භික්ඛුනීවිභඞ්ගවණ්ණනා

1. පාරාජිකකණ්ඩවණ්ණනා

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා

විභඞ්ගෙ විය භික්ඛූනං, විත්ථාරමභිසඞ්ඛතං;

අකත්වා භික්ඛුනීනම්පි, වක්ඛෙ ගණ්ඨිපදක්කමං.

යො භික්ඛුනීනං විභඞ්ගො අස්ස, තස්ස සංවණ්ණනාක්කමො පත්තොති අත්ථො.

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

1. පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

656-7. තත්ථ තත්ථ ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤා වීමංසා. පදපටිපාටියා එවාති මාතිකාපදපටිපාටියා එව. ‘‘වුත්තන්ති සඞ්ගීතිකානං උපසඞ්කප්පනානං විභාජනං වුත්ත’’න්ති ලිඛිතං.

658. ‘‘එහිභික්ඛුනීති භික්ඛුනී, තීහි සරණගමනෙහි උපසම්පන්නාති භික්ඛුනී’’ති ඉදං පන දෙසනාවිලාසවසෙන වුත්තන්ති එකෙ. අඤ්ඤබුද්ධකාලෙ අත්ථීති එකෙ, තං න යුත්තං විය දිස්සති අම්හාකම්පි බුද්ධකාලෙ සම්භවප්පසඞ්ගතො, එහිභික්ඛුනියා පටිසෙධඡායාදිස්සනතො ච. යථාහ ධම්මපදෙ විසාඛාවත්ථුස්මිං (ධ. ප. අට්ඨ. 1. විසාඛාවත්ථු) ‘‘තස්ස චීවරදානස්ස නිස්සන්දෙන ඉමං මහාලතාපසාධනං ලභි. ඉත්ථීනඤ්හි චීවරදානං මහාලතාපසාධනභණ්ඩෙන මත්ථකං පප්පොති, පුරිසානං ඉද්ධිමයපත්තචීවරෙනා’’ති. තීහි සරණගමනෙහි උපසම්පන්නාය පන භික්ඛුනියා සම්භවො අඤ්ඤබුද්ධකාලෙ කදාචි සියා, නත්ථෙව අම්හාකං බුද්ධකාලෙ. දෙසනාවිලාසෙන පන භික්ඛුදෙසනාක්කමෙනෙව භික්ඛුනිනිද්දෙසො වුත්තො, තෙනෙව භික්ඛුසඞ්ඝවසෙන එකතොඋපසම්පන්නා භික්ඛුනියො විජ්ජමානාපි තත්ථ න වුත්තා. තාසං අත්ථිතා ඉමාය පරිවාරකථාය වෙදිතබ්බා –

‘‘උභො එකතො උපසම්පන්නා,

උභින්නං හත්ථතො චීවරං පටිග්ගණ්හෙය්‍ය;

සියා ආපත්තියො නානා,

පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති. (පරි. 479);

අථ වා පුථුජ්ජනකාලෙ එහිභික්ඛුසරණගමනෙන උපසම්පන්නොව ඉත්ථිලිඞ්ගපාතුභාවෙන භික්ඛුනිභාවෙ ඨිතා පුරිසූපසම්පන්නං උපාදාය ‘‘එහිභික්ඛුනී’’ති, ‘‘තීහි සරණගමනෙහි උපසම්පන්නා භික්ඛුනී’’ති ච සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. නො චෙ, තං වචනං විරුජ්ඣෙය්‍යාති එකෙ, විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. ‘‘විඤ්ඤූ පටිබලො’’ති ද්වින්නං අවස්සවභාවස්ස ඉජ්ඣනතො වුත්තං. එත්ථ යස්මා යං කිඤ්චි ආමිසං පටිග්ගණ්හන්තීනං අග්ගහත්ථා පුරිසානං හත්ථෙහි කදාචි මිස්සීභාවං ගච්ඡන්ති, වන්දන්තානං වා පුරිසානං සිරානි අග්ගපාදෙහි මිස්සිතානි කදාචි හොන්ති, කෙසච්ඡෙදනකාලෙ වා සිරං පුරිසානං හත්ථෙහි මිස්සිතං හොති, චිත්තං නාමෙතං අතිරද්ධගවෙසි, දුරක්ඛියං වා, තස්මා ‘‘මා අතිලහුං පාරාජිකාපත්ති භික්ඛුනීනං හොතූ’’ති බුද්ධා භගවන්තො කාරුඤ්ඤෙන පාරාජිකක්ඛෙත්තපරිච්ඡෙදං, ථුල්ලච්චයක්ඛෙත්තපරිච්ඡෙදඤ්ච විසුං විසුං දෙසෙසුන්ති වෙදිතබ්බං.

659. තබ්බහුලනයෙන සා වුත්තාති එත්ථ අයමනුගණ්ඨිපදක්කමො – යෙභුය්‍යෙන කිරියසමුට්ඨානත්තා ‘‘කිරියසමුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. ‘‘කායසංසග්ගං සමාපජ්ජෙය්‍යා’’ති අවත්වා පන ‘‘සාදියෙය්‍යා’’ති වුත්තත්තා අකිරියතොපි සමුට්ඨාතීති වෙදිතබ්බං. යථා චෙත්ථ, එවං හෙට්ඨා ‘‘මනුස්සිත්ථියා තයො මග්ගෙ මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්ස ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’තිආදිනා නයෙන කිරියසමුට්ඨානතං වත්වා තදනන්තරං ‘‘භික්ඛුපච්චත්ථිකා…පෙ… සො චෙ පවෙසනං සාදියති, ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’තිආදිනා (පාරා. 56) නයෙන අකිරියසමුට්ඨානතායපි වුත්තත්තා පඨමපාරාජිකස්සාපි තබ්බහුලනයෙනෙව කිරියසමුට්ඨානතා වෙදිතබ්බා. න හි පවෙසනසාදියනාදිම්හි කිරියසමුට්ඨානතා දිස්සති. අඞ්ගජාතචලනඤ්චෙත්ථ න සාරතො දට්ඨබ්බං ‘‘සො චෙ පවෙසනං න සාදියති, පවිට්ඨං න සාදියති, ඨිතං න සාදියති, උද්ධරණං සාදියති, ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’ති (පාරා. 58) එත්ථ ඨිත න සාදියනෙ පකතියාපි පරිපුණ්ණචලනත්තා. සාදියනපච්චයා හි සෙවනචලනඤ්චෙත්ථ න දිස්සතෙවාති තබ්බහුලනයෙනෙව කිරියසමුට්ඨානතා ගහෙතබ්බා. තත්ථ තත්ථ අට්ඨකථාසු කස්මා තබ්බහුලනයො අවුත්තොති චෙ? ‘‘යො පන භික්ඛු මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍යා’’ති (පාරා. 39, 42) මාතිකායං කිරියසමුට්ඨානස්ස සරූපෙන වුත්තත්තා තදනුරූපවසෙන විභඞ්ගනයමනොලොකෙත්වා ‘‘කිරියසමුට්ඨාන’’මිච්චෙව වුත්තං. යථා චෙතෙසු තබ්බහුලනයෙන කිරියසමුට්ඨානතා වුත්තා, තථා සුරාදීනං අකුසලෙනෙව පාතබ්බතා, න ඉතරථා ‘‘යං අකුසලෙනෙව ආපජ්ජති, අයං ලොකවජ්ජා, සෙසා පණ්ණත්තිවජ්ජා’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමපාරාජිකවණ්ණනා) වුත්තෙ ලොකවජ්ජපණ්ණත්තිවජ්ජානං නියමනලක්ඛණසිද්ධි හොති, තථා තං අවත්වා ‘‘යස්සා සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙව හොති, අයං ලොකවජ්ජා. සෙසා පණ්ණත්තිවජ්ජා’’ති වුත්තෙ ලොකවජ්ජවචනං නිරත්ථකං සියා වත්ථුඅජානනපක්ඛෙපි අකුසලෙනෙව පාතබ්බත්තා. යස්මා තත්ථ සුරාපානවීතික්කමස්ස අකුසලචිත්තුප්පාදො නත්ථි, තස්මා ඛන්ධකට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 108) ‘‘මජ්ජපානෙ පන භික්ඛුනො අජානිත්වාපි බීජතො පට්ඨාය මජ්ජං පිවන්තස්ස පාචිත්තියං, සාමණෙරො ජානිත්වා පිවන්තො සීලභෙදං ආපජ්ජති, න අජානිත්වා’’ති වුත්තං, න වුත්තං ‘‘වත්ථුඅජානනපක්ඛෙ පාණාතිපාතාදීනං සිද්ධිකරඅකුසලචිත්තුප්පාදසදිසෙ චිත්තුප්පාදෙ සතිපි සාමණෙරො සීලභෙදං නාපජ්ජතී’’ති. අභිනිවෙසවචනං පාණාතිපාතාදීහි සමානජාතිකත්තා සාමණෙරානං සුරාපානස්ස. ‘‘සුරාදයො පනිමෙ’’ති වත්ථුං ජානිත්වා පාතබ්බතාදිවසෙන වීතික්කමන්තස්ස අකුසලස්ස අසම්භවො නත්ථි. තෙන වුත්තං ‘‘යස්ස සචිත්තකපක්ඛෙ’’තිආදි.

