1. මුසාවාදවග්ගො

1. මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

1. වාදක්ඛිත්තොති එත්ථ අවිසෙසෙන වාදජප්පවිතණ්ඩසඞ්ඛාතො තිවිධොපි කථාමග්ගො ‘‘වාදො’’ ඉච්චෙව වුත්තොති වෙදිතබ්බො. තෙසු ‘‘තිත්ථියෙහි සද්ධි’’න්ති වචනතො ඨපෙත්වා වාදං ‘‘සෙසා’’ති වදන්ති. ඡලජාතිනිග්ගහට්ඨානකුසලතාය කදාචි කත්ථචි අවජානිත්වා පටිජානාති, තථා පුබ්බෙ කිඤ්චි වචනං පටිජානිත්වා පච්ඡා අවජානාති. එවං වා අඤ්ඤථා වා අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරති. එවං පවත්තො සම්පජානමුසා භාසං පටිස්සුණිත්වා අසච්චායන්තො සඞ්කෙතං කත්වා විසංවාදෙන්තො එවං සො වාදක්ඛිත්තො සමානො පාචිත්තියවත්ථුඤ්ච පරිපූරෙන්තො විචරතීති එවමධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අත්තනො වාදෙති එත්ථ ‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති (ධ. ප. 279; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 7; නෙත්ති. 5; මහානි. 27) පඨමමාරද්ධෙ අත්තනො වාදෙ. ‘‘යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති (සං. නි. 3.15) නො සමයො. ‘‘සබ්බෙ ධම්මා’’ති වුත්තෙ නිබ්බානම්පි සඞ්ගහං ගච්ඡති. ‘‘නිබ්බානං පරමං සුඛ’’න්ති (ධ. ප. 203-204; ම. නි. 2.215) වුත්තත්තා පන තං න දුක්ඛං. නො ඨානමෙතං විජ්ජති. අයං පරවාදී ‘‘යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති සුත්තං දස්සෙත්වා සිද්ධන්තං සම්භමෙත්වා ‘‘විරොධි විරුද්ධො’’ති වුත්තං දොසං ආරොපෙස්සතීති තස්මිං පඨමවාදෙ කඤ්චි දොසං සල්ලක්ඛෙන්තො ආරොපිතෙ වා දොසෙ අනාරොපිතෙ වා ‘‘නායං මම වාදො’’ති තං අවජානිත්වා ‘‘නිබ්බානන්ත්වෙව සස්සත’’න්ති, ‘‘අනත්තා ඉති නිච්ඡයා’’ති ච සුත්තං දිස්වා තස්ස පඨමවාදස්ස නිද්දොසතං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘මමෙව අයං වාදො’’ති තමෙව පච්ඡා පටිජානාති. එවං තත්ථ යථාවුත්තමානිසංසං සල්ලක්ඛෙන්තො තං පටිජානිත්වා යදි අනත්තා සබ්බෙ ධම්මා, ධම්මා එව න තෙ භවන්ති. සභාවං ධාරෙන්තීති හි ‘‘ධම්මා’’ති වුච්චන්ති.

අයඤ්ච අත්ත-සද්දො සභාවවාචීති එවං ආරොපිතෙ වා දොසෙ අනාරොපිතෙ වා දොසොති සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘නායං මම වාදො’’ති තමෙව පඨමවාදං පච්ඡා අවජානාති. අථ සො පරවාදී සපක්ඛං පටිසෙධෙ පටිජානනත්තාපනයනං. පටිජානාති පත්‍යාස්ස ඉති වචනතො ‘‘පටිඤ්ඤා අඤ්ඤා සො නාම තෙ නිග්ගහො’’ති වුත්තො. සභාවාතිරිත්තං අත්ථං පටිසෙධාධිප්පායතො සභාවතො අතිරිත්තං බාලපරිකප්පිතමත්තානං සන්ධාය ‘‘අනත්තා සබ්බෙ ධම්මා’’ති මෙ පටිඤ්ඤාතකථා, සා ච තදවත්ථායෙවාති න මෙ තං පටිඤ්ඤාතත්තාපනයනං අත්ථි, ‘‘නායං මම වාදො’’ති අවජානනං පන සභාවසඞ්ඛාතං අත්තානං සන්ධාය ‘‘අනත්තා සබ්බෙ ධම්මා’’ති න වදාමීති අධිප්පායෙන කතන්ති ඉමිනා අඤ්ඤෙන කාරණෙන තං පුබ්බෙ පටිඤ්ඤාතත්තාපනයනං කාරණං පටිච්ඡාදෙති. ‘‘අනත්තා සබ්බෙව ධම්මා’’ති න වත්තබ්බං ‘‘අත්ත-සද්දස්ස සභාවවාචිත්තා’’ති ඉදං කාරණං පටිච්ච තෙන පුබ්බෙ පටිඤ්ඤාතත්තාපනයනං කතං. තමඤ්ඤකාරණං පච්ඡා දස්සිතෙන අඤ්ඤෙන කාරණෙන පටිච්ඡාදෙතීති අධිප්පායො.

