2. උදොසිතසික්ඛාපදවණ්ණනා

471. සන්තරුත්තරෙන ජනපදචාරිකං පක්කමන්ති. කස්මා? කිඤ්චාපි ‘‘න, භික්ඛවෙ, සන්තරුත්තරෙන ගාමො පවිසිතබ්බො, යො පවිසෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 362) පඨමං වුත්තං. පච්ඡා පන ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, පච්චයා සඞ්ඝාටියා නික්ඛෙපාය, උත්තරාසඞ්ගස්ස, අන්තරවාසකස්ස නික්ඛෙපාය ගිලානො වා හොති, වස්සිකසඞ්කෙතං වා, නදීපාරං ගන්තුං වා, අග්ගළගුත්තිවිහාරො වා, අත්ථතකථිනං වා හොතී’’ති වුත්තත්තා, අට්ඨකථායම්පිස්ස ‘‘පඤ්චසු පෙතෙසු අග්ගළගුත්ති එව පමාණං. ගුත්තෙ එව හි විහාරෙ නික්ඛිපිත්වා බහි ගන්තුං වට්ටති, නාගුත්තෙ’’ති වුත්තත්තා අපඤ්ඤත්තෙපි කථිනෙ ‘‘තෙ භික්ඛූ අග්ගළගුත්තිවිහාරෙ ඨපෙථා’’ති වත්වා සභාගානං හත්ථෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා සන්තරුත්තරෙන ගාමප්පවෙසෙ ලද්ධකප්පියා ජනපදචාරිකං පක්කාමිංසූති වෙදිතබ්බං.

473. අවිප්පවාසසම්මුතින්ති අවිප්පවාසත්ථං, විප්පවාසපච්චයා යා ආපත්ති, තදභාවත්ථං වා සම්මුතිං දාතුන්ති අත්ථො. තතො පට්ඨාය වට්ටති. කිත්තකං කාලං වට්ටතීති? මාසං වා අතිරෙකං වා යාව ගමනෙ සඋස්සාහො, තාව වට්ටති. තෙන වුත්තං ‘‘ධුරනික්ඛෙපං කරොන්තෙන පච්චුද්ධරිතබ්බ’’න්ති. පුන සම්මුතිදානකිච්චං නත්ථීති සචෙ ද්වාදසන්නං වස්සානං අච්චයෙන අඤ්ඤො රොගො හොති, වට්ටති, උපසම්පදකම්මං විය යාවජීවං එකාසම්මුති වට්ටතීති ච.

‘‘කතං වා හොතී’’තිආදි ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ න වත්තබ්බං, කස්මා? කරණපලිබොධෙ උපච්ඡින්නෙපි අනධිට්ඨිතචීවරතො විප්පවාසපච්චයා ආපත්තියා අසම්භවතො, තස්මා ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මින්ති භික්ඛුනො චීවරං අධිට්ඨිතං හොතී’’ති එත්තකමෙව වත්තබ්බන්ති චෙ? න, තදායත්තත්තා. අධිට්ඨානඤ්හි කරණපලිබොධස්ස නිට්ඨාපනායත්තං, තස්මා ‘‘කතං වාතිආදි වුත්ත’’න්ති ච වුත්තං. තත්ථ කතන්ති පුබ්බෙ වුත්තමෙව.