කිඤ්චෙත්ථ යුත්තිවචනෙන අරහන්තානං අප්පවිසනතො සචිත්තකාචිත්තකපක්ඛෙසු අකුසලනියමොති චෙ? න, ධම්මතාවසෙන සෙක්ඛානම්පි අප්පවිසනතො. අචිත්තකපක්ඛෙ අකුසලනියමාභාවදස්සනත්ථං සුපන්තස්ස මුඛෙ පක්ඛිත්තජලබින්දුමිව සුරාබින්දුආදයො උදාහරිතබ්බාති. තබ්බහුලනයෙන හි අත්ථෙ ගහිතෙ පුබ්බෙනාපරං අට්ඨකථාය සමෙති. ‘‘සද්ධිං පාළියා අවිසෙසත්ථො පරතො ආවි භවිස්සතීති අපරෙ’’ති වුත්තං. ඉදමෙත්ථ විචාරෙතබ්බං. යදි වත්ථුජානනපක්ඛෙ විනා අකුසලෙන මජ්ජපානං සියා, කස්මා නාළිමජ්ඣං නාතික්කමති අරියානං පානකාදිසඤ්ඤීනන්ති? සීලභෙදවත්ථුවීතික්කමො විනාපි චිත්තෙන අරියානං ධම්මතාවසෙනෙව න සම්භවතීති චෙ, න, චක්ඛුපාලත්ථෙරවත්ථු (ධ. ප. අට්ඨ. 1.1) ආදිවිරොධතොති. අපිච භික්ඛුනොපි සාමණෙරස්ස විය සුරාපානං සචිත්තකමෙව කස්මා න ජාතන්ති? අප්පතිරූපත්තාති චෙ, සාමණෙරානම්පි අප්පතිරූපමෙව. සහධම්මිකා එව හි තෙ. මහාසාවජ්ජත්තාති චෙ? සාමණෙරානම්පි තාදිසමෙව. සාමණෙරානං සචිත්තකමෙව පාරාජිකං, ඉතරං දණ්ඩකම්මවත්ථූති චෙ? භික්ඛූනම්පි මජ්ජපානෙ නත්ථි. එත්ථ තිකපාචිත්තියෙන න භවිතබ්බං. මජ්ජෙ අමජ්ජසඤ්ඤිස්ස දුක්කටාපත්ති පඤ්ඤාපෙතබ්බා සියා. භික්ඛුස්ස පාචිත්තියවත්ථු සාමණෙරානං පාරාජිකං හොති තිරච්ඡානගතසාමණෙරානං වියාති චෙ? අචිත්තකම්පි මජ්ජපානාදීනං සාමණෙරානං පාරාජිකං පඤ්ඤාපෙතබ්බං සියා. නාචිත්තකං පාරාජිකං සම්භවතීති චෙ? න, පණ්ණත්තිවජ්ජම්පි පාරාජිකං සම්භවතීති. නිකායන්තරපක්ඛෙ අයමෙව දොසො. අම්හාකඤ්හි ලොකවජ්ජමෙව මජ්ජපානන්ති. කස්මා පනෙත්ථ සුරාපානමෙව ධම්මතාවසෙන අරියා න කරොන්තීති? න කෙවලං සුරාපානමෙව ධම්මතාවසෙන අරියා න කරොන්ති, පාණෙසුපි කොධවසෙන පාණසඤ්ඤිතාය සීසච්ඡෙදනාදීනි න කරොන්ති, සදාරසඤ්ඤාය පරදාරං න වීතික්කමන්ති, අනත්ථභඤ්ජකසඤ්ඤාය අත්ථභඤ්ජකමුසා න වදන්ති, සම්මාදිට්ඨිසඤ්ඤාය මිච්ඡාදිට්ඨිං න පටිපජ්ජන්තීති වෙදිතබ්බා. ආචරියාපි සුරාපානෙ අකුසලනියමාභාවමෙව වදන්ති, තස්මා එව මාතිකාට්ඨකථාය ගණ්ඨිපදෙ ලොකවජ්ජපණ්ණත්තිවජ්ජාධිකාරෙ ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙඅකුසලන්ති සුරාපානාදිසඞ්ගහත්ථං, ඉතරථා යස්ස අකුසලමෙවාති වදෙය්‍යා’’ති ලිඛිතං. කිරියසමුට්ඨානතා පනස්ස තබ්බහුලනයමෙව, න පඨමපාරාජිකෙ. කථං? කායසංසග්ගසික්ඛාපදං පඨමපාරාජිකසමුට්ඨානං. එත්ථ භික්ඛුස්ස ච භික්ඛුනියා ච කායසංසග්ගභාවෙ සති භික්ඛුනී කායඞ්ගමචොපයමානාපි චිත්තෙනෙව අධිවාසෙන්තී ආපජ්ජති, න එවං භික්ඛු. භික්ඛු පන චොපයමානොව ආපජ්ජති, එවමෙව පඨමපාරාජිකෙපි චොපනෙ සති එව ආපජ්ජති, නාසති. පවෙසනං සාදියතීති එත්ථ පවෙසනසාදියනං නාම සෙවනචිත්තස්සුප්පාදනන්ති, එවං සන්තෙපි ‘‘වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. දුතියපාරාජිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

‘‘කිස්ස පන ත්වං අය්‍යෙ ජානං පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්න’’න්ති වචනතො, ‘‘අට්ඨන්නං පාරාජිකානං අඤ්ඤතරං පාරාජිකං අජ්ඣාපන්න’’න්ති (පාචි. 666) වචනතො, අන්තෙ ‘‘උද්දිට්ඨා ඛො අය්‍යායො අට්ඨ පාරාජිකා ධම්මා’’තිආදිවචනතො (පාචි. 677), පරිවාරෙ ‘‘සාධාරණපඤ්ඤත්ති උභතොපඤ්ඤත්තී’’ති (පරි. 201) වචනතො ච භික්ඛුනිවිභඞ්ගං පත්වා භගවා සාධාරණානි සික්ඛාපදානි භික්ඛූනං උප්පන්නවත්ථුස්මිංයෙව ‘‘යා පන භික්ඛුනී ඡන්දසො මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍ය අන්තමසො තිරච්ඡානගතෙනපි පාරාජිකා හොති අසංවාසා’’තිආදිනා නයෙන සවිසෙසම්පි අවිසෙසම්පි මාතිකං නික්ඛිපිත්වා අනුක්කමෙන පදභාජනං, ආපත්තිභෙදං, තිකච්ඡෙදං, අනාපත්තිවාරඤ්ච අනවසෙසං වත්වා විත්ථාරෙසි. සඞ්ගීතිකාරකෙහි පන අසාධාරණපඤ්ඤත්තියොයෙව ඉධ විත්ථාරිතාති වෙදිතබ්බා.

666. තත්ථ ‘‘අට්ඨන්නං පාරාජිකාන’’න්ති ඉදං කෙවලං සඞ්ගීතිකාරකානංයෙව නයතො නික්ඛිත්තවචනං ඉතො පුබ්බෙ ඡට්ඨසත්තමට්ඨමානං පාරාජිකානං අපඤ්ඤත්තත්තා. භගවතා පන ඉදං පඤ්ඤාපිතමාදිසික්ඛාපදම්පි උපාදාය ‘‘ඡන්නං පාරාජිකාන’’න්ති වුත්තං සියා. ඉතො උද්ධං පඤ්ඤත්තානිපි උපාදාය ‘‘අට්ඨන්නං පාරාජිකාන’’න්ති වචනං අපරභාගෙ උප්පන්නන්ති එකච්චෙ ආචරියා. අට්ඨකථායං පන ‘‘ඉදඤ්ච පාරාජිකං පච්ඡා පඤ්ඤත්තං, තස්මා ‘අට්ඨන්න’න්ති විභඞ්ගෙ වුත්ත’’න්තිආදි වුත්තං, තස්මා අට්ඨකථාචරියානං මතෙන සිද්ධමෙතං යථාපඤ්ඤත්තානුක්කමවසෙනෙව සඞ්ගීතානීති. ‘‘අඤ්ඤාසි’’න්ති පාඨො. අඤ්ඤාසීති න ගහෙතබ්බො. ‘‘දුට්ඨුල්ලසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙවා’’ති වචනතො වජ්ජපටිච්ඡාදිකං යා පටිච්ඡාදෙති, සාපි වජ්ජපටිච්ඡාදිකආයෙවාති සිද්ධං. කිඤ්චාපි වජ්ජපටිච්ඡාදනං පෙමවසෙන හොති, තථාපි සික්ඛාපදවීතික්කමචිත්තං දොමනස්සිකමෙව හොතීති කත්වා ‘‘දුක්ඛවෙදන’’න්ති වුත්තං.

දුතියපාරාජිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. තතියපාරාජිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

669. ඉමං අධිප්පායමත්තන්ති ‘‘චොදෙත්වා සාරෙත්වා’’ති එතං. එත්ථායං විචාරණා – යො භික්ඛු උක්ඛිත්තකභික්ඛුනා සමානදිට්ඨිකො ලද්ධිනානාසංවාසකො හොති, සො අවන්දනීයො, කම්මාකම්මෙ උක්ඛිත්තකො විය න ගණපූරණො, සහසෙය්‍යම්පි න ලභති, න තථා භික්ඛුනී. සා හි යාව න සමනුභට්ඨා, තාව ගණපූරකා ච හොති, සංවාසඤ්ච ලභති. ලද්ධිනානාසංවාසිකානුවත්තිකාපි උක්ඛිත්තානුවත්තිකාව හොති. උක්ඛිත්තො චෙ කාලඞ්කතො, තදනුවත්තකො භික්ඛු ලද්ධිනානාසංවාසකො හොතියෙව. තථා විබ්භන්තෙපි තස්මිං තිත්ථියපක්කන්තකෙපි සික්ඛං පච්චක්ඛාය සාමණෙරභූමියං ඨිතෙපීති එකෙ. තෙසං මතෙන උක්ඛිත්තකෙ තථාභූතෙපි භික්ඛුනී තදනුවත්තිකා සමනුභාසිතබ්බාවාති ආපජ්ජති. සමනුභාසනකම්මං සඞ්ඝායත්තං, සඞ්ඝෙන සඤ්චිච්ච පුරිමකාපත්තිං අපනෙතුං න යුත්තං විය ඛායති. උක්ඛෙපනීයකම්මඤ්ච ආපත්තිඅදස්සනමත්තෙ, අප්පටිකම්මමත්තෙ, කුදිට්ඨිඅප්පටිනිස්සජ්ජනමත්තෙ ච කරියති, තස්ස අනුවත්තනමත්තෙන සමනුභාසිත්වා සාසනතො චාවෙතබ්බානීති න යුත්තන්ති චෙ? න වත්තබ්බමෙව, ඉදං අපාරාජිකවත්ථූසුපි තප්පසඞ්ගතො, අනඤ්ඤවිසයත්තා ච විනයස්ස.

තතියපාරාජිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. චතුත්ථපාරාජිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

675. ‘‘ලොකස්සාදසඞ්ඛාතස්ස මිත්තසන්ථවස්ස වසෙන තං දස්සෙතුං කායසංසග්ගරාගෙනාති වුත්ත’’න්ති ලිඛිතං. තිස්සිත්ථියොති තීසු ඉත්ථීසු, තිස්සො වා ඉත්ථියො. තං න සෙවෙති තාසු න සෙවති. අනරියාති උභතොබ්‍යඤ්ජනා. බ්‍යඤ්ජනස්මින්ති අත්තනො බ්‍යඤ්ජනෙ. න සෙවෙති න සෙවති. න චාචරෙති නාචරති. වණ්ණාවණ්ණොති ද්වීහිපි සුක්කවිස්සට්ඨි. ගමනුප්පාදනන්ති සඤ්චරිත්තං.

676. ‘‘නිවත්ථං වා පාරුතං වා’’ති එත්ථ නිවත්ථස්ස වා පාරුතස්ස වා වත්ථස්ස ගහණං සාදියතීති අත්ථො.

චතුත්ථපාරාජිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පාරාජිකකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සඞ්ඝාදිසෙසකණ්ඩවණ්ණනා

1. පඨමසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා

681. ආහතකොති ආනීතො, නියතකොති අධිප්පායො. අකප්පියඅඩ්ඩො නාම සඞ්ඝස්ස වා ආරාමිකපුග්ගලස්ස වා වත්ථුස්ස කාරණා සඞ්ඝස්ස වාරිකභාවෙන සයමෙව වා අධිකරණට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘අම්හාකං එසො දාසො, දාසී, වාපී, ඛෙත්තං, ආරාමො, ආරාමවත්ථු, ගාවො, ගාවී, මහිංසී, අජා, කුක්කුටා’’තිආදිනා වොහරති, අකප්පියං. ‘‘අයං අම්හාකං ආරාමිකො ආරාමිකා, අයං වාපී ඉත්ථන්නාමෙන සඞ්ඝස්ස හත්ථෙ දොහනත්ථාය දින්නා. ඉතො ඛෙත්තතො ආරාමතො උප්පජ්ජනකචතුපච්චයා ඉතො ගාවිතො මහිංසිතො අජාතො උප්පජ්ජනකගොරසා ඉත්ථන්නාමෙන සඞ්ඝස්ස දින්නා’’ති පුච්ඡිතෙ වා අපුච්ඡිතෙ වා වත්තුං වට්ටති. ‘‘කත’’න්ති අවත්වා ‘‘කරොන්තී’’ති වචනෙන කිර අනෙනකතං ආරබ්භ ආචික්ඛිතා නාම හොති. ගීවාති කෙවලං ගීවා එව හොති, න පාරාජිකං. කාරාපෙත්වා දාතබ්බාති එත්ථ සචෙ ආවුධභණ්ඩං හොති, තස්ස ධාරා න කාරෙතබ්බා, අඤ්ඤෙන පන ආකාරෙන සඤ්ඤාපෙතබ්බං. ‘‘තිචිත්තං තිවෙදන’’න්ති වුත්තත්තා ‘‘මානුස්සයවසෙන කොධුස්සයවසෙනා’’ති තබ්බහුලනයෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

පඨමසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. දුතියසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා

683. භටිපුත්තකානං කුමාරභටිකානං ගණා භටිපුත්තගණා. කප්පන්ති කප්පියං. කප්පගතිකන්ති කප්පියසභාවං. පක්කන්තාසුපීති අත්තනො පරිසං ඨපෙත්වා ඉතරාසු පක්කන්තාසු. පණ්ණත්තිං අජානන්තා අරියාපි වුට්ඨාපෙන්තීති කත්වා වා කම්මවාචාපරියොසානෙ ආපත්තික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතසමඞ්ගිතාවසෙන වා ‘‘තිචිත්ත’’න්ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘පබ්බාජනෙ න දුක්කට’’න්ති පොරාණගණ්ඨිපදෙ වුත්තං.

දුතියසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. තතියසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා

687. භද්දාකාපිලානී මහාකස්සපස්ස පුරාණදුතියා කිර. ඤාතීනං කුලං යස්මිං ගාමකෙ, තදෙතං ගාමකං ඤාතිකුලං, කුලසන්නිහිතං ගාමකං අගමාසීති අත්ථො. ‘‘අජං ගාමං නෙතී’’තිආදීසු විය වා ද්විකම්මිකං කත්වා ගාමකං අගමාසි ඤාතිකුලං අගමාසීතිපි යුජ්ජති.

692. ‘‘අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරං අතික්කාමෙන්තියා’’ති වචනෙනපි එවං වෙදිතබ්බං – විකාලගාමප්පවෙසනෙ ද්වින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානංයෙව වසෙන උපචාරො පරිච්ඡින්දිතබ්බො, ඉතරථා යථා එත්ථ පරික්ඛෙපාරහට්ඨානං පරික්ඛෙපං විය කත්වා ‘‘අතික්කාමෙන්තියා’’ති වුත්තං, එවං තත්ථාපි ‘‘අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරං අතික්කමන්තස්සා’’ති වදෙය්‍ය. යස්මා පන තත්ථ පරික්ඛෙපාරහට්ඨානතො උත්තරි එකො ලෙඩ්ඩුපාතො උපචාරොති අධිප්පෙතො, තස්මා තදත්ථදීපනත්ථං ‘‘අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරං ඔක්කමන්තස්සා’’ති වුත්තං. යං පන අන්ධකට්ඨකථායං ‘‘පරික්ඛෙපාරහට්ඨානංයෙව ‘උපචාර’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා පරික්ඛෙපපරික්ඛෙපාරහට්ඨානානං නින්නානාකාරණදීපනත්ථං ‘උපචාරං ඔක්කමන්තස්සා’ති වුත්තං පාළිවිසෙසමසල්ලක්ඛෙත්වාව අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරං අතික්කමන්තස්ස ඉධ උපචාරො පරික්ඛෙපො යථා භවෙය්‍ය, තං උපචාරං පඨමං පාදං අතික්කමන්තස්ස ආපත්ති දුක්කටස්ස. දුතියං පාදං අතික්කමන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති වුත්තං, තං න ගහෙතබ්බමෙව පාළියා විසෙසසබ්භාවතොති. ‘‘අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරං ඔක්කමන්තියාතිපි එකච්චෙසු දිස්සති, තං න ගහෙතබ්බන්ති අපරෙ’’ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘පාළිවිසෙසමසල්ලක්ඛෙත්වා’’ති දුවුත්තං, කස්මා? විකාලගාමප්පවෙසනසික්ඛාපදෙපි කත්ථචි ‘‘උපචාරං අතික්කමන්තස්සා’’ති පාඨො දිස්සතීති, සො අන්ධකට්ඨකථාපාඨතො ගහිතොති ආචරියො. අපරික්ඛිත්තස්ස උපචාරොක්කමනමෙව පාඨො යුජ්ජති, න අතික්කමනං. කස්මා? බහූසු ඨානෙසු පාළියා අට්ඨකථාහි විරුජ්ඣනතො, ඉමස්මිං වාපි සික්ඛාපදෙ විරුජ්ඣති. කථං? ගණම්හා ඔහීයමානාය අරඤ්ඤෙ ආපත්ති හොති, න ගාමෙ. අථ ච පන නිදස්සනම්පි ‘‘සික්ඛාපදා බුද්ධවරෙනා’’ති (පරි. 479) ගාථා දස්සිතා, තස්මා උපචාරොක්කමනපරියාපන්නනදිං අතික්කාමෙන්තියා හොති. කිඤ්ච භිය්‍යො ‘‘ගච්ඡන්තස්ස චතස්සො ආපත්තියො, ඨිතස්ස චාපි තත්තකාතිආදීනං (පරි. 475) පරිවාරගාථානං අට්ඨකථාහි උපචාරොක්කමනමෙව පාඨොති නිට්ඨං ගන්තබ්බ’’න්ති ච වුත්තං, සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙත්වා කථෙතබ්බං.

