පාචිත්තියවණ්ණනා

5. පාචිත්තියකණ්ඩො

1. මුසාවාදවග්ගො

1. මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

1. වාදක්ඛිත්තොති එත්ථ අවිසෙසෙන වාදජප්පවිතණ්ඩසඞ්ඛාතො තිවිධොපි කථාමග්ගො ‘‘වාදො’’ ඉච්චෙව වුත්තොති වෙදිතබ්බො. තෙසු ‘‘තිත්ථියෙහි සද්ධි’’න්ති වචනතො ඨපෙත්වා වාදං ‘‘සෙසා’’ති වදන්ති. ඡලජාතිනිග්ගහට්ඨානකුසලතාය කදාචි කත්ථචි අවජානිත්වා පටිජානාති, තථා පුබ්බෙ කිඤ්චි වචනං පටිජානිත්වා පච්ඡා අවජානාති. එවං වා අඤ්ඤථා වා අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරති. එවං පවත්තො සම්පජානමුසා භාසං පටිස්සුණිත්වා අසච්චායන්තො සඞ්කෙතං කත්වා විසංවාදෙන්තො එවං සො වාදක්ඛිත්තො සමානො පාචිත්තියවත්ථුඤ්ච පරිපූරෙන්තො විචරතීති එවමධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අත්තනො වාදෙති එත්ථ ‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති (ධ. ප. 279; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 7; නෙත්ති. 5; මහානි. 27) පඨමමාරද්ධෙ අත්තනො වාදෙ. ‘‘යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති (සං. නි. 3.15) නො සමයො. ‘‘සබ්බෙ ධම්මා’’ති වුත්තෙ නිබ්බානම්පි සඞ්ගහං ගච්ඡති. ‘‘නිබ්බානං පරමං සුඛ’’න්ති (ධ. ප. 203-204; ම. නි. 2.215) වුත්තත්තා පන තං න දුක්ඛං. නො ඨානමෙතං විජ්ජති. අයං පරවාදී ‘‘යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති සුත්තං දස්සෙත්වා සිද්ධන්තං සම්භමෙත්වා ‘‘විරොධි විරුද්ධො’’ති වුත්තං දොසං ආරොපෙස්සතීති තස්මිං පඨමවාදෙ කඤ්චි දොසං සල්ලක්ඛෙන්තො ආරොපිතෙ වා දොසෙ අනාරොපිතෙ වා ‘‘නායං මම වාදො’’ති තං අවජානිත්වා ‘‘නිබ්බානන්ත්වෙව සස්සත’’න්ති, ‘‘අනත්තා ඉති නිච්ඡයා’’ති ච සුත්තං දිස්වා තස්ස පඨමවාදස්ස නිද්දොසතං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘මමෙව අයං වාදො’’ති තමෙව පච්ඡා පටිජානාති. එවං තත්ථ යථාවුත්තමානිසංසං සල්ලක්ඛෙන්තො තං පටිජානිත්වා යදි අනත්තා සබ්බෙ ධම්මා, ධම්මා එව න තෙ භවන්ති. සභාවං ධාරෙන්තීති හි ‘‘ධම්මා’’ති වුච්චන්ති.

අයඤ්ච අත්ත-සද්දො සභාවවාචීති එවං ආරොපිතෙ වා දොසෙ අනාරොපිතෙ වා දොසොති සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘නායං මම වාදො’’ති තමෙව පඨමවාදං පච්ඡා අවජානාති. අථ සො පරවාදී සපක්ඛං පටිසෙධෙ පටිජානනත්තාපනයනං. පටිජානාති පත්‍යාස්ස ඉති වචනතො ‘‘පටිඤ්ඤා අඤ්ඤා සො නාම තෙ නිග්ගහො’’ති වුත්තො. සභාවාතිරිත්තං අත්ථං පටිසෙධාධිප්පායතො සභාවතො අතිරිත්තං බාලපරිකප්පිතමත්තානං සන්ධාය ‘‘අනත්තා සබ්බෙ ධම්මා’’ති මෙ පටිඤ්ඤාතකථා, සා ච තදවත්ථායෙවාති න මෙ තං පටිඤ්ඤාතත්තාපනයනං අත්ථි, ‘‘නායං මම වාදො’’ති අවජානනං පන සභාවසඞ්ඛාතං අත්තානං සන්ධාය ‘‘අනත්තා සබ්බෙ ධම්මා’’ති න වදාමීති අධිප්පායෙන කතන්ති ඉමිනා අඤ්ඤෙන කාරණෙන තං පුබ්බෙ පටිඤ්ඤාතත්තාපනයනං කාරණං පටිච්ඡාදෙති. ‘‘අනත්තා සබ්බෙව ධම්මා’’ති න වත්තබ්බං ‘‘අත්ත-සද්දස්ස සභාවවාචිත්තා’’ති ඉදං කාරණං පටිච්ච තෙන පුබ්බෙ පටිඤ්ඤාතත්තාපනයනං කතං. තමඤ්ඤකාරණං පච්ඡා දස්සිතෙන අඤ්ඤෙන කාරණෙන පටිච්ඡාදෙතීති අධිප්පායො.

යස්මා න කෙවලං යථාදස්සිතනයෙන සො අත්ථමෙව අවජානාති, පටිජානාති ච, කින්තු වචනම්පි, තස්මා අට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 1) ‘‘ජානිතබ්බතො’’ති පඨමං කාරණං වත්වා පරවාදිනා ‘‘යදි ජානිතබ්බතො අනිච්චං, නිබ්බානං තෙ අනිච්චං සියා’’ති වුත්තෙ ‘‘න මයා ‘ජානිතබ්බතො’ති කාරණං වුත්තං, ‘ජාතිධම්මතො’ති මයා වුත්තං, තං තයා බධිරතාය අඤ්ඤෙන සල්ලක්ඛිතන්තිආදීනි වදතීති අධිප්පායො. ‘ජානිතබ්බතො’ති වත්වා පුන ‘ජාතිධම්මතො’තිආදීනි වදතී’’ති වුත්තං. ‘‘අවජානිත්වා පුන පටිජානන්තො තං අවජානනං ඉමිනා පටිච්ඡාදෙති නාමා’’ති ලිඛිතං.

2. ජානිත්වා ජානන්තස්ස චාති ජානිත්වා වා ජානන්තස්ස වාති අත්ථද්වයං දීපෙතීති.

3. අපිච මිච්ඡාවාචාපරියාපන්නාති චතුබ්බිධමිච්ඡාවාචාපරියාපන්නා. සීහළාදිනාමභෙදගතාති කෙචි, තස්මා එවං වදතො වචනං, තංසමුට්ඨාපිකා චෙතනාති උභයං වුත්තන්ති මාතිකායං උභින්නං සඞ්ගහිතත්තා. විභඞ්ගෙ තං වචනං යස්මා විනා විඤ්ඤත්තියා නත්ථි, තස්මා ‘‘වාචසිකා විඤ්ඤත්තී’’ති විඤ්ඤත්ති ච දස්සිතා. ‘‘එවං වදතො වචන’’න්ති ලොකවොහාරෙන වත්වා පරමත්ථතො දස්සෙන්තො ‘‘තංසමුට්ඨාපිකා වා චෙතනාති වුත්ත’’න්ති ච වදති. ඔළාරිකෙනෙවාති චෙතනාසමුට්ඨානවාචානං සුඛුමත්තා විසයවසෙනෙව කතාති.

9. දිට්ඨස්ස හොතීති දිට්ඨො අස්ස, අනෙන වා උපචාරජ්ඣානවසෙන න මයා අබ්‍යාවටො මතො, ‘‘න මයා පවන්තො පටො දිට්ඨො’’තිආදිං භණන්තස්ස ච පරමත්ථසුඤ්ඤතං උපාදාය එව ‘‘ඉත්ථිං න පස්සාමි, න ච පුරිස’’න්ති භණන්තස්ස ච න මුසාවාදො.

11. ආපත්තිං ආපජ්ජතියෙවාති එත්ථ ‘‘දුබ්භාසිතාපත්තී’’ති වදන්ති. කස්මා? ‘‘කෙළිං කුරුමානො’’ති වුත්තත්තා. ‘‘වාචා ගිරා…පෙ… වාචසිකා විඤ්ඤත්තී’’ති උජුකං සන්ධාය, කායො න උජුකො.

මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ඔමසවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

13. ‘‘පුන අරෙ පත්තෙති පුන තං ඨානං පරිවට්ටෙත්වා ආගතෙ අඤ්ඤස්මිං අරෙ’’ති ලිඛිතං. පතිට්ඨිතාරප්පදෙසන්ති භූමිං. පුන අරෙති පුන තස්මිංයෙව අරෙ භූමිං පත්තෙති අත්ථොති කෙචි, තං න සුන්දරං විය. ජාපිතොති පරාජිතො, ‘‘පරාජිතො’’ති වා පාඨො. පාපෙසීති අභිභවසි. මනාපං භාසමානස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ගරුං භාරං. උදබ්බහීති ආකඩ්ඪීති අත්ථො, අනාදරත්ථෙ වා සාමිවචනං. ධනඤ්ච නං අලාභෙසීති යථා සො ධනං අලභි, තථා අකාසීති අධිප්පායො.

15. පුබ්බෙති නිදානෙ. අවකණ්ණකන්ති ඡින්නකණ්ණකනාමං. ජවකණ්ණකන්ති වඞ්කකණ්ණකනාමං. ධනිට්ඨකං ධනවඩ්ඪකනාමං, සිරිවඩ්ඪකනාමං කුලවඩ්ඪකස්සෙව නාමං. තච්ඡකකම්මන්ති ඛණනකම්මකාරා කොට්ඨකා, පාසාණකම්මකාරාති කෙචි. ‘‘මුද්දාති පබ්බගණනා. ගණනාති මහාගණනා’’ති පොරාණගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ‘‘මධුමෙහං ඔමෙහ’’න්ති ලිඛිතං. ථූලකායස්ස මංසූපචයොති එකෙ. යභ මෙථුනෙ. වීතරාගතාදීහි අක්කොසන්තොපි කිලෙසෙහෙව කිර අක්කොසති නාම, තථා ‘‘සොතාපන්නො’’ති අක්කොසන්තො ආපත්තියා අක්කොසති නාමාති එකෙ. ලිඞ්ගායත්තත්තා අච්චොදාතාදිපි ලිඞ්ගමෙව ජාතං.

16. සබ්බත්ථ වදෙතීති උද්දෙසො. භණතීති විත්ථාරො. වදෙතීති වා ඉමිනා පරවිඤ්ඤාපනං දීපෙති.