477-8. අවිප්පවාසලක්ඛණවවත්ථාපනත්ථන්ති එත්ථ ‘‘අන්තොගාමෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා අන්තොගාමෙ වත්ථබ්බ’’න්තිආදිවචනතො අවිප්පවාසලක්ඛණං වවත්ථාපිතං, තබ්බිපරීතනයෙන විප්පවාසලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. ගාමො එකූපචාරොතිආදිම්හි පන ඨපෙත්වා සත්ථං, රුක්ඛමූලං, අජ්ඣොකාසඤ්ච සෙසෙසු පරික්ඛෙපාපරික්ඛෙපවසෙන එකූපචාරනානූපචාරතා වෙදිතබ්බා. යස්මා පන සත්ථං දුවිධං නිවිට්ඨං, අනිවිට්ඨඤ්ච, තෙසු අනිවිට්ඨං එකකුලස්ස වා නානාකුලස්ස වා අපරික්ඛිත්තමෙව හොති, නිවිට්ඨං සියා පරික්ඛිත්තං, සියා අපරික්ඛිත්තං, තස්මා තත්ථ පරික්ඛෙපාදිවසෙන අදස්සෙත්වා අබ්භන්තරවසෙන වුත්තො. තථා අබ්භොකාසෙ. රුක්ඛමූලෙ ඡායාවසෙන. අඤ්ඤථා ‘‘සත්ථො එකූපචාරො නානූපචාරො’’තිආදි උද්දෙසවිරොධො සියා විභඞ්ගෙ අදස්සිතත්තා, තස්මා සත්ථස්ස පුරතො ච පච්ඡතො ච සත්තබ්භන්තරා, පස්සතො ච එකබ්භන්තරන්ති අයමෙකූපචාරො, තතො පරං නානූපචාරො. තථා රුක්ඛමූලස්ස යත්ථ මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති, අයං එකූපචාරො. ඉතරො නානූපචාරො. කස්මා? තත්ථ හි පරික්ඛෙපො අප්පමාණං. ඡායාව පමාණං. අජ්ඣොකාසස්ස පාළියං වුත්තොව. ‘‘සත්ථාදීනං එකකුලසන්තකවසෙන එකූපචාරතා’’ති ලිඛිතං, තස්මා නිවෙසනෙ, උදොසිතෙ ච වුත්තපරිච්ඡෙදොව අට්ටාදීසූති කත්වා සංඛිත්තං. තතො පරං ඛෙත්තධඤ්ඤකරණආරාමවිහාරෙසු පන පරික්ඛිත්තාපරික්ඛිත්ත-පදං පුන උද්ධටං සත්ථවිභඞ්ගෙන අධිකාරස්ස පච්ඡින්නත්තා. ‘‘නානාගබ්භා’’තිආදිවචනං පන අසම්භවතො ඛෙත්තධඤ්ඤකරණආරාමෙසු න උද්ධටං. විහාරෙ සම්භවන්තම්පි තත්ථ පච්ඡින්නත්තා න උද්ධටං. කුලං වුච්චති සාමිකො, තස්මා ‘‘එකකුලස්ස නානාකුලස්සා’’ති ඉමිනා ගාමාදීනං චුද්දසන්නං චීවරනික්ඛෙපට්ඨානානං සාධාරණාසාධාරණභාවං දීපෙති. අජ්ඣොකාසස්ස පන අසම්භවතො න වුත්තං. යස්මා පනෙත්ථ එකකුලස්ස, නානාකුලස්ස ච අපරික්ඛිත්තෙසු ගාමාදීසු පරිහාරවිසෙසො කිඤ්චාපි නත්ථි, පරික්ඛිත්තෙසු පන අත්ථි, තස්මා එකනානාකුලග්ගහණං, එකනානූපචාරග්ගහණඤ්ච සාත්ථකන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථපි අයං විසෙසො – සත්ථෙ, රුක්ඛමූලෙ ච කුලභෙදතොව භෙදො, නොපචාරභෙදතො. අජ්ඣොකාසෙ උපචාරභෙදතො ච, සො පන පාළියං න දස්සිතොති. ‘‘තං පමාණං අතික්කමිත්වාති වචනතො ආකාසෙපි අඩ්ඪතෙය්‍යරතනප්පමාණෙ දොසො නත්ථී’’ති වදන්ති.

