1. මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

1. වාදක්ඛිත්තොති එත්ථ අවිසෙසෙන වාදජප්පවිතණ්ඩසඞ්ඛාතො තිවිධොපි කථාමග්ගො ‘‘වාදො’’ ඉච්චෙව වුත්තොති වෙදිතබ්බො. තෙසු ‘‘තිත්ථියෙහි සද්ධි’’න්ති වචනතො ඨපෙත්වා වාදං ‘‘සෙසා’’ති වදන්ති. ඡලජාතිනිග්ගහට්ඨානකුසලතාය කදාචි කත්ථචි අවජානිත්වා පටිජානාති, තථා පුබ්බෙ කිඤ්චි වචනං පටිජානිත්වා පච්ඡා අවජානාති. එවං වා අඤ්ඤථා වා අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරති. එවං පවත්තො සම්පජානමුසා භාසං පටිස්සුණිත්වා අසච්චායන්තො සඞ්කෙතං කත්වා විසංවාදෙන්තො එවං සො වාදක්ඛිත්තො සමානො පාචිත්තියවත්ථුඤ්ච පරිපූරෙන්තො විචරතීති එවමධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අත්තනො වාදෙති එත්ථ ‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති (ධ. ප. 279; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 7; නෙත්ති. 5; මහානි. 27) පඨමමාරද්ධෙ අත්තනො වාදෙ. ‘‘යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති (සං. නි. 3.15) නො සමයො. ‘‘සබ්බෙ ධම්මා’’ති වුත්තෙ නිබ්බානම්පි සඞ්ගහං ගච්ඡති. ‘‘නිබ්බානං පරමං සුඛ’’න්ති (ධ. ප. 203-204; ම. නි. 2.215) වුත්තත්තා පන තං න දුක්ඛං. නො ඨානමෙතං විජ්ජති. අයං පරවාදී ‘‘යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති සුත්තං දස්සෙත්වා සිද්ධන්තං සම්භමෙත්වා ‘‘විරොධි විරුද්ධො’’ති වුත්තං දොසං ආරොපෙස්සතීති තස්මිං පඨමවාදෙ කඤ්චි දොසං සල්ලක්ඛෙන්තො ආරොපිතෙ වා දොසෙ අනාරොපිතෙ වා ‘‘නායං මම වාදො’’ති තං අවජානිත්වා ‘‘නිබ්බානන්ත්වෙව සස්සත’’න්ති, ‘‘අනත්තා ඉති නිච්ඡයා’’ති ච සුත්තං දිස්වා තස්ස පඨමවාදස්ස නිද්දොසතං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘මමෙව අයං වාදො’’ති තමෙව පච්ඡා පටිජානාති. එවං තත්ථ යථාවුත්තමානිසංසං සල්ලක්ඛෙන්තො තං පටිජානිත්වා යදි අනත්තා සබ්බෙ ධම්මා, ධම්මා එව න තෙ භවන්ති. සභාවං ධාරෙන්තීති හි ‘‘ධම්මා’’ති වුච්චන්ති.

අයඤ්ච අත්ත-සද්දො සභාවවාචීති එවං ආරොපිතෙ වා දොසෙ අනාරොපිතෙ වා දොසොති සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘නායං මම වාදො’’ති තමෙව පඨමවාදං පච්ඡා අවජානාති. අථ සො පරවාදී සපක්ඛං පටිසෙධෙ පටිජානනත්තාපනයනං. පටිජානාති පත්‍යාස්ස ඉති වචනතො ‘‘පටිඤ්ඤා අඤ්ඤා සො නාම තෙ නිග්ගහො’’ති වුත්තො. සභාවාතිරිත්තං අත්ථං පටිසෙධාධිප්පායතො සභාවතො අතිරිත්තං බාලපරිකප්පිතමත්තානං සන්ධාය ‘‘අනත්තා සබ්බෙ ධම්මා’’ති මෙ පටිඤ්ඤාතකථා, සා ච තදවත්ථායෙවාති න මෙ තං පටිඤ්ඤාතත්තාපනයනං අත්ථි, ‘‘නායං මම වාදො’’ති අවජානනං පන සභාවසඞ්ඛාතං අත්තානං සන්ධාය ‘‘අනත්තා සබ්බෙ ධම්මා’’ති න වදාමීති අධිප්පායෙන කතන්ති ඉමිනා අඤ්ඤෙන කාරණෙන තං පුබ්බෙ පටිඤ්ඤාතත්තාපනයනං කාරණං පටිච්ඡාදෙති. ‘‘අනත්තා සබ්බෙව ධම්මා’’ති න වත්තබ්බං ‘‘අත්ත-සද්දස්ස සභාවවාචිත්තා’’ති ඉදං කාරණං පටිච්ච තෙන පුබ්බෙ පටිඤ්ඤාතත්තාපනයනං කතං. තමඤ්ඤකාරණං පච්ඡා දස්සිතෙන අඤ්ඤෙන කාරණෙන පටිච්ඡාදෙතීති අධිප්පායො.

