පාරාජිකවණ්ණනා

වෙරඤ්ජකණ්ඩො

වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා

‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙසාලියං විහරති මහාවනෙ කූටාගාරසාලායං. තෙන ඛො පන සමයෙන වෙසාලියා අවිදූරෙ කලන්දගාමො නාම හොතී’’ති විනයනිදානෙ ආරභිතබ්බෙ වෙරඤ්ජකණ්ඩස්ස ආරම්භො කිමත්ථොති චෙ? වුච්චතෙ – මූලතො පභුති විනයනිදානං දස්සෙතුං. යදි එවං ‘‘පඨමං ආවුසො උපාලි පාරාජිකං කත්ථ පඤ්ඤත්තන්ති, වෙසාලිය’’න්ති වචනෙන විරුජ්ඣතීති චෙ? න විරුජ්ඣති. කස්මා? කත්ථ පඤ්ඤත්තන්ති හි නිදානපුච්ඡා. එවං සන්තෙපි ‘‘පඨමස්ස පාරාජිකස්ස කිංනිදාන’’න්ති පුච්ඡිතෙ සාධාරණමහානිදානවිස්සජ්ජනං අයුත්තං වියාති? නායුත්තං, සබ්බෙසං සික්ඛාපදානං පාටෙක්කං නිදානස්ස පුට්ඨත්තා තස්ස විස්සජ්ජෙතබ්බත්තා ච සබ්බසාධාරණමහානිදානං පඨමමාහ. එකන්තෙන පුච්ඡාවිස්සජ්ජනක්කමෙන පාරාජිකාදීනි සඞ්ගහං ආරොපිතානි. කථං ආරොපිතානීති චෙ? ආයස්මතා මහාකස්සපෙන අනුක්කමෙන සබ්බොපි විනයො පුච්ඡිතො, පුට්ඨෙන ච ආයස්මතා උපාලිත්ථෙරෙන යථාසම්භවං නිරන්තරං විස්සජ්ජිතමෙව. අපුච්ඡිතානිපි විනීතවත්ථුආදීනි යුජ්ජමානානි වත්ථූනි අන්තොකත්වා විස්සජ්ජනක්කමෙනෙව ගණසජ්ඣායමකංසූති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤථා වෙරඤ්ජකණ්ඩං පඨමපාරාජිකස්සෙව නිදානන්ති වා අනධිකාරිකං වා නිප්පයොජනං වා පාටෙක්කං සික්ඛාපදනිදානපුච්ඡානන්තරං තදෙව විස්සජ්ජෙතබ්බන්ති වා ආපජ්ජති, තස්මා ආදිතො පභුති විනයනිදානං දස්සෙතුං ‘‘තෙන සමයෙනා’’තිආදි ආරද්ධං.

ඉදානි නිදානභණනෙ පයොජනං වක්ඛාම – විනයස්සආණාදෙසනත්තා භගවතො තාව ආණාරහභාවදීපනං, ආණාභූතස්ස ච විනයස්ස අනඤ්ඤවිසයභාවදීපනං, ආණාය ඨිතානං සාවකානං මහානුභාවදීපනඤ්චාති තිවිධමස්ස පයොජනං. කථං? ආණාසාසනාරහො හි භගවා පහීනකිලෙසත්තා, අධිගතගුණවිසෙසත්තා, ලොකජෙට්ඨසෙට්ඨත්තා, තාදිභාවප්පත්තත්තා ච, අරසරූපතාදීහි අට්ඨහි අක්කොසවත්ථූහි අකම්පනතො භගවතො තාදිභාවප්පත්ති වෙදිතබ්බා, අට්ඨන්නම්පි තෙසං අක්කොසවත්ථූනං අත්තනි සම්භවපරියායදීපනපාළියා පහීනකිලෙසතා වෙදිතබ්බා. චතුන්නං ඣානානං තිස්සන්නඤ්ච විජ්ජානං අධිගමපරිදීපනෙන අධිගතගුණවිසෙසතා වෙදිතබ්බා. ‘‘නාහං තං බ්‍රාහ්මණ පස්සාමි සදෙවකෙ…පෙ… මුද්ධාපි තස්ස විපතෙය්‍යා’’ති ච ‘‘ජෙට්ඨො සෙට්ඨො ලොකස්සා’’ති ච වචනෙන ජෙට්ඨසෙට්ඨතා වෙදිතබ්බා, ඉදඤ්ච භගවතො ආණාරහභාවදීපනප්පයොජනං. ‘‘ආගමෙහි ත්වං සාරිපුත්ත, ආගමෙහි ත්වං සාරිපුත්ත, තථාගතොව තත්ථ කාලං ජානිස්සතී’’ති වචනං අනඤ්ඤවිසයභාවදීපනං. ‘‘සාධාහං, භන්තෙ, පථවිං පරිවත්තෙය්‍ය’’න්ති ච ‘‘එකාහං, භන්තෙ, පාණිං අභිනිම්මිනිස්සාමී’’ති ච ‘‘සාධු, භන්තෙ, සබ්බො භික්ඛුසඞ්ඝො උත්තරකුරුං පිණ්ඩාය ගච්ඡෙය්‍යා’’ති ච ඉමෙහි ථෙරස්ස තීහි සීහනාදෙහි ආණාය ඨිතානං සාවකානං මහානුභාවතාදීපනං වෙදිතබ්බං. සාවත්ථියාදීසු අවිහරිත්වා කිමත්ථං භගවා වෙරඤ්ජායමෙව තදා විහාසීති චෙ? නළෙරුයක්ඛස්ස පීතිසඤ්ජනනත්ථං, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භික්ඛාවසෙන අකිලමනත්ථං, වෙරඤ්ජබ්‍රාහ්මණස්ස පසාදසඤ්ජනනත්ථං, මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස ආනුභාවදීපනට්ඨානභූතත්තා, සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස විනයපඤ්ඤත්තියාචනහෙතුභූතපරිවිතක්කනට්ඨානභූතත්තා ච. තෙසු පච්ඡිමං බලවකාරණං, තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘තෙන සමයෙනාති යෙන කාලෙන ආයස්මතො…පෙ… තෙන කාලෙනා’’ති. පුරිමෙසු චතූසු අසඞ්ගහකාරණෙසු පඨමෙන භගවා මෙත්තාභාවනාදිනා අමනුස්සානං චිත්තසංරක්ඛණෙන භික්ඛූනං ආදරං ජනෙති. දුතියෙන පරිසාවචරෙන භික්ඛුනා එවං පරිසා සඞ්ගහෙතබ්බා, එවං අප්පිච්ඡෙන සන්තුට්ඨෙන ච භවිතබ්බන්ති වා දස්සෙති. තතියෙන පච්චයෙ නිරපෙක්ඛෙන කුලානුග්ගහො කාතබ්බොති. චතුත්ථෙන එවං මහානුභාවෙනාපි පච්චයත්ථං න ලොලුප්පං කාතබ්බං, කෙවලං පරදත්තුපජීවිනා භවිතබ්බන්ති දස්සෙති. ‘‘තෙනාතිආදිපාඨස්ස…පෙ… විනයස්සත්ථවණ්ණන’’න්ති වචනතො අඤ්ඤො තෙනාතිආදිපාඨො, අඤ්ඤො විනයො ආපජ්ජති.