‘‘පදසා ගමනමෙව හි ඉධාධිප්පෙතං, තෙනෙව පඨමං පාදං අතික්කාමෙන්තියාතිආදිමාහා’’ති එත්ථ විකාලගාමප්පවෙසනසික්ඛාපදාදීසු තදභාවා යානෙන වා ඉද්ධියා වා පවිසතො, අද්ධානං ගච්ඡතො ච ආපත්තීති දීපෙති. තත්ථ අසාරුප්පත්තා ආපත්තිමොක්ඛො නත්ථීති එකෙ, විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. භික්ඛුනීවිහාරභූමි ‘‘ගාමන්තර’’න්ති න වුච්චති ගාමන්තරපරියාපන්නායපි කප්පියභූමිත්තා. ‘‘පරතො ‘සචෙ භික්ඛුනීසු මහාබොධියඞ්ගණං පවිසන්තීසු එකා බහි තිට්ඨති, තස්සා ආපත්තී’තිආදිවචනතො භික්ඛුවිහාරො න කප්පියභූමීති සිද්ධං, තස්මා කඤ්චිනගරෙ ඛන්ධධම්මවිහාරො විය, කාවීරපට්ටනෙ සාරීධම්මවිහාරො විය ච අඤ්ඤොපි සො විහාරො, තස්මා සීමබද්ධසුඛත්ථං ගාමන්තරභාවෙ නිරන්තරා අධිට්ඨානත්ථං පවිසන්තියා, නික්ඛමන්තියාපි ගාමන්තරාපත්ති හොතීති අපරෙ’’ති වුත්තං. චතුගාමසාධාරණත්තාති එත්ථ එවංවිධෙ විහාරෙ සීමං බන්ධන්තෙහි චත්තාරොපි තෙ ගාමා සොධෙතබ්බාති වෙදිතබ්බා. සංවිදහිත්වා භික්ඛුනියා වා මාතුගාමෙන වා ථෙය්‍යසත්ථෙන වා සද්ධිං තං විහාරං ඔක්කමන්තියා චතස්සො ආපත්තියො එකතොව හොන්ති. ‘‘ගාමන්තරෙ ගාමන්තරෙ ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති වුත්තාති එකෙ.

දුතියපාදුද්ධාරෙ සඞ්ඝාදිසෙසොති එත්ථ සචෙ දුතියො පාදුද්ධාරො කප්පියභූමියං හොති, න සඞ්ඝාදිසෙසො, අකප්පියභූමියං එව සඞ්ඝාදිසෙසො. ‘‘උභයතීරෙසු විචරන්ති, වට්ටතීති දස්සනූපචාරස්සෙත්ථ සම්භවා’’ති ලිඛිතං, තං යුත්තං. සවනූපචාරො හෙත්ථ නදීපාරෙ, ගාමන්තරෙ වා අප්පමාණන්ති. අන්ධකට්ඨකථායං පන ‘‘පරතීරතො නදිං ඔතරිත්වා දස්සනූපචාරතො දාරූනි, පණ්ණානිවා මග්ගිත්වා ආනෙති, අනාපත්ති. තිචීවරානි පරතීරෙ ඔතාපෙති, අනාපත්තී’’ති වුත්තං. ‘‘ඔරිමතීරමෙව ආගච්ඡති, ආපත්තී’’ති අතික්කමිතුකාමතාය පවිට්ඨත්තා වුත්තං. ‘‘න්හායනාදිකිච්චෙන පවිට්ඨානං කත්ථෙවාලයසම්භවා වට්ටතී’’ති වුත්තං. ගාමන්තරෙ පමාණන්ති අට්ඨකථායං පරතීරතො නදිං ඔතරිත්වා දස්සනූපචාරතො දාරූනි පණ්ණානි සකගාමතො ථොකම්පි තරණවාරෙන න වට්ටති කිර නික්ඛමිත්වා පවිසිතුං.

අගාමකෙ අරඤ්ඤෙති අගාමලක්ඛණෙ අරඤ්ඤෙති අත්ථො. ඉමිනා ආපත්තිඛෙත්තං දස්සිතං. යස්මා ඉදං ආපත්තිඛෙත්තං, තස්මා යා භික්ඛුනුපස්සයතො ගාමස්ස ඉන්දඛීලං අතික්කමති, සා අසන්තෙ ගාමෙ ගණම්හා ඔහීයනාපත්තිං ආපජ්ජති. දස්සනසවනූපචාරාභාවෙපි පගෙව ගාමෙ ඉන්දඛීලාතික්කමනක්ඛණෙයෙව ආපජ්ජති. සචෙ තත්ථ එකා භික්ඛුනී අත්ථි, තස්සා දස්සනසවනූපචාරාතික්කමනක්ඛණෙ ආපජ්ජති, අරඤ්ඤමග්ගගමනකාලෙ එවායං විධීති න ගහෙතබ්බං. ගාමතො පන නික්ඛමන්තී ඉතො පට්ඨාය ආපජ්ජතීති දස්සනත්ථං ‘‘අගාමකං අරඤ්ඤ’’න්ති වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ආරාධිකා ච හොන්ති සඞ්ගාහිකා ලජ්ජිනියො, තා කොපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ න ගන්තබ්බං. ගච්ඡති චෙ, ගාමන්තරනදීපාරරත්තිවිප්පවාසගණම්හා ඔහීයනාපත්තීහි න මුච්චතී’’තිආදි. තත්ථ ‘‘ගණම්හා ඔහීයනාපත්ති සකිංයෙවාපජ්ජති. ඉතරා ගාමෙ ගාමෙ පාරෙ පාරෙ අරුණෙ අරුණෙ චාති වෙදිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදීනි අසාධකානි යථාසම්භවං ගහෙතබ්බත්තා. ‘‘මහාබොධියඞ්ගණන්තිආදි එවං ගාමස්ස ආසන්නට්ඨානෙපි ඉමං ආපත්තිං ආපජ්ජතීති දස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති ලිඛිතං.

තතියසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. චතුත්ථසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා

694. පටිවත්තාති පටිවචනං දෙන්ති. කම්මදොසන්ති ‘‘අනඤ්ඤාය ගණස්ස ඡන්දන්ති එවමාදී’’ති ලිඛිතං. කත්තබ්බට්ඨානදොසන්ති පොරාණා. කාරකගණස්සාති කාරකසඞ්ඝස්ස. ‘‘භික්ඛුනිසඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා’ති වුත්තත්තා කාරකසඞ්ඝොපි අයමෙවාති චෙ? පඨමමෙව කාරකසඞ්ඝං න ආමන්තෙත්වා බලක්කාරෙනායං ථුල්ලනන්දා තං භික්ඛුනිං ඔසාරෙසී’’ති පොරාණගණ්ඨිපදෙ වුත්තං, තස්මා කාරකභික්ඛූනං සම්මුඛාපි තෙසං අනුමතිං පඨමං අග්ගහෙත්වා තං කම්මං න පටිප්පස්සම්භෙතබ්බන්ති සිද්ධං හොති, පටිප්පස්සද්ධං බලක්කාරෙන න කාතබ්බමෙවාති අධිප්පායො. ‘‘භික්ඛුනීපි දිට්ඨාවිකම්මං කාතුං ලභතී’’ති ච තත්ථ වුත්තං.

698. අසන්තෙ කම්මකාරකසඞ්ඝෙ ඔසාරෙති, අනාපත්තීති එත්ථ කිත්තාවතා අසන්තො නාම හොතීති? ඉදං සබ්බත්ථ න විචාරිතං. කාරකානං කාලකිරියායාති එකෙ. එකස්සපි අභාවෙනාති එකෙ. එකස්මිං රජ්ජෙති එකෙ. එකරට්ඨෙති එකෙ. එකගාමෙති එකෙ. එකස්මිං ආවාසෙති එකෙ. යත්ථ සක්කා අපලොකෙතුන්ති එකෙ. අන්තොඅද්ධයොජනෙති එකෙ. තත්ථ තස්මිං ආවාසෙ අසන්තෙ කාරකසඞ්ඝෙ ඔසාරෙති, අනාපත්තීති ඉදං පසංසන්ති ආචරියා. යත්ථ සක්කා අපලොකෙතුන්ති සාමීචි.

චතුත්ථසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඤ්චමසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා

701. එතං න වුත්තන්ති භික්ඛුනියා අවස්සුතභාවො දට්ඨබ්බොති එතං නියමනං න වුත්තං. තං අවචනං පාළියා සමෙති. කතරපාළියාති? ‘‘අනවස්සුතොති ජානන්තී පටිග්ගණ්හාතී’’ති ඉමාය. යදි හි පුග්ගලස්ස අවස්සුතභාවො න පමාණං, කිං ඉමාය පාළියා පයොජනං, ‘‘අනාපත්ති උභො අනවස්සුතා හොන්ති, අනවස්සුතා පටිග්ගණ්හාතී’’ති එත්තකමෙව වත්තබ්බං සියා. අත්තනො හි අනවස්සුතභාවොයෙව පමාණන්ති. ඉමස්ස පන අනාපත්තිවාරස්ස අයමත්ථො – උභො චෙ අනවස්සුතා, සබ්බථාපි අනාපත්ති. අථ භික්ඛුනී අනවස්සුතා සමානා අවස්සුතම්පි ‘‘අනවස්සුතො’’ති සඤ්ඤාය තස්ස හත්ථතො පටිග්ගණ්හාති, එවම්පි අනාපත්තීති. අථ සා අනවස්සුතාපි අඤ්ඤං අනවස්සුතං වා අවස්සුතං වා ‘‘අවස්සුතො’’ති ජානාති, දුක්කටමෙව. වුත්තඤ්හෙතං අනන්තරසික්ඛාපදෙ ‘‘කිස්ස ත්වං අය්‍යෙ න පටිග්ගණ්හාසීති. අවස්සුතො අය්‍යෙති…පෙ… නාහං අවස්සුතා’’ති.

පඤ්චමසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ඡට්ඨසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා

705. තෙනාති තස්මා. යස්මා උය්‍යොජිකා න දෙති න පටිග්ගණ්හාති, තස්මා පටිග්ගහො න විජ්ජතීති අත්ථො. ඉතරිස්සා පරිභොගපච්චයා. ‘‘අකුසලචිත්ත’’න්ති බාහුල්ලෙන වුත්තං. ‘‘වට්ටතීති සඤ්ඤාය වදන්තියාපි ආපත්තී’’ති වදන්ති.

