛිත්වා නිසින්නකථායං අප්පටිවෙක්ඛිත්වාති අනුපපරික්ඛිත්වා. උද්ධං වා අධො වා සඞ්කමන්තීති පච්ඡා ආගතානං ඔකාසදානත්ථං නිසින්නපාළියා උද්ධං වා අධො වා ගච්ඡන්ති. පටිවෙක්ඛණකිච්චං නත්ථීති පච්ඡා ආගතෙහි උපපරික්ඛණකිච්චං නත්ථි. හෙට්ඨා කිස්මිඤ්චි විජ්ජමානෙ සාටකං වලිං ගණ්හාතීති ආහ ‘‘යස්මිං වලි න පඤ්ඤායතී’’ති. පටිවෙක්ඛණඤ්චෙතං ගිහීනං සන්තකෙයෙවාති දට්ඨබ්බං. විමතිවිනොදනියම්පි (වි. වි. ටී. 1.180) ‘‘හෙට්ඨා කිස්මිඤ්චි විජ්ජමානෙ සාටකං වලිං ගණ්හාතීති ආහ ‘යස්මිං වලි න පඤ්ඤායතී’ති. පටිවෙක්ඛණඤ්චෙතං ගිහීනං සන්තකෙ එවාති දට්ඨබ්බ’’න්ති එත්තකමෙව වුත්තං, වජිරබුද්ධිටීකායම්පි (වජිර. ටී. පාරාජික 180) ‘‘අප්පටිවෙක්ඛිත්වාති අවිචාරෙත්වා. හෙට්ඨිමභාගෙ හි කිස්මිඤ්චි විජ්ජමානෙ වලි පඤ්ඤායතී’’ති එත්තකමෙව.

දවායසිලාවිජ්ඣනකථා

15. දවායසිලාවිජ්ඣනකථායං දවාසද්දො හසාධිප්පායවාචකො. පටිපුබ්බවිධ-ධාතු පවට්ටනත්ථොති ආහ ‘‘හසාධිප්පායෙන පාසාණො න පවට්ටෙතබ්බො’’ති. සිලාසද්දස්ස පාසාණවාචකත්තා සො එව න පටිවිජ්ඣිතබ්බොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘න කෙවලඤ්චා’’තිආදි. යදි එවං සබ්බෙසම්පි අත්ථාය න වට්ටෙය්‍යාති ආහ ‘‘චෙතියාදීනං අත්ථායා’’තිආදි. ධොවනදණ්ඩකන්ති භණ්ඩධොවනදණ්ඩං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.182-183) පන ‘‘භණ්ඩකං වා ධොවන්තාති චීවරං වා ධොවන්තා. ධොවනදණ්ඩකන්ති චීවරධොවනදණ්ඩ’’න්ති වුත්තං.

දායාලිම්පනකථා

16. දායාලිම්පනකථායං අල්ල…පෙ… පාචිත්තියන්ති සුක්ඛට්ඨානෙපි අග්ගිං පාතෙත්වා ඉමිනා අධිප්පායෙන ආලිම්පෙන්තස්ස පාචිත්තියමෙව. දුක්කටන්ති සුක්ඛට්ඨානෙ වා සුක්ඛං ‘‘අසුක්ඛ’’න්ති අවවත්ථපෙත්වා වා අග්ගිං පාතෙන්තස්ස දුක්කටං. කීළාධිප්පායෙපි එසෙව නයො, කීළාධිප්පායො ච පටපටායමානසද්දස්සාදවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. පටිපක්ඛභූතො අග්ගි පටග්ගි. පරිත්තකරණන්ති ආරක්ඛකරණං. සයං වා උට්ඨිතන්ති වාතෙරිතානං වෙළුආදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ඝට්ටනෙන සමුට්ඨිතං. නිරුපාදානොති ඉන්ධනරහිතො. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.190) පන ‘‘ඛිඩ්ඩාධිප්පායෙනපි දුක්කටන්ති සුක්ඛතිණාදීසු අග්ගිකරණං සන්ධාය වුත්තං. අල්ලෙසු පන කීළාධිප්පායෙනපි කරොන්තස්ස පාචිත්තියමෙව. පටිපක්ඛභූතො, පටිමුඛං ගච්ඡන්තො වා අග්ගි පටග්ගි, තස්ස අල්ලතිණාදීසුපි දානං අනුඤ්ඤාතං. තං දෙන්තෙන දූරතොව ආගච්ඡන්තං දාවග්ගිං දිස්වා විහාරස්ස සමන්තතො එකක්ඛණෙ අකත්වා එකදෙසතො පට්ඨාය විහාරස්ස සමන්තතො සණිකං ඣාපෙත්වා යථා මහන්තොපි අග්ගි විහාරං පාපුණිතුං න සක්කොති, එවං විහාරස්ස සමන්තා අබ්භොකාසං කත්වා පටග්ගි දාතබ්බො. සො ඩාවග්ගිනො පටිපථං ගන්ත්වා එකතො හුත්වා තෙන සහ නිබ්බාති. පරිත්තකරණන්ති සමන්තා රුක්ඛතිණාදිච්ඡෙදනපරිඛාඛණනාදිආරක්ඛකරණං. තෙනාහ ‘තිණකුටිකානං සමන්තා භූමිතච්ඡන’න්තිආදී’’ති, වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 190) පන ‘‘පරිත්තන්ති රක්ඛණං, තං දස්සෙතුං ‘සමන්තා භූමිතච්ඡන’න්තිආදි වුත්ත’’න්ති එත්තකමෙව වුත්තං.