‘‘තෙනාතිආදිපාඨම්හා, කො අඤ්ඤො විනයො ඉධ;

තස්සත්ථං දස්සයන්තොව, කරෙ විනයවණ්ණන’’න්ති. –

චෙ? නනු වුත්තං පුබ්බෙව ‘‘ඉදඤ්හි බුද්ධස්ස භගවතො අත්තපච්චක්ඛවචනං න හොතී’’තිආදි, තස්මා උපාලිත්ථෙරෙන වුත්තස්ස තෙනාතිආදිපාඨස්ස අත්ථං නානප්පකාරතො දස්සයන්තො කරිස්සාමි විනයස්ස භගවතො අත්තපච්චක්ඛවචනභූතස්ස අත්ථවණ්ණනන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යදි එවං ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරතීති එවමාදිවචනපටිමණ්ඩිතනිදානං විනයපිටකං කෙන ධාරිත’’න්තිආදිවචනං විරුජ්ඣති ‘‘තෙන සමයෙනා’’තිආදිවචනස්ස විනයපිටකපරියාපන්නභාවදීපනතොති චෙ? න, අඤ්ඤත්ථෙපි තබ්බොහාරසිද්ධිතො ‘‘නානාවිධභිත්තිකම්මපටිමණ්ඩිතවසනො පුරිසො’’තිආදීසු විය. විනයස්සාදිභාවෙන සඞ්ගීතිකාරකෙහි අනුඤ්ඤාතත්තා විනයපරියාපන්නතාපි යුජ්ජති තස්ස වචනස්ස. එත්ථාහ – යථා සුත්තන්තෙ ‘‘එකං සමය’’න්ති ච, අභිධම්මෙ ච ‘‘යස්මිං සමයෙ’’ති අනියමතො වුත්තං, තථා අවත්වා ඉධ ‘‘තෙන සමයෙනා’’ති පඨමං තංනිද්දෙසොව කස්මා වුත්තොති? වුච්චතෙ – තස්ස තස්ස සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිසමයස්ස, යස්ස වා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුභූතස්ස සමයස්ස හෙතු භගවා තත්ථ තත්ථ විහාසි, තස්ස ච සමයස්ස අතීතස්ස තෙසං සඞ්ගීතිකාරකානං වසීනං සුවිදිතත්තා. කථං? ‘‘යෙ තෙ භික්ඛූ අප්පිච්ඡා තෙ උජ්ඣායන්තී’’තිආදිවචනතො, ‘‘අථ ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසු’’න්ති ච ‘‘අථ ඛො භගවා එතස්මිං නිදානෙ සන්නිපාතාපෙත්වා’’ති ච ‘‘භික්ඛූනං තදනුච්ඡවිකං තදනු…පෙ… දස අත්ථවසෙ පටිච්ච සඞ්ඝසුට්ඨුතායා’’ති ච ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යාථා’’ති ච ඛන්ධකෙසු ච ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තීහි සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජ’’න්තිආදිවිනයක්කමස්ස වචනතො යො සො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිසමයො, තස්ස තස්ස විනයක්කමස්ස සො පඤ්ඤත්තිසමයො ච සුවිදිතො තෙසං පඤ්චසතානං ධම්මධරානං භික්ඛූනං, නායං නයො සුත්තන්තාභිධම්මෙසු සම්භවති. තස්මා සුවිදිතත්තා තෙන සමයෙන හෙතුභූතෙන විහරතීති විහරතිපදෙන එකසම්බන්ධත්තා ච පඨමං යංනිද්දෙසාදිනො අසම්භවතො ච විනයපිටකෙ තංනිද්දෙසොව පඨමං වුත්තො. කථං? එත්ථ ‘‘යෙන ඛො පන සමයෙන වෙසාලියා අවිදූරෙ කලන්දගාමො නාම හොතී’’ති වා ‘‘යෙන ඛො පන සමයෙන වෙසාලී…පෙ… හොතී’’ති වා අසම්භවතො යංනිද්දෙසෙන අවත්වා තංනිද්දෙසස්සෙව සම්භවතො ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන…පෙ… කලන්දගාමො නාම හොතී’’ති වුත්තන්ති, කෙවලං සුවිදිතත්තා වා. අනියමනිද්දෙසවචනන්ති එත්ථ කිඤ්චාපි යථාවුත්තනයෙන නියමනිද්දෙසවචනමෙවෙතං තංනිද්දෙසත්තා, තථාපි සම්පතිකාලවසෙන තදිතරෙසං භික්ඛූනං අවිදිතත්තා ‘‘අනියමනිද්දෙසවචන’’න්ති වුත්තං. යං පන වුත්තං ‘‘අයඤ්හි සබ්බස්මිම්පි විනයෙ යුත්තී’’ති, තං තබ්බහුලෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

යදි සබ්බං තෙනාති පදං අනියමනිද්දෙසවචනං භවෙය්‍ය, තෙන හි භික්ඛවෙ භික්ඛූනං සික්ඛාපදන්ති එත්ථ ඉදම්පි පුබ්බෙ සිද්ධත්ථං තෙනාති පදං අනියමනිද්දෙසවචනං භවෙය්‍ය. ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා උරුවෙලායං විහරතී’’තිආදීසු වුත්තං තෙනාති පදඤ්ච අනියමනිද්දෙසවචනං භවෙය්‍ය, න ච හොති, තස්මා යෙසං තෙන තංනිද්දෙසෙන නිද්දිට්ඨත්ථො අවිදිතො, තෙසං වසෙනාහ ‘‘අනියමනිද්දෙසවචනමෙත’’න්ති. අථ වා තතො පඨමං තදත්ථාදස්සනතො පච්ඡාපි තංසම්බන්ධෙන යංනිද්දෙසදස්සනතො ච ‘‘අනියමනිද්දෙසවචනමෙත’’න්ති වුත්තං. අථ වා පුබ්බණ්හාදීසු අයං නාමාති අනියමෙත්වා කාලපරිදීපනස්ස සමයසද්දස්ස උපපදභාවෙනපි එවං වත්තුමරහති ‘‘යදිදං අනියමනිද්දෙසවචන’’න්ති. අථ වා ‘‘තෙනා’’ති වුත්තෙ තෙන ඝටෙන පටෙනාති සබ්බත්ථප්පසඞ්ගනිවාරණත්ථං නියමං කරොති ‘‘සමයෙනා’’ති. කෙන පන සමයෙන? පරභාගෙ අත්ථතො සිද්ධෙන සාරිපුත්තස්ස පරිවිතක්කසමයෙන. එත්ථාහ – විතක්කසමයො චෙ ඉධාධිප්පෙතො, ‘‘පරතො ඉධ පන හෙතුඅත්ථො කරණත්ථො ච සම්භවති. යො හි සො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිසමයො සාරිපුත්තාදීහිපි දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යො, තෙන සමයෙන හෙතුභූතෙන කරණභූතෙන චා’’තිආදිවචනං විරුජ්ඣතීති? න, බාහුල්ලෙන වුත්තත්තා. සුත්තන්තාභිධම්මෙසු විය අවත්වා ඉධ විනයපිටකෙ කරණවචනෙන කස්මා නිද්දෙසොති හි චොදනා. තස්මා තස්සා විස්සජ්ජනෙ බාහුල්ලෙන කරණවචනප්පයොජනං වත්තුකාමො ආචරියො ආහ ‘‘යො සො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිසමයො’’තිආදි. න සම්පති වුච්චමානස්සෙව කරණවචනස්ස පයොජනං වත්තුකාමො, ඉමස්ස පන හෙතුඅත්ථොව සම්භවති, න කරණත්ථො, තස්මා ආහ ‘‘අපරභාගෙ අත්ථතො සිද්ධෙනා’’තිආදි. සමයඤ්චාති ආගමනපච්චයසමවායං තදනුරූපකාලඤ්ච උපාදායාති අත්ථො. පච්චයසාමග්ගිඤ්ච ආගමනකාලඤ්ච ලභිත්වා ජානිස්සාමාති අධිප්පායො.