යස්මා න කෙවලං යථාදස්සිතනයෙන සො අත්ථමෙව අවජානාති, පටිජානාති ච, කින්තු වචනම්පි, තස්මා අට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 1) ‘‘ජානිතබ්බතො’’ති පඨමං කාරණං වත්වා පරවාදිනා ‘‘යදි ජානිතබ්බතො අනිච්චං, නිබ්බානං තෙ අනිච්චං සියා’’ති වුත්තෙ ‘‘න මයා ‘ජානිතබ්බතො’ති කාරණං වුත්තං, ‘ජාතිධම්මතො’ති මයා වුත්තං, තං තයා බධිරතාය අඤ්ඤෙන සල්ලක්ඛිතන්තිආදීනි වදතීති අධිප්පායො. ‘ජානිතබ්බතො’ති වත්වා පුන ‘ජාතිධම්මතො’තිආදීනි වදතී’’ති වුත්තං. ‘‘අවජානිත්වා පුන පටිජානන්තො තං අවජානනං ඉමිනා පටිච්ඡාදෙති නාමා’’ති ලිඛිතං.

2. ජානිත්වා ජානන්තස්ස චාති ජානිත්වා වා ජානන්තස්ස වාති අත්ථද්වයං දීපෙතීති.

3. අපිච මිච්ඡාවාචාපරියාපන්නාති චතුබ්බිධමිච්ඡාවාචාපරියාපන්නා. සීහළාදිනාමභෙදගතාති කෙචි, තස්මා එවං වදතො වචනං, තංසමුට්ඨාපිකා චෙතනාති උභයං වුත්තන්ති මාතිකායං උභින්නං සඞ්ගහිතත්තා. විභඞ්ගෙ තං වචනං යස්මා විනා විඤ්ඤත්තියා නත්ථි, තස්මා ‘‘වාචසිකා විඤ්ඤත්තී’’ති විඤ්ඤත්ති ච දස්සිතා. ‘‘එවං වදතො වචන’’න්ති ලොකවොහාරෙන වත්වා පරමත්ථතො දස්සෙන්තො ‘‘තංසමුට්ඨාපිකා වා චෙතනාති වුත්ත’’න්ති ච වදති. ඔළාරිකෙනෙවාති චෙතනාසමුට්ඨානවාචානං සුඛුමත්තා විසයවසෙනෙව කතාති.

9. දිට්ඨස්ස හොතීති දිට්ඨො අස්ස, අනෙන වා උපචාරජ්ඣානවසෙන න මයා අබ්‍යාවටො මතො, ‘‘න මයා පවන්තො පටො දිට්ඨො’’තිආදිං භණන්තස්ස ච පරමත්ථසුඤ්ඤතං උපාදාය එව ‘‘ඉත්ථිං න පස්සාමි, න ච පුරිස’’න්ති භණන්තස්ස ච න මුසාවාදො.

11. ආපත්තිං ආපජ්ජතියෙවාති එත්ථ ‘‘දුබ්භාසිතාපත්තී’’ති වදන්ති. කස්මා? ‘‘කෙළිං කුරුමානො’’ති වුත්තත්තා. ‘‘වාචා ගිරා…පෙ… වාචසිකා විඤ්ඤත්තී’’ති උජුකං සන්ධාය, කායො න උජුකො.

මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ඔමසවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

13. ‘‘පුන අරෙ පත්තෙති පුන තං ඨානං පරිවට්ටෙත්වා ආගතෙ අඤ්ඤස්මිං අරෙ’’ති ලිඛිතං. පතිට්ඨිතාරප්පදෙසන්ති භූමිං. පුන අරෙති පුන තස්මිංයෙව අරෙ භූමිං පත්තෙති අත්ථොති කෙචි, තං න සුන්දරං විය. ජාපිතොති පරාජිතො, ‘‘පරාජිතො’’ති වා පාඨො. පාපෙසීති අභිභවසි. මනාපං භාසමානස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ගරුං භාරං. උදබ්බහීති ආකඩ්ඪීති අත්ථො, අනාදරත්ථෙ වා සාමිවචනං. ධනඤ්ච නං අලාභෙසීති යථා සො ධනං අලභි, තථා අකාසීති අධිප්පායො.

15. පුබ්බෙති නිදානෙ. අවකණ්ණකන්ති ඡින්නකණ්ණකනාමං. ජවකණ්ණකන්ති වඞ්කකණ්ණකනාමං. ධනිට්ඨකං ධනවඩ්ඪකනාමං, සිරිවඩ්ඪකනාමං කුලවඩ්ඪකස්සෙව නාමං. තච්ඡකකම්මන්ති ඛණනකම්මකාරා කොට්ඨකා, පාසාණකම්මකාරාති කෙචි. ‘‘මුද්දාති පබ්බගණනා. ගණනාති මහාගණනා’’ති පොරාණගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ‘‘මධුමෙහං ඔමෙහ’’න්ති ලිඛිතං. ථූලකායස්ස මංසූපචයොති එකෙ. යභ මෙථුනෙ. වීතරාගතාදීහි අක්කොසන්තොපි කිලෙසෙහෙව කිර අක්කොසති නාම, තථා ‘‘සොතාපන්නො’’ති අක්කොසන්තො ආපත්තියා අක්කොසති නාමාති එකෙ. ලිඞ්ගායත්තත්තා අච්චොදාතාදිපි ලිඞ්ගමෙව ජාතං.