479. ‘‘සභා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගං. ‘‘සභාය’’න්ති නපුංසකලිඞ්ගං, තෙන වුත්තං ‘‘ලිඞ්ගබ්‍යත්තනයෙනා’’ති. නපුංසකලිඞ්ගදස්සනත්ථං කිර ‘‘සභාය’’න්ති පච්චත්තවසෙන නිද්දිට්ඨං, තස්ස අනුපයොගත්තා ‘‘ද්වාරමූල’’න්තිපි. අත්තනො නික්ඛිත්තට්ඨානෙ අනික්ඛිත්තත්තා වීථිහත්ථපාසො න රක්ඛති, යස්මිං ඝරෙ චීවරං නික්ඛිත්තං හොති, තස්මිං ඝරෙ වත්ථබ්බං. ‘‘සභායෙ වා වත්ථබ්බං ද්වාරමූලෙ වා, හත්ථපාසා වා න විජහිතබ්බ’’න්ති හි වුත්තං. ‘‘හත්ථපාසෙයෙව අරුණං උට්ඨපෙතබ්බ’’න්ති නියමිතත්තා ජානිතුං න සක්කාති චෙ? අන්තොඝරෙ න සක්කා, තථා තථා වුත්තත්තා, තස්මා ‘‘යුත්ති පමාණ’’න්ති වුත්තං. අයමත්ථො අට්ඨකථායම්පි පකාසිතො, පුනපි ඛුද්දකගාමෙ සබ්බසාධාරණගාමද්වාරවසෙන. සචෙ තස්ස ද්වාරද්වයං හොති, මජ්ඣෙ ච ඝරසභායං, යත්ථිච්ඡති, තත්ථ වසිතබ්බ’’න්ති.

480-1. යානි නිවෙසනාදීනි ගාමසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡන්ති, තානි නිවෙසනාදීනීති අධිප්පෙතානි. අජ්ඣොකාසෙ අපරිසඞ්කිතම්පි චීවරං අතිරෙකසත්තබ්භන්තරෙ නික්ඛිත්තං නිස්සග්ගියං හොති, එත්ථ අන්තොසීමතා න රක්ඛති, සත්ථෙ පන රක්ඛති. ‘‘නදීපරිහාරො ච ලබ්භතී’’ති වචනතො උදකුක්ඛෙපසීමායං පරිහාරො ලබ්භතීති සිද්ධං. සාමන්තවිහාරො චෙ එකසීමො, චීවරං න නිස්සග්ගියං.

ඉදානි –

‘‘ඡින්නං ධුතඞ්ගං සාසඞ්ක-සම්මතො සන්තරුත්තරං;

අචීවරස්සානාපත්ති, පච්චුද්ධාරාදිසිද්ධිතො’’ති. –

ඉදං පකිණ්ණකං, තත්ථායං චොදනාපුබ්බඞ්ගමො විනිච්ඡයො – කෙචි ‘‘දිගුණං සඞ්ඝාටි’’න්ති (මහාව. 348) වචනතො ‘‘එකච්චිකා සඞ්ඝාටිපි නාධිට්ඨාතබ්බා. සචෙ අධිට්ඨාති න රුහතී’’ති වත්වා උපසම්පදාපෙක්ඛානම්පි දිගුණමෙව සඞ්ඝාටිං දත්වා උපසම්පාදෙන්ති, තෙ ඉමිනා සුත්තලෙසෙන සඤ්ඤාපෙතබ්බා. භගවතා හි ‘‘ඡින්නකං සඞ්ඝාටිං ඡින්නකං උත්තරාසඞ්ගං ඡින්නකං අන්තරවාසක’’න්ති පඨමං අනුඤ්ඤාතං. තතො ‘‘අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො තිචීවරෙ කරියමානෙ සබ්බං ඡින්නකං නප්පහොති. ද්වෙ ඡින්නකානි එකං අච්ඡින්නකං නප්පහොති. ද්වෙ අච්ඡින්නකානි එකං ඡින්නකං නප්පහොතී’’ති ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අන්වාධිකම්පි ආරොපෙතු’’න්ති (මහාව. 360) අනුඤ්ඤාතං, තස්මා එකච්චිකාපි සඞ්ඝාටි වට්ටතීති සිද්ධං. යා ඡිජ්ජමානා නප්පහොති, තස්සා කුතො දිගුණතාති. අට්ඨකථායම්පිස්ස වුත්තං ‘‘අන්වාධිකම්පි ආරොපෙතුන්ති ආගන්තුකපත්තම්පි දාතුං. ඉදං පන අප්පහොනකෙ ආරොපෙතබ්බං. සචෙ පහොති, ආගන්තුකපත්තං න වට්ටති, ඡින්දිතබ්බමෙවා’’ති (මහාව. අට්ඨ. 360). කථිනං පන ඡින්නකමෙව වට්ටති ආවෙණිකලක්ඛණත්තා, ‘‘ඡින්නකං දිගුණං නප්පහොතී’’ති වචනාභාවතො චාති සන්නිට්ඨානමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