එත්ථාහ – යථා ‘‘එකොව ඛො, භික්ඛවෙ, ඛණො සමයො චා’’ති එත්ථ ඛණසමයානං එකො අත්ථො, තථා කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායාති කාලසමයානං එකො අත්ථො සියා, අපිච ආගමනපච්චයසමවායො චෙත්ථ සමයො කාලස්සාපි ආගමනපච්චයත්තා සමයග්ගහණෙනෙව සො ගහිතොති විසුං කාලො කිමත්ථං ගහිතොති ච? වුච්චතෙ – අප්පෙව නාම ස්වෙපීති කාලස්ස පඨමං නියමිතත්තා න සමයො කාලත්ථො. තස්මිං ස්වෙති නියමිතකාලෙ ඉතරෙසං ආගමනපච්චයානං සමවායං පටිච්ච උපසඞ්කමෙය්‍යාම යථානියමිතකාලෙපි පුබ්බණ්හාදිප්පභෙදං යථාවුත්තසමවායානුරූපං කාලඤ්ච උපාදායාති ස්වෙති පරිච්ඡින්නදිවසෙ පුබ්බණ්හාදිකාලනියතභාවං දස්සෙති, තස්මා කාලසමයානං න එකත්ථත්තා කාලස්ස විසුං ගහණම්පි සාත්ථකන්ති වෙදිතබ්බං. යස්මා ඛණෙ ඛණෙ ත්වං භික්ඛු ජායසි ච ජීයසි ච මීයසි චෙති භික්ඛුනියා සන්තිකෙ අභික්ඛණං ගච්ඡතීති (පාචි. 198) ච ඛණෙ ඛණෙ භාසති සත්ථුසාසනන්ති ච ඛණසද්දො අනෙකත්ථො, තථා සමයසද්දො ච, තස්මා එකමෙකෙන නියමෙන්තො ‘‘එකොව ඛො, භික්ඛවෙ, ඛණො ච සමයො චා’’ති ආහ. ඛණසමයානං අත්ථො එකත්ථො යුජ්ජති ඛණො ඔකාසලාභො, අට්ඨක්ඛණවජ්ජිතො නවමො ඛණොති අත්ථො. අත්තනො අත්තනො උච්ඡෙදාදයො දිට්ඨිගතසඞ්ඛාතෙ සමයෙ එත්ථ පවදන්තීති සමයප්පවාදකො. ස්වෙව තින්දුකාචීරසඞ්ඛාතාය තිම්බරුරුක්ඛපන්තියා පරික්ඛිත්තත්තා තින්දුකාචීරං. එකසාලකෙති එකො සාලරුක්ඛො. ‘‘කුටිකා’’තිපි වදන්ති. අත්ථාභිසමයාති අත්තනො හිතපටිලාභා. ධීරොති ච පණ්ඩිතො වුච්චති, නාඤ්ඤො. සම්මා මානාභිසමයාති සුට්ඨු මානස්ස පහානෙන, සමුච්ඡෙදවසෙන සුට්ඨු මානප්පහානෙනාති අත්ථො. දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨොතිආදීසු ‘‘චතුන්නං සච්චානං චතූහි ආකාරෙහි පටිවෙධො’’තිආදීසු ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛස්ස දුක්ඛාකාරතායට්ඨො. සඞ්ඛතට්ඨො කාරණුප්පත්තිඅත්ථො, දුක්ඛාය වෙදනාය සන්තාපට්ඨො. සුඛාය වෙදනාය විපරිණාමට්ඨො. පීළනට්ඨාදිකොව අභිසමයට්ඨොති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ගබ්භොක්කන්තිසමයොතිආදීසුපි පථවීකම්පනආලොකපාතුභාවාදීහි දෙවමනුස්සෙසු පාකටො. දුක්කරකාරිකසමයොපි කාළො සමණො ගොතමො න කාළොතිආදිනා පාකටො. සත්තසත්තාහානි ච අඤ්ඤානි ච දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරසමයො.

අච්චන්තමෙව තං සමයන්ති ආරම්භතො පට්ඨාය යාව පත්තසන්නිට්ඨානා, තාව අච්චන්තසම්පයොගෙන තස්මිං සමයෙ. කරුණාවිහාරෙන විහාසීති කරුණාකිච්චවිහාරෙන තස්මිං සමයෙ විහාසීති අත්ථො. තං සමයඤ්හි කරුණාකිච්චසමයං. ඤාණකිච්චං කරුණාකිච්චන්ති ද්වෙ භගවතො කිච්චානි, අභිසම්බොධි ඤාණකිච්චං, මහාකරුණාසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වෙනෙය්‍යසත්තාවලොකනං කත්වා තදනුරූපකරණං කරුණාකිච්චං. ‘‘සන්නිපතිතානං වො, භික්ඛවෙ, ද්වයං කරණීය’’න්ති (ම. නි. 1.273; උදා. 12, 28) හි වුත්තං, තං භගවාපි කරොතියෙව. අථ වා ආගන්තුකෙහි භික්ඛූහි ආදිසමායොගඤ්ච. තත්ථ කරුණාකිච්චං විහාරං දස්සෙන්තො ‘‘කරුණාවිහාරෙන විහාසී’’ති ආහ. අධිකරණඤ්හි කාලත්ථොති එත්ථ හි-කාරො කාරණත්ථො. තත්ථ හි අභිධම්මෙ කාලසමූහඛණසමවායහෙතුසඞ්ඛාතවසෙන පඤ්චවිධො සමයට්ඨො දට්ඨබ්බො. කාලසමූහට්ඨො සමයො කථං අධිකරණං හොති? අධිකරණමුප්පත්තිට්ඨානං පුබ්බණ්හෙ ජාතොති යථා, එවං කාලට්ඨො සමයසද්දො දට්ඨබ්බො. කථං රාසට්ඨො? යවරාසිම්හි ජාතොති යථා. තස්මා යස්මිං කාලෙ පුඤ්ජෙ වා චිත්තං සමුප්පන්නං, තස්මිං කාලෙ පුඤ්ජෙ වා ඵස්සාදයො උප්පජ්ජන්තීති වුත්තං හොති. අධිකරණඤ්හීති එත්ථ අභිධම්මෙ නිද්දිට්ඨං අධිකරණං කාලට්ඨො සමූහට්ඨො ච හොති, ‘‘යස්මිං සමයෙ’’ති වුත්තං අධිකරණං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඉදානි භාවෙනභාවලක්ඛණඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ වුත්තාන’’මිච්චාදිමාහ. තත්ථ අභිධම්මෙ වුත්තානං භාවො නාම කින්ති? උප්පත්ති විජ්ජමානතා, සා තෙසං තත්ථ වුත්තානං ඵස්සාදිධම්මානං, සා පන සමයස්ස භාවෙන භාවො ලක්ඛීයති ඤායති, තස්මා තත්ථ භුම්මවචනනිද්දෙසො කතොති වුත්තං හොති.