ඡට්ඨසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සත්තමසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා

712-4. කම්මවාචතො පුබ්බෙ ආපන්නාපත්තියො න පටිප්පස්සම්භන්ති. ඤත්තියා දුක්කටථුල්ලච්චයා පටිප්පස්සම්භන්ති සඞ්ඝාදිසෙසෙ පත්තෙති පොරාණා. තං ‘‘අජ්ඣාපජ්ජන්තියා’’ති පාළියා සමෙති. ‘‘සුත්වා න වදන්තී’’ති එත්ථ සචෙ ජීවිතබ්‍රහ්මචරියන්තරායභයා න වදන්ති, අනාපත්ති. ‘‘අධම්මකම්මෙ අධම්මකම්මසඤ්ඤා ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තත්තා ‘‘අනාපත්ති අසමනුභාසන්තියා’’ති සඞ්ඝාදිසෙසං සන්ධාය වුත්තං.

සත්තමසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අට්ඨමසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා

715. පච්චාකතාති පරාජිතා. කුලදූසකසික්ඛාපදස්ස, ඉමස්ස ච නිදානමත්තමෙව නානාකරණං. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘තස්ස වචනස්ස පටිනිස්සග්ගාය එව වචනීයො, න කුලදූසනනිවාරණත්ථායා’’ති. එවං සන්තෙ උභොපෙතා ආපත්තියො අඤ්ඤමඤ්ඤං සභාගත්ථා, තස්මා ඉදං තස්ස අනුපඤ්ඤත්තිසදිසං ආපජ්ජති, තතො ඉදං නිරත්ථකමෙව ආපජ්ජතීති? න එවං දට්ඨබ්බං. වත්ථුවිසෙසතො, කම්මවාචාවිසෙසතො ච උභින්නං නානාකරණං.

අට්ඨමසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. නවමසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා

723. ‘‘කායිකවාචසිකෙන සංසග්ගෙනා’’ති පාඨසෙසො.

නවමසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සඞ්ඝාදිසෙසකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. නිස්සග්ගියකණ්ඩවණ්ණනා

1. පඨමනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා

733. පඨමනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදං උත්තානමෙව.

2. දුතියනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා

740. වත්ථුසම්පත්තත්තා වා න තස්සා අනාපන්නකාමතාය වා අනාණත්තිකතාය වා අකාලචීවරමදංසු. යථාදානෙ එව උපනෙතබ්බං, න භාජෙතබ්බං පුග්ගලිකත්තාති අධිප්පායො. අත්ථතො හි ඉතරම්පි යථාදානෙ එව උපනෙතබ්බමෙව. ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘අය්‍යාය දම්මීති එවං පටිලද්ධන්ති නිස්සට්ඨපටිලද්ධං. යථාදානෙති දායකෙහි පරිච්චත්තවිධානෙන. උපනෙතබ්බන්ති අකාලචීවරභාවෙන භාජෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. ඉධ භාජාපිතාය ලද්ධචීවරමෙව නිස්සග්ගියං හොති, තං විනයකම්මං කත්වාපි අත්තනා න ලභතී’’ති ලිඛිතං. යදි නිස්සට්ඨපටිලද්ධං සන්ධාය ඉදං වුත්තං සියා, ‘‘නිස්සජ්ජිතබ්බං සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා පුග්ගලස්ස වා දදෙය්‍ය, දදෙය්‍යුං, අය්‍යාය දම්මී’’ති වුත්තත්තා තීණිපෙතානි පදානි වත්තබ්බානි සියුං, තස්මා න කෙවලං නිස්සට්ඨපටිලද්ධමෙව යථාදානෙ උපනෙතබ්බං, අඤ්ඤාහි භික්ඛුනීහි ලද්ධකොට්ඨාසම්පි යථාදානෙයෙව උපනෙතබ්බං.

741. ‘‘අකාලචීවරෙ කාලචීවරසඤ්ඤාය අනාපත්තී’’ති පන භාජනපච්චයා ආපජ්ජිතබ්බාපත්තිං නාපජ්ජතීති එත්තකමෙව දීපෙති, න පටිලද්ධං, න යථාදානෙ දාතබ්බන්ති ඉමමත්ථං දීපෙති. ලෙසෙන පන ගණ්හාති චෙ, භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බා.

දුතියනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. තතියනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා

744. සකසඤ්ඤාය ගහිතත්තා පාචිත්තියං, දුක්කටඤ්ච වුත්තං. ඉතරථා භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බං.

තතියනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. චතුත්ථනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා

752. ලෙසෙන ගහෙතුකාමතා, අඤ්ඤස්ස විඤ්ඤුස්ස විඤ්ඤාපනං, පටිලාභොති තීණි අඞ්ගානි, තස්මා පඨමං විඤ්ඤත්තං අලභිත්වා අඤ්ඤං තතො ඌනතරම්පි ලභෙය්‍ය, නිස්සග්ගියමෙව අඞ්ගසම්පත්තිතො. එස නයො අඤ්ඤත්ථාපි.

චතුත්ථනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඤ්චමනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා

753. ‘‘තෙලං ගොපෙත්වා සප්පිම්පි මෙ අත්තනො කුලඝරා’’ති කිර පාඨො.

පඤ්චමනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ඡට්ඨනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා

758-762. පාවාරිකස්සාති දුස්සවාණිජකස්ස. යාය චෙතාපිතං, තස්සා නිස්සග්ගියං, නිස්සට්ඨපටිලාභො ච. ‘‘ඉතරාසං පන ජානිත්වා වස්සග්ගෙන පත්තකොට්ඨාසං සාදියන්තීනම්පි න නිස්සග්ගියං, කෙවලං යථාදානෙ එව තාහිපි උපනෙතබ්බ’’න්ති වදන්ති. ‘‘නිස්සට්ඨං පටිලභිත්වාපි යථාදානෙ උපනෙතබ්බ’න්ති වුත්තත්තා සෙසාහි ගහිතං සුග්ගහිත’’න්ති වදන්ති. එත්ථ ගිලානායපි න මොක්ඛො.

ඡට්ඨනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සත්තමනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා

764. සත්තමෙ ‘‘සයං යාචිතකෙනා’’ති කිඤ්චාපි අවිසෙසෙන වුත්තං. තථාපි අඤ්ඤදත්ථිකෙන අත්තුද්දෙසිකෙන සඤ්ඤාචිකෙනාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයමත්ථො ‘‘භික්ඛුනියො තෙන ච පරික්ඛාරෙන සයම්පි යාචිත්වා භෙසජ්ජං චෙතාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිංසූ’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථෙන සංසන්දිත්වා වෙදිතබ්බො. තස්සායමත්ථො – තෙන පරික්ඛාරෙන භෙසජ්ජං චෙතාපෙත්වා ච-සද්දෙන සඤ්ඤාචිකෙන ච භෙසජ්ජං චෙතාපෙත්වාති ඉමමත්ථං දීපෙන්තො ‘‘සයම්පි යාචිත්වා භෙසජ්ජං චෙතාපෙත්වා’’ති ආහ. අඤ්ඤථා ‘‘තෙන පරික්ඛාරෙන භෙසජ්ජං චෙතාපෙත්වා සයම්පි යාචිත්වා පරිභුඤ්ජිංසූ’’ති ඉමිනා අනුක්කමෙන පාළි වත්තබ්බා සියා.

පදභාජනෙ පන ‘‘සංයාචිකෙනාති සයං යාචිත්වා’’ති තස්සෙව පදස්ස අධිප්පායමත්තං වුත්තං. සා හි පදභාජනධම්මතා. ‘‘සඞ්ඝිකං ලාභං පරිණත’’න්තිආදිපදානං භාජනෙ පන සා පාකටා. අඤ්ඤථා සංයාචිකපදෙන කො අඤ්ඤො අතිරෙකත්ථො සඞ්ගහිතො සියා, සො න දිස්සතීති තදෙව පදං නිප්පයොජනං, ඉදඤ්ච සික්ඛාපදං පුරිමෙන නින්නානාකරණං සියා. අත්තනො හි සන්තකං යථාකාමං කරණීයන්ති. එත්ථ ච සඞ්ඝස්ස යාචනාය වසෙන එකතො හුත්වා යාචනාය ලද්ධං සංයාචිකන්ති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤථා ඉතො පරෙන සංයාචික-සද්දෙන ඉදං නිබ්බිසෙසං ආපජ්ජතීති ‘‘පුග්ගලිකෙන සංයාචිකෙනා’’ති ඉදඤ්ච සික්ඛාපදං විසුං න වත්තබ්බං සියා ඉධෙව තෙන ආපජ්ජිතබ්බාපත්තියා සඞ්ගහිතත්තා, න ච සඞ්ගහිතා ආපත්තිද්වයභාවතො. මිස්සෙත්වා චෙතාපිතත්තා හි එකමෙව ආපත්තීති චෙ? න, සංයාචිකපදස්ස නිප්පයොජනභාවප්පසඞ්ගතො, එවං සඞ්ඝිකමහාජනිකපුග්ගලිකානි මිස්සිත්වා චෙතාපනෙ එකාපත්තිභාවප්පසඞ්ගතො ච.

සත්තමනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අට්ඨමනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා

769. ගණස්සාති ආභිධම්මිකාදිගණස්ස, ඌනචතුවග්ගස්ස ච.

අට්ඨමනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. නවමනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා

774. සඤ්ඤාචිකෙනාති ගණයාචනාය ලද්ධෙනෙව, න අඤ්ඤෙන.

නවමනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. දසමනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා

779. දසමෙ පන ‘‘යා පන භික්ඛුනී අඤ්ඤදත්ථිකෙන පරික්ඛාරෙන අඤ්ඤුද්දිසිකෙන පුග්ගලිකෙන අඤ්ඤං චෙතාපෙය්‍ය, නිස්සග්ගියං පාචිත්තිය’’න්ති එවංවිධෙන භවිතබ්බං, ‘‘පුග්ගලිකෙන සංයාචිකෙනා’’ති ඉමිනා එකාදසමෙන භවිතබ්බං සියා යථාක්කමෙන සම්භවතො. කාමමෙව චෙතං අට්ඨුප්පත්තියා අභාවතො න වුත්තං, අත්ථතො පන ගහෙතබ්බමෙව. එත්ථ පන සඞ්ඝගණපුග්ගලානං පවාරිතට්ඨානෙ, පුග්ගලස්සෙව ඤාතකට්ඨානෙ ච අනාපත්තිඡායා දිස්සති, ඉදං සබ්බං අම්හාකං තක්කානුසාරවසෙනෙව වුත්තන්ති කත්වා න සාරතො දට්ඨබ්බං. විචාරෙත්වා යථා නිච්චලකාරණං දිස්වා යං වා විනයක්කමකොවිදා අනුජානන්ති, තං තදෙව ගහෙතබ්බං. පොරාණගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘ආපදාසුපි අඤ්ඤං ගරුභණ්ඩමෙව චෙතාපෙතබ්බං, ඉතරං න වට්ටති, භික්ඛුස්ස පන වට්ටතී’’ති වුත්තං.

දසමනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

11. එකාදසමනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා

784. ‘‘දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ’’ති අවත්වා ‘‘එකාදසමෙ’’ති ඉධ වුත්තං. කස්මා? භික්ඛුනිවිභඞ්ගෙ තිංසකකණ්ඩං පත්වා වග්ගක්කමස්ස අවුත්තත්තා. යස්මා පවාරිතට්ඨානෙ විඤ්ඤත්ති නාම න පටිසෙධෙතබ්බා, තස්මා භගවා අඤ්ඤාතිකඅප්පවාරිතට්ඨානෙ ධම්මනිමන්තනවසෙන වදෙය්‍ය ‘‘යෙනත්ථො’’ති වුත්තාය ‘‘චතුක්කංසපරමං විඤ්ඤාපෙතබ්බ’’න්ති පරිච්ඡෙදං දස්සෙතීති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤථා ‘‘නිදානෙන සික්ඛාපදං න සමෙති, සික්ඛාපදෙන ච අනාපත්තිවාරො’’ති ච ‘‘අකතවිඤ්ඤත්තියා චතුක්කංසපරමං විඤ්ඤාපෙතබ්බ’’න්ති ච අනිට්ඨං ආපජ්ජති, තස්මා මාතිකාට්ඨකථායං චෙතාපෙතබ්බන්ති ඨපෙත්වා සහධම්මිකෙ ච ඤාතකපවාරිතෙ ච අඤ්ඤෙන කිස්මිඤ්චිදෙව ගුණෙන, පරිතුට්ඨෙන ච වදෙය්‍ය ‘‘යෙනත්ථො’’ති වුත්තස්ස ‘‘විඤ්ඤාපෙතබ්බ’’න්ති වුත්තනයෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො. පොරාණගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘ඉදං පරිච්ඡින්නපවාරණං සන්ධාය වුත්තං. අනාපත්ති ඤාතකානං පවාරිතානන්ති පන සබ්බප්පකාරෙන පවත්තං නිච්චපවාරණං සන්ධාය වුත්තං. නිච්චපවාරණා නාම යදා යෙනත්ථො, තදා තං වදෙය්‍යාථාති එවං පවත්තා. ‘හන්ද සීතපාවුරණ’න්ති දෙන්තානං පන අතිරෙකචතුක්කංසම්පි ගහෙතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. අයමෙව නයො දසමෙපීති.

එකාදසමනිස්සග්ගියපාචිත්තියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භික්ඛුනීවිභඞ්ගෙ තිංසකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිස්සග්ගියකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පාචිත්තියකණ්ඩවණ්ණනා

1. ලසුණවග්ගො

1. පඨමලසුණසික්ඛාපදවණ්ණනා

793-7. අහං ලසුණෙනාති එත්ථ ‘‘පවාරෙමී’’ති පාඨසෙසො. බදරසාළවං කිර බදරඵලානි සුක්ඛාපෙත්වා චුණ්ණෙත්වා කත්තබ්බා ඛාදනීයවිකති.

පඨමලසුණසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. දුතියසික්ඛාපදවණ්ණනා

800. සංහරාපෙය්‍යාති ‘‘සංහරති වා සංහරාපෙති වා’’ති පදභාජනං වෙදිතබ්බං. කිඤ්චාපි එත්ථ ආපත්තිභෙදො න දස්සිතො, තථාපි ඛුරසණ්ඩාසකත්තරිආදිපරියෙසනඝංසනාදීසු පුබ්බපයොගෙසු දුක්කටං යුජ්ජති, යථා චෙත්ථ, එවං තලඝාතකාදිම්හි ච ආපත්තිභෙදො පාළියං න වුත්තො. යථාසම්භවං පන පුබ්බපයොගෙසු දුක්කටං සම්භවති. එවං භික්ඛුස්ස එත්ථ ච ලසුණෙ ච දුක්කටං. ඉදං කිරියාකිරියන්ති පොරාණා. තත්ථ ‘‘කිරියාකිරිය’’න්ති න වුත්තං.

දුතියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

802-6. තතියචතුත්ථසික්ඛාපදං උත්තානත්ථමෙව.

5. පඤ්චමසික්ඛාපදවණ්ණනා

812. පඤ්චමෙ උදකසුද්ධිපච්චයෙ සතිපි ඵස්සසාදියනෙ යථාවුත්තපරිච්ඡෙදෙ අනාපත්ති. තත්ථ ද්වින්නං පබ්බානන්ති ‘‘ද්වින්නං අඞ්ගුලානං සහපවෙසනෙ එකෙකඅඞ්ගුලස්ස එකෙකං පබ්බං කත්වා ද්වෙ පබ්බා, එකඞ්ගුලප්පවෙසනෙ ද්වින්නං පබ්බානං උපරි න වට්ටතීති වෙදිතබ්බං. මහාපච්චරියම්පි අයමෙව නයො දස්සිතො’’ති ලිඛිතං.

පඤ්චමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

815. ඡට්ඨසික්ඛාපදං උත්තානත්ථමෙව.

7. සත්තමසික්ඛාපදවණ්ණනා

820-822. ‘‘නගරං අතිහරන්තී’’ති පාඨො. ‘‘නගරද්වාරෙ අතිහරන්තී’’ති කත්ථචි, තත්ථ ද්වාරෙනාති අත්ථො. අයමෙව වා පාඨො. තං පුබ්බාපරවිරුද්ධන්ති ‘‘පුනපි වුත්ත’’න්ති වුත්තං වාදං සන්ධාය, න තතො පුබ්බෙ තත්ථ වුත්තං වාදං. එත්ථ ‘‘මාතරම්පි විඤ්ඤාපෙත්වාති වචනෙන විරුජ්ඣතී’’ති ලිඛිතං, තං දුල්ලිඛිතං, න හි තෙන විරොධං සන්ධාය ඉදං වුත්තන්ති. කරණෙ චෙ පාචිත්තියං, කාරාපනෙපි පාචිත්තියෙනෙව භවිතබ්බං. අථ කාරාපනෙ දුක්කටං, කරණෙපි දුක්කටෙනෙව භවිතබ්බං. න හි කරණෙ වා කාරාපනෙ වා විසෙසො අත්ථි ආපජ්ජනෙ සතීති අධිප්පායො.

823. සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටතීති අප්පටික්ඛිපිත්වා ‘‘සාධූ’’ති වත්තුං වට්ටතීති අධිප්පායො. න හි පටිග්ගහෙතුං වට්ටති. අනාමාසත්තා ‘‘ආමකධඤ්ඤං පන ඤාතකපවාරිතට්ඨානෙපි න වට්ටතී’’ති වුත්තං. අනුගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘කප්පියෙන ලද්ධං ධඤ්ඤං භජ්ජිත්වා භුඤ්ජන්තියා දුක්කටං. අපරණ්ණෙපි එසෙව නයො’’ති ච ‘‘අනාපත්ති ආබාධපච්චයාති වචනතො සත්ත ධඤ්ඤානිපි අනාමාසානීති සිද්ධං, තෙනෙව හෙට්ඨා අට්ඨකථායං දුක්කටවත්ථුම්හි සත්ත ධඤ්ඤානිපි ගහිතානි අනාමාසානී’’ති ච වුත්තානි. ආමාසානි කප්පියවත්ථූනි ච යදි භවෙය්‍යුං, යථා ඤාතකපවාරිතෙ සන්ධාය ‘‘අපරණ්ණං විඤ්ඤාපෙතී’’ති අවිසෙසෙන වුත්තං, එවං ‘‘අනාපත්ති ඤාතකානං පවාරිතානං අඤ්ඤස්ස අත්ථාය විඤ්ඤාපෙති, උම්මත්තිකාය ආදිකම්මිකායා’’ති වත්තබ්බං. යස්මා දුක්කටවත්ථුත්තා ච අනාමාසත්තා ච මාතරම්පි සත්තවිධං ධඤ්ඤං විඤ්ඤාපෙතුං න වට්ටති, තස්මා තදත්ථදීපනත්ථං සත්තවිධං ධඤ්ඤං සන්ධාය ‘‘අනාපත්ති ආබාධපච්චයා’’ති වුත්තං, යථා භික්ඛුනියා ආබාධපච්චයා වට්ටති, තථා භික්ඛුස්සාපීති ච. යථා වා පන භික්ඛුනියා භජ්ජනාදීනි කාරාපෙතුං න වට්ටති, එවං භික්ඛුස්සාපි. වුත්තම්පි චෙතං අන්ධකට්ඨකථායං ‘‘අඤ්ඤතරො බාලභික්ඛු කප්පියං අජානන්තො එතදවොච ‘ආමකධඤ්ඤං සම්පටිච්ඡිතුං භික්ඛූනං න වට්ටති. එතං ධඤ්ඤං භජ්ජිත්වා කොට්ටෙත්වා පචිත්වා යාගුඛජ්ජකං භත්තඤ්ච දෙථා’ති, ආණාපකස්සෙව භික්ඛුස්ස ආපත්ති, සබ්බෙසං අනාපත්තී’’ති. තස්මා ‘‘සඞ්ඝවාරිකානං ධඤ්ඤං කොට්ටෙථා’’ති ආරාමිකානං වත්තුඤ්ච න වට්ටති. ‘‘දිවසං පරිබ්බයං ගණ්හථ, තණ්ඩුලෙ සම්පාදෙථ, ත්වං එත්තකෙ ගණ්හ, ත්වං එත්තකෙ’’ති එවමාදීනි පන වත්තුං වට්ටතීති ච. යං පන ‘‘අවිඤ්ඤත්තියා ලබ්භමානං පන නවකම්මත්ථාය සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං, තම්පි හෙට්ඨා ‘‘ඉමං තළාකං ඛෙත්තං වත්ථුං විහාරස්ස දෙමා’ති වුත්තෙ ‘සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං නයං සන්ධාය වුත්තත්තා සුවුත්තමෙව. ‘‘නවකම්මත්ථාය ධඤ්ඤං දෙමා’’ති වුත්තෙ ‘‘සාධූ’’ති වත්තබ්බං. යං පන හෙට්ඨා ‘‘තත්ථ නිස්සග්ගියවත්ථුං අත්තනො වා සඞ්ඝගණපුග්ගලචෙතියානං වා අත්ථාය සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටති…පෙ… දුක්කටවත්ථුං සබ්බෙසම්පි අත්ථාය සම්පටිච්ඡතො දුක්කටමෙවා’’ති වුත්තං, තම්පි සුවුත්තමෙව. කස්මා? ‘‘චෙතියස්ස අත්ථාය ධඤ්ඤං දාතුකාමොම්හි, තුම්හෙ භන්තෙ තදත්ථාය සම්පටිච්ඡථා’’ති වුත්තෙ පටිග්ගහෙතුං අකප්පියත්තා. ‘‘ඉදං පන තාදිසං න හොතී’’ති ච වුත්තං. සබ්බොපායං උපතිස්සත්ථෙරවාදො කිර. ධම්මසිරිත්ථෙරො පනෙවමාහ ‘‘පුබ්බෙපි නවකම්මත්ථාය පටිග්ගහො න වාරිතො, සඞ්ඝස්සත්ථාය පටිග්ගහිතම්පි පටිග්ගාහකස්සෙව අකප්පිය’’න්ති.

සත්තමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අට්ඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා

824. පොරාණා ‘‘නිබ්බිට්ඨරාජභටො’’ති පඨන්ති. තස්සත්ථො වාරිතභත්තවෙතනො රාජභටොති. ‘‘තඤ්ඤෙව භටපථන්ති තංයෙව භත්තවෙතන’’න්ති අත්ථං වදන්ති. උම්මුකන්ති අලාතං.

826. එත්ථ ඡඩ්ඩිතං කිරියා. අනොලොකනං අකිරියා.

අට්ඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. නවමසික්ඛාපදවණ්ණනා

832. ‘‘සාමිකෙ අපලොකෙත්වා ඡඩ්ඩෙතී’’ති කත්ථචි පොත්ථකෙ නත්ථි, කත්ථචි අත්ථි, අත්ථිභාවොව සෙය්‍යො කිරියාකිරියත්තා සික්ඛාපදස්ස. ඉධ ඛෙත්තපාලකා, ආරාමාදිගොපකා ච සාමිකා එව. ‘‘සඞ්ඝස්ස ඛෙත්තෙ, ආරාමෙ ච තත්ථ කචවරං න ඡඩ්ඩෙතබ්බන්ති කතිකා චෙ නත්ථි, භික්ඛුස්ස ඡඩ්ඩෙතුං වට්ටති සඞ්ඝපරියාපන්නත්තා, න භික්ඛුනීනං. තාසම්පි භික්ඛුනිසඞ්ඝසන්තකෙ වුත්තනයෙන වට්ටති, න තත්ථ භික්ඛුස්ස, එවං සන්තෙපි සාරුප්පවසෙනෙව කාතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

නවමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. දසමසික්ඛාපදවණ්ණනා

833. සාධුකීළිතගීතං වාති එත්ථ පාචිණ්ණගීතම්පි සොතුං න වට්ටති. ‘‘ගීතුපසඤ්හිතං පන ධම්මං සොතුං වට්ටතීති දීඝනිකායට්ඨකථායං වුත්ත’’න්ති වුත්තං. පොරාණගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘ධම්මගීතම්පි න වට්ටතී’’ති වත්වා ‘‘බුද්ධස්ස ගායාම වාදෙමාති වුත්තෙ සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටති, දුක්කටං හොතී’’ති වුත්තං, ‘‘පූජං කරොම, ජාතකං වා වත්ථුං වා දෙසෙමාති වුත්තෙ ‘සාධූ’ති සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටතී’’ති ච වුත්තං.

836. එකපයොගො නාම එකදිවසාවලොකනං. තෙසංයෙවාති යෙසං නච්චං පස්සති. ‘‘භික්ඛුනී සයම්පි නච්චිතුං වා ගායිතුං වා වාදිතුං වා න ලභතී’’තිආදි ඉධ සික්ඛාපදෙ නත්ථි. කස්මා? එළකලොමසමුට්ඨානත්තා. යදි එවං කස්මා වුත්තන්ති චෙ? සුත්තානුලොමමහාපදෙසතො. යදි නච්චාදීනි පස්සිතුං වා සොතුං වා න ලභති, පගෙව අත්තනා කාතුන්ති නයතො ලබ්භමානත්තා වුත්තං. ඉතරථා මහාපදෙසා නිරත්ථකා සියුං. එවමඤ්ඤත්ථාපි නයො නෙතබ්බො. ‘‘සමුට්ඨානම්පි ඉධ වුත්තමෙව අග්ගහෙත්වා ඡසමුට්ඨානවසෙන ගහෙතබ්බ’’න්ති ලිඛිතං. තං ‘‘අඤ්ඤෙ නච්ච, ගාය, වාදෙහී’’ති වත්තුං න ලබ්භතීතිආදිවචීකම්මං සන්ධාය ලිඛිතඤ්චෙ, තං සුලිඛිතං එළකලොමසමුට්ඨානෙ වාචාය අභාවතො. ‘‘සයම්පි නච්චිතු’’න්තිආදිකායකම්මඤ්චෙ සන්ධාය ලිඛිතං, දුල්ලිඛිතං. එළකලොමසමුට්ඨානඤ්හි එකන්තතො කායකම්මං හොති, තස්මා උද්ධටං අග්ගහෙත්වා ආදිසද්දෙන සඞ්ගහිතමෙව ඉධ ගහෙතබ්බන්ති. එතං එළකලොමසමුට්ඨානත්තාති එත්ථ කාරණවචනෙ සුත්තානුලොමමහාපදෙසතොති එත්ථ පන උද්ධටං ගහෙතබ්බං, එවං යථාලාභවසෙන තං ලිඛිතන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘ආහච්චභාසිතසික්ඛාපදවසෙන එළකලොමසමුට්ඨාන’’න්ති වුත්තන්ති උපතිස්සත්ථෙරො. ‘‘එළකලොමසමුට්ඨානඤ්චෙ ඉදං සික්ඛාපදං, ආණාපකො මුච්චෙය්‍ය, න ච මුච්චතී’’ති වුත්තං. තං ‘‘කස්මා’’ති වුත්තෙ ‘‘සබ්බඅට්ඨකථාසු වුත්ත’’න්ති අට්ඨකථාචරියො ආහාති ධම්මසිරිත්ථෙරො.

837. ආරාමෙ ඨත්වාති න කෙවලං ඨත්වා, තතො ගන්ත්වා පන සබ්බිරියාපථෙහිපි ලභති. ‘‘ආරාමෙ ඨිතාති පන ආරාමපරියාපන්නාති අත්ථො, ඉතරථා නිසින්නාපි න ලභෙය්‍යා’’ති ලිඛිතං, තං සුලිඛිතමෙව.

දසමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ලසුණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. අන්ධකාරවග්ගවණ්ණනා

1. පඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා

839. ‘‘දිවාපි අන්ධකාරං අත්ථි, තප්පටිසෙධනත්ථං ‘රත්තන්ධකාරෙ’ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති පොරාණා. සන්තිට්ඨෙය්‍යාති එත්ථ ඨානාපදෙසෙන චතුබ්බිධොපි ඉරියාපථො සඞ්ගහිතො, තස්මා පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ තෙන සද්ධිං චඞ්කමනාදිං කරොන්තියා පාචිත්තියමෙව. ‘‘සල්ලපෙය්‍ය වා’’ති කෙවලං නිදානවසෙන වුත්තං විසෙසාභාවතො. ‘‘සල්ලපෙය්‍යවාති පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ ඨිතා සල්ලපති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති හි වුත්තං, තං න යුත්තන්ති එකෙ. කස්මා? යස්මා තස්ස පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ ඨිතෙනෙව එකං පාචිත්තියං. සල්ලපනෙනපි අපරම්පි එකං ආපජ්ජතීති නාපජ්ජති, කථං පඤ්ඤායතීති? අඞ්ගවසෙන. ඉමස්ස හි රත්තන්ධකාරතා, පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ ඨානං වා සල්ලපනං වා, සහායාභාවො, රහොපෙක්ඛතාති ඉමානි චත්තාරි අඞ්ගානි වුත්තානි. තත්ථ යදි ඨානපච්චයා එකා ආපත්ති විසුං සියා, තස්සා චත්තාරි අඞ්ගානි සියුං. යදි සල්ලපනපච්චයා එකා, තස්සාපි පඤ්ච අඞ්ගානි සියුං. තස්මා මාතිකාට්ඨකථායං ‘‘චත්තාරි වා පඤ්ච වා අඞ්ගානී’’ති වත්තබ්බං සියා, න ච වුත්තං, තස්මා සල්ලපනපච්චයා විසුං නත්ථීති. අත්ථියෙව, මාතිකාට්ඨකථාවචනඤ්ච තදත්ථමෙවාති එකෙ. කථං? සහුප්පත්තිතො ද්වින්නං ආපත්තීනං. කිං වුත්තං හොති? සල්ලපනෙ සති ඨානපච්චයා ආපජ්ජිතබ්බං චතුරඞ්ගිකං, සල්ලපනපච්චයා ආපජ්ජිතබ්බං චතුරඞ්ගිකන්ති ද්වෙ පාචිත්තියානි සහුප්පන්නානි එකතො ආපජ්ජන්තීති. ඉදං අයුත්තං පාළිවිරොධතො. පාළියඤ්හි ‘‘සල්ලපෙය්‍ය වාති පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ ඨිතා සල්ලපති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති වුත්තං. යදි ද්වෙ සියුං, ‘‘ආපත්ති ද්වින්නං පාචිත්තියාන’’න්ති න වත්තබ්බතා සියාති. අයං නයො දුතියාදීසුපි යථායොගං වෙදිතබ්බො. එත්ථ දුතියෙනාපි සද්ධිං යදි භික්ඛුනියා රහොපෙක්ඛතා අත්ථි, සො චෙ පුරිසො, න දුතියො, පුරිසගණනාය ආපත්තියො. අථ දුතියා භික්ඛුනී හොති, තස්සා ච තෙන පුරිසෙන සද්ධිං රහොපෙක්ඛතා අත්ථි, සා ච භික්ඛුනී න දුතියා හොති. උභින්නම්පි ආපජ්ජතීති එකෙ, විචාරෙත්වා පන ගහෙතබ්බං. පොරාණගණ්ඨිපදෙ පන වුත්තං ‘‘හත්ථපාසෙ ඨානෙන දුක්කට’’න්ති, තං පාළියා විරුජ්ඣති. ‘‘පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ තිට්ඨති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති හි පාළි, කිංබහුනා. චතුත්ථසික්ඛාපදෙ මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුතියිකඋය්‍යොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘සන්තිට්ඨනාදීසු තීණි පාචිත්තියානී’’තිආදිවචනතො වත්ථුගණනාය ආපත්ති වෙදිතබ්බා. ‘‘අඞ්ගානි චෙත්ථ චත්තාරි පඤ්ච වා’’ති වත්තබ්බන්ති සන්නිට්ඨානං.

පඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2-3-4. දුතියතතියචතුත්ථසික්ඛාපදවණ්ණනා

842-6. දුතියතතියචතුත්ථානි උත්තානානි. සබ්බත්ථ ‘‘සල්ලපතීති යං කිඤ්චි තිරච්ඡානකථං කථෙතී’’ති පොරාණගණ්ඨිපදෙ වුත්තං.

852. චතුත්ථෙ පනායං විසෙසො – ‘‘එකෙනෙකා’’ති පඨමං වුත්තත්තා දුතියිකං වා භික්ඛුනීනං උය්‍යොජෙය්‍ය, පාචිත්තියං න සම්භවතීති චෙ? සම්භවති. කස්මා? සන්තිට්ඨනාදිත්තයමත්තාපෙක්ඛත්තා, තස්ස වචනස්සාපි වා අඤ්ඤායපි රහොපෙක්ඛනස්සාදසම්භවෙ සති උභින්නං එකත්ථසම්භවතො ච සාධිතමෙතං. ‘‘හත්ථපාසං විජහිත්වා සන්තිට්ඨති වා සල්ලපති වා’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. කස්මා ‘‘නිකණ්ණිකං වා ජප්පෙතී’’ති න වුත්තං? හත්ථපාසාතික්කමෙ අසම්භවතො. තස්ස තතියස්ස පදස්ස පච්ඡින්නත්තා සම්භවන්තම්පි ‘‘දුතියිකං වා උය්‍යොජෙතී’’ති න වුත්තං, තස්මා අත්ථතො හත්ථපාසං විජහිත්වා සන්තිට්ඨති වා සල්ලපති වා දුතියිකං වා උය්‍යොජෙති, ආපත්ති දුක්කටස්සාති වුත්තං හොති. එස නයො යක්ඛෙන වාතිආදීසුපි. තත්ථ ‘‘හත්ථපාසෙ’’ති වා ‘‘හත්ථපාසං විජහිත්වා’’ති වා න වුත්තං උභයත්ථ දුක්කටත්තා. අනාපත්තිවාරෙපි අසම්භවතො ‘‘නිකණ්ණිකං වා ජප්පෙතී’’ති න වුත්තන්ති චෙ? සම්භවති සති කරණීයෙ නිකණ්ණිකං වා ජප්පෙතීති සම්භවතො. අථ කස්මා එවං න වුත්තන්ති චෙ? අනවජ්ජකථායං නිකණ්ණිකජප්පනෙ පයොජනාභාවා, ධම්මකථායම්පි උදායිං ආරබ්භ පටිසිද්ධත්තා ච.

දුතියතතියචතුත්ථසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඤ්චමසික්ඛාපදවණ්ණනා

856. ‘‘කුලං නාම චත්තාරි කුලානී’’ති වුත්තත්තා තිත්ථියාරාමෙ කප්පති තස්ස කුලවොහාරාභාවතොති එකෙ. තිත්ථියානං ඛත්තියාදිපරියාපන්නත්තා න කප්පතීති එකෙ. තස්ස කප්පියභූමිත්තා න යුත්තන්ති චෙ? න, යථාවුත්තඛත්තියාදීනං සම්භවතො. තථාපි ගොචරකුලං ඉධාධිප්පෙතං. ‘‘උපචාරො ද්වාදසහත්ථො’’ති ලිඛිතං.

පඤ්චමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ඡට්ඨසික්ඛාපදවණ්ණනා

860. ‘‘නිසීදන්තියා එකා, නිපජ්ජන්තියා එකා’’ති අවත්වා ‘‘නිසීදිත්වා ගච්ඡන්තියා’’තිආදි න වත්තබ්බං. න හි ගමනපච්චයා එසා ආපත්තීති? න, පරියොසානාධිප්පායවසෙන වුත්තත්තා. ‘‘නිසීදිත්වා නිපජ්ජන්තියා ද්වෙ’’ති වචනෙනපි ගමනං ඉධ නාධිප්පෙතන්ති දස්සිතං හොති, තථා ‘‘නිපජ්ජිත්වා නිසීදන්තියා ද්වෙ’’තිපි වත්තබ්බං. යදි එවං ‘‘තස්මිං අභිනිපජ්ජති, ආපත්ති ද්වින්නං පාචිත්තියාන’’න්ති කස්මා න වුත්තන්ති චෙ? අනිසීදිත්වාපි නිපජ්ජනසම්භවතො. නිපජ්ජනත්ථාය නිසීදිත්වා නිපජ්ජන්තියා නිපජ්ජනකපයොගත්තා එකා ආපත්තීති කෙචි.

ඡට්ඨසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සත්තමසික්ඛාපදවණ්ණනා

867. අනාපත්තිවාරෙ ‘‘ධුවපඤ්ඤත්තෙ’’ති න වුත්තං ‘‘සන්ථරිත්වා වා සන්ථරාපෙත්වා වා’’ති වුත්තත්තා. ඉධ ඡට්ඨෙ වුත්තනයෙන පකතියා පඤ්ඤත්තෙ අභිනිසීදති වා අභිනිපජ්ජති වා, පාචිත්තියමෙව. අඤ්ඤත්ථ ධුවපඤ්ඤත්තං. ඉධ වුත්තනයෙන සන්ථරිත්වා වා සන්ථරාපෙත්වා වා අභිනිසීදති වා අභිනිපජ්ජති වා, පාචිත්තියමෙව. උභයත්ථාපි පඤ්චමෙ වුත්තනයෙන අනාපුච්ඡා පක්කමෙය්‍ය, පාචිත්තියමෙව, අනාපත්තිවාරෙ මාතිකායං වුත්තකාලතො අඤ්ඤකාලස්ස අපරාමට්ඨත්තාති නො තක්කොති ආචරියො. අපිච අත්ථාපත්තිකාලෙ ආපජ්ජති, නො විකාලෙතිආදිත්තිකෙ, අත්ථාපත්ති රත්තිං ආපජ්ජති, නො දිවාතිආදිත්තිකෙ ච අට්ඨකථායං ඉධ පඤ්චමඡට්ඨසත්තමසික්ඛාපදෙහි සඞ්ගහිතාපත්තීනං අපරාමට්ඨත්තා යථාසම්භවං තිවිධකාලෙ තිවිධමෙතං යොජෙත්වා දස්සෙතුං වට්ටති එව මහාපදෙසනයානුලොමතො.

සත්තමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අට්ඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා

869. අට්ඨමෙ භික්ඛුස්ස දුක්කටං සම්භවති.