26. අඤ්ඤාපදෙසවාරෙසු පන ‘‘එවං වදෙතී’’ති වුත්තං. කස්මා? පුබ්බෙ දස්සිතඋද්දෙසක්කමනිදස්සනත්ථං. පුබ්බෙපි ‘‘හීනෙන හීනං, හීනෙන උක්කට්ඨං, උක්කට්ඨෙන හීනං, උක්කට්ඨෙන උක්කට්ඨ’’න්ති ජාත්‍යාදීසු එකෙකස්මිං චතුධා චතුධා දස්සිතඋද්දෙසක්කමස්ස නිදස්සනං ‘‘එව’’න්ති ඉමිනා කරොති. ‘‘හීනෙන හීනං වදෙතී’’ති වුත්තට්ඨානෙයෙව හි ‘‘එවං වදෙතී’’ති වුත්තෙ සො ආකාරො නිදස්සිතො හොතීති අධිප්පායො. අඤ්ඤථා අඤ්ඤාපදෙසෙන සො ආකාරො න සම්භවතීති ආපජ්ජති. න සම්භවති එවාති චෙ? න, විසෙසකාරණාභාවා, තත්ථ අනාපත්තිප්පසඞ්ගතො, අනියමනිද්දෙසෙන අනියමත්ථසම්භවතො ච. ‘‘සන්ති ඉධෙකච්චෙ චණ්ඩාලා’’තිආදිනා හි අනියමනිද්දෙසෙන චණ්ඩාලං වා අචණ්ඩාලං වා සන්ධාය භණන්තස්ස ආපත්තීති අනියමත්ථො සම්භවතීති අධිප්පායො. යදි එවං එත්තකමෙව වත්තබ්බං තාවතා පුබ්බෙ දස්සිතඋද්දෙසක්කමනිදස්සනසිද්ධිතොති? න, ‘‘වදෙතී’’ති ඉමිනා අයොජිතෙ ‘‘එව’’න්ති පදෙ ඉමං නාම ආකාරං දස්සෙතීති අනවබොධතො. අඤ්ඤාපදෙසනයෙපි පරවිඤ්ඤාපනෙයෙව දුක්කටපාචිත්තියං වියාති නියමනපයොජනං වා ‘‘වදෙතී’’ති පදන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා අත්තනො සමීපෙ ඨත්වා අඤ්ඤං භික්ඛුං ආණාපෙන්තො හීනෙන හීනං වදෙති භණති, ආපත්ති පාචිත්තියස්ස. සචෙ සයං හීනො හීනෙන හීනං චණ්ඩාලං…පෙ… පුක්කුසං ‘‘පුක්කුසො’’ති භණති ආපත්ති වාචාය වාචාය පාචිත්තියස්ස, එස නයො අඤ්ඤාපදෙසවාරෙසුපීති යොජනා වෙදිතබ්බා. අයමත්ථො දුට්ඨදොසෙසු පරියෙසිතබ්බො. අඤ්ඤථා ‘‘වදෙති භණතී’’ති එතෙසං අඤ්ඤතරං උභයත්ථ අනඤ්ඤාපදෙසවාරඅඤ්ඤාපදෙසවාරෙසු, විසෙසෙන වා අඤ්ඤාපදෙසවාරෙසු නිරත්ථකං ආපජ්ජති විනායෙව තෙන වචනසිලිට්ඨතාසම්භවතො. අත්තතො පාළියං අවුත්තත්තා පනෙත්ථ ‘‘සාණත්තික’’න්ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්‍රායං පදසන්ධි වදෙතීති වද ඉතීති. අසම්මුඛා වදන්තස්ස දුක්කටං ‘‘සම්මුඛා පන සත්තහිපි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි වදන්තස්ස දුක්කට’’න්ති අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තත්තා. දවකම්‍යතා නාම කෙළි, තං දස්සෙතුං ‘‘හසාධිප්පායතා’’ති වුත්තං. ‘‘අසම්මුඛාපි දවකම්‍යතාය වදන්තස්ස දුබ්භාසිතමෙවා’’ති ආචරියා වදන්ති. පාපගරහිතාය කුජ්ඣිත්වාපි වදන්තස්ස දුක්කටං, අසම්මුඛා අනාපත්තීති.

ඔමසවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදවණ්ණනා

36-7. ‘‘ඉමස්ස සුත්වා අමුස්සා’’ති පාඨො. ‘‘ඉමෙසං සුත්වා’’ති න සුන්දරං. භෙදායපීති භෙදාය. තිණ්ණම්පි භික්ඛුභාවතොයෙව නිපජ්ජනතො ‘‘භික්ඛූනං පෙසුඤ්ඤෙ’’ති බහුවචනං කතං.

38-9. ‘‘ඉත්ථන්නාමො ආයස්මා චණ්ඩාලො…පෙ… පුක්කුසොති භණතී’’ති වත්වා පෙසුඤ්ඤං උපසංහරතීති යොජනා. අඤ්ඤථා ‘‘පුක්කුසොති භණතී’’ති වත්තබ්බතා ආපජ්ජති. එත්ථ අනුපසම්පන්නවාරො ලබ්භමානොපි න උද්ධටො ඔමසවාදෙ දස්සිතනයත්තා, සඞ්ඛෙපතො අන්තෙ දස්සෙතුකාමතාය වා. තථා හි අන්තෙ තීණි දුක්කටානි දස්සිතානි. තානි පන දස්සෙන්තො භගවා යස්මා ‘‘උපසම්පන්නස්ස සුත්වා උපසම්පන්නස්ස පෙසුඤ්ඤං උපසංහරතී’’ති වුත්තානං ද්වින්නං පදානං අඤ්ඤතරවිපල්ලාසවසෙන වා උභයවිපල්ලාසවසෙන වා පාචිත්තියන්ති කත්වා ද්වෙපි තානි එකතො වුත්තානීති දස්සෙතුකාමො, තස්මා සබ්බපඨමංයෙව ‘‘උපසම්පන්නො උපසම්පන්නස්ස සුත්වා උපසම්පන්නස්ස පෙසුඤ්ඤං උපසංහරති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති ආහ. ‘‘ද්වීසු පනෙතෙසු යස්මා පාරාජිකං අජ්ඣාපන්නොපි උපසම්පන්නො තාදිසංයෙව උපසම්පන්නං ඛුංසෙතුකාමො ඔමසති, තාදිසස්ස සුත්වා තාදිසස්ස පෙසුඤ්ඤං උපසංහරති, ආපත්ති පාචිත්තියස්ස, තස්මා ‘උපසම්පන්නො’ති ඉදං ආදිපදං සබ්බත්ථ වුත්ත’’න්ති කෙචි වදන්ති, තං න යුත්තං, අනවසෙසආපත්තිං ආපන්නස්ස පුන ආපත්තියා අසම්භවතො, තස්මා කෙවලං මාතිකායං භික්ඛුපදාභාවතොයෙව ‘‘භණති උපසංහරතී’’ති පදානං කාරකනිද්දෙසාභාවෙ අසම්භවතො එව තං ආදිපදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉදං පාළිලෙසාභාවතො අනාණත්තිකමෙව. ‘‘න පියකම්‍යස්ස, න භෙදාධිප්පායස්සා’’ති උපසංහරණාපෙක්ඛං සාමිවචනං තුණ්හීභූතස්ස වචනප්පයොජනාභාවතො, තෙන වුත්තං ‘‘පාපගරහිතාය භණන්තස්ස අනාපත්තී’’ති.

පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පදසොධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා

45-6. සබ්බමෙතං පදසො ධම්මො නාමාති එත්ථ ධම්මො නාම බුද්ධභාසිතොති එවං සම්බන්ධො. අක්ඛරසමූහොති අසමත්තපදෙ. පච්චෙකබුද්ධභාසිතං බුද්ධභාසිතෙ එව. අනුපාසකගහට්ඨෙහි භාසිතො ඉසිභාසිතාදිසඞ්ගහං ගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං. කත්ථචි පොත්ථකෙ ‘‘දෙවතාභාසිතො’’ති පදං නත්ථි, යත්ථ අත්ථි, සා පාළි. ගාථාබන්ධෙපි ච එස නයොති එකමෙව අක්ඛරං වත්වා ඨානං ලබ්භති එව. ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිසුත්තං භණාපියමානො එකාරං වත්වා තිට්ඨති චෙ, අන්වක්ඛරෙන පාචිත්තියං, අපරිපුණ්ණපදං වත්වා ඨිතෙ අනුබ්‍යඤ්ජනෙන. පදෙසු එකං පඨමපදං විරුජ්ඣති චෙ, අනුපදෙන පාචිත්තියං. අට්ඨකථානිස්සිතොති අට්ඨකථානිස්සිතවසෙන ඨිතො. පුබ්බෙ පකතිභාසාය වුත්තං අට්ඨකථං සන්ධාය. පාළිනිස්සිතොති පාළියං එවාගතො. මග්ගකථාදීනිපි පකරණානි.

48. උපචාරන්ති ද්වාදසහත්ථං. ‘‘ඔපාතෙතීති එකතො භණති සමාගච්ඡතී’’ති ලිඛිතං. කිඤ්චාපි අපලාලදමනම්පි සීලුපදෙසොපි භගවතො කාලෙ උප්පන්නො, අථ ඛො තෙසු යං යං බුද්ධවචනතො ආහරිත්වා වුත්තං, තං තදෙව ආපත්තිවත්ථු හොතීති විඤ්ඤාපනත්ථං මහාඅට්ඨකථායං ‘‘වදන්තී’’ති වචනෙහි සිථිලං කතං. බුද්ධවචනතො ආහරිත්වා වුත්තස්ස බහුලතාය තබ්බහුලනයෙන තෙසු ආපත්ති වුත්තා, තස්මා මහාපච්චරියං තස්සාධිප්පායො පකාසිතොති අත්ථො. ‘‘සබ්බෙසමෙව වචනන්ති අපරෙ’’ති වුත්තං. සචෙ ආචරියො ඨිතො නිසින්නානං පාඨං දෙති, ‘‘න ඨිතො නිසින්නස්ස ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති වුත්තාපත්තිං නාපජ්ජතීති එකෙ. තෙසම්පි පාඨදානං ධම්මදෙසනතො න අඤ්ඤන්ති තං න යුත්තං, ඡත්තපාණිකාදීනං පාඨදානෙන අනාපත්තිප්පසඞ්ගතො, ආපත්තිභාවො ච සිද්ධො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘උභො අත්ථං න ජානන්ති, උභො ධම්මං න පස්සරෙ;

යො චායං මන්තං වාචෙති, යො චාධම්මෙනධීයතී’’ති. (පාචි. 647);

එත්ථ අධීයතීති අත්ථො, තස්මා පාඨදානම්පි ධම්මදෙසනාව. සෙඛියට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 634) ‘‘ධම්මපරිච්ඡෙදො පනෙත්ථ පදසොධම්මෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං, තස්මා අයමෙව ධම්මො සබ්බත්ථ ධම්මපටිසංයුත්තසික්ඛාපදෙසු වෙදිතබ්බො. යදි එවං සඞ්ඛාරභාසාදිවසෙන චිත්තධම්මං දෙසෙන්තස්ස සෙඛියවසෙන අනාපත්ති සියා, තතො ඡපකජාතකවිරොධො. තත්ථ මන්තානං බාහිරගන්ථත්තාති චෙ? න, තදධිප්පායාජානනතො. අයඤ්හි තත්ථ අධිප්පායො ‘‘බාහිරකගන්ථසඞ්ඛාතම්පි මන්තං උච්චෙ ආසනෙ නිසින්නස්ස වාචෙතුං මෙ භික්ඛවෙ අමනාපං, පගෙව ධම්මං දෙසෙතු’’න්ති. ‘‘තදාපි මෙ, භික්ඛවෙ, අමනාපං නීචෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා උච්චෙ ආසනෙ නිසින්නස්ස මන්තං වාචෙතුං, කිමඞ්ගං පන එතරහි…පෙ… ධම්මං දෙසෙතු’’න්ති (පාචි. 647) හි අයං පාළි යථාවුත්තමෙව අධිප්පායං දීපෙති, න අඤ්ඤං. තෙනෙව ‘‘මන්තං වාචෙතුං ධම්මං දෙසෙතු’’න්ති වචනභෙදො කතො. අඤ්ඤථා උභයත්ථ ‘‘ධම්මං දෙසෙතු’’මිච්චෙව වත්තබ්බන්ති.

මයා සද්ධිං මා වදාතිආදිම්හි පන අනුගණ්ඨිපදෙ එවං වුත්තො ‘‘සචෙ භික්ඛු සාමණෙරෙන සද්ධිං වත්තුකාමො, තථා සාමණෙරොපි භික්ඛුනා සද්ධිං වත්තුකාමො සහසා ඔපාතෙති, ‘යෙභුය්‍යෙන පගුණං ගන්ථං භණන්තං ඔපාතෙතී’’තිආදීසු විය අනාපත්ති, න හි එත්තාවතා භික්ඛු සාමණෙරස්ස උද්දිසති නාම හොති. යස්මා මහාඅට්ඨකථායං නත්ථි, තස්මාපි යුත්තමෙවෙතං. සචෙ තත්ථ විචාරෙත්වා පටික්ඛිත්තං සියා ආපත්ති, කිරියාකිරියඤ්ච නාපජ්ජති. කස්මා? යස්මා චිත්තෙන එකතො වත්තුකාමො, අථ ඛො නං ‘එකතො මා වදා’ති පටික්ඛිපිත්වාපි එකතො වදන්තො ආපජ්ජති. අවත්තුකාමස්ස සහසා විරජ්ඣිත්වා එකතො වදන්තස්ස අනාපත්ති, තෙන වුත්තං ‘මයා සද්ධිං මා වදාති වුත්තො යදි වදති, අනාපත්තී’ති. තථාපි ආචරියානං මතිමනුවත්තන්තෙන එවරූපෙසු ඨානෙසු යථාවුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං. කස්මා? යස්මා මහාඅට්ඨකථායං නත්ථි, නත්ථිභාවතොයෙව ආපත්ති. සචෙ තත්ථ අනාපත්තිඅවචනං න සම්භවති අයමට්ඨානත්තා’’ති.