තත්ථ ඛණො නාම අට්ඨක්ඛණවිනිමුත්තො නවමො ඛණො, තස්මිං සති උප්පජ්ජති. සමවායො නාම චක්ඛුන්ද්‍රියාදිකාරණසාමග්ගී, තස්මිං සති උප්පජ්ජති. හෙතු නාම රූපාදිආරම්මණං. තස්මා තස්මිං ඛණකාරණසමවායහෙතුම්හි සති තෙසං ඵස්සාදීනං භාවො විජ්ජමානතා හොතීති වුත්තං හොති. ඉධ පන හෙතුඅත්ථො කරණත්ථො ච සම්භවතීති එත්ථ අත්ථද්වයමෙකස්ස සම්භවතීති ඉධ විනයෙ වුත්තස්ස සමයසද්දස්ස කත්තුකරණත්ථෙ තතියා හෙතුම්හි ච ඉත්‍යුත්තත්තා. සො දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යොති ‘‘තථාගතොව තත්ථ කාලං ජානිස්සතී’’ති වුත්තත්තාති වුත්තං හොති. තෙන සමයෙනාති තස්ස සමයස්ස කාරණා ‘‘අන්නෙන වසති විජ්ජාය වසතී’’ති යථා, අන්නං වා විජ්ජං වා ලභාමීති තදත්ථං වසතීත්‍යත්ථො. එවං ‘‘තෙන සමයෙන විහරතී’’ති වුත්තෙ හෙත්වත්ථෙ තතියා දට්ඨබ්බා, තස්මා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා සමයඤ්ච වීතික්කමඤ්ච ඔලොකයමානො තත්ථ තත්ථ විහාසීති වුත්තං හොති. තතියපාරාජිකාදීසු ‘‘ඉච්ඡාමහං, භික්ඛවෙ, අද්ධමාසං, පටිසල්ලීයිතු’’න්ති (පාරා. 162) එවමාදීසු දට්ඨබ්බා, තස්මා දුතියා කාලද්ධානෙ අච්චන්තසංයොගෙති දුතියාත්‍ර සම්භවති ‘‘මාසමධීතෙ දිවසමධීතෙ’’ති යථා. ඉධ පන හෙතුඅත්ථො කරණත්ථො ච සම්භවතීති එත්ථ යස්ස කරණවචනස්ස හෙතුඅත්ථො සම්භවති, තෙන සමයෙන හෙතුභූතෙන තං තං වත්ථුවීතික්කමසඞ්ඛාතං වීතික්කමසමයසඞ්ඛාතං වා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුඤ්ච අපෙක්ඛමානො භගවා තත්ථ තත්ථ විහාසි. යස්ස කරණත්ථො සම්භවති, තෙන කරණභූතෙන සමයෙන සම්පත්තෙන සික්ඛාපදානි පඤ්ඤාපයන්තො භගවා තත්ථ තත්ථ විහාසීති අධිප්පායො.

ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘සුදින්නාදීනං වීතික්කමොව කාරණං නාම, තස්ස නියමභූතො කාලො පන කරණමෙව තං කාලං අනතික්කමිත්වාව සික්ඛාපදස්ස පඤ්ඤපෙතබ්බත්තා’’ති වුත්තං, තං නිද්දොසං. යං පන වුත්තං ‘‘ඉදං කරණං පුබ්බභාගත්තා පඨමං වත්තබ්බම්පි පච්ඡා වුත්ත’’න්ති, තං දුවුත්තං. හෙතුඅත්ථතො හි යථා පච්ඡා කරණත්ථො යොජියමානො අනුක්කමෙනෙව යොගං ගච්ඡති, තථා ච යොජිතො. යං පන අට්ඨකථාචරියො පච්ඡා වුත්තං ඉදං කරණත්ථං පඨමං යොජෙත්වා පඨමං වුත්තං හෙතුඅත්ථං පච්ඡා යොජෙසි, තං යොජනාසුඛත්තාති වෙදිතබ්බන්ති ආචරියෙන ලිඛිතං. ඉතො පට්ඨාය යත්ථ යත්ථ ‘‘ආචරියෙන ලිඛිත’’න්ති වා ‘‘ආචරියස්ස තක්කො’’ති වා වුච්චති, තත්ථ තත්ථ ආචරියො නාම ආනන්දාචරියො කලසපුරවාසීති ගහෙතබ්බො. එත්ථාහ – යථා සුත්තන්තෙ ‘‘එකං සමයං භගවා’’ති වුච්චති, තථා ‘‘තෙන සමයෙන භගවා වෙරඤ්ජාය’’න්ති වත්තබ්බං, අථ සවෙවචනං වත්තුකාමො ථෙරො, තථාගතො සුගතොතිආදීනිපි වත්තබ්බානි, අථ ඉමස්සෙව පදද්වයස්ස ගහණෙ කිඤ්චි පයොජනං අත්ථි, තං වත්තබ්බන්ති? වුච්චතෙ – කෙසඤ්චි බුද්ධස්ස භගවතො පරමගම්භීරං අජ්ඣාසයක්කමං අජානතං ‘‘අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙ අනාදීනවදස්සො…පෙ… අභිවිඤ්ඤාපෙසී’’තිආදිකං (පාරා. 36) ‘‘අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං සුදින්නං පටිපුච්ඡී’’තිආදිකඤ්ච (පාරා. 39) ‘‘සාදියි ත්වං භික්ඛූති. නාහං භගවා සාදියි’’න්තිආදිකඤ්ච (පාරා. 72) තථා පුරාණවොහාරිකං භික්ඛුං පුච්ඡිත්වා තෙන වුත්තපරිච්ඡෙදෙන දුතියපාරාජිකපඤ්ඤාපනඤ්ච දෙවදත්තස්ස පබ්බජ්ජානුජානනඤ්චාති එවමාදිකං විනයපරියත්තිං දිස්වා බුද්ධසුබුද්ධතං පටිච්ච සඞ්කා සම්භවෙය්‍ය, ‘‘තථා කිං පන තුය්හං ඡවස්ස ඛෙළාසකස්සා’’ති (චූළව. 336) එවමාදිකං ඵරුසවචනපටිසංයුත්තං විනයපරියත්තිං නිස්සාය ඛීණාසවත්තං පටිච්ච සඞ්කා සම්භවෙය්‍ය, තදුභයසඞ්කාවිනොදනත්ථං ආයස්මතා උපාලිත්ථෙරෙන ඉදමෙව පදද්වයග්ගහණං සබ්බත්ථ කතන්ති වෙදිතබ්බං. තෙනෙතං දීපෙති – කාමං සබ්බඤෙය්‍යබුද්ධත්තා බුද්ධොයෙව, භග්ගසබ්බදොසත්තා භගවාව, සො සත්ථාති. පරතොපි වුත්තං ‘‘ජානන්තාපි තථාගතා පුච්ඡන්ති…පෙ… අනත්ථසංහිතෙ සෙතුඝාතො තථාගතාන’’න්ති (පාරා. 16). සුත්තන්තෙ ච වුත්තං ‘‘සණ්හෙනපි කෙසි විනෙමි ඵරුසෙනපී’’තිආදි (අ. නි. 4.111).