16. සබ්බත්ථ වදෙතීති උද්දෙසො. භණතීති විත්ථාරො. වදෙතීති වා ඉමිනා පරවිඤ්ඤාපනං දීපෙති.

26. අඤ්ඤාපදෙසවාරෙසු පන ‘‘එවං වදෙතී’’ති වුත්තං. කස්මා? පුබ්බෙ දස්සිතඋද්දෙසක්කමනිදස්සනත්ථං. පුබ්බෙපි ‘‘හීනෙන හීනං, හීනෙන උක්කට්ඨං, උක්කට්ඨෙන හීනං, උක්කට්ඨෙන උක්කට්ඨ’’න්ති ජාත්‍යාදීසු එකෙකස්මිං චතුධා චතුධා දස්සිතඋද්දෙසක්කමස්ස නිදස්සනං ‘‘එව’’න්ති ඉමිනා කරොති. ‘‘හීනෙන හීනං වදෙතී’’ති වුත්තට්ඨානෙයෙව හි ‘‘එවං වදෙතී’’ති වුත්තෙ සො ආකාරො නිදස්සිතො හොතීති අධිප්පායො. අඤ්ඤථා අඤ්ඤාපදෙසෙන සො ආකාරො න සම්භවතීති ආපජ්ජති. න සම්භවති එවාති චෙ? න, විසෙසකාරණාභාවා, තත්ථ අනාපත්තිප්පසඞ්ගතො, අනියමනිද්දෙසෙන අනියමත්ථසම්භවතො ච. ‘‘සන්ති ඉධෙකච්චෙ චණ්ඩාලා’’තිආදිනා හි අනියමනිද්දෙසෙන චණ්ඩාලං වා අචණ්ඩාලං වා සන්ධාය භණන්තස්ස ආපත්තීති අනියමත්ථො සම්භවතීති අධිප්පායො. යදි එවං එත්තකමෙව වත්තබ්බං තාවතා පුබ්බෙ දස්සිතඋද්දෙසක්කමනිදස්සනසිද්ධිතොති? න, ‘‘වදෙතී’’ති ඉමිනා අයොජිතෙ ‘‘එව’’න්ති පදෙ ඉමං නාම ආකාරං දස්සෙතීති අනවබොධතො. අඤ්ඤාපදෙසනයෙපි පරවිඤ්ඤාපනෙයෙව දුක්කටපාචිත්තියං වියාති නියමනපයොජනං වා ‘‘වදෙතී’’ති පදන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා අත්තනො සමීපෙ ඨත්වා අඤ්ඤං භික්ඛුං ආණාපෙන්තො හීනෙන හීනං වදෙති භණති, ආපත්ති පාචිත්තියස්ස. සචෙ සයං හීනො හීනෙන හීනං චණ්ඩාලං…පෙ… පුක්කුසං ‘‘පුක්කුසො’’ති භණති ආපත්ති වාචාය වාචාය පාචිත්තියස්ස, එස නයො අඤ්ඤාපදෙසවාරෙසුපීති යොජනා වෙදිතබ්බා. අයමත්ථො දුට්ඨදොසෙසු පරියෙසිතබ්බො. අඤ්ඤථා ‘‘වදෙති භණතී’’ති එතෙසං අඤ්ඤතරං උභයත්ථ අනඤ්ඤාපදෙසවාරඅඤ්ඤාපදෙසවාරෙසු, විසෙසෙන වා අඤ්ඤාපදෙසවාරෙසු නිරත්ථකං ආපජ්ජති විනායෙව තෙන වචනසිලිට්ඨතාසම්භවතො. අත්තතො පාළියං අවුත්තත්තා පනෙත්ථ ‘‘සාණත්තික’’න්ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්‍රායං පදසන්ධි වදෙතීති වද ඉතීති. අසම්මුඛා වදන්තස්ස දුක්කටං ‘‘සම්මුඛා පන සත්තහිපි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි වදන්තස්ස දුක්කට’’න්ති අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තත්තා. දවකම්‍යතා නාම කෙළි, තං දස්සෙතුං ‘‘හසාධිප්පායතා’’ති වුත්තං. ‘‘අසම්මුඛාපි දවකම්‍යතාය වදන්තස්ස දුබ්භාසිතමෙවා’’ති ආචරියා වදන්ති. පාපගරහිතාය කුජ්ඣිත්වාපි වදන්තස්ස දුක්කටං, අසම්මුඛා අනාපත්තීති.

ඔමසවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදවණ්ණනා

36-7. ‘‘ඉමස්ස සුත්වා අමුස්සා’’ති පාඨො. ‘‘ඉමෙසං සුත්වා’’ති න සුන්දරං. භෙදායපීති භෙදාය. තිණ්ණම්පි භික්ඛුභාවතොයෙව නිපජ්ජනතො ‘‘භික්ඛූනං පෙසුඤ්ඤෙ’’ති බහුවචනං කතං.

