2. භූතගාමවග්ගො

1. භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා

89. ඵරසුං නිග්ගහෙතුං අසක්කොන්තොති දස්සිතභාවං ජානාපෙති. කස්මා අයං ඵරසුං උග්ගිරීති චෙ? මනුස්සානන්තිආදි තස්ස පරිහාරො. ‘‘ආකොටෙසි ඡින්දීති ච වචනතො රුක්ඛදෙවතානං හත්ථානි ඡිජ්ජන්ති, න චාතුමහාරාජිකාදීනං විය අච්ඡෙජ්ජානී’’ති වදන්ති.

90-92. භවන්ති අහුවුඤ්චාති ද්විකාලිකො භූතසද්දො. යදි බීජතො නිබ්බත්තෙන බීජං දස්සිතං, තදෙව සන්තකං යදිදං. සොව කුක්කුටො මංසිමක්ඛිතොති අයමෙව හි පරිහාරො. අට්ඨකථාසුපි හි ‘‘බීජෙ බීජසඤ්ඤී’’ති ලිඛිතං. යං බීජං භූතගාමො නාම හොති, තස්මිං බීජෙ භූතගාමබීජෙති යොජෙත්වා. අමූලකත්තා කිර සම්පුණ්ණභූතගාමො න හොති, ‘‘සමූලපත්තො එව හි භූතගාමො නාමා’’ති කාරණං වදන්ති. ‘‘අභූතගාමමූලත්තාති භූතගාමතො අනුප්පන්නත්තා අභූතගාමමූලං, භූතගාමස්ස අමූලකත්තා වා. න හි තතො අඤ්ඤො භූතගාමො උප්පජ්ජතී’’ති ද්විධාපි ලිඛිතං. පියඞ්ගු අසනරුක්ඛො වඩ්ඪනත්තචො ඛජ්ජඵලො, ‘‘පීතසාලො’’තිපි වුච්චති. අමූලකභූතගාමෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීති නාළිකෙරස්සෙවායං. ඝටපිට්ඨිජාතත්තා, බීජගාමානුලොමත්තා ච දුක්කටවත්ථු. න වාසෙතබ්බං ‘‘දුරූපචිණ්ණත්තා’’ති ලිඛිතං, ‘‘යෙසං රුක්ඛානං සාඛා රුහතීති වචනතො යෙසං න රුහති, තෙසං සාඛාය කප්පියකරණකිච්චං නත්ථීති සිද්ධ’’න්ති වුත්තං. මුද්දතිණන්ති තස්ස නාමං. ‘‘මුඤ්ජතිණන්ති පාඨො’’ති ලිඛිතං.

සමණකප්පෙහීති සමණවොහාරෙහි, තස්මා වත්තබ්බං භික්ඛුනා ‘‘කප්පියං කරොහී’’ති. තස්ස ආණත්තියා කරොන්තෙනාපි සාමණෙරාදිනා ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වාව අග්ගිපරිජිතං කාතබ්බන්ති සිද්ධං. අග්ගිපරිජිතාදීනි විය කප්පියත්තා අබීජනිබ්බට්ටබීජානිපි ‘‘පඤ්චහි සමණකප්පෙහී’’ති (චූළව. 250) එත්ථ පවිට්ඨානි, යථාලාභතො වා සමණකප්පවචනං ගහෙතබ්බං. ‘‘කප්පිය’න්ති වත්තුකාමො ‘කප්ප’න්ති චෙ වදති, ‘වට්ටතී’ති වදන්තී’’ති වුත්තං. ‘‘කප්පිය’න්ති වචනං සකසකභාසායපි වට්ටතී’’ති වදන්ති. ‘‘කප්පියන්ති වත්වා’’ති වුත්තත්තා භික්ඛුනා ‘කප්පියං’ඉච්චෙව වත්තබ්බං, ‘‘ඉතරෙන පන යාය කායචි භාසායා’’ති වදන්ති, වීමංසිතබ්බං. ‘‘උච්ඡුං කප්පියං කරිස්සාමීති දාරුං විජ්ඣතී’’ති වචනතො කප්පියං කාතබ්බං සන්ධාය විරද්ධෙති වුත්තං හොති, ආචරියා පන ‘‘කප්පියං කාරෙතබ්බං සන්ධාය කප්පියන්ති සිත්ථාදිං කාරෙති, වට්ටතී’’ති වදන්ති, තස්ස කාරණං වදන්තා කාතුං වට්ටනභාවෙනෙව විරජ්ඣිත්වා කතෙපි කප්පියං ජාතං. යදි න වට්ටෙය්‍ය, සිත්ථාදිම්හි කතෙ න වට්ටෙය්‍යාති, උපපරික්ඛිතබ්බං. උට්ඨිතසෙවාලඝටං ආතපෙ නික්ඛිපිතුං වට්ටති, විකොපෙතුකාමතාය සති දුක්කටං යුත්තං විය. ‘‘පුප්ඵරජ්ජුභාජනගතිකා, තස්මා න වට්ටති. නාළෙ වා බද්ධපුප්ඵකලාපෙ නාළස්මිං කතෙපි වට්ටති තස්මිං පුප්ඵස්ස අත්ථිතායා’’ති වදන්ති. පොරාණගණ්ඨිපදෙ ‘‘බීජගාමෙන භූතගාමො දස්සිතො අනවසෙසපරියාදානත්ථ’’න්ති වුත්තං.

භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදවණ්ණනා

98-9. අඤ්ඤං වදතීති අඤ්ඤවාදකං, ‘‘වචනං කරෙය්‍යා’’ති ලිඛිතං. ‘‘තුණ්හීභූතස්සෙතං නාම’’න්ති පාඨො. උග්ඝාතෙතුකාමොති සමොහනිතුකාමො, අන්තරායං කත්තුකාමොති පොරාණා.

100. ‘‘සුදිට්ඨො භන්තෙ, න පනෙසො කහාපණොතිආදීසු අනාරොපිතෙ දුක්කටෙන මුසාවාදපාචිත්තියං, අරොපිතෙ පාචිත්තියද්වයං හොතී’’ති වදන්ති, වීමංසිතබ්බං.

102. අධම්මෙන වා වග්ගෙන වා න කම්මාරහස්ස වාති එත්ථ ‘‘මයි වුත්තෙ මං වා අඤ්ඤං වා සඞ්ඝො අධම්මෙන වා කම්මං, වග්ගෙන වා කම්මං කරිස්සති, න කම්මාරහස්ස වා මෙ, අඤ්ඤස්ස වා කම්මං කරිස්සතී’’ති න කථෙතීති යොජෙතබ්බං.

අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදවණ්ණනා

103. ‘‘ඡන්දායා’’ති අක්ඛරක්ඛරායාතිආදි විය ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං, ඡන්දත්ථන්ති වා අත්ථො. යෙසං සෙනාසනානි පඤ්ඤපෙති, තෙසං අත්තනි ඡන්දත්ථන්ති අධිප්පායො.

106. අනුපසම්පන්නන්තිආදීසු කරණත්ථො ගහෙතබ්බො. අඤ්ඤං අනුපසම්පන්නන්ති අඤ්ඤෙන අනුපසම්පන්නෙන. තස්ස වාති අනුපසම්පන්නස්ස. ‘‘සම්මුතිකාලෙ පඤ්චඞ්ගවිරහාදයො අසම්මතා නාමා’’ති, ‘‘උපසම්පන්නෙන ලද්ධසම්මුති සික්ඛාපච්චක්ඛානෙන විනස්සතී’’ති ච වුත්තං. සඞ්ඝෙනාති සබ්බෙන සඞ්ඝෙන කම්මවාචාය අස්සාවෙත්වා ‘‘තවෙසො භාරො’’ති කෙවලං ආරොපිතභාරො. කෙවල-සද්දො හෙත්ථ කම්මවාචාය අස්සාවිතභාවමත්තමෙව දීපෙති. සයමෙවාති ඉතරෙසං භික්ඛූනං අනුමතියා. අභූතෙන ඛීයනකස්ස ආදිකම්මිකස්ස කථං අනාපත්තීති චෙ? ඉමිනා සික්ඛාපදෙන. මුසාවාදෙ ආපත්තියෙව ද්වෙ පාචිත්තියො වුත්තා විය දිස්සන්ති පුබ්බපයොගෙ රුක්ඛාදිඡින්දනාදීසු විය, විචාරෙතබ්බං.

උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

110. ‘‘එවඤ්චිදං භගවතා භික්ඛූනං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං හොතී’’ති වචනතො, පරිවාරෙ ‘‘එකා පඤ්ඤත්ති, එකා අනුපඤ්ඤත්තී’’ති (පරි. 226) වචනතො ච ඉධ අත්ථි අනුපඤ්ඤත්තීති සිද්ධං. කිඤ්චාපි සිද්ධං, ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යාථා’’තිආදිනා පන පඤ්ඤත්තිට්ඨානං න පඤ්ඤායති, කෙවලං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අට්ඨමාසෙ…පෙ… නික්ඛිපිතු’’න්ති එත්තකමෙව වුත්තං, තං කස්මාති චෙ? පඨමපඤ්ඤත්තියං වුත්තනයෙනෙව වත්තබ්බතො අවිසෙසත්තා න වුත්තං. යදි එවං කා එත්ථ අනුපඤ්ඤත්තීති? අජ්ඣොකාසෙති. අයමනුපඤ්ඤත්ති පඤ්ඤත්තියම්පි අත්ථීති චෙ? අත්ථි, තං පන ඔකාසමත්තදීපනං, දුතියං චාතුවස්සිකමාසසඞ්ඛාතකාලදීපනං. යස්මා උභයම්පි එකං කාලොකාසං එකතො කත්වා ‘‘අජ්ඣොකාසෙ’’ති වුත්තන්ති දීපෙන්තො භගවා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ…පෙ… නික්ඛිපිතු’’න්ති ආහාති වෙදිතබ්බං. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘යත්ථ ච යදා ච සන්ථරිතුං න වට්ටති, තං සබ්බමිධ අජ්ඣොකාසසඞ්ඛ්‍යමෙව ගතන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති. හෙමන්තකාලස්ස අනාපත්තිසමයත්තා ඉදං සික්ඛාපදං නිදානානපෙක්ඛන්ති සිද්ධං, තථා හි අජ්ඣොකාසපදසාමත්ථියෙන අයං විසෙසො – වස්සානකාලෙ ඔවස්සකට්ඨානෙ අජ්ඣොකාසෙ, මණ්ඩපාදිම්හි ච න වට්ටති. හෙමන්තකාලෙ පකතිඅජ්ඣොකාසෙ න වට්ටති, සබ්බමිධ ඔවස්සකෙපි මණ්ඩපාදිම්හි වට්ටති, තඤ්ච ඛො යත්ථ හිමවස්සෙන සෙනාසනං න තෙමෙති, ගිම්හකාලෙ පකතිඅජ්ඣොකාසෙපි වට්ටති, තඤ්ච ඛො අකාලමෙඝාදස්සනෙයෙවාති අයං විසෙසො ‘‘අට්ඨ මාසෙ’’ති ච ‘‘අවස්සිකසඞ්කෙතෙ’’ති ච එතෙසං ද්වින්නං පදානං සාමත්ථියතොපි සිද්ධො.

කිඤ්ච භිය්‍යො – අට්ඨකථායං සන්දස්සිතවිසෙසොව. චම්මාදිනා ඔනද්ධකො වා නවවායිමො වා න සීඝං විනස්සති. කායානුගතිකත්තාති කායෙ යත්ථ, තත්ථ ගතත්තා. සඞ්ඝිකමඤ්චාදිම්හි කායං ඵුසාපෙත්වා විහරිතුං න වට්ටතීති ධම්මසිරිත්ථෙරො. ‘‘සඞ්ඝිකං පන ‘අජ්ඣොකාසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජථ, භන්තෙ, යථාසුඛ’න්ති දායකා දෙන්ති සෙනාසනං, එවරූපෙ අනාපත්තී’’ති අන්ධකට්ඨකථායං වචනතො, ඉධ ච පටික්ඛෙපාභාවතො වට්ටති. ‘‘අඤ්ඤඤ්ච එවරූපන්ති අපරෙ’’ති වුත්තං. ‘‘පාදට්ඨානාභිමුඛාති නිසීදන්තස්ස පාදපතනට්ඨානාභිමුඛා’’ති ලිඛිතං. සම්මජ්ජන්තස්ස පාදට්ඨානාභිමුඛන්ති ආචරියස්ස තක්කො.