අසාධාරණහෙතුම්හීති එත්ථ කුසලමූලානි න අකුසලානං කදාචි මූලානි හොන්ති, තථා අකුසලමූලානි කුසලානං, අබ්‍යාකතමූලානි න කදාචි කුසලානන්ති අයමෙව නයො ලබ්භති, යස්මා කුසලා හෙතූ තංසමුට්ඨානානං රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො (පට්ඨා. 1.1.401 ආදයො), තස්මා කුසලානි කුසලානංයෙවාතිආදිනයො න ලබ්භති. පුචි වුච්චතෙ කුට්ඨා, තෙ මන්දයති නාසයතීති පුචිමන්දො. සත්තානං හිතසුඛනිප්ඵාදනාධිමුත්තතන්ති එත්ථ සාමඤ්ඤතො වුත්තසත්තෙ ද්විධා භින්දිත්වා දස්සෙතුං ‘‘මනුස්සානං උපකාරබහුලත’’න්තිආදි වුත්තං. බහුජනහිතායාති බහුනො ජනස්ස හිතත්ථාය. පඤ්ඤාසම්පත්තියා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකහිතූපදෙසකො හි භගවා. සුඛායාති සුඛත්ථාය. චාගසම්පත්තියා උපකාරකසුඛසම්පදායකො හි එස. මෙත්තාකරුණාසම්පත්තියා ලොකානුකම්පාය මාතාපිතරො විය. ලොකස්ස රක්ඛිතගොපිතා හි එස. දෙවමනුස්සානන්ති එත්ථ භබ්බපුග්ගලෙ වෙනෙය්‍යසත්තෙයෙව ගහෙත්වා තෙසං නිබ්බානමග්ගඵලාධිගමාය අත්තනො උප්පත්තිං දස්සෙති. ‘‘අත්ථායා’’ති හි වුත්තෙ පරමත්ථත්ථාය නිබ්බානාය, ‘‘හිතායා’’ති වුත්තෙ තංසම්පාපකමග්ගත්ථායාති වුත්තං හොති, මග්ගතො උත්තරි හිතං නාම නත්ථීති. සුඛායාති ඵලසමාපත්තිසුඛත්ථාය තතො උත්තරි සුඛාභාවතො. දිට්ඨිසීලසඞ්ඝාතෙනාති එත්ථ සමාධිං පඤ්ඤඤ්ච අග්ගහෙත්වා දිට්ඨිසීලමත්තග්ගහණං සබ්බසෙක්ඛාසෙක්ඛසාමඤ්ඤත්තා. කොසම්බකසුත්තෙපි (ම. නි. 1.492) ‘‘සීලසාමඤ්ඤගතො විහරති, දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති වුත්තං. දිට්ඨිග්ගහණෙන පඤ්ඤාපි ගහිතාති චෙ? න, සොතාපන්නාදීනම්පි පඤ්ඤාය පරිපූරකාරිභාවප්පසඞ්ගතො, තස්මා එකලක්ඛණානම්පි තාසං පඤ්ඤාදිට්ඨීනං අවත්ථන්තරභෙදො අත්ථි ධිතිසමාධින්ද්‍රියසම්මාසමාධීනං විය. අඤ්ඤාසීති එත්ථ සොතද්වාරානුසාරෙන ඤාතා, අත්ථා සුතාති හි වුච්චන්ති ‘‘සුතමෙතං, භො ගොතම, පාපකා සමාචාරා දිස්සන්ති චෙව සුය්‍යන්ති චා’’තිආදීසු විය. ‘‘භික්ඛු ඛො, උපාලි, සඞ්ඝං භින්දතී’’තිආදීසු (චූළව. 354) විය අවධාරණත්ථෙ වා. වෙරඤ්ජායං භවො විජ්ජමානො. ඉත්ථම්භූතස්ස එවං භූතස්ස. කථං භූතස්ස? සක්‍යපුත්තස්ස සක්‍යකුලා පබ්බජිතස්ස, එවං හුත්වා ඨිතස්ස කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතොති අභිසද්දෙන යොගෙ උපයොගවචනානි හොන්තීති අත්ථො.

කාමුපාදානපච්චයා එව මෙත්තං භාවෙති, බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තතීති ඉමිනා කාමුපාදානහෙතු කම්මං කත්වා කාමභවෙ එව නිබ්බත්තතීතිවාදීනං වාදො පටික්ඛිත්තොති වදන්ති, ‘‘බ්‍රහ්මලොකෙ පණීතා කාමා’’ති සුත්වා, කප්පෙත්වා වා පච්ඡා ‘‘තත්ථ සම්පත්තිං අනුභවිස්සාමී’’ති කාමුපාදානපච්චයා තදුපගං කරොතීති බ්‍රහ්මලොකෙපි කාමනීයට්ඨෙන කාමා, ‘‘තදාරම්මණත්තා තණ්හා කාමුපාදානන්ති වුත්තා’’ති ච වදන්ති, වීමංසිතබ්බං. කම්මඤ්ච චක්ඛුස්ස ජනකකාරණං, කම්මස්ස මූලකාරණං තණ්හා, තස්මා න මූලකාරණං හොති ජනකං. රූපතණ්හාදයො දුක්ඛසච්චං ඛන්ධපරියාපන්නත්තා, ‘‘යම්පිච්ඡං න ලභති, තම්පි දුක්ඛ’’න්ති (දී. නි. 2.387; ම. නි. 1.131; විභ. 190) වචනතො ච. තස්ස මූලකාරණභාවෙන සමුට්ඨාපිකාති තස්ස කාරණභූතස්ස ඉමස්ස ඛන්ධපඤ්චකස්ස සමුට්ඨාපිකාති යොජෙතබ්බං. ‘‘ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො’’ති (ම. නි. 1.103) වචනතො තස්ස එව කාරණන්තිපි වත්තුං වට්ටති. අපිච ‘‘රූපාදි විය තණ්හාපි තණ්හාය උප්පත්තිප්පහානට්ඨාන’’න්ති වචනතො රූපාදි විය තණ්හාපි දුක්ඛසච්චං කතං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘රූපතණ්හා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජතී’’ති (දී. නි. 2.400; විභ. 203) ච ‘‘එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයතී’’ති (දී. නි. 2.401; ම. නි. 1.134) ච. විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘සබ්බාකාරෙන පන උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛඤ්චෙව අරියසච්චඤ්ච අඤ්ඤත්‍ර තණ්හායා’’ති වචනතො ඉධ රූපතණ්හාදයො දුක්ඛසච්චන්ති වචනං විරුජ්ඣතීති චෙ? න, අඤ්ඤමඤ්ඤාසඞ්කරභාවෙන දස්සෙතුං තත්ථ තත්ථ වුත්තත්තා. යදි තණ්හා උපාදානක්ඛන්ධපරියාපන්නා න භවෙය්‍ය, සච්චවිභඞ්ගෙ ‘‘තත්ථ කතමෙ සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා. සෙය්‍යථිදං, රූපුපාදානක්ඛන්ධො ..පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො’’ති (විභ. 202) එත්ථ ‘‘ඨපෙත්වා තණ්හං සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො’’ති වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, න ච වුත්තං, තස්මා දුක්ඛසච්චපරියාපන්නා තණ්හාති චෙ? න, හෙතුඵලසඞ්කරදොසප්පසඞ්ගතො. න සඞ්කරදොසොති චෙ? සච්චවිභඞ්ගපාළියඤ්හි පඤ්චහි කොට්ඨාසෙහි සමුදයසච්චං නිද්දිට්ඨං.