යස්මා න කෙවලං යථාදස්සිතනයෙන සො අත්ථමෙව අවජානාති, පටිජානාති ච, කින්තු වචනම්පි, තස්මා අට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 1) ‘‘ජානිතබ්බතො’’ති පඨමං කාරණං වත්වා පරවාදිනා ‘‘යදි ජානිතබ්බතො අනිච්චං, නිබ්බානං තෙ අනිච්චං සියා’’ති වුත්තෙ ‘‘න මයා ‘ජානිතබ්බතො’ති කාරණං වුත්තං, ‘ජාතිධම්මතො’ති මයා වුත්තං, තං තයා බධිරතාය අඤ්ඤෙන සල්ලක්ඛිතන්තිආදීනි වදතීති අධිප්පායො. ‘ජානිතබ්බතො’ති වත්වා පුන ‘ජාතිධම්මතො’තිආදීනි වදතී’’ති වුත්තං. ‘‘අවජානිත්වා පුන පටිජානන්තො තං අවජානනං ඉමිනා පටිච්ඡාදෙති නාමා’’ති ලිඛිතං.

2. ජානිත්වා ජානන්තස්ස චාති ජානිත්වා වා ජානන්තස්ස වාති අත්ථද්වයං දීපෙතීති.

3. අපිච මිච්ඡාවාචාපරියාපන්නාති චතුබ්බිධමිච්ඡාවාචාපරියාපන්නා. සීහළාදිනාමභෙදගතාති කෙචි, තස්මා එවං වදතො වචනං, තංසමුට්ඨාපිකා චෙතනාති උභයං වුත්තන්ති මාතිකායං උභින්නං සඞ්ගහිතත්තා. විභඞ්ගෙ තං වචනං යස්මා විනා විඤ්ඤත්තියා නත්ථි, තස්මා ‘‘වාචසිකා විඤ්ඤත්තී’’ති විඤ්ඤත්ති ච දස්සිතා. ‘‘එවං වදතො වචන’’න්ති ලොකවොහාරෙන වත්වා පරමත්ථතො දස්සෙන්තො ‘‘තංසමුට්ඨාපිකා වා චෙතනාති වුත්ත’’න්ති ච වදති. ඔළාරිකෙනෙවාති චෙතනාසමුට්ඨානවාචානං සුඛුමත්තා විසයවසෙනෙව කතාති.

9. දිට්ඨස්ස හොතීති දිට්ඨො අස්ස, අනෙන වා උපචාරජ්ඣානවසෙන න මයා අබ්‍යාවටො මතො, ‘‘න මයා පවන්තො පටො දිට්ඨො’’තිආදිං භණන්තස්ස ච පරමත්ථසුඤ්ඤතං උපාදාය එව ‘‘ඉත්ථිං න පස්සාමි, න ච පුරිස’’න්ති භණන්තස්ස ච න මුසාවාදො.

11. ආපත්තිං ආපජ්ජතියෙවාති එත්ථ ‘‘දුබ්භාසිතාපත්තී’’ති වදන්ති. කස්මා? ‘‘කෙළිං කුරුමානො’’ති වුත්තත්තා. ‘‘වාචා ගිරා…පෙ… වාචසිකා විඤ්ඤත්තී’’ති උජුකං සන්ධාය, කායො න උජුකො.

මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.