38-9. ‘‘ඉත්ථන්නාමො ආයස්මා චණ්ඩාලො…පෙ… පුක්කුසොති භණතී’’ති වත්වා පෙසුඤ්ඤං උපසංහරතීති යොජනා. අඤ්ඤථා ‘‘පුක්කුසොති භණතී’’ති වත්තබ්බතා ආපජ්ජති. එත්ථ අනුපසම්පන්නවාරො ලබ්භමානොපි න උද්ධටො ඔමසවාදෙ දස්සිතනයත්තා, සඞ්ඛෙපතො අන්තෙ දස්සෙතුකාමතාය වා. තථා හි අන්තෙ තීණි දුක්කටානි දස්සිතානි. තානි පන දස්සෙන්තො භගවා යස්මා ‘‘උපසම්පන්නස්ස සුත්වා උපසම්පන්නස්ස පෙසුඤ්ඤං උපසංහරතී’’ති වුත්තානං ද්වින්නං පදානං අඤ්ඤතරවිපල්ලාසවසෙන වා උභයවිපල්ලාසවසෙන වා පාචිත්තියන්ති කත්වා ද්වෙපි තානි එකතො වුත්තානීති දස්සෙතුකාමො, තස්මා සබ්බපඨමංයෙව ‘‘උපසම්පන්නො උපසම්පන්නස්ස සුත්වා උපසම්පන්නස්ස පෙසුඤ්ඤං උපසංහරති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති ආහ. ‘‘ද්වීසු පනෙතෙසු යස්මා පාරාජිකං අජ්ඣාපන්නොපි උපසම්පන්නො තාදිසංයෙව උපසම්පන්නං ඛුංසෙතුකාමො ඔමසති, තාදිසස්ස සුත්වා තාදිසස්ස පෙසුඤ්ඤං උපසංහරති, ආපත්ති පාචිත්තියස්ස, තස්මා ‘උපසම්පන්නො’ති ඉදං ආදිපදං සබ්බත්ථ වුත්ත’’න්ති කෙචි වදන්ති, තං න යුත්තං, අනවසෙසආපත්තිං ආපන්නස්ස පුන ආපත්තියා අසම්භවතො, තස්මා කෙවලං මාතිකායං භික්ඛුපදාභාවතොයෙව ‘‘භණති උපසංහරතී’’ති පදානං කාරකනිද්දෙසාභාවෙ අසම්භවතො එව තං ආදිපදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉදං පාළිලෙසාභාවතො අනාණත්තිකමෙව. ‘‘න පියකම්‍යස්ස, න භෙදාධිප්පායස්සා’’ති උපසංහරණාපෙක්ඛං සාමිවචනං තුණ්හීභූතස්ස වචනප්පයොජනාභාවතො, තෙන වුත්තං ‘‘පාපගරහිතාය භණන්තස්ස අනාපත්තී’’ති.

පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පදසොධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා

45-6. සබ්බමෙතං පදසො ධම්මො නාමාති එත්ථ ධම්මො නාම බුද්ධභාසිතොති එවං සම්බන්ධො. අක්ඛරසමූහොති අසමත්තපදෙ. පච්චෙකබුද්ධභාසිතං බුද්ධභාසිතෙ එව. අනුපාසකගහට්ඨෙහි භාසිතො ඉසිභාසිතාදිසඞ්ගහං ගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං. කත්ථචි පොත්ථකෙ ‘‘දෙවතාභාසිතො’’ති පදං නත්ථි, යත්ථ අත්ථි, සා පාළි. ගාථාබන්ධෙපි ච එස නයොති එකමෙව අක්ඛරං වත්වා ඨානං ලබ්භති එව. ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිසුත්තං භණාපියමානො එකාරං වත්වා තිට්ඨති චෙ, අන්වක්ඛරෙන පාචිත්තියං, අපරිපුණ්ණපදං වත්වා ඨිතෙ අනුබ්‍යඤ්ජනෙන. පදෙසු එකං පඨමපදං විරුජ්ඣති චෙ, අනුපදෙන පාචිත්තියං. අට්ඨකථානිස්සිතොති අට්ඨකථානිස්සිතවසෙන ඨිතො. පුබ්බෙ පකතිභාසාය වුත්තං අට්ඨකථං සන්ධාය. පාළිනිස්සිතොති පාළියං එවාගතො. මග්ගකථාදීනිපි පකරණානි.