මිච්ඡාදිට්ඨිකුලාභතකථා

17. මිච්ඡාදිට්ඨිකුලාභතකථායං නත්ථි සද්ධා එතෙසූති අස්සද්ධා, මච්ඡරිනො, තෙසු අස්සද්ධෙසු. මිච්ඡාදිට්ඨියා යුත්තානි කුලානි මිච්ඡාදිට්ඨිකුලානි, මජ්ඣෙලොපතතියාතප්පුරිසසමාසො, ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තාය දසවත්ථුකාය මිච්ඡාදිට්ඨියා යුත්තකුලානි, තෙසු. මිච්ඡාදිට්ඨිකුලෙසු ලභිත්වාති සම්බන්ධො. අසක්කච්චකාරීනං තෙසං සක්කච්චකරණෙන, අප්පණීතදායීනං තෙසං පණීතදානෙන භවිතබ්බමෙත්ථ කාරණෙනාති කාරණං උපපරික්ඛිත්වාව භුඤ්ජිතුං යුත්තන්ති ආහ ‘‘අනුපපරික්ඛිත්වා නෙව අත්තනා භුඤ්ජිතබ්බං, න පරෙසං දාතබ්බ’’න්ති. යෙන කාරණෙන භවිතබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘විසමිස්සම්පි හී’’තිආදි වුත්තං. න කෙවලං පිණ්ඩපාතමෙවාති ආහ ‘‘යම්පී’’තිආදි. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අපිහිතවත්ථුස්මිම්පි හී’’තිආදි. තතො අඤ්ඤම්පි දස්සෙති ගන්ධහලිද්දාදිමක්ඛිතොතිආදිනා. තත්ථපි කාරණං දස්සෙතුමාහ ‘‘සරීරෙ රොගට්ඨානානී’’තිආදි.

ගොපකදානකථා

18. ගොපකදානකථායං පරෙසං සන්තකං ගොපෙති රක්ඛතීති ගොපකො, තස්ස දානං ගොපකදානං, උය්‍යානපාලකාදීහි භික්ඛූනං දාතබ්බදානං. තත්ථ පණ්ණං ආරොපෙත්වාති ‘‘එත්තකෙහෙව රුක්ඛෙහි එත්තකමෙව ගහෙතබ්බ’’න්ති පණ්ණං ආරොපෙත්වා, ලිඛිත්වාති වුත්තං හොති. නිමිත්තසඤ්ඤං කත්වාති සඞ්කෙතං කත්වා. දාරකාති තෙසං පුත්තනත්තාදයො දාරකා. අඤ්ඤෙපි යෙ කෙචි ගොපකා හොන්ති, තෙ සබ්බෙපි වුත්තා. සබ්බත්ථපි ගිහීනං ගොපකදානෙ යත්තකං ගොපකා දෙන්ති, තත්තකං ගහෙතබ්බං. සඞ්ඝිකෙ පන යථාපරිච්ඡෙදමෙව ගහෙතබ්බන්ති දීපිතත්තා ‘‘අත්ථතො එක’’න්ති වුත්තං. විමතිවිනොදනියම්පි (වි. වි. ටී. 1.156) ‘‘පණ්ණං ආරොපෙත්වාති ‘එත්තකෙ රුක්ඛෙ රක්ඛිත්වා තතො එත්තකං ගහෙතබ්බ’න්ති පණ්ණං ආරොපෙත්වා. නිමිත්තසඤ්ඤං කත්වාති සඞ්කෙතං කත්වා. දාරකාති තෙසං පුත්තනත්තාදයො යෙ කෙචි ගොපෙන්ති, තෙ සබ්බෙපි ඉධ ‘දාරකා’ති වුත්තා’’ති, වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 156) පන ‘‘ආරාමරක්ඛකාති විස්සත්ථවසෙන ගහෙතබ්බං. අධිප්පායං ඤත්වාති එත්ථ යස්ස දානං පටිග්ගණ්හන්තං භික්ඛුං, භාගං වා සාමිකා න රක්ඛන්ති න දණ්ඩෙන්ති, තස්ස දානං අප්පටිච්ඡාදෙත්වා ගහෙතුං වට්ටතීති ඉධ සන්නිට්ඨානං, තම්පි ‘න වට්ටති සඞ්ඝිකෙ’ති වුත්ත’’න්ති වුත්තං.

යත්ථාති යස්මිං ආවාසෙ. අඤ්ඤෙසං අභාවන්ති අඤ්ඤෙසං ආගන්තුකභික්ඛූනං අභාවං. තත්ථාති තාදිසෙ ආවාසෙ. භාජෙත්වා ඛාදන්තීති ආගන්තුකානම්පි සම්පත්තානං භාජෙත්වා ඛාදන්තීති අධිප්පායො. චතූසු පච්චයෙසු සම්මා උපනෙන්තීති අම්බඵලාදීනි වික්කිණිත්වා චීවරාදීසු චතූසු පච්චයෙසු සම්මා උපනෙන්ති. චීවරත්ථාය නියමෙත්වා දින්නාති ‘‘ඉමෙසං රුක්ඛානං ඵලානි වික්කිණිත්වා චීවරෙසුයෙව උපනෙතබ්බානි, න භාජෙත්වා ඛාදිතබ්බානී’’ති එවං නියමෙත්වා දින්නා. තෙසුපි ආගන්තුකා අනිස්සරාති පච්චයපරිභොගත්ථාය නියමෙත්වා දින්නත්තා භාජෙත්වා ඛාදිතුං අනිස්සරා. න තෙසු…පෙ… ඨාතබ්බන්ති එත්ථ ආගන්තුකෙහි හෙට්ඨා වුත්තනයෙන භාජෙත්වා ඛාදිතබ්බන්ති අධිප්පායො. තෙසං කතිකාය ඨාතබ්බන්ති ‘‘භාජෙත්වා න ඛාදිතබ්බ’’න්ති වා ‘‘එත්තකෙසු රුක්ඛෙසු ඵලානි ගණ්හිස්සාමා’’ති වා ‘‘එත්තකානි ඵලානි ගණ්හිස්සාමා’’ති වා ‘‘එත්තකානං දිවසානං අබ්භන්තරෙ ගණ්හිස්සාමා’’ති වා ‘‘න කිඤ්චි ගණ්හිස්සාමා’’ති වා එවං කතාය ආවාසිකානං කතිකාය ආගන්තුකෙහි ඨාතබ්බං. මහාඅට්ඨකථායං ‘‘අනිස්සරා’’ති වචනෙන දීපිතොයෙව අත්ථො මහාපච්චරියං ‘‘චතුන්නං පච්චයාන’’න්තිආදිනා විත්ථාරෙත්වා දස්සිතො. පරිභොගවසෙනෙවාති එත්ථ එව-සද්දො අට්ඨානප්පයුත්තො, පරිභොගවසෙන තමෙව භාජෙත්වාති යොජෙතබ්බං. එත්ථ එතස්මිං විහාරෙ, රට්ඨෙවා.