111. ‘‘පාදුද්ධාරෙනාති බහිඋපචාරෙ ඨිතත්තා’’ති ලිඛිතං. ගච්ඡන්ති, දුක්කටං ධම්මකථිකස්ස විය. කස්මා න පාචිත්තියං? පච්ඡා ආගතෙහි වුඩ්ඪතරෙහි උට්ඨාපෙත්වා ගහෙතබ්බතො. ධම්මකථිකස්ස පන අනුට්ඨපෙතබ්බත්තා. ‘‘අනාණත්තියා පඤ්ඤත්තියම්පි තස්ස භාරො’’ති වුත්තං.

112. පරිහරණෙයෙවාති එත්ථ ගහෙත්වා විචාරණෙති ධම්මසිරිත්ථෙරො. අත්තනො සන්තකකරණෙති උපතිස්සත්ථෙරො. බීජනීපත්තකං චතුරස්සබීජනී.

113. ‘‘යො භික්ඛු වා සාමණෙරො වා…පෙ… ලජ්ජී හොතී’ති වුත්තත්තා අලජ්ජිං ආපුච්ඡිත්වා ගන්තුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති. පාඨෙ ‘‘කෙනචි පලිබුද්ධං හොතී’’ති ච අට්ඨකථායං ‘‘පලිබුද්ධ’’න්ති ච සෙනාසනංයෙව සන්ධාය වුත්තං, තස්මා තථාපි අත්ථීති ගහෙතබ්බං. ‘‘අනාපුච්ඡං වා’’ති පාඨො.

පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

116-7. එත්තකමෙව වුත්තමට්ඨකථාසු, තථාපි පදට්ඨාදයොපි ලබ්භන්ති එව. අනුගණ්ඨිපදෙ ‘‘අඤ්ඤං අත්ථරණාදි අකප්පියත්තා න වුත්ත’’න්ති වුත්තං. ‘‘මඤ්චං වා පීඨං වා විහාරෙ වා විහාරූපචාරෙ වා’ති ඉමිනාපි සංසන්දනත්ථං ‘කිඤ්චාපි වුත්තො, අථ ඛො’තිආදි ආරද්ධ’’න්ති ච වුත්තං. උපචාරමත්තඤ්චෙතං ‘‘රුක්ඛමූලෙ’’ති, තත්ථ වත්තබ්බං නත්ථි.

118. අනාපුච්ඡිත්වාපි ගන්තුං වට්ටතීති අසතියා ගච්ඡතොපි අනාපත්ති, ආපුච්ඡනං පන වත්තං සඤ්චිච්ච අනාපුච්ඡතො වත්තභෙදදුක්කටත්තා. පුග්ගලිකසෙනාසනෙ සඞ්ඝිකසෙය්‍යං, සඞ්ඝිකසෙනාසනෙ වා පුග්ගලිකසෙය්‍යං අත්ථරිත්වා ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටං යුත්තං විය. කස්මා? ‘‘සෙය්‍යාමත්තමෙව නස්සෙය්‍යා’’ති වුත්තත්තා. ඉධ පන ‘‘පලිබුද්ධං පලිබුද්ධො’’ති දුවිධම්පි අත්ථි.

දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

121. ඡබ්බග්ගියෙසුයෙව ථෙරා භික්ඛූති කෙචි. පාදෙ ධොවිත්වාතිආදිම්හි පවිසන්තස්ස වා පාදධොවනපාසාණතො යාව මඤ්චපීඨං පස්සාවත්ථාය නික්ඛමන්තස්ස වා යාව පස්සාවට්ඨානන්ති යොජනා කාතබ්බා. එවං සන්තෙ ‘‘පස්සාවත්ථාය නික්ඛමන්තස්ස වා’’ති න වත්තබ්බං, ‘‘පස්සාවට්ඨානතො නික්ඛමන්තස්ස වා’’ති වත්තබ්බං. පස්සාවට්ඨානන්ති කත්ථචි පොත්ථකෙ. තථා හි මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘පවිසන්තස්ස පාදධොවනපාසාණතො යාව මඤ්චපීඨං නික්ඛමන්තස්ස මඤ්චපීඨතො යාව පස්සාවට්ඨානං, තාව උපචාරො’’ති වුත්තං, තස්මා ‘‘පාදෙ ධොවිත්වා පවිසන්තස්ස, පස්සාවත්ථාය නික්ඛමන්තස්ස ච ද්වාරෙ නික්ඛිත්තපාදධොවනපාසාණතො, පස්සාවට්ඨානතො ච මඤ්චපීඨ’’න්ති කත්ථචි පොත්ථකෙ පාඨො, සො අපාඨො. කස්මා? මඤ්චපීඨානං උපචාරස්ස වුත්තත්තා. පවිසන්තස්ස යාව මඤ්චපීඨානං උපචාරො, නික්ඛමන්තස්ස තතො පට්ඨාය යාව පස්සාවට්ඨානං වච්චකුටිචඞ්කමට්ඨානන්ති ඉමිනා අත්ථෙන යථා සංසන්දති, තථාවිධො පාඨොති ආචරියො.