තත්‍රායං විචාරණා – ‘‘මයා සද්ධිං මා වදා’’ති වුත්තො යදි වදති, භික්ඛුනො අනාපත්තීති යුත්තමෙතං භික්ඛුනො වත්තුකාමතායාභාවතො, භාවෙපි සජ්ඣායකරණාදීසු තීසු අනාපත්තිතො ච. අථ සාමණෙරෙන බ්‍යත්තතාය ‘‘මයා සද්ධිං මා වදා’’ති වුත්තො භික්ඛු අබ්‍යත්තතාය වදති, ආපත්ති එව වත්තුකාමතාසබ්භාවතො. සහසා චෙ වදති, අනාපත්ති තදභාවතො. සචෙ භික්ඛු එවං ‘‘මයා සද්ධිං මා වදා’’ති වත්වා තෙන සද්ධිං සයං වදති, ආපත්ති එව. න හි එතං සික්ඛාපදං කිරියාකිරියං. යදි එතං සික්ඛාපදං කිරියාකිරියං භවෙය්‍ය, යුත්තං. තත්ථ අනාපත්තීති අධිප්පායො. මහාපච්චරියං ඉමිනාව අධිප්පායෙන ‘‘මයා සද්ධිං මා වදා’’ති වුත්තං සියා. න හි සාමණෙරස්ස කිරියා ඉධ පමාණන්ති, ඉමස්මිං පන අධිප්පායෙ වුත්තෙ අතියුත්තංවාති අත්ථො. අක්ඛරත්ථො බ්‍යඤ්ජනත්ථො. කිඤ්චාපි ‘‘යඤ්ච පදං යඤ්ච අනුපදං යඤ්ච අන්වක්ඛරං යඤ්ච අනුබ්‍යඤ්ජනං, සබ්බමෙතං පදසොධම්මො නාමා’’ති වුත්තං, තථාපි ‘‘පදෙන වාචෙති, පදෙ පදෙ ආපත්ති පාචිත්තියස්ස, අක්ඛරාය වාචෙති, අක්ඛරක්ඛරාය ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති ඉදමෙව ද්වයං යොජිතං, තං කස්මාති චෙ? පදෙන අනුපදඅනුබ්‍යඤ්ජනානං සඞ්ගහිතත්තා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අනුපදන්ති දුතියපාදො. අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති පුරිමබ්‍යඤ්ජනෙන සදිසං පච්ඡාබ්‍යඤ්ජන’’න්ති (පාචි. අට්ඨ. 45), තස්මා අනුපදෙකදෙසමත්තමෙව අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති සිද්ධං. ‘‘අක්ඛරානුබ්‍යඤ්ජනසමූහො පද’’න්ති ච වුත්තත්තා පදමත්තමෙව වත්තබ්බං තෙන අනුපදාදිත්තයග්ගහණතොති චෙ? න වත්තබ්බං වචනවිසෙසතො. පදෙන වාචෙන්තො හි පදෙ වා අනුපදෙ වා අනුබ්‍යඤ්ජනෙ වා ආපත්තිං ආපජ්ජති. න අක්ඛරෙන. අක්ඛරෙන වාචෙන්තො පන පදාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං ආපජ්ජති. න හි ‘‘වරො වරඤ්ඤූ වරදො වරාහරො’’තිආදිම්හි පඨමං ව-කාරං වාචෙන්තො දුතියාදිව-කාරෙ ඔපාතෙති, පඨමං රො-කාරං වාචෙන්තො දුතියරො-කාරෙ ඔපාතෙති, පඨමං ර-කාරං වාචෙන්තො දුතියර-කාරෙ ඔපාතෙති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති සම්භවති. අනුබ්‍යඤ්ජනානුලොමතො සම්භවති එවාති චෙ? න, ‘‘පදෙ පදෙ ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති ඉමිනා විරුද්ධත්තා. ඉදඤ්හි වචනං එකස්මිං පදෙ එකා ආපත්තීති දීපෙති. ‘‘රූපං අනිච්චන්ති වුච්චමානො රූති ඔපාතෙතී’’ති වචනතො සකලං පාදං වාචෙන්තස්ස පඨමඅක්ඛරමත්තෙ එකතො වුත්තෙ ආපත්තීති සිද්ධන්ති චෙ? න, ‘‘අක්ඛරක්ඛරාය ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති ඉමිනා විරුද්ධත්තා, තස්මා රූති ඔපාතෙතීති වත්තුං අසම්භවතො රූ-කාරස්ස යථාවුත්තධම්මපරියාපන්නභාවසිද්ධිතො තං අවත්වා කෙවලං අක්ඛරාය වාචෙන්තස්ස යථාවුත්තධම්මපරියාපන්නඅක්ඛරභාවදස්සනත්ථං ‘‘රූපං අනිච්චන්ති වුච්චමානො’’ති වුත්තං, වචනසිලිට්ඨතාවසෙන වා අනුබ්‍යඤ්ජනෙ වෙදනාවචනං වියාති වෙදිතබ්බං.

පදසොධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඨමසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා

50. ‘‘න සහසෙය්‍යං කප්පෙතබ්බ’’න්ති භාවවසෙන වුත්තං, කෙසුචි ‘‘න සහසෙය්‍යා කප්පෙතබ්බා’’ති පාඨො, න කප්පෙතබ්බා භික්ඛුනාති පඤ්ඤත්තන්ති අධිප්පායො. ‘‘අපස්සෙනං වාති වායිමමඤ්චකමෙව හොතී’’ති ලිඛිතං. යං එතෙසං න කප්පති, තං තෙසම්පීති උපජ්ඣායාදීනං සන්තිකං අගන්ත්වා සහසෙය්‍යං කප්පෙය්‍යාති පාඨසෙසො.

52. ‘‘අනුපසම්පන්නො නාම භික්ඛුං ඨපෙත්වා අවසෙසො’ති වුත්තත්තා මාතුගාමො අනුපසම්පන්නොති චතුත්ථරත්තියං මාතුගාමො ද්වෙපි සහසෙය්‍යාපත්තියො ජනෙතීති අපරෙ’’ති වුත්තං, ‘‘භික්ඛුං ඨපෙත්වා…පෙ… පන්නොති පාරාජිකවත්ථුභූතො තිරච්ඡානපුරිසො අධිප්පෙතො’’ති ච, උභයම්පි වීමංසිතබ්බං. දුතියසික්ඛාපදෙ මාතුගාමො නාමාති මනුස්සිත්ථිංයෙව ගහෙත්වා යක්ඛී පෙතී තිරච්ඡානගතා පාරාජිකවත්ථුභූතා න ගහිතා තෙසු දුක්කටත්තා. ‘‘සචෙ පන අත්තනොපි සික්ඛාපදෙ දුක්කටං භවෙය්‍ය, අථ කස්මා පඨමසික්ඛාපදෙ පාචිත්තිය’’න්ති ච වුත්තං. ‘‘අපරික්ඛිත්තෙ පමුඛෙ අනාපත්තී’’ති සීහළට්ඨකථාවචනං, තස්සත්ථං දීපෙතුං අන්ධකට්ඨකථායං ‘‘භූමියං විනා ජගතියා පමුඛං සන්ධාය කථිත’’න්ති වුත්තං. පුන වසතීති චතුත්ථදිවසෙ වසති. භික්ඛුනිපන්නෙති භික්ඛුම්හි නිපන්නෙ. සන්නිපතිතමණ්ඩපං නාම මහාවිහාරෙ සන්නිපාතට්ඨානං. ‘‘තීණි ච දිවසානි දුක්කටඛෙත්තෙ වසිත්වා චතුත්ථෙ දිවසෙ සහසෙය්‍යාපත්තිපහොනකෙ සයති, පාචිත්තියෙවා’’ති එකච්චෙ වදන්ති කිර, තං න යුත්තං.

පඨමසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. දුතියසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා

55. ‘‘අථ ඛො තෙ මනුස්සා’’ති ච ‘‘තෙ අද්ධිකා’’ති ච පාඨො. ‘‘එකරත්ත’’න්තිපි අත්ථි, සො න සුන්දරො. පණ්ඩකෙ පාළියං දුක්කටස්ස වුත්තත්තා ‘‘උභතොබ්‍යඤ්ජනෙහි මූලාපත්තීති දිස්සතී’’ති, ‘‘අනිමිත්තාදයො ඉත්ථියොවා’’ති ච වදන්ති උභතොබ්‍යඤ්ජනකෙ වුත්තං විය. කිඤ්චාපි මතිත්ථී පාරාජිකවත්ථු හොති, අනුපාදින්නපක්ඛෙ ඨිතත්තා පන ඉධ ආපත්තිං න කරොති. පාරාජිකාපත්තිට්ඨානඤ්චෙත්ථ න ඔලොකෙතබ්බං.

දුතියසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදවණ්ණනා

66. ‘‘විඤ්ඤූ පටිබලා’’ති වචනතො අවිඤ්ඤූ ඉත්ථියාපි දෙසෙන්තස්ස අනාපත්ති. ඉධ යක්ඛීආදයො මනුස්සිත්ථී විය අනොළාරිකත්තා දුක්කටවත්ථුකා ජාතා. තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහිත්ථියා පටිබලතාය වුත්තත්තා ඉතරාපි දුක්කටවත්ථුයෙවාති එකෙ. ‘‘මාතුගාමායා’’ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං. ‘‘අට්ඨකථාදිපාඨං ඨපෙත්වා දමිළාදිනා යථාරුචි කථෙතුං ලභති කිරා’’ති ලිඛිතං, යථා යක්ඛීආදයො දුක්කටවත්ථුකා ජාතා, තථා පුරිසවිග්ගහං ගහෙත්වා ඨිතෙන යක්ඛාදිනා සද්ධිං ඨිතස්ස මාතුගාමස්ස ධම්මං දෙසෙන්තො දුක්කටං අනාපජ්ජිත්වා කස්මා පාචිත්තියමාපජ්ජතීති චෙ? ඊසකම්පි දුතියපක්ඛං අභජනතො. මනුස්සමාතුගාමොපි න දුතියො, පගෙව යක්ඛාදයොති. න දුතියානියතෙ තස්ස දුතියත්තාති චෙ? න තත්ථ දුට්ඨුල්ලවාචාපෙක්ඛා දුතියතා, කින්තු නිසජ්ජාපෙක්ඛා, ඉධ ච න නිසජ්ජමත්තං, කින්තු දෙසනා ඉධාධිප්පෙතා. සා ච නිපජ්ජනතො ඔළාරිකා, තස්මා අසමත්ථනිදස්සනං.

ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. භූතාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා

67. ‘‘චතුත්ථපාරාජිකවත්ථු ච ඉදඤ්ච එකමෙවා’’ති වුත්තං, න යුත්තං. කස්මා? තත්ථ ‘‘මොඝපුරිසා’’ති වුත්තත්තා. තෙ අරියමිස්සකා න හොන්තීති ද්වෙපි එකසදිසානීති මම තක්කො. ‘‘අරියාපි පටිජානිංසු, තෙසම්පි අබ්භන්තරෙ විජ්ජමානත්තා උත්තරිමනුස්සධම්මස්සා’’ති ලිඛිතං. ‘‘සබ්බෙපි භූතං භගවාති පුථුජ්ජනඅරියානං උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස ආරොචිතත්තා ‘භූත’න්ති වුත්තං, න අත්තනො උත්තරිමනුස්සධම්මං සන්ධායාති අපරෙ’’ති වුත්තං.

77. පුබ්බෙ අවුත්තෙහීති චතුත්ථපාරාජිකෙ අවුත්තෙහීති.

භූතාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා

78-80. ‘‘තෙනෙව හත්ථෙන උපක්කමිත්වා අසුචිං මොචෙසී’’ති පාඨො සම්පතිපාඨො සුන්දරො. අපලොකෙත්වාව කාතබ්බා. නො චෙ, පාළියංයෙව වුත්තං සියා. ‘‘ඔත්තප්පෙනා’’ති වත්තබ්බෙ රුළ්හීවසෙන පරෙසු ‘‘හිරොත්තප්පෙනා’’ති වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං උත්තානත්තා න වුත්තං, පාචිත්තියාසම්භවදස්සනෙනෙව හි දුක්කටන්ති සිද්ධං.

83. තත්ථ ‘‘කම්ම’’න්ති වුත්තඅජ්ඣාචාරෙපි පරියාපන්නත්තා තං තස්ස දණ්ඩකම්මවත්ථු. ‘‘තත්ථ කම්මං ආපන්නො’’ති පුබ්බෙපි ලිඛිතං. මහාඅට්ඨකථායං ‘‘අත්තකාමං ආපන්නො’’ති පාඨො, ‘‘අයමෙව ගහෙතබ්බො’’ති වදන්ති, වීමංසිතබ්බං.

දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. පථවීඛණනසික්ඛාපදවණ්ණනා

86. කටසක්ඛරා සෙතමත්තිකා විය මුදුකා සක්ඛරජාති. ‘‘අකතපබ්භාරෙති අවලඤ්ජිතබ්බට්ඨානදස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති ලිඛිතං. ‘‘අනොවස්සකට්ඨානදස්සනත්ථ’’න්ති වත්තබ්බං. මූසිකුක්කුරන්ති මූසිකාහි උද්ධටපංසු. සුද්ධචිත්තාති කිඤ්චාපි ‘‘එවං පවට්ටිතෙ පථවී භිජ්ජිස්සතී’’ති ජානන්ති, නො පන චෙ පථවීභෙදත්ථිකා, සුද්ධචිත්තා නාම හොන්ති. පංසුආදයො ද්වෙ කොට්ඨාසා ආපත්තිකරා. කෙචි ‘‘සබ්බච්ඡන්නාදීසු උපඩ්ඪෙ දුක්කටස්ස වුත්තත්තා සචෙ දුක්කටං, යුත්ත’’න්ති වදන්ති. තත්ථ යුත්තං තාදිසස්ස වත්ථුනො සම්භවා, ඉධ පන ජාතපථවී ච අජාතපථවී චාති ද්වෙයෙව වත්ථූනි, තස්මා ද්වින්නං එකෙන භවිතබ්බන්ති න යුත්තං. එත්ථාපි දුක්කටවචනං අත්ථීති චෙ? තං පන සඤ්ඤාවසෙන, න වත්ථුවසෙනාති න යුත්තමෙව.

87. අග්ගිං කාතුං වට්ටතීති එත්ථ එත්තාවතා උසුමං ගණ්හාති, තස්මා වට්ටතීති කෙචි. එවං සති පථවියා අග්ගිම්හි කතෙ දූරතොපි භූමි උණ්හා හොති, තත්තකං කොපෙතබ්බං සියා, න ච කප්පති, තස්මා යස්මිං ඨානෙ පතති, තං සො අග්ගි ඩහති, තස්මා වට්ටතීති එකෙ. අඩහිතෙපි ‘‘අදඩ්ඪාය පථවියා අග්ගිං ඨපෙතුං න වට්ටතී’’ති වුත්තත්තා අත්තනා පාතනායෙව දොසො පතිතෙ උපදාහෙති වෙදිතබ්බං.

පථවීඛණනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමත්තො වණ්ණනාක්කමෙන මුසාවාදවග්ගො පඨමො.

2. භූතගාමවග්ගො

1. භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා

89. ඵරසුං නිග්ගහෙතුං අසක්කොන්තොති දස්සිතභාවං ජානාපෙති. කස්මා අයං ඵරසුං උග්ගිරීති චෙ? මනුස්සානන්තිආදි තස්ස පරිහාරො. ‘‘ආකොටෙසි ඡින්දීති ච වචනතො රුක්ඛදෙවතානං හත්ථානි ඡිජ්ජන්ති, න චාතුමහාරාජිකාදීනං විය අච්ඡෙජ්ජානී’’ති වදන්ති.

90-92. භවන්ති අහුවුඤ්චාති ද්විකාලිකො භූතසද්දො. යදි බීජතො නිබ්බත්තෙන බීජං දස්සිතං, තදෙව සන්තකං යදිදං. සොව කුක්කුටො මංසිමක්ඛිතොති අයමෙව හි පරිහාරො. අට්ඨකථාසුපි හි ‘‘බීජෙ බීජසඤ්ඤී’’ති ලිඛිතං. යං බීජං භූතගාමො නාම හොති, තස්මිං බීජෙ භූතගාමබීජෙති යොජෙත්වා. අමූලකත්තා කිර සම්පුණ්ණභූතගාමො න හොති, ‘‘සමූලපත්තො එව හි භූතගාමො නාමා’’ති කාරණං වදන්ති. ‘‘අභූතගාමමූලත්තාති භූතගාමතො අනුප්පන්නත්තා අභූතගාමමූලං, භූතගාමස්ස අමූලකත්තා වා. න හි තතො අඤ්ඤො භූතගාමො උප්පජ්ජතී’’ති ද්විධාපි ලිඛිතං. පියඞ්ගු අසනරුක්ඛො වඩ්ඪනත්තචො ඛජ්ජඵලො, ‘‘පීතසාලො’’තිපි වුච්චති. අමූලකභූතගාමෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීති නාළිකෙරස්සෙවායං. ඝටපිට්ඨිජාතත්තා, බීජගාමානුලොමත්තා ච දුක්කටවත්ථු. න වාසෙතබ්බං ‘‘දුරූපචිණ්ණත්තා’’ති ලිඛිතං, ‘‘යෙසං රුක්ඛානං සාඛා රුහතීති වචනතො යෙසං න රුහති, තෙසං සාඛාය කප්පියකරණකිච්චං නත්ථීති සිද්ධ’’න්ති වුත්තං. මුද්දතිණන්ති තස්ස නාමං. ‘‘මුඤ්ජතිණන්ති පාඨො’’ති ලිඛිතං.

සමණකප්පෙහීති සමණවොහාරෙහි, තස්මා වත්තබ්බං භික්ඛුනා ‘‘කප්පියං කරොහී’’ති. තස්ස ආණත්තියා කරොන්තෙනාපි සාමණෙරාදිනා ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වාව අග්ගිපරිජිතං කාතබ්බන්ති සිද්ධං. අග්ගිපරිජිතාදීනි විය කප්පියත්තා අබීජනිබ්බට්ටබීජානිපි ‘‘පඤ්චහි සමණකප්පෙහී’’ති (චූළව. 250) එත්ථ පවිට්ඨානි, යථාලාභතො වා සමණකප්පවචනං ගහෙතබ්බං. ‘‘කප්පිය’න්ති වත්තුකාමො ‘කප්ප’න්ති චෙ වදති, ‘වට්ටතී’ති වදන්තී’’ති වුත්තං. ‘‘කප්පිය’න්ති වචනං සකසකභාසායපි වට්ටතී’’ති වදන්ති. ‘‘කප්පියන්ති වත්වා’’ති වුත්තත්තා භික්ඛුනා ‘කප්පියං’ඉච්චෙව වත්තබ්බං, ‘‘ඉතරෙන පන යාය කායචි භාසායා’’ති වදන්ති, වීමංසිතබ්බං. ‘‘උච්ඡුං කප්පියං කරිස්සාමීති දාරුං විජ්ඣතී’’ති වචනතො කප්පියං කාතබ්බං සන්ධාය විරද්ධෙති වුත්තං හොති, ආචරියා පන ‘‘කප්පියං කාරෙතබ්බං සන්ධාය කප්පියන්ති සිත්ථාදිං කාරෙති, වට්ටතී’’ති වදන්ති, තස්ස කාරණං වදන්තා කාතුං වට්ටනභාවෙනෙව විරජ්ඣිත්වා කතෙපි කප්පියං ජාතං. යදි න වට්ටෙය්‍ය, සිත්ථාදිම්හි කතෙ න වට්ටෙය්‍යාති, උපපරික්ඛිතබ්බං. උට්ඨිතසෙවාලඝටං ආතපෙ නික්ඛිපිතුං වට්ටති, විකොපෙතුකාමතාය සති දුක්කටං යුත්තං විය. ‘‘පුප්ඵරජ්ජුභාජනගතිකා, තස්මා න වට්ටති. නාළෙ වා බද්ධපුප්ඵකලාපෙ නාළස්මිං කතෙපි වට්ටති තස්මිං පුප්ඵස්ස අත්ථිතායා’’ති වදන්ති. පොරාණගණ්ඨිපදෙ ‘‘බීජගාමෙන භූතගාමො දස්සිතො අනවසෙසපරියාදානත්ථ’’න්ති වුත්තං.

භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදවණ්ණනා

98-9. අඤ්ඤං වදතීති අඤ්ඤවාදකං, ‘‘වචනං කරෙය්‍යා’’ති ලිඛිතං. ‘‘තුණ්හීභූතස්සෙතං නාම’’න්ති පාඨො. උග්ඝාතෙතුකාමොති සමොහනිතුකාමො, අන්තරායං කත්තුකාමොති පොරාණා.

100. ‘‘සුදිට්ඨො භන්තෙ, න පනෙසො කහාපණොතිආදීසු අනාරොපිතෙ දුක්කටෙන මුසාවාදපාචිත්තියං, අරොපිතෙ පාචිත්තියද්වයං හොතී’’ති වදන්ති, වීමංසිතබ්බං.

102. අධම්මෙන වා වග්ගෙන වා න කම්මාරහස්ස වාති එත්ථ ‘‘මයි වුත්තෙ මං වා අඤ්ඤං වා සඞ්ඝො අධම්මෙන වා කම්මං, වග්ගෙන වා කම්මං කරිස්සති, න කම්මාරහස්ස වා මෙ, අඤ්ඤස්ස වා කම්මං කරිස්සතී’’ති න කථෙතීති යොජෙතබ්බං.

අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදවණ්ණනා

103. ‘‘ඡන්දායා’’ති අක්ඛරක්ඛරායාතිආදි විය ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං, ඡන්දත්ථන්ති වා අත්ථො. යෙසං සෙනාසනානි පඤ්ඤපෙති, තෙසං අත්තනි ඡන්දත්ථන්ති අධිප්පායො.

106. අනුපසම්පන්නන්තිආදීසු කරණත්ථො ගහෙතබ්බො. අඤ්ඤං අනුපසම්පන්නන්ති අඤ්ඤෙන අනුපසම්පන්නෙන. තස්ස වාති අනුපසම්පන්නස්ස. ‘‘සම්මුතිකාලෙ පඤ්චඞ්ගවිරහාදයො අසම්මතා නාමා’’ති, ‘‘උපසම්පන්නෙන ලද්ධසම්මුති සික්ඛාපච්චක්ඛානෙන විනස්සතී’’ති ච වුත්තං. සඞ්ඝෙනාති සබ්බෙන සඞ්ඝෙන කම්මවාචාය අස්සාවෙත්වා ‘‘තවෙසො භාරො’’ති කෙවලං ආරොපිතභාරො. කෙවල-සද්දො හෙත්ථ කම්මවාචාය අස්සාවිතභාවමත්තමෙව දීපෙති. සයමෙවාති ඉතරෙසං භික්ඛූනං අනුමතියා. අභූතෙන ඛීයනකස්ස ආදිකම්මිකස්ස කථං අනාපත්තීති චෙ? ඉමිනා සික්ඛාපදෙන. මුසාවාදෙ ආපත්තියෙව ද්වෙ පාචිත්තියො වුත්තා විය දිස්සන්ති පුබ්බපයොගෙ රුක්ඛාදිඡින්දනාදීසු විය, විචාරෙතබ්බං.

උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

110. ‘‘එවඤ්චිදං භගවතා භික්ඛූනං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං හොතී’’ති වචනතො, පරිවාරෙ ‘‘එකා පඤ්ඤත්ති, එකා අනුපඤ්ඤත්තී’’ති (පරි. 226) වචනතො ච ඉධ අත්ථි අනුපඤ්ඤත්තීති සිද්ධං. කිඤ්චාපි සිද්ධං, ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යාථා’’තිආදිනා පන පඤ්ඤත්තිට්ඨානං න පඤ්ඤායති, කෙවලං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අට්ඨමාසෙ…පෙ… නික්ඛිපිතු’’න්ති එත්තකමෙව වුත්තං, තං කස්මාති චෙ? පඨමපඤ්ඤත්තියං වුත්තනයෙනෙව වත්තබ්බතො අවිසෙසත්තා න වුත්තං. යදි එවං කා එත්ථ අනුපඤ්ඤත්තීති? අජ්ඣොකාසෙති. අයමනුපඤ්ඤත්ති පඤ්ඤත්තියම්පි අත්ථීති චෙ? අත්ථි, තං පන ඔකාසමත්තදීපනං, දුතියං චාතුවස්සිකමාසසඞ්ඛාතකාලදීපනං. යස්මා උභයම්පි එකං කාලොකාසං එකතො කත්වා ‘‘අජ්ඣොකාසෙ’’ති වුත්තන්ති දීපෙන්තො භගවා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ…පෙ… නික්ඛිපිතු’’න්ති ආහාති වෙදිතබ්බං. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘යත්ථ ච යදා ච සන්ථරිතුං න වට්ටති, තං සබ්බමිධ අජ්ඣොකාසසඞ්ඛ්‍යමෙව ගතන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති. හෙමන්තකාලස්ස අනාපත්තිසමයත්තා ඉදං සික්ඛාපදං නිදානානපෙක්ඛන්ති සිද්ධං, තථා හි අජ්ඣොකාසපදසාමත්ථියෙන අයං විසෙසො – වස්සානකාලෙ ඔවස්සකට්ඨානෙ අජ්ඣොකාසෙ, මණ්ඩපාදිම්හි ච න වට්ටති. හෙමන්තකාලෙ පකතිඅජ්ඣොකාසෙ න වට්ටති, සබ්බමිධ ඔවස්සකෙපි මණ්ඩපාදිම්හි වට්ටති, තඤ්ච ඛො යත්ථ හිමවස්සෙන සෙනාසනං න තෙමෙති, ගිම්හකාලෙ පකතිඅජ්ඣොකාසෙපි වට්ටති, තඤ්ච ඛො අකාලමෙඝාදස්සනෙයෙවාති අයං විසෙසො ‘‘අට්ඨ මාසෙ’’ති ච ‘‘අවස්සිකසඞ්කෙතෙ’’ති ච එතෙසං ද්වින්නං පදානං සාමත්ථියතොපි සිද්ධො.

කිඤ්ච භිය්‍යො – අට්ඨකථායං සන්දස්සිතවිසෙසොව. චම්මාදිනා ඔනද්ධකො වා නවවායිමො වා න සීඝං විනස්සති. කායානුගතිකත්තාති කායෙ යත්ථ, තත්ථ ගතත්තා. සඞ්ඝිකමඤ්චාදිම්හි කායං ඵුසාපෙත්වා විහරිතුං න වට්ටතීති ධම්මසිරිත්ථෙරො. ‘‘සඞ්ඝිකං පන ‘අජ්ඣොකාසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජථ, භන්තෙ, යථාසුඛ’න්ති දායකා දෙන්ති සෙනාසනං, එවරූපෙ අනාපත්තී’’ති අන්ධකට්ඨකථායං වචනතො, ඉධ ච පටික්ඛෙපාභාවතො වට්ටති. ‘‘අඤ්ඤඤ්ච එවරූපන්ති අපරෙ’’ති වුත්තං. ‘‘පාදට්ඨානාභිමුඛාති නිසීදන්තස්ස පාදපතනට්ඨානාභිමුඛා’’ති ලිඛිතං. සම්මජ්ජන්තස්ස පාදට්ඨානාභිමුඛන්ති ආචරියස්ස තක්කො.

111. ‘‘පාදුද්ධාරෙනාති බහිඋපචාරෙ ඨිතත්තා’’ති ලිඛිතං. ගච්ඡන්ති, දුක්කටං ධම්මකථිකස්ස විය. කස්මා න පාචිත්තියං? පච්ඡා ආගතෙහි වුඩ්ඪතරෙහි උට්ඨාපෙත්වා ගහෙතබ්බතො. ධම්මකථිකස්ස පන අනුට්ඨපෙතබ්බත්තා. ‘‘අනාණත්තියා පඤ්ඤත්තියම්පි තස්ස භාරො’’ති වුත්තං.

112. පරිහරණෙයෙවාති එත්ථ ගහෙත්වා විචාරණෙති ධම්මසිරිත්ථෙරො. අත්තනො සන්තකකරණෙති උපතිස්සත්ථෙරො. බීජනීපත්තකං චතුරස්සබීජනී.

113. ‘‘යො භික්ඛු වා සාමණෙරො වා…පෙ… ලජ්ජී හොතී’ති වුත්තත්තා අලජ්ජිං ආපුච්ඡිත්වා ගන්තුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති. පාඨෙ ‘‘කෙනචි පලිබුද්ධං හොතී’’ති ච අට්ඨකථායං ‘‘පලිබුද්ධ’’න්ති ච සෙනාසනංයෙව සන්ධාය වුත්තං, තස්මා තථාපි අත්ථීති ගහෙතබ්බං. ‘‘අනාපුච්ඡං වා’’ති පාඨො.

පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

116-7. එත්තකමෙව වුත්තමට්ඨකථාසු, තථාපි පදට්ඨාදයොපි ලබ්භන්ති එව. අනුගණ්ඨිපදෙ ‘‘අඤ්ඤං අත්ථරණාදි අකප්පියත්තා න වුත්ත’’න්ති වුත්තං. ‘‘මඤ්චං වා පීඨං වා විහාරෙ වා විහාරූපචාරෙ වා’ති ඉමිනාපි සංසන්දනත්ථං ‘කිඤ්චාපි වුත්තො, අථ ඛො’තිආදි ආරද්ධ’’න්ති ච වුත්තං. උපචාරමත්තඤ්චෙතං ‘‘රුක්ඛමූලෙ’’ති, තත්ථ වත්තබ්බං නත්ථි.

118. අනාපුච්ඡිත්වාපි ගන්තුං වට්ටතීති අසතියා ගච්ඡතොපි අනාපත්ති, ආපුච්ඡනං පන වත්තං සඤ්චිච්ච අනාපුච්ඡතො වත්තභෙදදුක්කටත්තා. පුග්ගලිකසෙනාසනෙ සඞ්ඝිකසෙය්‍යං, සඞ්ඝිකසෙනාසනෙ වා පුග්ගලිකසෙය්‍යං අත්ථරිත්වා ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටං යුත්තං විය. කස්මා? ‘‘සෙය්‍යාමත්තමෙව නස්සෙය්‍යා’’ති වුත්තත්තා. ඉධ පන ‘‘පලිබුද්ධං පලිබුද්ධො’’ති දුවිධම්පි අත්ථි.

දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

121. ඡබ්බග්ගියෙසුයෙව ථෙරා භික්ඛූති කෙචි. පාදෙ ධොවිත්වාතිආදිම්හි පවිසන්තස්ස වා පාදධොවනපාසාණතො යාව මඤ්චපීඨං පස්සාවත්ථාය නික්ඛමන්තස්ස වා යාව පස්සාවට්ඨානන්ති යොජනා කාතබ්බා. එවං සන්තෙ ‘‘පස්සාවත්ථාය නික්ඛමන්තස්ස වා’’ති න වත්තබ්බං, ‘‘පස්සාවට්ඨානතො නික්ඛමන්තස්ස වා’’ති වත්තබ්බං. පස්සාවට්ඨානන්ති කත්ථචි පොත්ථකෙ. තථා හි මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘පවිසන්තස්ස පාදධොවනපාසාණතො යාව මඤ්චපීඨං නික්ඛමන්තස්ස මඤ්චපීඨතො යාව පස්සාවට්ඨානං, තාව උපචාරො’’ති වුත්තං, තස්මා ‘‘පාදෙ ධොවිත්වා පවිසන්තස්ස, පස්සාවත්ථාය නික්ඛමන්තස්ස ච ද්වාරෙ නික්ඛිත්තපාදධොවනපාසාණතො, පස්සාවට්ඨානතො ච මඤ්චපීඨ’’න්ති කත්ථචි පොත්ථකෙ පාඨො, සො අපාඨො. කස්මා? මඤ්චපීඨානං උපචාරස්ස වුත්තත්තා. පවිසන්තස්ස යාව මඤ්චපීඨානං උපචාරො, නික්ඛමන්තස්ස තතො පට්ඨාය යාව පස්සාවට්ඨානං වච්චකුටිචඞ්කමට්ඨානන්ති ඉමිනා අත්ථෙන යථා සංසන්දති, තථාවිධො පාඨොති ආචරියො.

122. උපචාරං ඨපෙත්වාති ඉධ වුත්තඋපචාරං ඨපෙත්වා. ‘‘දස්සනසවනූපචාරෙපි සන්ථරන්තස්සා’’ති ලිඛිතං.

අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදවණ්ණනා

126-7. ඡසත්තකොට්ඨකානි වාති එත්ථ ද්වාරකොට්ඨකං අධිප්පෙතං. ‘‘නික්ඛමා’’ති වචනං සුත්වාපි අත්තනො රුචියා නික්ඛමති, අනාපත්ති; ඉධ අග්ගිසාලාදි එව උපචාරොති.

නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. වෙහාසකුටිසික්ඛාපදවණ්ණනා

129. ‘‘පමාණමජ්ඣිමස්ස ගලප්පමාණෙ දින්නතුලාපි වෙහාසකුටියෙවා’’ති ලිඛිතං, ‘‘න සා ඉධ අධිප්පෙතා’’ති වුත්තං.

වෙහාසකුටිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

135. යාව ද්වාරකොසාති ද්වාරසමීපා, යාව භිත්තීති අත්ථො, තං සුවුත්තං. කවාටවිත්ථාරප්පමාණොති හත්ථපාසස්සාධිප්පෙතත්තා, සමන්තා කවාටවිත්ථාරප්පමාණඋපචාරස්ස ගහිතත්තා අපරිපූරඋපචාරාපි හොති. ආලොකං කරොතීති ආලොකං සන්ධෙති පිධෙතීති සන්ධි එව ආලොකසන්ධිනාමකා හොන්ති. වාතපානකවාටලෙපකම්මෙ අප්පහරිතට්ඨානකිච්චං නත්ථි.

136. ඉට්ඨකාති ඡදනකපාලාසිලාදිඉට්ඨකා. ඡදනූපරීති එත්ථ පඨමං තාව එකවාරං අපරිසෙසං ඡාදෙත්වා පුන ඡාදනදණ්ඩකෙ බන්ධිත්වා දුතියවාරං තථෙව ඡාදෙතබ්බං. ‘‘තතියවාරචතුත්ථවාරෙ සම්පත්තෙ ද්වෙ මග්ගෙ අධිට්ඨහිත්වා තතියමග්ගං ආණාපෙත්වා පක්කමිතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තං ‘‘පුනප්පුනං ඡාදාපෙතී’’ති ඉමිනා යුජ්ජති.

පොරාණා පන ‘‘පඨමවාරෙයෙව තයො මග්ගෙ අධිට්ඨාතුං වට්ටති, චතුත්ථතො පට්ඨාය ආපත්ති පාචිත්තියං, චතුත්ථලෙපතො පට්ඨාය ආපත්තී’’ති වදන්ති. තත්ථ ඡදනෙ වුත්තවිධිනිදානෙන සමෙති, ලෙපෙ වුත්තවිධිතිකච්ඡෙදෙන සමෙති. තථාපි සො න යුත්තොව. නිදානෙ, අට්ඨකථායඤ්ච සිද්ධලෙපත්තා සබ්බසොවාපි අච්ඡන්නෙ, ඡන්නෙවාපි අනෙකසො පරියායස්ස තතියස්සෙව අධිට්ඨානන්ති නො සමෙතීති ආචරියො. ‘‘ද්වෙ මග්ගෙ’’ති, ‘‘ද්වෙ ඡදනෙ’’ති ච ‘‘තතියවාරතො පට්ඨාය එවං ඡාදාපෙහී’ති ආණාපෙත්වා පක්කමිතබ්බ’’න්ති ච උපතිස්සත්ථෙරො වදති කිර.

මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා

140. සප්පාණකසික්ඛාපදං උත්තානත්ථමෙව.

සමත්තො වණ්ණනාක්කමෙන භූතගාමවග්ගො දුතියො.

3. ඔවාදවග්ගො

1. ඔවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

144. කථානුසාරෙනාති යො භික්ඛුනොවාදකත්ථිකො කිංසීලො කිංසමාචාරො කතරකුලා පබ්බජිතොතිආදි කථානුසාරෙනාති අත්ථො. සග්ගමග්ගගමනෙපීති අපි-සද්දෙන මොක්ඛගමනෙපි. ‘‘ලක්ඛණප්පටිවෙධපටිසංයුත්තො’’ති අට්ඨගරුධම්මානුසාරෙන වත්තබ්බං ධම්මකථං සන්ධාය වුත්තං.

145-147. නිස්සීමන්ති විහාරෙ බද්ධසීමතො අඤ්ඤං අබද්ධසීමං, ගාමසීමාදින්ති අත්ථො. ‘‘සුපිනන්තෙනපී’’ති න සබ්බෙසන්ති ඉධ බාහුල්ලනයෙන වුත්තං. ඡබ්බග්ගියා හි කෙචි වීසතිවස්සාපි අත්ථි අතිරෙකවීසතිවස්සාපීති ඉමිනා ඉමං මජ්ඣිමබොධිකාලෙ පඤ්ඤත්තන්ති විඤ්ඤායති. ‘‘සීලවා හොතී’’ති වත්වා තස්ස චතුබ්බිධත්තා ඉධ අධිප්පෙතසීලමෙව දස්සෙතුං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’තිආදි වුත්තං. ගණ්ඨානුගණ්ඨිපදෙසු ‘‘සතිසංවරාදයො ඉධ නාධිප්පෙතා, තෙන විභඞ්ගපාඨං දස්සෙති අට්ඨකථාචරියො’’ති වුත්තං. අත්ථතොති පාළිඅත්ථතො. කාරණතොති කාරණූපපත්තිතො, අට්ඨකථාතොති අධිප්පායො. අථ වා කාරණතොති ධම්මතො, තෙන අත්ථතො ධම්මතොති වුත්තං හොති. අථ වා අත්ථතොති ඵලතො. ‘‘කාරණතොති හෙතුතො. ධම්මපදම්පි ජාතකෙන සහා’’ති ලිඛිතං. පඤ්හං කථෙතුන්ති ‘‘පඤ්හං පුට්ඨො කථෙතී’’ති එත්ථ භික්ඛුනියා පුට්ඨෙන ‘‘න ජානාමී’’ති න සක්කා කථෙතුං. ‘‘න ඛො පන තං භගවන්ත’’න්ති පාඨො. ‘‘න ඛො පනෙත’’න්ති ච ලිඛන්ති, තං න සුන්දරං. ‘‘කාසායවත්ථවසනායා’’ති වචනතො පාරාජිකායපි න වට්ටති. භික්ඛුනියා කායසංසග්ගමෙව වුත්තං. මෙථුනෙන හි භික්ඛුනීදූසකො හොති.

148-9. භික්ඛූනං සන්තිකෙ උපසම්පන්නා නාම පරිවත්තලිඞ්ගා, පඤ්චසතා සාකියානියො වා. ‘‘ධම්මදෙසනාපත්තිමොචනත්ථං පනා’’ති වචනතො මාතුගාමග්ගහණෙන සබ්බත්ථ භික්ඛුනීසඞ්ගහං ගච්ඡතීති සිද්ධං. භික්ඛුනිග්ගහණෙන පන මාතුගාමො තිරියං තරණසික්ඛාපදෙ (පාචි. 187-190) සඞ්ගහිතො, න අඤ්ඤත්ථ. ‘‘ඔසාරෙතබ්බා’’ති පාළිපාඨො, පාළි ඔසාරෙතබ්බාති අත්ථො. ‘‘ඔසාරෙතබ්බ’’න්ති අට්ඨකථාපාළි. එකස්මිං ඨානෙ වන්දිතෙ දොසාභාවතො බහූසු එකාය වන්දිතෙ වට්ටතීති චෙ? භික්ඛූහි කත්තබ්බං නත්ථි, භික්ඛුනියායෙව කත්තබ්බං, තස්මා න වට්ටති. ‘‘යත්ථ කත්ථචි නිසින්නායාති අන්තොද්වාදසහත්ථෙ නිසින්නායා’’ති වදන්ති. න නිමන්තිතා හුත්වා ගන්තුකාමාති නිමන්තිතා හුත්වා ගන්තුකාමා භික්ඛූ ඉධ නාධිප්පෙතා, වස්සං උපගන්තුකාමාව අධිප්පෙතාති අත්ථො. යතො පනාති භික්ඛුනීවිහාරතො. තත්ථාති භික්ඛුනීවිහාරෙ. කිඤ්චාපි ‘‘ඔවාදදායකා භික්ඛූ’’ති වචනතො ඔවාදදායකෙහෙව සභික්ඛුකො ආවාසො හොති, න සබ්බෙහීති ආපන්නො, තථාපි අසති භික්ඛුනොවාදකෙ ඔවාදසංවාසානං අත්ථාය යාචනත්ථාය අවස්සං ගන්තබ්බත්තා අඤ්ඤෙහිපි භික්ඛූහි සභික්ඛුකොපි සභික්ඛුකො එවාති වෙදිතබ්බො. සා රක්ඛිතබ්බාති වස්සච්ඡෙදාපත්ති රක්ඛිතබ්බා. කස්මා? ආපදාසු හීතිආදි. ‘‘අයං උපොසථො චාතුද්දසිකොති පුච්ඡිතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තම්පි තෙරසියංයෙව, එතරහි පන භික්ඛුනියො චාතුද්දසියංයෙව ගන්ත්වා ‘‘කදා අය්‍ය උපොසථො’’ති පුච්ඡන්ති. ‘‘ජායායො වා ජාරියො වා’’ති අධිප්පායෙන වුත්තං කිර. ‘‘ගච්ඡෙය්‍ය චෙ, ආපත්තී’’ති පාඨො. ද්වෙ තිස්සොති ද්වීහි තීහි. එකතො ආගතානං වසෙන ‘‘තාහී’’ති බහුවචනං වුත්තන්ති අධිප්පායො. ‘‘එකා භික්ඛුනී වා බහූ භික්ඛුනී වා බහූහි භික්ඛුනුපස්සයෙහි ඔවාදත්ථාය පෙසිතා’’ති වචනස්ස විත්ථාරො ‘‘භික්ඛුනිසඞ්ඝො ච අය්‍ය භික්ඛුනියො චා’’තිආදිනා වුත්තො. ‘‘භික්ඛුනිසඞ්ඝො ච අය්‍ය භික්ඛුනියො චා’තිආදි නානාඋපස්සයෙහි පෙසිතාය වචන’’න්ති ච ‘‘අපරිපුණ්ණසඞ්ඝපුග්ගලනානාවාසදුතියවචනවසෙන පඤ්චක්ඛත්තුං උපසඞ්කමනං වුත්ත’’න්ති ච ලිඛිතං. යස්මිං ආවාසෙ පාතිමොක්ඛුද්දෙසො න පවත්තති, තත්ථාපි යාචනං සම්පටිච්ඡිත්වා පුනදිවසෙ යෙන පටිග්ගහිතං, තෙන ‘‘නත්ථි කොචි භික්ඛු භික්ඛුනොවාදකො සම්මතො’’තිආදි වත්තබ්බං. අත්ථි චෙ සම්මතො, නිද්දිසිතබ්බො. ‘‘සයමෙව චෙ සම්මතො, අහ’න්ති වත්තබ්බ’’න්ති වුත්තං. සචෙ සම්මතො වා ඔවාදපටිග්ගාහකො වා පාතිමොක්ඛං උද්දිසති, අඤ්ඤෙන ආරොචාපෙතබ්බන්ති එකෙ, ‘‘අත්තනාපි ආරොචෙතුං වට්ටතී’’ති ච වදන්ති. කෙසුචි පොත්ථකෙසු ‘‘අය්‍යානං පවාරෙතී’’ති ලිඛිතං, එවං සති ‘‘අය්‍යස්ස පවාරෙමී’’ති වත්තබ්බං, පොත්ථකෙ නත්ථි.

ඔවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. අත්ථඞ්ගතසික්ඛාපදවණ්ණනා

153. මුනාතීති ජානාති. අන්තරධායතිපීති එත්ථ තදුත්තමං චෙ අත්ථි, තං පස්සාමි, යං විචිත්තං වා, තදත්ථඤ්ච. තග්ඝ කාරණං. සහ උප්පාදමනන්තරා කිරියා. යමා ච තෙ මනසා කතත්‍ර නෙත්වාති. යථා පාතො සියා පාතො භවං පාතොව උදකතො උග්ගන්ත්වා ඨිතං, තථා විරොචමානං අඞ්ගීරසං බුද්ධං පස්ස, න කෙවලං පදුමං විය, විරොචමානං තපන්තමාදිච්චමිවන්තලික්ඛෙති සම්බන්ධො. අථ වා අඞ්ගීරසං බුද්ධං පදුමංව විරොචමානං සූරියංව තපන්තං පස්ස බුද්ධං. යථා පාතො සියා ඵුල්ලමවීතගන්ධං කොකනුදසඞ්ඛාතං පදුමං පස්සසි, තථා විරොචමානං අඞ්ගීරසං බුද්ධං පස්ස. උභයෙනෙව හි භගවතො කන්ති දීපිතාති කත්වා දීපිතගුණසුභං බුද්ධං සක්කත්වා තං කන්තිං පූජෙය්‍ය. පූජනෙය්‍යතොපි වීතිනාමෙය්‍ය ඉති ලක්ඛයෙ. ‘‘එකතො උපසම්පන්නායා’’ති පාළි.

156. ‘‘එකතො උපසම්පන්නාන’’න්ති අට්ඨකථාපාඨො. ‘‘අභබ්බො ත්ව’’න්තිආදිවචනතො අනුකම්පාවසෙන සද්ධිවිහාරිකාදිං සඞ්ඝිකා විහාරා නික්කඩ්ඪාපෙන්තස්ස අනාපත්ති විය දිස්සති. අභබ්බො හි ථෙරො සඤ්චිච්ච තං කාතුං, ගවෙසිතබ්බාව එත්ථ යුත්තීති කෙචි. ථෙරෙන සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිතො පුබ්බෙ කතන්ති මම තක්කො.

අත්ථඞ්ගතසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. භික්ඛුනුපස්සයසික්ඛාපදවණ්ණනා

162. ‘‘එකරත්තම්පි වසන්තී’’ති (පාචි. 161) වචනතො යත්ථ රත්තියං න වසන්ති, තත්ථ ගන්ත්වා ඔවදිතුං වට්ටතීති එකෙ. යදි එවං සඞ්කෙතට්ඨානං ගන්ත්වා ඔවදිතුං වට්ටතීති සිද්ධං. ‘‘තතො අද්ධයොජනෙයෙව සභික්ඛුකො ආවාසො ඉච්ඡිතබ්බො’’ති න වත්තබ්බං. භික්ඛුනොවාදකො චෙ අද්ධයොජනං ගන්ත්වා ඔවදිතුකාමො හොති, භික්ඛුනිසඞ්ඝො ච අද්ධයොජනං ගන්ත්වා සොතුකාමො, ‘‘වට්ටතී’’ති වත්තබ්බං සියා, තඤ්ච න වුත්තං, තස්මා න වට්ටති. හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන පන ‘‘එකරත්තම්පී’’ති වුත්තං. තතො පට්ඨාය උපස්සයං හොති, න උපස්සයසඞ්ඛෙපෙන කතමත්තෙනාති වුත්තං හොති. යත්ථ වාසූපගතා භික්ඛුනියො, සො උපස්සයසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, තත්ථ න ගන්ත්වා ඔවාදො දාතබ්බො. එකාවාසෙ දිවා වට්ටතීති එකෙ, විචාරෙත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං.