සෙනාසනපච්චයන්ති සෙනාසනඤ්ච තදත්ථාය නියමෙත්වා ඨපිතඤ්ච. ලාමකකොටියාති ලාමකං ආදිං කත්වා, ලාමකසෙනාසනතො පට්ඨායාති වුත්තං හොති. සෙනාසනෙපි තිණාදීනි ලාමකකොටියාව විස්සජ්ජෙතබ්බානි, සෙනාසනපරික්ඛාරාපි ලාමකකොටියාව විස්සජ්ජෙතබ්බා. මූලවත්ථුච්ඡෙදං පන කත්වා න උපනෙතබ්බන්ති ඉමිනා කිං වුත්තං හොති? තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු තාව ඉදං වුත්තං ‘‘සබ්බානි සෙනාසනානි න විස්සජ්ජෙතබ්බානීති වුත්තං හොතී’’ති. ලාමකකොටියා විස්සජ්ජන්තෙහිපි සෙනාසනභූමියො න විස්සජ්ජෙතබ්බාති අයමත්ථො වුත්තො හොතීති නො ඛන්ති. වීමංසිත්වා යං රුච්චති, තං ගහෙතබ්බං.

ධම්මසන්තකෙන බුද්ධපූජං කාතුං, බුද්ධසන්තකෙන වා ධම්මපූජං කාතුං වට්ටති න වට්ටතීති? ‘‘තථාගතස්ස ඛො එතං, වාසෙට්ඨ, අධිවචනං ධම්මකායො ඉතිපී’’ති ච ‘‘යො ඛො, වක්කලි, ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සතී’’ති (සං. නි. 3.87) ච වචනතො වට්ටතීති වදන්ති. කෙචි පන ‘‘එවං සන්තෙ ‘යො, භික්ඛවෙ, මං උපට්ඨහෙය්‍ය, සො ගිලානං උපට්ඨහෙය්‍යා’ති (මහාව. 365) වචනතො බුද්ධසන්තකෙන ගිලානස්සපි භෙසජ්ජං කාතුං යුත්තන්ති ආපජ්ජෙය්‍ය, තස්මා න වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං අකාරණං. න හි ‘‘යො, භික්ඛවෙ, මං උපට්ඨහෙය්‍ය, සො ගිලානං උපට්ඨහෙය්‍යා’’ති (මහාව. 365) ඉමිනා අත්තනො ච ගිලානස්ස ච එකසදිසතා, තදුපට්ඨානස්ස වා සමඵලතා වුත්තා. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – ‘‘යො මං ඔවාදානුසාසනීකරණෙන උපට්ඨහෙය්‍ය, සො ගිලානං උපට්ඨහෙය්‍ය, මම ඔවාදකාරකෙන ගිලානො උපට්ඨාතබ්බො’’ති (මහාව. අට්ඨ. 365). භගවතො ච ගිලානස්ස ච උපට්ඨානං එකසදිසන්ති එවං පනෙත්ථ අත්ථො න ගහෙතබ්බො, තස්මා ‘‘යො වො, ආනන්ද, මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා’’ති (දී. නි. 2.216) වචනතො ‘‘අහඤ්ච ඛො පනිදානි එකකොව ඔවදාමි අනුසාසාමි, මයි පරිනිබ්බුතෙ ඉමානි චතුරාසීති බුද්ධසහස්සානි තුම්හෙ ඔවදිස්සන්ති අනුසාසිස්සන්තී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 2.216) වුත්තත්තා ච බහුස්සුතං භික්ඛුං පසංසන්තෙන ච ‘‘යො බහුස්සුතො, න සො තුම්හාකං සාවකො නාම, බුද්ධො නාම එස චුන්දා’’ති වුත්තත්තා ධම්මගරුකත්තා ච තථාගතස්ස පුබ්බනයො එව පසත්ථතරොති අම්හාකං ඛන්ති. විමතිවිනොදනියම්පි ‘‘යත්ථාති යස්මිං ආවාසෙ. අඤ්ඤෙසන්ති අඤ්ඤෙසං ආගන්තුකානං. තෙසුපි ආගන්තුකා අනිස්සරාති සෙනාසනෙ නිරන්තරං වසන්තානං චීවරත්ථාය දායකෙහි, භික්ඛූහි වා නියමෙත්වා දින්නත්තා භාජෙත්වා ඛාදිතුං අනිස්සරා. ආගන්තුකෙහිපි ඉච්ඡන්තෙහි තස්මිං විහාරෙ වස්සානාදීසු පවිසිත්වා චීවරත්ථාය ගහෙතබ්බං. තෙසං කතිකාය ඨාතබ්බන්ති සබ්බානි ඵලාඵලානි අභාජෙත්වා ‘එත්තකෙසු රුක්ඛෙසු ඵලානි භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජිස්සාම, අඤ්ඤෙසු ඵලාඵලෙහි සෙනාසනානි පටිජග්ගිස්සාමා’ති වා ‘පිණ්ඩපාතාදිපච්චයං සම්පාදෙස්සාමා’ති වා ‘කිඤ්චිපි අභාජෙත්වා චතුපච්චයත්ථායෙව උපනෙමා’ති වා එවං සම්මා උපනෙන්තානං ආවාසිකානං කතිකාය ආගන්තුකෙහි ඨාතබ්බං. මහාඅට්ඨකථායං ‘අනිස්සරා’ති වචනෙන දීපිතො එව අත්ථො, මහාපච්චරියං ‘චතුන්නං පච්චයාන’න්තිආදිනා විත්ථාරෙත්වා දස්සිතො. පරිභොගවසෙනෙවාති එත්ථ එව-සද්දො අට්ඨානප්පයුත්තො, පරිභොගවසෙන තමෙව භාජෙත්වාති යොජෙතබ්බං. එත්ථාති එතස්මිං විහාරෙ, රට්ඨෙ වා. සෙනාසනපච්චයන්ති සෙනාසනඤ්ච තදත්ථාය නියමෙත්වා ඨපිතඤ්ච. ‘එකං වා ද්වෙ වා වරසෙනාසනානි ඨපෙත්වා’ති වුත්තමෙවත්ථං පුන බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘මූලවත්ථුච්ඡෙදං පන කත්වා න උපනෙතබ්බ’න්ති වුත්තං, සෙනාසනසඞ්ඛාතවත්ථුනො මූලච්ඡෙදං කත්වා සබ්බානි සෙනාසනානි න විස්සජ්ජෙතබ්බානීති අත්ථො. කෙචි පනෙත්ථ ‘එකං වා ද්වෙ වා වරසෙනාසනානි ඨපෙත්වා ලාමකතො පට්ඨාය විස්සජ්ජන්තෙහිපි සෙනාසනභූමියො න විස්සජ්ජෙතබ්බාති අයමත්ථො වුත්තො’ති වදන්ති, තම්පි යුත්තමෙව ඉමස්සපි අත්ථස්ස අවස්සං වත්තබ්බතො, ඉතරථා කෙචි සහ වත්ථුනාපි විස්සජ්ජෙතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යු’’න්ති.

වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 153) ‘‘එත්ථ එතස්මිං විහාරෙ පරචක්කාදිභයං ආගතං. මූලවත්ථුච්ඡෙදන්ති ‘සබ්බසෙනාසනානං එතෙ ඉස්සරා’ති වචනතො ඉතරෙ අනිස්සරාති දීපිතං හොති. අයමෙව භික්ඛු ඉස්සරොති යත්ථ සො ඉච්ඡති, තත්ථ අත්තඤාතහෙතුං ලභතීති කිර අත්ථො, අපි ච ‘දහරො’ති වදන්ති. සවත්ථුකන්ති සහ භූමියාති වුත්තං හොතී’’ති.

ධම්මිකාරක්ඛයාචනකථා

19. ධම්මිකාරක්ඛයාචනකථායං ‘‘ගීවායෙවාති ආණත්තියා අභාවතො. තෙසං අනත්ථකාමතායාති ‘චොරො’ති වුත්තං මම වචනං සුත්වා කෙචි දණ්ඩිස්සන්ති, ජීවිතා වොරොපෙස්සන්තීති එවං සඤ්ඤාය. එතෙන කෙවලං භයෙන වා පරික්ඛාරග්ගහණත්ථං වා සහසා ‘චොරො’ති වුත්තෙ දණ්ඩිතෙපි න දොසොති දස්සෙති. රාජපුරිසානඤ්හි ‘චොරො අය’න්ති උද්දිස්සකථනෙ එව ගීවා. භික්ඛූනං, පන ආරාමිකාදීනං වා සම්මුඛා ‘අසුකො චොරො එවමකාසී’ති කෙනචි වුත්තවචනං නිස්සාය ආරාමිකාදීසු රාජපුරිසානං වත්වා දණ්ඩාපෙන්තෙසුපි භික්ඛුස්ස න ගීවා රාජපුරිසානං අවුත්තත්තා, යෙසඤ්ච වුත්තං, තෙහි සයං චොරස්ස අදණ්ඩිතත්තාති ගහෙතබ්බං. ‘ත්වං එතස්ස සන්තකං අච්ඡින්දා’ති ආණත්තොපි හි සචෙ අඤ්ඤෙන අච්ඡින්දාපෙති, ආණාපකස්ස අනාපත්ති විසඞ්කෙතත්තා. අත්තනො වචනකරන්ති ඉදං සාමීචිවසෙන වුත්තං. වචනං අකරොන්තානං රාජපුරිසානම්පි ‘ඉමිනා ගහිතපරික්ඛාරං ආහරාපෙහි, මා චස්ස දණ්ඩං කරොහී’ති උද්දිස්ස වදන්තස්සපි දණ්ඩෙ ගහිතෙපි න ගීවා එව දණ්ඩග්ගහණස්ස පටික්ඛිත්තත්තා ‘අසුකභණ්ඩං අවහරා’ති ආණාපෙත්වා විප්පටිසාරෙ උප්පන්නෙ පුන පටික්ඛිපනෙ (පාරා. 121) විය. දාසාදීනං සම්පටිච්ඡනෙ විය තදත්ථාය අඩ්ඩකරණෙ භික්ඛූනම්පි දුක්කටන්ති ආහ ‘කප්පියඅඩ්ඩො නාම, න වට්ටතී’ති. කෙනචි පන භික්ඛුනා ඛෙත්තාදිඅත්ථාය වොහාරිකානං සන්තිකං ගන්ත්වා අඩ්ඩෙ කතෙපි තං ඛෙත්තාදිසම්පටිච්ඡනෙ විය සබ්බෙසං අකප්පියං න හොති පුබ්බෙ එව සඞ්ඝසන්තකත්තා. භික්ඛුස්සෙව පන පයොගවසෙන ආපත්තියො හොන්ති. දාසාදීනම්පි පන අත්ථාය රක්ඛං යාචිතුං වොහාරිකෙන පුට්ඨෙන සඞ්ඝස්ස උප්පන්නං කප්පියක්කමං වත්තුං ආරාමිකාදීහි ච අඩ්ඩං කාරාපෙතුං වට්ටති එව. විහාරවත්ථාදිකප්පියඅඩ්ඩං පන භික්ඛුනා සයම්පි කාතුං වට්ටතී’’ති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.679) ආගතො.

වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාචිත්තිය 681) ‘‘ගීවාති කෙවලං ගීවා එව හොති, න පාරාජිකං. කාරාපෙත්වා දාතබ්බාති එත්ථ සචෙ ආවුධභණ්ඩං හොති, තස්ස ධාරා න කාරාපෙතබ්බා, අඤ්ඤෙන පන ආකාරෙන සඤ්ඤාපෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

උච්චාරාදිඡඩ්ඩනකථා

20. උච්චාරාදිඡඩ්ඩනකථායං අට්ඨමෙ උච්චාරාදිඡඩ්ඩනෙ ‘‘උච්චාරාදිභාවො, අනපලොකනං, වළඤ්ජනට්ඨානං, තිරොකුට්ටපාකාරතා, ඡඩ්ඩනං වා ඡඩ්ඩාපනං වාති ඉමානි පනෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි, නවමෙ හරිතූපරි ඡඩ්ඩනෙ සබ්බෙසන්ති භික්ඛුස්ස භික්ඛුනියා ච. ඉධ ඛෙත්තපාලකා ආරාමාදිගොපකා ච සාමිකා එවා’’ති එත්තකමෙව සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.830) වුත්තං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.830) පන ‘‘අට්ඨමෙ වළඤ්ජියමානතිරොකුට්ටාදිතා, අනපලොකෙත්වා උච්චාරාදීනං ඡඩ්ඩනාදීති ද්වෙ අඞ්ගානි. නවමෙ ‘මත්ථකච්ඡින්නනාළිකෙරම්පී’ති වුත්තත්තා හරිතූපරි ඡඩ්ඩනමෙව පටික්ඛිත්තං. තෙනාහ ‘අනික්ඛිත්තබීජෙසූ’තිආදි. යත්ථ ච ඡඩ්ඩෙතුං වට්ටති, තත්ථ හරිතෙ වච්චාදිං කාතුම්පි වට්ටති එව. සබ්බෙසන්ති භික්ඛුභික්ඛුනීන’’න්ති වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාචිත්තිය 832) පන ‘‘සාමිකෙ අපලොකෙත්වාව ඡඩ්ඩෙතීති කත්ථචි පොත්ථකෙ නත්ථි, කත්ථචි අත්ථි, අත්ථිභාවොව සෙය්‍යො කිරියාකිරියත්තා සික්ඛාපදස්ස. ඉධ ඛෙත්තපාලකා ආරාමාදිගොපකා ච සාමිකා එව. ‘සඞ්ඝස්ස ඛෙත්තෙ ආරාමෙ ච තත්ථ කචවරං න ඡඩ්ඩෙතබ්බන්ති කතිකා චෙ නත්ථි, භික්ඛුස්ස ඡඩ්ඩෙතුං වට්ටති සඞ්ඝපරියාපන්නත්තා, න භික්ඛුනීනං. තාසම්පි භික්ඛුනිසඞ්ඝසන්තකෙ වුත්තනයෙන වට්ටති, න තත්ථ භික්ඛුස්ස. එවං සන්තෙපි සාරුප්පවසෙනෙව කාතබ්බන්ති වුත්ත’’න්ති වුත්තං.

භික්ඛුවිභඞ්ගෙ පන සෙඛියවණ්ණනායං (පාචි. අට්ඨ. 651) ‘‘අසඤ්චිච්චාති පටිච්ඡන්නට්ඨානං ගච්ඡන්තස්ස සහසා උච්චාරො වා පස්සාවො වා නික්ඛමති, අසඤ්චිච්චකතො නාම, අනාපත්ති. න හරිතෙති එත්ථ යම්පි ජීවරුක්ඛස්ස මූලං පථවියං දිස්සමානං ගච්ඡති, සාඛා වා භූමිලග්ගා ගච්ඡති, සබ්බං හරිතසඞ්ඛාතමෙව, ඛන්ධෙ නිසීදිත්වා අප්පහරිතට්ඨානෙ පාතෙතුං වට්ටති. අප්පහරිතට්ඨානං ඔලොකෙන්තස්සෙව සහසා නික්ඛමති, ගිලානට්ඨානෙ ඨිතො හොති, වට්ටති. අප්පහරිතෙ කතොති අප්පහරිතං අලභන්තෙන තිණණ්ඩුපකං වා පලාලණ්ඩුපකං වා ඨපෙත්වා කතොපි පච්ඡා හරිතං ඔත්ථරති, වට්ටතියෙව. ‘ඛෙළෙන චෙත්ථ සිඞ්ඝාණිකාපි සඞ්ගහිතා’ති මහාපච්චරියං වුත්තං. න උදකෙති එතං පරිභොගඋදකමෙව සන්ධාය වුත්තං. වච්චකුටිසමඋද්දාදිඋදකෙසු පන අපරිභොගෙසු අනාපත්ති. දෙවෙ වස්සන්තෙ සමන්තතො උදකොඝො හොති, අනුදකට්ඨානං ඔලොකෙන්තස්සෙව නික්ඛමති, වට්ටති. මහාපච්චරියං වුත්තං එතාදිසෙ කාලෙ අනුදකට්ඨානං අලභන්තෙන කාතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. තස්සං වණ්ණනායං විමතිවිනොදනියඤ්ච (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.652) ‘‘ඛෙළෙන චෙත්ථ සිඞ්ඝාණිකාපි සඞ්ගහිතාති එත්ථ උදකගණ්ඩුසකං කත්වා උච්ඡුකචවරාදිඤ්ච මුඛෙනෙව හරිතුං උදකෙසු ඡඩ්ඩෙතුං වට්ටතීති දට්ඨබ්බ’’න්ති වුත්තං.