122. උපචාරං ඨපෙත්වාති ඉධ වුත්තඋපචාරං ඨපෙත්වා. ‘‘දස්සනසවනූපචාරෙපි සන්ථරන්තස්සා’’ති ලිඛිතං.

අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදවණ්ණනා

126-7. ඡසත්තකොට්ඨකානි වාති එත්ථ ද්වාරකොට්ඨකං අධිප්පෙතං. ‘‘නික්ඛමා’’ති වචනං සුත්වාපි අත්තනො රුචියා නික්ඛමති, අනාපත්ති; ඉධ අග්ගිසාලාදි එව උපචාරොති.

නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. වෙහාසකුටිසික්ඛාපදවණ්ණනා

129. ‘‘පමාණමජ්ඣිමස්ස ගලප්පමාණෙ දින්නතුලාපි වෙහාසකුටියෙවා’’ති ලිඛිතං, ‘‘න සා ඉධ අධිප්පෙතා’’ති වුත්තං.

වෙහාසකුටිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

135. යාව ද්වාරකොසාති ද්වාරසමීපා, යාව භිත්තීති අත්ථො, තං සුවුත්තං. කවාටවිත්ථාරප්පමාණොති හත්ථපාසස්සාධිප්පෙතත්තා, සමන්තා කවාටවිත්ථාරප්පමාණඋපචාරස්ස ගහිතත්තා අපරිපූරඋපචාරාපි හොති. ආලොකං කරොතීති ආලොකං සන්ධෙති පිධෙතීති සන්ධි එව ආලොකසන්ධිනාමකා හොන්ති. වාතපානකවාටලෙපකම්මෙ අප්පහරිතට්ඨානකිච්චං නත්ථි.

136. ඉට්ඨකාති ඡදනකපාලාසිලාදිඉට්ඨකා. ඡදනූපරීති එත්ථ පඨමං තාව එකවාරං අපරිසෙසං ඡාදෙත්වා පුන ඡාදනදණ්ඩකෙ බන්ධිත්වා දුතියවාරං තථෙව ඡාදෙතබ්බං. ‘‘තතියවාරචතුත්ථවාරෙ සම්පත්තෙ ද්වෙ මග්ගෙ අධිට්ඨහිත්වා තතියමග්ගං ආණාපෙත්වා පක්කමිතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තං ‘‘පුනප්පුනං ඡාදාපෙතී’’ති ඉමිනා යුජ්ජති.

පොරාණා පන ‘‘පඨමවාරෙයෙව තයො මග්ගෙ අධිට්ඨාතුං වට්ටති, චතුත්ථතො පට්ඨාය ආපත්ති පාචිත්තියං, චතුත්ථලෙපතො පට්ඨාය ආපත්තී’’ති වදන්ති. තත්ථ ඡදනෙ වුත්තවිධිනිදානෙන සමෙති, ලෙපෙ වුත්තවිධිතිකච්ඡෙදෙන සමෙති. තථාපි සො න යුත්තොව. නිදානෙ, අට්ඨකථායඤ්ච සිද්ධලෙපත්තා සබ්බසොවාපි අච්ඡන්නෙ, ඡන්නෙවාපි අනෙකසො පරියායස්ස තතියස්සෙව අධිට්ඨානන්ති නො සමෙතීති ආචරියො. ‘‘ද්වෙ මග්ගෙ’’ති, ‘‘ද්වෙ ඡදනෙ’’ති ච ‘‘තතියවාරතො පට්ඨාය එවං ඡාදාපෙහී’ති ආණාපෙත්වා පක්කමිතබ්බ’’න්ති ච උපතිස්සත්ථෙරො වදති කිර.

මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා

140. සප්පාණකසික්ඛාපදං උත්තානත්ථමෙව.

සමත්තො වණ්ණනාක්කමෙන භූතගාමවග්ගො දුතියො.