භික්ඛුනුපස්සයසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. ආමිසසික්ඛාපදවණ්ණනා

164. ‘‘උපසම්පන්නං සඞ්ඝෙන අසම්මත’’න්ති පාළිවචනතො, ‘‘සම්මතෙන වා සඞ්ඝෙන වා භාරං කත්වා ඨපිතො’’ති අට්ඨකථාවචනතො ච අට්ඨහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො සම්මතෙන වා විප්පවසිතුකාමෙන ‘‘යාවාහං ආගමිස්සාමි, තාව තෙ භාරො හොතූ’’ති යාචිත්වා ඨපිතො, තස්සාභාවතො සඞ්ඝෙන වා තථෙව භාරං කත්වා ඨපිතො අට්ඨහි ගරුධම්මෙහි ඔවදිතුං ලභති, පගෙව අඤ්ඤෙන ධම්මෙනාති සිද්ධං. ‘‘යො පන භික්ඛු අසම්මතො භික්ඛුනියො ඔවදෙය්‍ය, පාචිත්තිය’’න්ති පගෙව භාරං කත්වා අට්ඨපිතං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අභයගිරිවාසීනම්පි ඉදමෙව මතං, අනුගණ්ඨිපදෙ පන ඉමං නයං පටික්ඛිපිත්වා ‘‘නත්ථි කොචී’’තිආදිනා ‘‘එතරහි ඔවාදකො අසම්මතො භික්ඛුනොවාදකො නාමා’’ති වත්වා ‘‘යං පන අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං ‘උපසම්පන්නං සඞ්ඝෙන කම්මවාචාය අසම්මතං, භික්ඛුසඞ්ඝෙන පන භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස අනුග්ගහං කරොථ, භික්ඛුනියො ඔවදථ, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච කරොථ ඵාසුවිහාරන්ති එවං යාචිත්වා ඨපිතො භික්ඛුසඞ්ඝං ආපුච්ඡිත්වා, තතො සො ථෙරො භික්ඛුනියො ඔවදති, එවරූපං භික්ඛුසඞ්ඝෙන අසම්මතන්ති, තත්‍ර වුත්තනයෙනෙව අත්ථො ගහෙතබ්බො’’ති වුත්තං. පොරාණගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘අසම්මතො ගාමං ඔවාදත්ථාය ආගතානං භික්ඛුනීනං වචනං සුත්වා පටිවචනං දෙන්තො සඞ්ඝානුමතියා, න ඤත්තිචතුත්ථෙනා’’ති වුත්තං, තං අනුගණ්ඨිපදමතෙන සමෙති, අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තවචනං තෙන සමෙති, තඤ්ච පාළිවචනං, න හි ඔවාදපටිග්ගාහකො, පාතිමොක්ඛුද්දෙසකො වා ‘‘පාසාදිකෙන සම්පාදෙතූ’’ති වචනමත්තෙන භික්ඛුනොවාදකො නාම හොති. හොතීති චෙ, අනුපසම්පන්නොපි තත්තකෙන වචනෙන ‘‘භික්ඛුනොවාදකො හොතූ’’ති වත්තබ්බො. හොතීති චෙ, යං වුත්තං ගණ්ඨානුගණ්ඨිපදෙසු ‘‘අසම්මතො නාම අසම්මතභාවෙන ‘බහුස්සුතො ත්වං ඔවදාහී’ති සඞ්ඝෙන භාරං කත්වා ඨපිතො’’ති. එත්ථ බාහුසච්චෙන කිං පයොජනං. අනුගණ්ඨිපදෙයෙව ‘‘අභයගිරිවාසී වදතීති සුත්වා සම්මතෙන වා ආණත්තො ඔවදිතුං ලභතීති ධම්මසිරිත්ථෙරො පච්ඡා අනුජානාතී’’ති වුත්තං. කිං බහුකාය. ‘‘පාසාදිකෙන සම්පාදෙතූ’’ති එත්තකමත්තෙන භික්ඛුනොවාදකො හොති. අට්ඨකථායං ‘‘භාරං කත්වා’’ති ඉමිනා කිං පයොජනං, තත්තකම්පි වත්තුං අඤ්ඤො න ලභති, තෙන ච ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඨපෙත්වා බාලං ගිලානං ගමිකං අවසෙසෙහි ඔවාදං ගහෙතු’’න්ති (චූළව. 414) අයං පාළි විරුජ්ඣෙය්‍ය. කථං? තස්ස හි ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඔවාදො න පච්චාහරිතබ්බො’’ති (චූළව. 415) චනතො සම්මතාසම්මතභාවෙන නත්ථි කොචීති ‘‘පාසාදිකෙන සම්පාදෙතූ’’ති වත්තබ්බං සියා, වදන්තො ච ඉධ පඨමෙන ආපත්තියා කාරෙතබ්බො හොතීති. හොතු අසම්මතත්තා, අකතභාරත්තා ච. ඉමස්ස ච භික්ඛුනොවාදකත්තෙ ඉමස්ස ඛීයනෙන දුක්කටං සියා, සබ්බමෙතං අනිට්ඨං, තස්මා අට්ඨකථායං ‘‘අයමෙත්ථ භික්ඛුනොවාදකො නාමා’’ති අවුත්තත්තා තථා භාරං කත්වා ඨපිතො ඔවදිතුං ලභතියෙව, නාඤ්ඤොති ආචරියො.

ආමිසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. චීවරදානසික්ඛාපදවණ්ණනා

169. සාදියිස්සසීති පුච්ඡා.

චීවරදානසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. චීවරසිබ්බනසික්ඛාපදවණ්ණනා

176. වඤ්චෙත්වාති ‘‘තව ඤාතිකායා’’ති අවත්වා ‘‘එකිස්සා භික්ඛුනියා’’ති එත්තකමෙව වත්වා, තෙ හි ‘‘එකිස්සා’’ති වචනං සුත්වා අඤ්ඤාතිකාය සන්තකසඤ්ඤිනො සිබ්බෙසුං. ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ ‘‘චීවරං නාම ඡන්නං චීවරානං අඤ්ඤතරං චීවර’’න්ති එත්තකමෙව පාළි, තෙන වුත්තං ‘‘චීවරන්ති යං නිවාසෙතුං වා පාරුපිතුං වා’’තිආදි. ‘‘විකප්පනුපගං පච්ඡිම’’න්ති ච ලිඛිතං, සො පමාදලෙඛො.

චීවරසිබ්බනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සංවිධානසික්ඛාපදවණ්ණනා

181. තා භික්ඛුනියො දූසයිංසූති විපරිණාමො කාතබ්බො.

182-4. සම්පදන්තීති පදසා ගච්ඡන්ති. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘සම්පතන්ති එත්ථාති සම්පාතො’’තිආදිනා. පදගතෙ උපචාරො න ලබ්භති, අච්චාසන්නත්තා මිස්සං විය හොතීති. කුක්කුටවස්සිතපරිච්ඡින්නො මහාඅට්ඨකථායං. ‘‘තම්පි වොහාරෙනා’’ති ලිඛිතං. ‘‘යෙභුය්‍යෙන තථා සන්නිවෙසො හොතීති කත්වා අට්ඨකථායං වුත්තං, තස්මා න පමාදලෙඛො’’ති ච, ‘‘උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන වුත්තං අට්ඨකථායං, තතො උද්ධං අද්ධයොජනලක්ඛණසම්පත්තං නාම හොතීති ගහෙතබ්බ’’න්ති ච වුත්තං. ‘‘කප්පියභූමි කිරායං…පෙ… න වදන්තී’’ති වුත්තං. දුද්දසඤ්හෙත්ථ කාරණං. කතරං පන තන්ති? ‘‘ගච්ඡාමාති සංවිදහති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘ගච්ඡාමා’’ති වත්තමානවචනන්තඤ්ච, අමග්ගෙ භික්ඛුනුපස්සයාදිම්හි න සම්භවතියෙව මනුස්සානං අන්තරඝරාදිම්හි මග්ගසඞ්ඛෙපගමනතො, උච්චාසයනාදිඋප්පත්තිට්ඨානත්තා ච. න තිත්ථියසෙය්‍යාය වා පබ්බජිතාවාසත්තා. ද්වාරෙති සමීපත්ථෙ භුම්මං, තස්මා තං දස්සෙතුං පුන ‘‘රථිකායා’’ති ආහ. සෙසඅට්ඨකථායං ‘‘එත්ථන්තරෙ සංවිදහිතෙපි භික්ඛුනො දුක්කට’’න්ති ආගතත්තා න සමෙති. ‘‘ගාමන්තරෙ’’ති වචනතො අඤ්ඤගාමස්ස උපචාරොක්කමනෙ එව ආපත්ති. ‘‘අද්ධයොජනෙ’’ති වචනතො අතික්කමනෙයෙව යුත්තං.

185. රට්ඨභෙදෙති විලොපෙ. පොරාණගණ්ඨිපදෙ ‘‘තයොපි සඞ්කෙතා කාලදිවසමග්ගවසෙන, තත්ථ පච්ඡිමෙනෙව ආපත්තී’’ති වුත්තං. ‘‘ඉමිනා මග්ගෙනා’’ති විස්සජ්ජෙත්වා අඤ්ඤෙන ගච්ඡන්ති චෙ, ආපත්තියෙවාති අත්ථො.

සංවිධානසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. නාවාභිරුහනසික්ඛාපදවණ්ණනා

189. නදියා කුතො ගාමන්තරන්ති චෙ? ‘‘යස්සා නදියා’’තිආදිමාහ. ගාමන්තරගණනායාති යස්මිං ගාමතිත්ථෙ ආරුළ්හො, තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤගාමගණනාය. ‘‘මාතුගාමොපි ඉධ සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති ආචරියස්ස තක්කො, තෙනෙව ‘‘උභයත්ථ එකතො උපසම්පන්නාය දුක්කටං, සික්ඛමානාය සාමණෙරියා අනාපත්තී’’ති ච න වුත්තං. එසෙව නයො අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු.

191. ‘‘ලොකස්සාදමිත්තසන්ථවවසෙන කෙළිපුරෙක්ඛාරා සංවිදහිත්වා’’ති වුත්තත්තා අකුසලචිත්තං ලොකවජ්ජන්ති වත්තබ්බන්ති? න වත්තබ්බං, ‘‘කෙළිපුරෙක්ඛාරා’’ති වචනං යෙභුය්‍යතාය වුත්තං. පොරාණගණ්ඨිපදෙ ච ‘‘තීණි චිත්තානි තිස්සො වෙදනා’’ති වුත්තං, සංවිදහනකාලෙ වා කෙළිපුරෙක්ඛාරො භික්ඛු සංවිදහති, ආපත්ති භික්ඛුනො ගාමන්තරොක්කමනෙ, අද්ධයොජනාතික්කමෙ වා. කුසලචිත්තො වා හොති පච්චවෙක්ඛන්තො, චෙතියාදීනි වා පස්සන්තො, අබ්‍යාකතචිත්තො වා හොති කිලමථවසෙන නිද්දායන්තොති තිචිත්තානි ගහිතානීති වෙදිතබ්බා.

නාවාභිරුහනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. පරිපාචිතසික්ඛාපදවණ්ණනා

192. චෙටකෙති දාරකෙ. තරුණපොතකෙති පොරාණා. ‘‘පාපභික්ඛූනං පක්ඛුපච්ඡෙදාය ඉදං පඤ්ඤත්තං, තස්මා පඤ්ච භොජනෙයෙවාපත්ති වුත්තා’’ති ලිඛිතං.