ඉමස්මිං ඨානෙ පණ්ඩිතෙහි විචාරෙතබ්බං අත්ථි – ‘‘වච්චකුටිසමුද්දාදිඋදකෙසු පන අපරිභොගෙසු අනාපත්තී’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං, එවං සන්තෙ නදීජාතස්සරාදීසු ආපත්ති වා අනාපත්ති වාති. තත්ථ සමුද්දාදීති ආදි-සද්දෙන නදීජාතස්සරාපි සඞ්ගහිතාව, තස්මා අනාපත්තීති චෙ? න චෙවං දට්ඨබ්බං. යදි හි සමුද්දාදීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන නදීජාතස්සරාපි සඞ්ගහිතා, එවං සති ටීකාචරියා වදෙය්‍යුං, න පන වදන්ති, අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘වච්චකුටිසමුද්දාදිඋදකෙසූ’’ති එත්තකමෙව වදෙය්‍ය, තථා පන අවත්වා ‘‘අපරිභොගෙසූ’’ති හෙතුමන්තවිසෙසනපදම්පි ගහිතං. තෙන ඤායති ‘‘ආදිසද්දෙන අපරිභොගානි චන්දනිකාදිඋදකානි එව ගහිතානි, න පරිභොගානි නදීජාතස්සරාදිඋදකානී’’ති. තෙන ච වච්චකුටිසමුද්දාදිඋදකානි අපරිභොගත්තා අනාපත්තිකරානි හොන්ති, නදීජාතස්සරාදිඋදකානි පන පරිභොගත්තා ආපත්තිකරානීති. කථං පන ‘‘අපරිභොගෙසූ’’ති ඉමස්ස පදස්ස හෙතුමන්තපදභාවො ජානිතබ්බොති? යුත්තිතො ආගමතො ච. කථං යුත්තිතො? ‘‘වච්චකුටිසමුද්දාදිඋදකානි පරිභොගානිපි සන්ති, අපරිභොගානිපී’’ති අබ්‍යභිචාරියභාවතො. බ්‍යභිචාරෙ හි සම්භවෙ එව සති විසෙසනං සාත්ථකං සියා. කථං ආගමතො? වුත්තඤ්හෙතං ආචරියබුද්ධදත්තත්ථෙරෙන විනයවිනිච්ඡයෙ (වි. වි. 1954) ‘‘තෙසං අපරිභොගත්තා’’ති. තස්මා ආදි-සද්දෙන අපරිභොගානියෙව උදකානි ගහිතානි, න පරිභොගානි. වුත්තඤ්හෙතං විනයවිනිච්ඡයටීකායං ‘‘වච්චකුටිසමුද්දාදිඋදකෙසූති එත්ථ ආදි-සද්දෙන සබ්බං අපරිභොගජලං සඞ්ගය්හති, තෙනෙව තෙසං අපරිභොගත්තමෙව කාරණමාහා’’ති, තස්මා මනුස්සානං පරිභොගෙසු නදීජාතස්සරතළාකපොක්ඛරණියාදිඋදකෙසු උච්චාරපස්සාවාදිකරණං න වට්ටතීති ජානිතබ්බමෙතං. ‘‘දෙවෙ වස්සන්තෙ සමන්තතො උදකොඝො හොති, අනුදකට්ඨානං ඔලොකෙන්තස්සෙව නික්ඛමති, වට්ටති. මහාපච්චරියං වුත්තං එතාදිසෙ කාලෙ අනුදකට්ඨානං අලභන්තෙන කාතුං වට්ටතීති වුත්ත’’න්ති අට්ඨකථායං ආගතත්තා මහන්තෙසු නදීජාතස්සරාදීසු නාවාදීහි ගතකාලෙ තාදිසෙ කාරණෙ සති ‘‘තීරං උපනෙහී’’ති වත්වා ‘‘උපනෙතුං අසක්කුණෙය්‍යට්ඨානෙ උදකෙපි කාතුං වට්ටති, අනාපත්තී’’ති අට්ඨකථානුලොමතො විඤ්ඤායති, උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බං.

නහානෙරුක්ඛාදිඝංසනකථා

21. නහානෙ රුක්ඛාදිඝංසනන්ති එත්ථ අට්ඨපදාකාරෙනාති අට්ඨපදඵලකාකාරෙන, ජූතඵලකසදිසන්ති වුත්තං හොති. මල්ලකමූලකසණ්ඨානෙනාති ඛෙළමල්ලකමූලසණ්ඨානෙන. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. චූළවග්ග 2.243) පන ‘‘අට්ඨපදාකාරෙනාති ජූතඵලකෙ අට්ඨගබ්භරාජිආකාරෙන. මල්ලකමූලසණ්ඨානෙනාති ඛෙළමල්ලකමූලසණ්ඨානෙන. ඉදඤ්ච වට්ටාධාරකං සන්ධාය වුත්තං. කණ්ටකෙ උට්ඨාපෙත්වා කතවට්ටකපාලස්සෙතං අධිවචනං. පුථුපාණිකන්ති මුට්ඨිං අකත්වා විකසිතහත්ථතලෙහි පිට්ඨිපරිකම්මං වුච්චති. එතමෙව සන්ධාය හත්ථපරිකම්ම’’න්ති වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. චූළවග්ග 244) පන ‘‘පුථුපාණිනා කත්තබ්බං කම්මං පුථුපාණිකම්ම’’න්ති වුත්තං.