කථං? තණ්හාති එකො වාරො, තණ්හා ච අවසෙසා ච කිලෙසාති දුතියො, තණ්හා ච අවසෙසා ච කිලෙසා අවසෙසා ච අකුසලා ධම්මාති තතියො, තණ්හා ච අවසෙසා ච කිලෙසා අවසෙසා ච අකුසලා ධම්මා තීණි ච කුසලමූලානි සාසවානීති චතුත්ථො, තණ්හා ච අවසෙසා ච කිලෙසා අවසෙසා ච අකුසලා ධම්මා තීණි ච කුසලමූලානි සාසවානි අවසෙසා ච සාසවා කුසලා ධම්මාති පඤ්චමො වාරොති. ආම නිද්දිට්ඨං, තථාපි අභිධම්මභාජනියෙයෙව, න අඤ්ඤස්මිං, සො ච නයො අරියසච්චනිද්දෙසෙ න ලබ්භති. තථා හි තත්ථ ‘‘චත්තාරි සච්චානි’’ච්චෙවාහ, සුත්තන්තභාජනියපඤ්හපුච්ඡකෙසු විය ‘‘චත්තාරි අරියසච්චානී’’ති න වුත්තං, තස්මා සුත්තන්තභාජනියොව පමාණං තත්ථ ච තණ්හාය වුත්තත්තා. යථාහ ‘‘තත්ථ කතමං දුක්ඛසමුදයං අරියසච්චං, යායං තණ්හා පොනොභවිකා…පෙ… සෙය්‍යථිදං, කාමතණ්හා’’තිආදි (විභ. 203). ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’’න්ති (සං. නි. 3.15) ඉමිනා පරියායෙන වුත්තත්තා තත්ථ වුත්තම්පි පමාණමෙව. ‘‘පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති පථවීකසිණ’’න්ති (ධ. ස. 186 ආදයො) වචනතො ‘‘කසිණානී’’ති ඣානානි වුත්තානි. කෙචි ‘‘උග්ගහනිමිත්තපටිභාගනිමිත්තෙ සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං න සුන්දරං. ‘‘ද්වත්තිංසාකාරාපි පණ්ණත්තිං විස්සජ්ජෙත්වා පටිකූලාති සති පට්ඨපෙතබ්බා’’ති වචනතො සතිගොචරා රූපාදයො ච වෙදිතබ්බා.

සද්ධාහිරොත්තප්පබාහුසච්චවීරියාරම්භොපට්ඨිතසතිසම්පජඤ්ඤතාති ඉමෙ සත්ත සද්ධම්මා නාම. සභාවතොති දුක්ඛතො. න චවතීති දෙවෙ සන්ධාය. ඤාතෙය්‍යන්ති ඤාතබ්බං. දට්ඨෙය්‍යන්ති දට්ඨබ්බං. අථ වා පන ‘‘නාහං ගමනෙන ලොකස්ස අන්තං ඤාතෙය්‍ය’’න්ති වදාමීති අත්ථො. ලොකන්ති ඛන්ධලොකං. ගමනෙන න පත්තබ්බොති සරීරගමනෙන, අගතිගමනෙන වා න පත්තබ්බො, අරියගමනෙන ලොකන්තං පත්වාව දුක්ඛා අත්ථි පමොචනන්ති වුත්තං හොති. සමිතාවීති සමිතකිලෙසො. ආහාරට්ඨිතිකාති පච්චයට්ඨිතිකා. යෙ කෙචි පච්චයට්ඨිතිකා, සබ්බෙ තෙ ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන එකො ලොකොති අධිප්පායො. සඞ්ඛාරා හි සකසකපච්චයායත්තතාය සත්තා විසත්තා සත්තා නාම. පරිහරන්ති පරිචරන්ති. දිසාති උපයොගබහුවචනං. භන්ති පටිභන්ති. කෙ තෙ? තෙයෙව විරොචමානා පභස්සරා චන්දිමසූරියා. අට්ඨ ලොකධම්මා සඞ්ඛාරාව. ‘‘සිනෙරුස්ස සමන්තතො’’ති වචනතො යුගන්ධරාදයො සිනෙරුං පරික්ඛිපිත්වා පරිමණ්ඩලාකාරෙන ඨිතාති වදන්ති. පරික්ඛිපිත්වා අච්චුග්ගතො ලොකධාතු අයං. ‘‘ම-කාරො පදසන්ධිකරො’’ති වදන්ති. අඤ්ඤථාපි ලක්ඛණාදිභෙදතො සඞ්ඛාරලොකං, ආසයානුසයභෙදතො සත්තලොකං, චක්කවාළාදිපරිමාණතො ඔකාසලොකඤ්ච සබ්බථාපි විදිතත්තා ලොකවිදූ.

විමුත්තිඤාණදස්සනං කාමාවචරං පරිත්තං ලොකියං, තෙන සබ්බං ලොකං කථං අභිවති? අසදිසානුභාවත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං විය. තඤ්හි අත්තනො විසයෙ භගවතො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකං, ලහුතරප්පවත්ති ච භවඞ්ගචිත්තද්වයානන්තරං උප්පත්තිතො. න කස්සචි එවංලහුතරං චිත්තං උප්පජ්ජති, අපි ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස, තස්ස කිරෙස චිත්තවාරො පඤ්චදසභවඞ්ගානන්තරන්ති. අග්ගිසිඛධූමසිඛා ච නාගා කිර සීහළදීපෙ. අත්ථස්ස දීපකං පදං අත්ථපදං. එකත්ථදීපකං පදං, සබ්බමෙතං වාක්‍යන්ති අත්ථො. අට්ඨ දිසා නාම අට්ඨ විමොක්ඛා, සමාපත්තියො වා. සත්ථවාහො සත්ථාති නිපාතිතො යථා පිසිතාසො පිසාචො. උදකෙ මණ්ඩූකො අහං ආසිං, න ථලෙ මණ්ඩූකො, වාරිමත්තමෙව ගොචරො, තස්ස මෙ තව ධම්මං සුණන්තස්ස සීසං දණ්ඩෙන සන්නිරුම්භිත්වාති පාඨසෙසො. අනාදරත්ථෙ වා සාමිවචනං. ‘‘එත්තකෙනපි එවරූපා ඉද්ධි භවිස්සතී’’ති සිතං කත්වා. විමොක්ඛොති චෙත්ථ මග්ගො, තදනන්තරිකං ඤාණං නාම ඵලඤාණං, තස්මිං ඛණෙ බුද්ධො නාම. සබ්බස්ස බුද්ධත්තාති කත්තරි. බොධෙතාති හෙතුකත්තරි. සෙට්ඨත්ථදීපකං වචනං සෙට්ඨං නාම, තථා උත්තමං. සච්ඡිකාපඤ්ඤත්තීති සබ්බධම්මානං සච්ඡිකරණවසෙන සයම්භුතා පඤ්ඤත්ති, අත්තනා එව වා ඤාතා සච්ඡිකතාතිපි සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති. භගී භගවා චීවරපිණ්ඩපාතාදීනං. භජී අරඤ්ඤවනපත්ථානි පන්තානි සෙනාසනානි. භාගී අත්ථධම්මවිමුත්තිරසස්ස. රාගාදිකිලෙසගණභග්ගමකාසි. භාවිතත්තනො භාවිතකායො. භවස්ස අන්තං නිබ්බානං මග්ගාධිගමෙන තං ගතොති භවන්තගො.