48. උපචාරන්ති ද්වාදසහත්ථං. ‘‘ඔපාතෙතීති එකතො භණති සමාගච්ඡතී’’ති ලිඛිතං. කිඤ්චාපි අපලාලදමනම්පි සීලුපදෙසොපි භගවතො කාලෙ උප්පන්නො, අථ ඛො තෙසු යං යං බුද්ධවචනතො ආහරිත්වා වුත්තං, තං තදෙව ආපත්තිවත්ථු හොතීති විඤ්ඤාපනත්ථං මහාඅට්ඨකථායං ‘‘වදන්තී’’ති වචනෙහි සිථිලං කතං. බුද්ධවචනතො ආහරිත්වා වුත්තස්ස බහුලතාය තබ්බහුලනයෙන තෙසු ආපත්ති වුත්තා, තස්මා මහාපච්චරියං තස්සාධිප්පායො පකාසිතොති අත්ථො. ‘‘සබ්බෙසමෙව වචනන්ති අපරෙ’’ති වුත්තං. සචෙ ආචරියො ඨිතො නිසින්නානං පාඨං දෙති, ‘‘න ඨිතො නිසින්නස්ස ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති වුත්තාපත්තිං නාපජ්ජතීති එකෙ. තෙසම්පි පාඨදානං ධම්මදෙසනතො න අඤ්ඤන්ති තං න යුත්තං, ඡත්තපාණිකාදීනං පාඨදානෙන අනාපත්තිප්පසඞ්ගතො, ආපත්තිභාවො ච සිද්ධො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘උභො අත්ථං න ජානන්ති, උභො ධම්මං න පස්සරෙ;

යො චායං මන්තං වාචෙති, යො චාධම්මෙනධීයතී’’ති. (පාචි. 647);

එත්ථ අධීයතීති අත්ථො, තස්මා පාඨදානම්පි ධම්මදෙසනාව. සෙඛියට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 634) ‘‘ධම්මපරිච්ඡෙදො පනෙත්ථ පදසොධම්මෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං, තස්මා අයමෙව ධම්මො සබ්බත්ථ ධම්මපටිසංයුත්තසික්ඛාපදෙසු වෙදිතබ්බො. යදි එවං සඞ්ඛාරභාසාදිවසෙන චිත්තධම්මං දෙසෙන්තස්ස සෙඛියවසෙන අනාපත්ති සියා, තතො ඡපකජාතකවිරොධො. තත්ථ මන්තානං බාහිරගන්ථත්තාති චෙ? න, තදධිප්පායාජානනතො. අයඤ්හි තත්ථ අධිප්පායො ‘‘බාහිරකගන්ථසඞ්ඛාතම්පි මන්තං උච්චෙ ආසනෙ නිසින්නස්ස වාචෙතුං මෙ භික්ඛවෙ අමනාපං, පගෙව ධම්මං දෙසෙතු’’න්ති. ‘‘තදාපි මෙ, භික්ඛවෙ, අමනාපං නීචෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා උච්චෙ ආසනෙ නිසින්නස්ස මන්තං වාචෙතුං, කිමඞ්ගං පන එතරහි…පෙ… ධම්මං දෙසෙතු’’න්ති (පාචි. 647) හි අයං පාළි යථාවුත්තමෙව අධිප්පායං දීපෙති, න අඤ්ඤං. තෙනෙව ‘‘මන්තං වාචෙතුං ධම්මං දෙසෙතු’’න්ති වචනභෙදො කතො. අඤ්ඤථා උභයත්ථ ‘‘ධම්මං දෙසෙතු’’මිච්චෙව වත්තබ්බන්ති.

මයා සද්ධිං මා වදාතිආදිම්හි පන අනුගණ්ඨිපදෙ එවං වුත්තො ‘‘සචෙ භික්ඛු සාමණෙරෙන සද්ධිං වත්තුකාමො, තථා සාමණෙරොපි භික්ඛුනා සද්ධිං වත්තුකාමො සහසා ඔපාතෙති, ‘යෙභුය්‍යෙන පගුණං ගන්ථං භණන්තං ඔපාතෙතී’’තිආදීසු විය අනාපත්ති, න හි එත්තාවතා භික්ඛු සාමණෙරස්ස උද්දිසති නාම හොති. යස්මා මහාඅට්ඨකථායං නත්ථි, තස්මාපි යුත්තමෙවෙතං. සචෙ තත්ථ විචාරෙත්වා පටික්ඛිත්තං සියා ආපත්ති, කිරියාකිරියඤ්ච නාපජ්ජති. කස්මා? යස්මා චිත්තෙන එකතො වත්තුකාමො, අථ ඛො නං ‘එකතො මා වදා’ති පටික්ඛිපිත්වාපි එකතො වදන්තො ආපජ්ජති. අවත්තුකාමස්ස සහසා විරජ්ඣිත්වා එකතො වදන්තස්ස අනාපත්ති, තෙන වුත්තං ‘මයා සද්ධිං මා වදාති වුත්තො යදි වදති, අනාපත්තී’ති. තථාපි ආචරියානං මතිමනුවත්තන්තෙන එවරූපෙසු ඨානෙසු යථාවුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං. කස්මා? යස්මා මහාඅට්ඨකථායං නත්ථි, නත්ථිභාවතොයෙව ආපත්ති. සචෙ තත්ථ අනාපත්තිඅවචනං න සම්භවති අයමට්ඨානත්තා’’ති.