එවං පාළිඅනුසාරෙනෙව නහානෙ කත්තබ්බාකත්තබ්බං දස්සෙත්වා ඉදානි නහානතිත්ථෙ නහායන්තානං භික්ඛූනං නහානවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘ඉදං පනෙත්ථ නහානවත්ත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පස්සන්තානං අප්පසාදාවහනතො, ගිහිපුරිසානං කම්මං වියාති ගරහිතබ්බභාවතො ච වුත්තං ‘‘යත්ථ වා තත්ථ වා…පෙ… න ඔතරිතබ්බ’’න්ති. අඤ්ඤෙසු සම්මුඛීභූතෙසු අනුදකසාටකෙන නහායිතුං දුක්කරත්තා ‘‘සබ්බදිසා පන ඔලොකෙත්වා විවිත්තභාවං ඤත්වා’’ති වුත්තං. එවම්පි ඛාණුගුම්බලතාදීහි පටිච්ඡන්නාපි හුත්වා තිට්ඨෙය්‍යුන්ති ආහ ‘‘ඛාණු…පෙ… උක්කාසිත්වා’’ති. උද්ධංමුඛෙන චීවරාපනයනං හරායිතබ්බං සියාති වුත්තං ‘‘අවකුජ්ජ…පෙ… අපනෙත්වා’’ති. තතො කායබන්ධනට්ඨපනවත්තමාහ ‘‘කායබන්ධන’’න්ත්‍යාදිනා. තතො උදකසාටිකාය සති තං නිවාසෙත්වා ඔතරිතබ්බං සියා, තාය අසතියා කිං කාතබ්බන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. තත්ථ පුබ්බෙ ‘‘ඨිතකෙනෙව න ඔතරිතබ්බ’’න්ති අහිරිකාකාරස්ස පටිසිද්ධත්තා ඉධ හිරිමන්තාකාරං දස්සෙති උදකන්තෙ උක්කුටිකං නිසීදිත්වා නිවාසනං මොචෙත්වාති. උණ්ණට්ඨානෙ, සමට්ඨානෙ වා පසාරිතෙ සති වා තෙන අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡෙය්‍යාති ආහ ‘‘සචෙ නින්නට්ඨාන’’න්තිආදි.

ඔතරන්තෙන කිං කාතබ්බන්ති පුච්ඡං සන්ධාය ‘‘ඔතරන්තෙන සණික’’න්ත්‍යාදි. තත්ථ පුබ්බෙ ‘‘වෙගෙන න ඔතරිතබ්බ’’න්ති පටිසිද්ධානුරූපමාහ ‘‘සණික’’න්ති. අතිගම්භීරං ගච්ඡන්තො උදකොඝතරඞ්ගවාතාදීහි පහරන්තො චලිතකායො සියා, අතිඋත්තානෙ නිසීදන්තො අප්පටිච්ඡන්නකායො සියාති වුත්තං ‘‘නාභිප්පමාණමත්තං ඔතරිත්වා’’ති. අත්තනො හත්ථවිකාරාදීහි වීචිං උට්ඨාපෙන්තො, සද්දඤ්ච කරොන්තො උද්ධටචපලභාවො සියාති වුත්තං ‘‘වීචිං අනුට්ඨපෙන්තෙන සද්දං අකරොන්තෙන නිවත්තිත්වා’’ති. නිවත්තිත්වා කිං කාතබ්බන්ති ආහ ආගතදිසාභිමුඛෙන නිමුජ්ජිතබ්බ’’න්ති, අභිමුඛෙන හුත්වාති පාඨසෙසො. ඉදානි තප්ඵලං දස්සෙන්තො ‘‘එව’’න්ත්‍යාදිමාහ. තතො උම්මුජ්ජන්තෙන කිං කාතබ්බන්ති පුච්ඡායමාහ ‘‘උම්මුජ්ජන්තෙනපී’’තිආදි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. චීවරං පාරුපිත්වාව ඨාතබ්බං, කස්මාති චෙ? න තාව කායතො උදකං ඔතරති, තස්මා ථොකං කාලං උත්තරාසඞ්ගං චීවරං උභොහි හත්ථෙහි අන්තෙ ගහෙත්වා පුරතො කත්වා ඨාතබ්බං. තතො කායස්ස සුක්ඛභාවං ඤත්වා චීවරං පාරුපිත්වා යථාරුචි ගන්තබ්බන්ති.

වලිකාදිකථා

22. වලිකාදිකථායං ‘‘මුත්තොලම්බකාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන කුණ්ඩලාදිං සඞ්ගණ්හාති. පලම්බකසුත්තන්ති යඤ්ඤොපචිතාකාරෙන ඔලම්බකසුත්ත’’න්ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.245). විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. චූළවග්ග 2.245) පන ‘‘මුත්තොලම්බකාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන කුණ්ඩලාදිං සඞ්ගණ්හාති. පලම්බකසුත්තන්ති බ්‍රාහ්මණානං යඤ්ඤොපචිතසුත්තාදිආකාරං වුච්චති. වලයන්ති හත්ථපාදවලය’’න්ති වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. චූළවග්ග 245) පන ‘‘කණ්ණතො නික්ඛන්තමුත්තොලම්බකාදීනං කුණ්ඩලාදීනන්ති ලිඛිතං. ‘කායූර’න්ති පාළිපාඨො. ‘කෙයූරාදීනී’ති ආචරියෙනුද්ධට’’න්ති වුත්තං.