ධුතඞ්ගන්ති අනුපසම්පන්නානං තෙචීවරිකධුතඞ්ගාභාවතො තිචීවරෙනෙව තෙචීවරිකොති. තෙසං අධිට්ඨානාභාවතො ‘‘අධිට්ඨිතෙනෙවා’’ති වත්තබ්බං හොතූති චෙ? න, ධුතඞ්ගභෙදෙන විරොධප්පසඞ්ගතො. චතුත්ථචීවරසාදියනෙන හි ධුතඞ්ගභෙදො, න තිචීවරවිප්පවාසෙන, නාපි අතිරෙකචීවරසාදියනෙන, නාපි අතිරෙකචීවරධාරණෙන. යස්මා පන භික්ඛූනංයෙව භගවතා අධිට්ඨානවසෙන නව චීවරානි අනුඤ්ඤාතානි, ජාතිවසෙන ච වුත්තානි, න එවං අනුපසම්පන්නානං. තස්මා තෙසං චීවරනියමාභාවා න තං ධුතඞ්ගං අනුඤ්ඤාතං ගහට්ඨානං විය, තස්මා තස්ස සමාදානවිධානෙ අවචනතො ච සන්නිට්ඨානමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

සාසඞ්කසම්මතොති කඞ්ඛාවිතරණියං සාසඞ්කසික්ඛාපදෙ විසුං අඞ්ගානි න වුත්තානි, ‘‘සෙසමෙත්ථ චීවරවග්ගස්ස දුතියසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බ’’න්ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. සාසඞ්කසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං, න ච පනෙතං වුත්තං. තත්ථ රත්තිවිප්පවාසො චතුත්ථං අඞ්ගං, ඉධ ඡාරත්තවිප්පවාසො, අයමෙත්ථ විසෙසොති, තස්මා අඞ්ගසාමඤ්ඤතො, සම්මුතිසාමඤ්ඤතො ච සාසඞ්කසික්ඛාපදමෙව වදන්ති. ඉදං නිප්පදෙසං, තං සප්පදෙසං මාසපරමත්තා. තත්ථ බහිගාමෙපි ගාමසීමං ඔක්කමිත්වා වසිත්වා පක්කමන්තස්ස අනාපත්ති, ඉධ න තථා, ඉධ අනන්තරෙ අනන්තරෙ අරුණුග්ගමනෙ නිස්සග්ගියං, තත්ථ සත්තමෙති අයං ඉමෙසං ද්වින්නං විසෙසො. අඞ්ගානි පන චීවරනික්ඛෙපඞ්ගසම්පත්තිතො විපරියායෙන, ඉධ වුත්තනයෙන ච සිද්ධත්තා න වුත්තානි. තානි කාමං න වුත්තානි, තථාපි චතුත්ථමඞ්ගං විසෙසිතබ්බං, න පන විසෙසිතං. කිංකාරණා? ඉධ වුත්තනිස්සජ්ජනක්කමෙන නිස්සජ්ජෙත්වා ආපත්තිදෙසනතො, තත්ථාපන්නාපත්තිවිමොක්ඛදීපනත්ථං. සංවච්ඡරවිප්පවුත්ථම්පි රත්තිවිප්පවුත්ථමෙව, පගෙව ඡාරත්තං විප්පවුත්ථං. එවං සන්තෙපි තත්ථ යථාවුත්තඅඞ්ගසම්පත්තියා සති තත්ථ වුත්තනයෙනෙව නිස්සජ්ජිතබ්බං. හෙමන්තෙ වා ගිම්හෙ වා නිස්සජ්ජති චෙ? ඉධ වුත්තනයෙනාපි නිස්සජ්ජිතුං වට්ටතීති ඤාපනත්ථං චතුත්ථං අඞ්ගං න විසෙසිතන්ති නො තක්කොති ආචරියො. මාසාතික්කන්තම්පි චීවරං ‘‘දසාහාතික්කන්ත’’න්ති වත්වා නිස්සට්ඨමෙව. ද්වයෙන ඌනමාසං හුත්වා ‘‘දසාහාතික්කන්ත’’න්ති වත්වා මාසාතික්කන්තන්ති එකෙ. තථාපි සචෙ පච්චාසාචීවරං හොති, නිස්සග්ගියං ‘‘දසාහාතික්කන්ත’’න්ති වත්වා, මූලචීවරං පන ‘‘මාසාතික්කන්ත’’න්ති වත්වා නිස්සජ්ජිතබ්බං.