තත්‍රායං විචාරණා – ‘‘මයා සද්ධිං මා වදා’’ති වුත්තො යදි වදති, භික්ඛුනො අනාපත්තීති යුත්තමෙතං භික්ඛුනො වත්තුකාමතායාභාවතො, භාවෙපි සජ්ඣායකරණාදීසු තීසු අනාපත්තිතො ච. අථ සාමණෙරෙන බ්‍යත්තතාය ‘‘මයා සද්ධිං මා වදා’’ති වුත්තො භික්ඛු අබ්‍යත්තතාය වදති, ආපත්ති එව වත්තුකාමතාසබ්භාවතො. සහසා චෙ වදති, අනාපත්ති තදභාවතො. සචෙ භික්ඛු එවං ‘‘මයා සද්ධිං මා වදා’’ති වත්වා තෙන සද්ධිං සයං වදති, ආපත්ති එව. න හි එතං සික්ඛාපදං කිරියාකිරියං. යදි එතං සික්ඛාපදං කිරියාකිරියං භවෙය්‍ය, යුත්තං. තත්ථ අනාපත්තීති අධිප්පායො. මහාපච්චරියං ඉමිනාව අධිප්පායෙන ‘‘මයා සද්ධිං මා වදා’’ති වුත්තං සියා. න හි සාමණෙරස්ස කිරියා ඉධ පමාණන්ති, ඉමස්මිං පන අධිප්පායෙ වුත්තෙ අතියුත්තංවාති අත්ථො. අක්ඛරත්ථො බ්‍යඤ්ජනත්ථො. කිඤ්චාපි ‘‘යඤ්ච පදං යඤ්ච අනුපදං යඤ්ච අන්වක්ඛරං යඤ්ච අනුබ්‍යඤ්ජනං, සබ්බමෙතං පදසොධම්මො නාමා’’ති වුත්තං, තථාපි ‘‘පදෙන වාචෙති, පදෙ පදෙ ආපත්ති පාචිත්තියස්ස, අක්ඛරාය වාචෙති, අක්ඛරක්ඛරාය ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති ඉදමෙව ද්වයං යොජිතං, තං කස්මාති චෙ? පදෙන අනුපදඅනුබ්‍යඤ්ජනානං සඞ්ගහිතත්තා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අනුපදන්ති දුතියපාදො. අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති පුරිමබ්‍යඤ්ජනෙන සදිසං පච්ඡාබ්‍යඤ්ජන’’න්ති (පාචි. අට්ඨ. 45), තස්මා අනුපදෙකදෙසමත්තමෙව අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති සිද්ධං. ‘‘අක්ඛරානුබ්‍යඤ්ජනසමූහො පද’’න්ති ච වුත්තත්තා පදමත්තමෙව වත්තබ්බං තෙන අනුපදාදිත්තයග්ගහණතොති චෙ? න වත්තබ්බං වචනවිසෙසතො. පදෙන වාචෙන්තො හි පදෙ වා අනුපදෙ වා අනුබ්‍යඤ්ජනෙ වා ආපත්තිං ආපජ්ජති. න අක්ඛරෙන. අක්ඛරෙන වාචෙන්තො පන පදාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං ආපජ්ජති. න හි ‘‘වරො වරඤ්ඤූ වරදො වරාහරො’’තිආදිම්හි පඨමං ව-කාරං වාචෙන්තො දුතියාදිව-කාරෙ ඔපාතෙති, පඨමං රො-කාරං වාචෙන්තො දුතියරො-කාරෙ ඔපාතෙති, පඨමං ර-කාරං වාචෙන්තො දුතියර-කාරෙ ඔපාතෙති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති සම්භවති. අනුබ්‍යඤ්ජනානුලොමතො සම්භවති එවාති චෙ? න, ‘‘පදෙ පදෙ ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති ඉමිනා විරුද්ධත්තා. ඉදඤ්හි වචනං එකස්මිං පදෙ එකා ආපත්තීති දීපෙති. ‘‘රූපං අනිච්චන්ති වුච්චමානො රූති ඔපාතෙතී’’ති වචනතො සකලං පාදං වාචෙන්තස්ස පඨමඅක්ඛරමත්තෙ එකතො වුත්තෙ ආපත්තීති සිද්ධන්ති චෙ? න, ‘‘අක්ඛරක්ඛරාය ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති ඉමිනා විරුද්ධත්තා, තස්මා රූති ඔපාතෙතීති වත්තුං අසම්භවතො රූ-කාරස්ස යථාවුත්තධම්මපරියාපන්නභාවසිද්ධිතො තං අවත්වා කෙවලං අක්ඛරාය වාචෙන්තස්ස යථාවුත්තධම්මපරියාපන්නඅක්ඛරභාවදස්සනත්ථං ‘‘රූපං අනිච්චන්ති වුච්චමානො’’ති වුත්තං, වචනසිලිට්ඨතාවසෙන වා අනුබ්‍යඤ්ජනෙ වෙදනාවචනං වියාති වෙදිතබ්බං.

පදසොධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඨමසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා

50. ‘‘න සහසෙය්‍යං කප්පෙතබ්බ’’න්ති භාවවසෙන වුත්තං, කෙසුචි ‘‘න සහසෙය්‍යා කප්පෙතබ්බා’’ති පාඨො, න කප්පෙතබ්බා භික්ඛුනාති පඤ්ඤත්තන්ති අධිප්පායො. ‘‘අපස්සෙනං වාති වායිමමඤ්චකමෙව හොතී’’ති ලිඛිතං. යං එතෙසං න කප්පති, තං තෙසම්පීති උපජ්ඣායාදීනං සන්තිකං අගන්ත්වා සහසෙය්‍යං කප්පෙය්‍යාති පාඨසෙසො.

52. ‘‘අනුපසම්පන්නො නාම භික්ඛුං ඨපෙත්වා අවසෙසො’ති වුත්තත්තා මාතුගාමො අනුපසම්පන්නොති චතුත්ථරත්තියං මාතුගාමො ද්වෙපි සහසෙය්‍යාපත්තියො ජනෙතීති අපරෙ’’ති වුත්තං, ‘‘භික්ඛුං ඨපෙත්වා…පෙ… පන්නොති පාරාජිකවත්ථුභූතො තිරච්ඡානපුරිසො අධිප්පෙතො’’ති ච, උභයම්පි වීමංසිතබ්බං. දුතියසික්ඛාපදෙ මාතුගාමො නාමාති මනුස්සිත්ථිංයෙව ගහෙත්වා යක්ඛී පෙතී තිරච්ඡානගතා පාරාජිකවත්ථුභූතා න ගහිතා තෙසු දුක්කටත්තා. ‘‘සචෙ පන අත්තනොපි සික්ඛාපදෙ දුක්කටං භවෙය්‍ය, අථ කස්මා පඨමසික්ඛාපදෙ පාචිත්තිය’’න්ති ච වුත්තං. ‘‘අපරික්ඛිත්තෙ පමුඛෙ අනාපත්තී’’ති සීහළට්ඨකථාවචනං, තස්සත්ථං දීපෙතුං අන්ධකට්ඨකථායං ‘‘භූමියං විනා ජගතියා පමුඛං සන්ධාය කථිත’’න්ති වුත්තං. පුන වසතීති චතුත්ථදිවසෙ වසති. භික්ඛුනිපන්නෙති භික්ඛුම්හි නිපන්නෙ. සන්නිපතිතමණ්ඩපං නාම මහාවිහාරෙ සන්නිපාතට්ඨානං. ‘‘තීණි ච දිවසානි දුක්කටඛෙත්තෙ වසිත්වා චතුත්ථෙ දිවසෙ සහසෙය්‍යාපත්තිපහොනකෙ සයති, පාචිත්තියෙවා’’ති එකච්චෙ වදන්ති කිර, තං න යුත්තං.

පඨමසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. දුතියසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා

55. ‘‘අථ ඛො තෙ මනුස්සා’’ති ච ‘‘තෙ අද්ධිකා’’ති ච පාඨො. ‘‘එකරත්ත’’න්තිපි අත්ථි, සො න සුන්දරො. පණ්ඩකෙ පාළියං දුක්කටස්ස වුත්තත්තා ‘‘උභතොබ්‍යඤ්ජනෙහි මූලාපත්තීති දිස්සතී’’ති, ‘‘අනිමිත්තාදයො ඉත්ථියොවා’’ති ච වදන්ති උභතොබ්‍යඤ්ජනකෙ වුත්තං විය. කිඤ්චාපි මතිත්ථී පාරාජිකවත්ථු හොති, අනුපාදින්නපක්ඛෙ ඨිතත්තා පන ඉධ ආපත්තිං න කරොති. පාරාජිකාපත්තිට්ඨානඤ්චෙත්ථ න ඔලොකෙතබ්බං.

දුතියසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදවණ්ණනා

66. ‘‘විඤ්ඤූ පටිබලා’’ති වචනතො අවිඤ්ඤූ ඉත්ථියාපි දෙසෙන්තස්ස අනාපත්ති. ඉධ යක්ඛීආදයො මනුස්සිත්ථී විය අනොළාරිකත්තා දුක්කටවත්ථුකා ජාතා. තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහිත්ථියා පටිබලතාය වුත්තත්තා ඉතරාපි දුක්කටවත්ථුයෙවාති එකෙ. ‘‘මාතුගාමායා’’ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං. ‘‘අට්ඨකථාදිපාඨං ඨපෙත්වා දමිළාදිනා යථාරුචි කථෙතුං ලභති කිරා’’ති ලිඛිතං, යථා යක්ඛීආදයො දුක්කටවත්ථුකා ජාතා, තථා පුරිසවිග්ගහං ගහෙත්වා ඨිතෙන යක්ඛාදිනා සද්ධිං ඨිතස්ස මාතුගාමස්ස ධම්මං දෙසෙන්තො දුක්කටං අනාපජ්ජිත්වා කස්මා පාචිත්තියමාපජ්ජතීති චෙ? ඊසකම්පි දුතියපක්ඛං අභජනතො. මනුස්සමාතුගාමොපි න දුතියො, පගෙව යක්ඛාදයොති. න දුතියානියතෙ තස්ස දුතියත්තාති චෙ? න තත්ථ දුට්ඨුල්ලවාචාපෙක්ඛා දුතියතා, කින්තු නිසජ්ජාපෙක්ඛා, ඉධ ච න නිසජ්ජමත්තං, කින්තු දෙසනා ඉධාධිප්පෙතා. සා ච නිපජ්ජනතො ඔළාරිකා, තස්මා අසමත්ථනිදස්සනං.

ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. භූතාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා

67. ‘‘චතුත්ථපාරාජිකවත්ථු ච ඉදඤ්ච එකමෙවා’’ති වුත්තං, න යුත්තං. කස්මා? තත්ථ ‘‘මොඝපුරිසා’’ති වුත්තත්තා. තෙ අරියමිස්සකා න හොන්තීති ද්වෙපි එකසදිසානීති මම තක්කො. ‘‘අරියාපි පටිජානිංසු, තෙසම්පි අබ්භන්තරෙ විජ්ජමානත්තා උත්තරිමනුස්සධම්මස්සා’’ති ලිඛිතං. ‘‘සබ්බෙපි භූතං භගවාති පුථුජ්ජනඅරියානං උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස ආරොචිතත්තා ‘භූත’න්ති වුත්තං, න අත්තනො උත්තරිමනුස්සධම්මං සන්ධායාති අපරෙ’’ති වුත්තං.

77. පුබ්බෙ අවුත්තෙහීති චතුත්ථපාරාජිකෙ අවුත්තෙහීති.

භූතාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා

78-80. ‘‘තෙනෙව හත්ථෙන උපක්කමිත්වා අසුචිං මොචෙසී’’ති පාඨො සම්පතිපාඨො සුන්දරො. අපලොකෙත්වාව කාතබ්බා. නො චෙ, පාළියංයෙව වුත්තං සියා. ‘‘ඔත්තප්පෙනා’’ති වත්තබ්බෙ රුළ්හීවසෙන පරෙසු ‘‘හිරොත්තප්පෙනා’’ති වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං උත්තානත්තා න වුත්තං, පාචිත්තියාසම්භවදස්සනෙනෙව හි දුක්කටන්ති සිද්ධං.

83. තත්ථ ‘‘කම්ම’’න්ති වුත්තඅජ්ඣාචාරෙපි පරියාපන්නත්තා තං තස්ස දණ්ඩකම්මවත්ථු. ‘‘තත්ථ කම්මං ආපන්නො’’ති පුබ්බෙපි ලිඛිතං. මහාඅට්ඨකථායං ‘‘අත්තකාමං ආපන්නො’’ති පාඨො, ‘‘අයමෙව ගහෙතබ්බො’’ති වදන්ති, වීමංසිතබ්බං.

දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. පථවීඛණනසික්ඛාපදවණ්ණනා

86. කටසක්ඛරා සෙතමත්තිකා විය මුදුකා සක්ඛරජාති. ‘‘අකතපබ්භාරෙති අවලඤ්ජිතබ්බට්ඨානදස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති ලිඛිතං. ‘‘අනොවස්සකට්ඨානදස්සනත්ථ’’න්ති වත්තබ්බං. මූසිකුක්කුරන්ති මූසිකාහි උද්ධටපංසු. සුද්ධචිත්තාති කිඤ්චාපි ‘‘එවං පවට්ටිතෙ පථවී භිජ්ජිස්සතී’’ති ජානන්ති, නො පන චෙ පථවීභෙදත්ථිකා, සුද්ධචිත්තා නාම හොන්ති. පංසුආදයො ද්වෙ කොට්ඨාසා ආපත්තිකරා. කෙචි ‘‘සබ්බච්ඡන්නාදීසු උපඩ්ඪෙ දුක්කටස්ස වුත්තත්තා සචෙ දුක්කටං, යුත්ත’’න්ති වදන්ති. තත්ථ යුත්තං තාදිසස්ස වත්ථුනො සම්භවා, ඉධ පන ජාතපථවී ච අජාතපථවී චාති ද්වෙයෙව වත්ථූනි, තස්මා ද්වින්නං එකෙන භවිතබ්බන්ති න යුත්තං. එත්ථාපි දුක්කටවචනං අත්ථීති චෙ? තං පන සඤ්ඤාවසෙන, න වත්ථුවසෙනාති න යුත්තමෙව.

87. අග්ගිං කාතුං වට්ටතීති එත්ථ එත්තාවතා උසුමං ගණ්හාති, තස්මා වට්ටතීති කෙචි. එවං සති පථවියා අග්ගිම්හි කතෙ දූරතොපි භූමි උණ්හා හොති, තත්තකං කොපෙතබ්බං සියා, න ච කප්පති, තස්මා යස්මිං ඨානෙ පතති, තං සො අග්ගි ඩහති, තස්මා වට්ටතීති එකෙ. අඩහිතෙපි ‘‘අදඩ්ඪාය පථවියා අග්ගිං ඨපෙතුං න වට්ටතී’’ති වුත්තත්තා අත්තනා පාතනායෙව දොසො පතිතෙ උපදාහෙති වෙදිතබ්බං.

පථවීඛණනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමත්තො වණ්ණනාක්කමෙන මුසාවාදවග්ගො පඨමො.