දීඝකෙසකථා

23. දීඝකෙසකථායං සාරත්ථදීපනියං න කිඤ්චි වුත්තං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. චූළවග්ග 2.246) පන ‘‘ද්වඞ්ගුලෙති උපයොගබහුවචනං, ද්වඞ්ගුලප්පමාණං අතික්කාමෙතුං න වට්ටතීති අත්ථො. එත්ථ ච දුමාසස්ස වා ද්වඞ්ගුලස්ස වා අතික්කන්තභාවං අජානන්තස්සපි කෙසමස්සුගණනාය අචිත්තකාපත්තියො හොන්තීති වදන්ති. කොච්ඡෙනාති උසීරහීරාදීනි බන්ධිත්වා සමකං ඡින්දිත්වා ගහිතකොච්ඡෙන. චික්කලෙනාති සිලෙසයුත්තතෙලෙන. උණ්හාභිතත්තරජසිරානම්පීති උණ්හාභිතත්තානං රජොකිණ්ණසිරානං. අද්දහත්ථෙනාති අල්ලහත්ථෙනා’’ති වුත්තං.

උපරි පන පාළියං (චූළව. 275) ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ මස්සුං කප්පාපෙන්ති. මස්සුං වඩ්ඪාපෙන්ති. ගොලොමිකං කාරාපෙන්ති. චතුරස්සකං කාරාපෙන්ති. පරිමුඛං කාරාපෙන්ති. අඩ්ඪදුකං කාරාපෙන්ති. දාඨිකං ඨපෙන්ති. සම්බාධෙ ලොමං සංහරාපෙන්ති. මනුස්සා උජ්ඣායන්ති ඛීයන්ති විපාචෙන්ති ‘සෙය්‍යථාපි ගිහී කාමභොගිනො’ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං – න, භික්ඛවෙ, මස්සු කප්පාපෙතබ්බං. න මස්සු වඩ්ඪාපෙතබ්බං. න ගොලොමිකං කාරාපෙතබ්බං. න චතුරස්සකං කාරාපෙතබ්බං. න පරිමුඛං කාරාපෙතබ්බං. න අඩ්ඪදුකං කාරාපෙතබ්බං. න දාඨිකා ඨපෙතබ්බා. න සම්බාධෙ ලොමං සංහරාපෙතබ්බං, යො සංහරාපෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති ආගතං. අට්ඨකථායම්පි (චූළව. අට්ඨ. 275) ‘‘මස්සුං කප්පාපෙන්තීති කත්තරියා මස්සුං ඡෙදාපෙන්ති. මස්සුං වඩ්ඪාපෙන්තීති මස්සුං දීඝං කාරෙන්ති. ගොලොමිකන්ති හනුකම්හි දීඝං කත්වා ඨපිතං එළකමස්සු වුච්චති. චතුරස්සකන්ති චතුකොණං. පරිමුඛන්ති උදරෙ ලොමසංහරණං. අඩ්ඪදුකන්ති උදරෙ ලොමරාජිට්ඨපනං. ආපත්ති දුක්කටස්සාති මස්සුකප්පාපනාදීසු සබ්බත්ථ ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තං.

පුන පාළියං (චූළව. 275) ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූ සක්ඛරිකායපි මධුසිත්ථකෙනපි නාසිකාලොමං ගාහාපෙන්ති, නාසිකා දුක්ඛා හොන්ති. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සණ්ඩාසන්ති. තෙන ඛො පන සමයෙන ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ පලිතං ගාහාපෙන්ති. මනුස්සා උජ්ඣායන්ති ඛීයන්ති විපාචෙන්ති ‘සෙය්‍යථාපි ගිහී කාමභොගිනො’ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං – න, භික්ඛවෙ, පලිතං ගාහාපෙතබ්බං, යො ගාහාපෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති ආගතං. ‘‘සක්ඛරාදීහි නාසිකාලොමග්ගාහාපනෙ ආපත්ති නත්ථි, අනුරක්ඛණත්ථං පන සණ්ඩාසො අනුඤ්ඤාතො’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. ‘‘න, භික්ඛවෙ, පලිතං ගාහාපෙතබ්බන්ති එත්ථ භමුකාය වා නලාටෙ වා දාඨිකාය වා උග්ගන්ත්වා බීභච්ඡං ඨිතං, තාදිසං ලොමං පලිතං වා අපලිතං වා ගාහාපෙතුං වට්ටතී’’ති ච වුත්තං.

ආදාසාදිකථා

24. ආදාසාදිකථායං ආදාසො නාම මණ්ඩනපකතිකානං මනුස්සානං අත්තනො මුඛච්ඡායාදස්සනත්ථං කංසලොහාදීහි කතො භණ්ඩවිසෙසො. උදකපත්තො නාම උදකට්ඨපනකො පාතිසරාවාදිකො භාජනවිසෙසො. කංසපත්තාදීනීති ආදාසභාවෙන අකතානි පරිසුද්ධභාවෙන ආලොකකරානි වත්ථූනි. ආදි-සද්දෙන සුවණ්ණරජතජාතිඵලිකාදයො සඞ්ගණ්හාති, කඤ්ජියාදීනීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ද්‍රවජාතිකානි තෙලමධුඛීරාදීනි. ආබාධපච්චයාති අත්තනො මුඛෙ උප්පන්නවණපච්චයා. තෙනාහ ‘‘සඤ්ඡවි නු ඛො මෙ වණො’’තිආදි. ආයුං සඞ්ඛරොතීති ආයුසඞ්ඛාරො. කො සො? අත්තභාවො, තං ආයුසඞ්ඛාරං, තං ඔලොකෙන්තො කෙනාකාරෙන ඔලොකෙය්‍යාති පුච්ඡායමාහ ‘‘ජිණ්ණො නු ඛොම්හි නොති එව’’න්ති. තස්සත්ථො – මම අත්තභාවො ජිණ්ණො නු ඛො වා, නො ජිණ්ණො නු ඛො වාති එවං ඉමිනා මනසිකාරෙන කම්මට්ඨානසීසෙන ඔලොකෙතුං වට්ටති. ‘‘සොභති නු ඛො මෙ අත්තභාවො, නො වා’’ති එවං පවත්තෙන අත්තසිනෙහවසෙන ඔලොකෙතුං න වට්ටතීති.