‘‘ලොභං, භික්ඛවෙ, එකං ධම්මං පජහථා’’තිආදිනා (ඉතිවු. 1) නයෙන එකකාදිවසෙනාගතෙ ගහෙත්වා වදති. සංකිලෙසතණ්හාදිට්ඨිදුච්චරිතසංකිලෙසවසෙන අනිච්චදුක්ඛමනත්තාසුභෙසු නිච්චන්තිආදිවිපරියෙසා. චීවරහෙතු වා, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, පිණ්ඩපාත සෙනාසනඉතිභවාභවහෙතු වා (අ. නි. 4.9). චෙතොඛිලා සත්ථරි කඞ්ඛති, ධම්මෙ, සඞ්ඝෙ, සික්ඛාය, සබ්‍රහ්මචාරීසු කුපිතොති (දී. නි. 3.319; විභ. 941) ආගතා පඤ්ච. කාමෙ අවීතරාගො හොති…පෙ… කායෙ, රූපෙ, යාවදත්ථං උදරාවදෙහකං භුඤ්ජිත්වා, අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං පණිධාය බ්‍රහ්මචරියං චරතීති (දී. නි. 3.320; විභ. 941) ආගතා පඤ්ච විනිබන්ධා. විවාදමූලානි කොධො උපනාහො මක්ඛො පළාසො ඉස්සා මච්ඡරියං මායා සාඨෙය්‍යං ථම්භො සාරම්භො සන්දිට්ඨිපරාමාසිතා ආධානග්ගාහී දුප්පටිනිස්සග්ගිතා (අ. නි. 6.36; දී. නි. 3.325). විභඞ්ගෙ පන ‘‘කොධො මක්ඛො ඉස්සා සාඨෙය්‍යං පාපිච්ඡතා සන්දිට්ඨිපරාමාසිතා’’ති (විභ. 944) ආගතං. තණ්හං පටිච්ච පරියෙසනා, පරියෙසනං පටිච්ච ලාභො, ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයො, එවං ඡන්දරාගො, අජ්ඣොසානං, පරිග්ගහො, මච්ඡරියං, ආරක්ඛො, ආරක්ඛාධිකරණං, දණ්ඩාදානසත්ථාදාන…පෙ… අකුසලා ධම්මා සම්භවන්තීති (දී. නි. 2.104; 3.359; අ. නි. 9.23; විභ. 963) වුත්තානං. රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බධම්මතණ්හාති ඡ, තා කාමභවවිභවතණ්හාවසෙනෙව අට්ඨාරස, තා එව අජ්ඣත්තිකස්සුපාදාය අට්ඨාරස, බාහිරස්සුපාදාය අට්ඨාරසාති ඡත්තිංස, තා අතීතෙ ඡත්තිංස, අනාගතෙ ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නෙ ඡත්තිංසාති එවං අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතානීති. මාරෙතීති මාරො, පමාදො ‘‘පමාදො මච්චුනො පද’’න්ති (ධ. ප. 21) වචනතො. සම්මාආජීවවිනාසනතො වා කිලෙසා වුච්චන්ති ‘‘මාරො’’ති, වධකූපමත්තා ඛන්ධාව මාරා. අභිසඞ්ඛාරා ජාතිදුක්ඛාභිනිබ්බත්තාපනතො, ජාතස්ස ජරාදිසම්භවතො ච මාරා. එකභවපරියාපන්නජීවිතමාරණතො මච්චු මාරො. අණිමතා නාම පරමාණු විය අදස්සනූපගමනං. ලඝිමතා සරීරෙන, චිත්තෙන වා සීඝගමනං. මහිමතා චන්දිමසූරියාදීනම්පිපාණිනා පරාමසනාදි. පත්ති නාම යථිච්ඡිතදෙසප්පත්ති. පකාසනතා, ලාභකස්සත්ථසාධනං වා පාකම්මං. ඊසත්තං නාම සයංවසිතා. වසිත්තං නාම අපරවසිතා. යත්ථකාමාවසායිතං නාම යත්ථිච්ඡති යදිච්ඡති යාවදිච්ඡති, තත්ථ තාව තදත්ථසාධනං. පීළනසඞ්ඛතසන්තාපවිපරිණාමට්ඨෙන වා දුක්ඛමරියසච්චන්තිආදිම්හි ඉදං චොදනාපුබ්බඞ්ගමං අත්ථවිස්සජ්ජනං – දුක්ඛාදීනං අඤ්ඤෙපි රූපතණ්හාදයො අත්ථා අත්ථි, අථ කස්මා චත්තාරො එව වුත්තාති චෙ? අඤ්ඤසච්චදස්සනවසෙන ආවිභාවතො.

‘‘තත්ථ කතමං දුක්ඛෙඤාණං, දුක්ඛං ආරබ්භ යා උප්පජ්ජති පඤ්ඤා’’තිආදිනාපි (විභ. 794) නයෙන එකෙකසච්චාරම්මණවසෙනාපි සච්චඤාණං වුත්තං. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සති, දුක්ඛසමුදයම්පි සො පස්සතී’’තිආදිනා (සං. නි. 5.1100) නයෙන එකං සච්චං ආරම්මණං කත්වා සෙසෙසු කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙනාපි වුත්තං. තත්ථ යදා එකෙකං සච්චං ආරම්මණං කරොති, තදා සමුදයදස්සනෙන තාව සභාවතො පීළනලක්ඛණස්සාපි දුක්ඛස්ස යස්මා තං ආයූහනලක්ඛණෙන සමුදයෙන ආයූහිතං සඞ්ඛතං, තස්මාස්ස සො සඞ්ඛතට්ඨො ආවි භවති. යස්මා පන මග්ගො කිලෙසසන්තාපහරො සුසීතලො, තස්මාස්ස මග්ගදස්සනෙන සන්තාපට්ඨො ආවි භවති නන්දස්ස අච්ඡරාදස්සනෙන සුන්දරියා අනභිරූපභාවො විය. අවිපරිණාමධම්මස්ස පන නිරොධස්ස දස්සනෙන තස්ස විපරිණාමට්ඨො ආවි භවතීති වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සභාවතො ආයූහනලක්ඛණස්සපි සමුදයස්ස දුක්ඛදස්සනෙන නිදානට්ඨො ආවි භවති අසප්පායභොජනතො උප්පන්නබ්‍යාධිදස්සනෙන භොජනස්ස බ්‍යාධිනිදානභාවො විය. විසංයොගභූතස්ස නිරොධස්ස දස්සනෙන සංයොගට්ඨො. නිය්‍යානභූතස්ස ච මග්ගස්ස දස්සනෙන පලිබොධට්ඨොති. තථා නිස්සරණස්සාපි නිරොධස්ස අවිවෙකභූතස්ස සමුදයස්ස දස්සනෙන විවෙකට්ඨො ආවි භවති. මග්ගදස්සනෙන අසඞ්ඛතට්ඨො. ඉමිනා හි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ මග්ගො න දිට්ඨපුබ්බො, සොපි ච සප්පච්චයත්තා සඞ්ඛතො එවාති අප්පච්චයධම්මස්ස අසඞ්ඛතභාවො අතිවිය පාකටො හොති. දුක්ඛදස්සනෙන පනස්ස අමතට්ඨො ආවි භවති. දුක්ඛඤ්හි විසං, අමතං නිබ්බානන්ති. තථා නිය්‍යානලක්ඛණස්සාපි මග්ගස්ස සමුදයදස්සනෙන ‘‘නායං හෙතු නිබ්බානස්ස පත්තියා, අයං හෙතූ’’ති හෙත්වත්ථො ආවි භවති. නිරොධදස්සනෙන දස්සනට්ඨො පරමසුඛුමරූපානි පස්සතො ‘‘විප්පසන්නං වත මෙ චක්ඛූ’’ති චක්ඛුස්ස විප්පසන්නභාවො විය. දුක්ඛදස්සනෙන අධිපතෙය්‍යට්ඨො අනෙකරොගාතුරකපණජනදස්සනෙන ඉස්සරජනස්ස උළාරභාවො වියාති එවමෙත්ථ ලක්ඛණවසෙන, එකස්ස අඤ්ඤසච්චදස්සනවසෙන ච ඉතරෙසං තිණ්ණං ආවිභාවතො එකෙකස්ස චත්තාරො අත්ථා වුත්තා. උපධිවිවෙකො නික්කිලෙසතා.