194-7. නිප්ඵාදිතන්ති විඤ්ඤත්තියා න හොති, කින්තු පරිකථාදීහි, තස්මා ඉමිනා සික්ඛාපදෙන අනාපත්ති, තං සන්ධාය ‘‘සබ්බත්ථ අනාපත්තී’’ති වුත්තං. ‘‘කථානුසාරෙන තත්ථ පසීදිත්වා දෙන්ති, ඉදං පරිපාචිතං න හොති, වට්ටන්තී’’ති පඨමසික්ඛාපදෙ වුත්තත්තාති ධම්මසිරිත්ථෙරො, උපතිස්සත්ථෙරො පන ‘‘ඉතරම්පි වට්ටතියෙවා’’ති ආහ. පොරාණගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘යස්මා දෙවදත්තො පකතියා තත්ථ භික්ඛුනිපරිපාචිතං භුඤ්ජති, තස්මා ඉමං අට්ඨුප්පත්තිං නිදානං කත්වා ඉදං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්ත’’න්ති වුත්තං.

පරිපාචිතසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. රහොනිසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

198. ‘‘උපනන්දස්ස චතුත්ථසික්ඛාපදෙන චා’’ති පාඨො.

රහොනිසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමත්තො වණ්ණනාක්කමෙන ඔවාදවග්ගො තතියො.

4. භොජනවග්ගො

1. ආවසථපිණ්ඩසික්ඛාපදවණ්ණනා

203-4. පූගස්සාති පූගෙන. කුක්කුච්චායන්තොති නිස්සරණෙනෙත්ථ භවිතබ්බං, තං මයං න ජානාමාති සන්නිට්ඨානස්ස කරණවසෙන ‘‘කුක්කුච්චායන්තො’’ති වුච්චති. යථා හි ආයස්මා උපාලි නයග්ගාහෙන ‘‘අනාපත්ති ආවුසො සුපිනන්තෙනා’’ති (පාරා. 78) ආහ, තථා ථෙරොපි ‘‘අනාපත්ති ගිලානස්සා’’ති කස්මා න පරිච්ඡින්දතීති? අනත්තාධිකාරත්තා විනයපඤ්ඤත්තියා, ‘‘නායං අත්තනො ඔකාසො’’ති පටික්ඛිත්තත්තා, සික්ඛාපදස්ස අපරිපුණ්ණත්තා. පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදෙ පරිපුණ්ණං කත්වා පඤ්ඤත්තෙයෙව හි සො ථෙරො ‘‘අනාපත්ති සුපිනන්තෙනා’’ති ආහ ‘‘අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තා’’ති වුත්තපදානුසාරෙනාති. යස්මා ඔදිස්ස අයාවදත්ථෙව දායකානං පීළා නත්ථි, තස්මා ‘‘අනොදිස්ස යාවදත්ථො’’ති වුත්තං.

208. ‘‘අන්තරාමග්ගෙ එකදිවස’න්ති එකංයෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති ච ‘‘එසෙව නයොති වුත්තනයමෙව දස්සෙතුං ගන්ත්වා පච්චාගච්ඡන්තො හීතිආදිමාහා’’ති ච ‘‘සුද්ධචිත්තො හුත්වා පකතිගමනෙව භුඤ්ජිතුං ලභතී’’ති ච ‘‘අගිලානස්ස ගිලානසඤ්ඤිනො කායෙන සමුට්ඨාතී’’ති ච ලිඛිතං.

ආවසථපිණ්ඩසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ගණභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

209-218. ගුළ්හපටිච්ඡන්නොති අපාකටොව. එකො පුත්තෙනාති එකස්සෙකං භත්තං ‘‘අහං අඤ්ඤෙන නිමන්තිතො’’ති න වුච්චති. ‘‘සචෙ එකතො ගණ්හන්ති , ගණභොජනං හොතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 217-218) වුත්තත්තා චත්තාරො උපාසකා චත්තාරො භික්ඛූ විසුං විසුං නිමන්තෙත්වා හත්ථපාසෙ ඨිතානං චෙ දෙන්ති, ගණභොජනං හොති එවාති එකෙ, තං න යුත්තං විය. ‘‘විඤ්ඤත්තිතො පසවනෙ ගණස්ස එකතො ගහණෙ ඉමිනා සික්ඛාපදෙන ආපත්ති, විසුං ගහණෙ පණීතභොජනසූපොදනවිඤ්ඤත්තීහී’’ති ලිඛිතං. ‘‘විඤ්ඤත්තිතො පසවනං අට්ඨුප්පත්තිවසෙන අට්ඨකථායං අනුඤ්ඤාතං. සූපොදනාදිවසෙන තත්ථ ආපත්ති එවා’’ති වුත්තං, තං න යුත්තං. කස්මා? පරිවාරෙ (පරි. 168) එව ද්වින්නං ආකාරානං ආගතත්තා, තස්මා අට්ඨකථායං ‘‘අනුඤ්ඤාත’’න්ති දුවුත්තං. අට්ඨුප්පත්තියංයෙව පාකටන්ති ‘‘පදභාජනෙ න වුත්ත’’න්ති වත්තබ්බං. එකතො ගණ්හන්තීති ගහිතභත්තාපි අඤ්ඤෙ යාව ගණ්හන්ති, තාව චෙ තිට්ඨන්ති, එකතො ගණ්හන්තියෙව නාම. ‘‘ගච්ඡති චෙ, අනාපත්තී’’ති වදන්ති.

එත්ථාහ – ‘‘පටිග්ගහණමෙව හෙත්ථ පමාණ’’න්ති වුත්තං, අථ කස්මා පාළියං ‘‘ගණභොජනං නාම යත්ථ චත්තාරො…පෙ… භුඤ්ජන්ති, එතං ගණභොජනං නාමා’’ති (පාචි. 218) වුත්තන්ති? වුච්චති – යත්ථාති උපයොගත්ථෙ භුම්මවචනං. චත්තාරොති ගණස්ස හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදනිදස්සනං. පඤ්චන්නං භොජනානන්ති ආපත්තිප්පහොනකභොජනනිදස්සනං. අඤ්ඤතරෙන භොජනෙන නිමන්තිතාති අකප්පියනිමන්තනනිදස්සනං. නිමන්තනවසෙනෙව පන ගණභොජනස්ස වුත්තත්තා ‘‘නිමන්තිතා භුඤ්ජන්තීති වුත්ත’’න්ති වුත්තං. ‘‘අඤ්ඤතරං භොජනං විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජන්තී’’ති පන න වුත්තං අට්ඨුප්පත්තියංයෙව පාකටත්තා. යං භුඤ්ජන්තීති එවං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. තත්ථ භුඤ්ජන්තීති පටිග්ගාහකනියමවචනං. න හි අප්පටිග්ගහිතකං භික්ඛූ භුඤ්ජන්ති. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘ගණස්ස යතො පටිග්ගහිතාහාරභොජනහෙතු පාචිත්තිය’’න්ති. ආගන්තුකපට්ටං මොඝසුත්තෙන සිබ්බිත්වා ඨපෙන්ති, තත්ථ අනුවාතෙ යථා එකතලං හොති, තථා හත්ථෙහි ඝට්ටෙති. වලෙතීති ආවට්ටෙති. පරිවත්තනන්ති සුත්තං ගණ්හන්තානං සුඛග්ගහණත්ථං සුත්තපරිවත්තනං කරොති, පට්ටං සිබ්බන්තානං සුඛසිබ්බනත්ථං පට්ටපරිවත්තනඤ්ච. නවචීවරකාරකො ඉධාධිප්පෙතො, න ඉතරොති. ‘‘බිම්බිසාරං ආපුච්ඡිත්වා සම්භාරෙ කයිරමානෙයෙව කාලා අතික්කන්තා, පච්ඡා ගණභොජනසික්ඛාපදෙ පඤ්ඤත්තෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡී’’ති වදන්ති, අඤ්ඤථා අට්ඨකථාය විරුජ්ඣනතො.

220. ‘‘ද්වෙ තයො එකතොති යෙපි අකප්පියනිමන්තනං සාදියිත්වා’’තිආදිවචනෙන අකප්පියනිමන්තනපච්චයා එව අනාපත්ති, විඤ්ඤත්තිතො ආපත්තියෙවාති දීපෙති. අනිමන්තිතො චතුත්ථො යස්ස තදෙතං අනිමන්තිතචතුත්ථං. එස නයො සබ්බත්ථ. පවෙසෙත්වාති නිසීදාපෙත්වා. චීවරදානසමයලද්ධකචතුක්කං චීවරකාරසමයලද්ධකචතුක්කන්ති එවමාදීනි. තානි චාති යෙහි භොජනෙහි විසඞ්කෙතො නත්ථි, තානි. මහාථෙරෙති උපසම්පන්නෙ. අට්ඨත්වාති ඨිතෙන නිමිත්තං දස්සිතං හොති. තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වාති රථිකාදීසු භික්ඛුසමීපෙ ගන්ත්වා. ඉමස්මිං පන සික්ඛාපදෙ කත්ථචි පොත්ථකෙ ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, චීවරදානසමයෙ ගණභොජනං භුඤ්ජිතුං. එවඤ්චිදං භගවතා භික්ඛූන’’න්ති පාඨො දිස්සති. කත්ථචි ‘‘භුඤ්ජිතු’’න්ති වත්වා ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යාථා’’ති පාඨො, අයං සොභනො.

ගණභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පරම්පරභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

221. අධිට්ඨිතාති නිච්චප්පවත්තා. බදරචුණ්ණසක්කරාදීහි යොජිතං බදරසාළවං. කිරකම්මකාරෙනාති කිරස්ස කම්මකාරෙන.

226. ‘‘විකප්පෙත්වා ගණ්හාහී’’ති එත්ථාහු පොරාණත්ථෙරා ‘‘භගවතො සම්මුඛා අවිකප්පෙත්වා ගෙහතො නික්ඛමිත්වා රථිකාය අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො සන්තිකෙ විකප්පෙසි, විකප්පෙන්තෙන පන ‘මය්හං භත්තපච්චාසං ඉත්ථන්නාමස්ස දම්මී’ති වත්තබ්බං, ඉතරෙන වත්තබ්බං ‘තස්ස සන්තකං පරිභුඤ්ජ වා යථාපච්චයං වා කරොහී’’’ති. පඤ්චසුසහධම්මිකෙසූති සම්මුඛා ඨිතස්ස සහධම්මිකස්ස යස්ස විකප්පෙතුකාමො, තං සහධම්මිකං අදිස්වා ගහට්ඨස්ස වා සන්තිකෙ, සයමෙව වා ‘‘පඤ්චසු සහධම්මිකෙසු ඉත්ථන්නාමස්ස විකප්පෙමී’’ති වත්වා භුඤ්ජිතබ්බන්ති එකෙ, එවං සති ථෙරො තස්මිංයෙව නිසින්නොව තථා වාචං නිච්ඡාරෙත්වා පටිග්ගණ්හාතීති තක්කො දිස්සති. මහාපච්චරියාදීසු පන පරම්මුඛා විකප්පනාව වුත්තා, සා ‘‘තෙන හානන්ද, විකප්පෙත්වා ගණ්හාහී’’ති ඉමිනා සමෙති, තථාපි මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පරම්පරභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘තස්මා යො භික්ඛු පඤ්චසු සහධම්මිකෙසු අඤ්ඤතරස්ස ‘මය්හං භත්තපච්චාසං තුය්හං දම්මී’ති වා ‘විකප්පෙමී’ති වා එවං සම්මුඛා වා ‘ඉත්ථන්නාමස්ස දම්මී’ති වා ‘විකප්පෙමී’ති වා එවං පරම්මුඛා වා’’ති වචනතො සහධම්මිකස්ස සන්තිකෙ එව වත්තබ්බං, න සයමෙවාති දිස්සති. යස්මා අයං පච්ඡිමනයො පොරාණගණ්ඨිපදෙනපි සමෙති, තස්මා ඉධ මාතිකාට්ඨකථානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘තෙ මනුස්සා…පෙ… භොජනමදංසූ’’ති වචනතො අකප්පියනිමන්තනං පඤ්ඤායති, තථාපි ථෙරස්ස කුක්කුච්චුප්පත්තිකාරණෙන භත්තෙන සො නිමන්තිතොති වෙදිතබ්බො. අඤ්ඤථා පරතො ‘‘ද්වෙ තයො නිමන්තනෙ එකතො භුඤ්ජතී’’ති වචනෙන, අනාපත්තිවාරෙන ච විරුජ්ඣති.