‘‘සන්තරුත්තර’’න්ති වා ‘‘සඞ්ඝාටි’’න්ති වා ‘‘චීවර’’න්ති වා කිං තිචීවරං, උදාහු අඤ්ඤම්පීති. කිඤ්චෙත්ථ – යදි තිචීවරමෙව පටිසිද්ධං, පරියාපන්නවසෙන අච්ඡින්නචීවරච්ඡින්දනධොවාපනවිඤ්ඤත්තිආදිවිරොධො. අථ අඤ්ඤම්පි, ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මි’’න්ති එවමාදිනා විරොධොති? වුච්චතෙ – න නියමතො වෙදිතබ්බං යථාසම්භවං ගහෙතබ්බතො. තථා හි ‘‘චීවරං නික්ඛිපිත්වා සන්තරුත්තරෙන ජනපදචාරිකං පක්කමන්තී’’ති (පාරා. 471) එවමාදීසු තිචීවරමෙව. ‘‘න, භික්ඛවෙ, සන්තරුත්තරෙන ගාමො පවිසිතබ්බො, සන්තරුත්තරපරමං තතො චීවරං සාධිතබ්බ’’න්ති එවමාදීසු යංකිඤ්චි, තථා සගුණං කත්වා සඞ්ඝාටියො දාතබ්බා, නිවාසනං දාතබ්බං, සඞ්ඝාටි දාතබ්බා, හන්ද තෙ, ආවුසො, සඞ්ඝාටි, දෙහි මෙ පටන්තිආදීසු. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සබ්බඤ්හි චීවරං සඞ්ඝටිතට්ඨෙන ‘සඞ්ඝාටී’ති වුච්චතී’’ති. තථා ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මි’’න්ති එත්ථාපීති එකෙ. අන්තොසමයෙ හි යාවදත්ථං චීවරං අනුඤ්ඤාතං, තං සබ්බං කරියමානං කදා නිට්ඨානං ගච්ඡිස්සති, තස්මා තිචීවරමෙවාති එකෙ. අචීවරස්සානාපත්ති පච්චුද්ධාරාදිසිද්ධිතොති කිං වුත්තං හොති? උදොසිතසික්ඛාපදස්ස නිප්පයොජනභාවප්පසඞ්ගතො තිචීවරවිප්පවාසෙ තෙචීවරස්ස ආපත්තීති එකෙ. තත්ථෙතං වුච්චති න හොති ආපත්ති පච්චුද්ධාරාදිසිද්ධිතො. ‘‘අනාපත්ති අන්තොඅරුණෙ පච්චුද්ධරති, විස්සජ්ජෙතී’’ති හි වුත්තං. අඤ්ඤථා පච්චුද්ධරන්තස්ස, අන්තොඅරුණෙ විස්සජ්ජෙන්තස්ස ච යාව අඤ්ඤො නාධිට්ඨාති, තාව ආපත්තිං ආපජ්ජති යථාවුත්තනයෙන. අඤ්ඤථා සත්තබ්භන්තරෙන විප්පවාසස්සාති විප්පවාසතො යථාරුතංයෙව සති විප්පවාසෙ විප්පවාසතො අවිප්පවාසෙ සති අවිප්පවාසතොති.

උදොසිතසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.