පටිපක්ඛං අත්ථයන්තීති පච්චත්ථිකා. පති විරුද්ධා අමිත්තා පච්චාමිත්තා. සච්ඡිකත්වා පවෙදෙතීති එත්තාවතා භගවතො සබ්බඤ්ඤුතං දීපෙති. තෙන ඤාණසම්පත්තිං දීපෙත්වා ඉදානි කරුණාසම්පත්තිං දීපෙතුං ‘‘සො ධම්මං දෙසෙසී’’තිආදිමාහ. අථ වා කිං සො පවෙදෙසීති? ඤාණං, තං සබ්බං තිලොකහිතභූතමෙව. සො ධම්මං දෙසෙසීති කීදිසං? ‘‘ආදිකල්‍යාණ’’න්තිආදි. අනෙන වචනෙන වත්තුං අරහභාවං දීපෙති. සාසනධම්මොති ඔවාදපරියත්ති. කිච්චසුද්ධියාති කිලෙසප්පහානනිබ්බානාරම්මණකිච්චසුද්ධියා. සාසනබ්‍රහ්මචරියං නාම සික්ඛත්තයං, නවකොටිසහස්සානීතිආදිකං වා. මග්ගමෙව බ්‍රහ්මචරියං මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. තස්ස පකාසකං පිටකත්තයං ඉධ සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං නාම. ඡසු අත්ථපදෙසු සඞ්ඛෙපතො කාසනං සඞ්කාසනං. ආදිතො කාසනං පකාසනං. උභයම්පි විත්ථාරෙත්වා දෙසනං විවරණං. පුන විභාගකරණං විභජනං. ඔපම්මාදිනා පාකටකරණං උත්තානීකරණං. සොතූනං චිත්තපරිතොසජනනෙන, චිත්තනිසානෙන ච පඤ්ඤාපනං වෙදිතබ්බං. බ්‍යඤ්ජනපදෙසු අක්ඛරණතො අක්ඛරං, ‘‘එකක්ඛරපදමක්ඛර’’න්ති එකෙ. විභත්තිඅන්තං පදං. බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යඤ්ජනං, වාක්‍යං. පදසමුදායො වා වාක්‍යං. විභාගපකාසො ආකාරො නාම. ඵුසතීති ඵස්සොතිආදි නිබ්බචනං නිරුත්ති, නිරුත්තියා නිද්දිට්ඨස්ස අපදෙසො නිද්දෙසො නාම. ඵුසතීති ඵස්සො, සො තිවිධො – සුඛවෙදනීයො දුක්ඛවෙදනීයො අදුක්ඛමසුඛවෙදනීයොති. එතෙසු අයං යොජනා – අක්ඛරෙහි සඞ්කාසයති, පදෙහි පකාසයති, බ්‍යඤ්ජනෙහි විවරති, ආකාරෙහි විභජති, නිරුත්තීහි උත්තානිං කරොති, නිද්දෙසෙහි පඤ්ඤාපෙති. අක්ඛරෙහි වා සඞ්කාසයිත්වා පදෙහි පකාසෙති, බ්‍යඤ්ජනෙහි විවරිත්වා ආකාරෙහි විභජති, නිරුත්තීහි උත්තානිං කත්වා නිද්දෙසෙහි පඤ්ඤාපෙති. අක්ඛරෙහි වා උග්ඝාටෙත්වා පදෙහි විනෙති උග්ඝටිතඤ්ඤුං, බ්‍යඤ්ජනෙහි විවරිත්වා ආකාරෙහි විනෙති විපඤ්චිතඤ්ඤුං, නිරුත්තීහි නෙත්වා නිද්දෙසෙහි විනෙති නෙය්‍යන්ති වෙදිතබ්බං. අත්ථොති භාසිතත්ථො. තස්සෙවත්ථස්ස පටිවිජ්ඣිතබ්බො සකො සකො භාවො පටිවෙධො නාම. තං උභයම්පි අත්ථො නාම. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථගම්භීරතාපටිවෙධගම්භීරතාහි සාත්ථ’’න්ති. ධම්මොති වා දෙසනාති වා බ්‍යඤ්ජනමෙව. නිද්දොසභාවෙන පරිසුද්ධං සාසනබ්‍රහ්මචරියං, සික්ඛත්තයපරිග්ගහිතො මග්ගො ච, උභයම්පි බ්‍රහ්මචරියපදෙන සඞ්ගහිතං. පටිපත්තියාති පටිපත්තිහෙතු. ආගමබ්‍යත්තිතොති පුනප්පුනං අධීයමානා ඛන්ධාදයො පාකටා හොන්ති. දුරුත්තසත්ථානි අධීයමානානි සම්මොහමෙවාවාහන්ති.

2-3. කච්චි ඛමනීයං සීතුණ්හාදි. කච්චි යාපනීයං යථාලද්ධෙහි ජීවිතසාධනෙහි ජීවිතං. අප්පාබාධන්ති අප්පොපසග්ගං, අප්පාතඞ්කන්ති අප්පරොගං. කච්චි ලහුට්ඨානං සරීරකිච්චෙ. කච්චි බලං සමණකිච්චෙ. කච්චි ඵාසුවිහාරො යථාවුත්තනයෙන අප්පාබාධතාය, අනුක්කණ්ඨනාදිවසෙන වා. සත්තසට්ඨිතො පට්ඨාය පච්ඡිමවයො, උත්තරාමුඛොති වුත්තං හොති. ලොකවිවරණෙ ජාතෙ ඉධ කිං ඔලොකෙසි, නත්ථෙත්ථ තයා සදිසොපීති ආහ ‘‘ත්වං සදෙවකස්ස ලොකස්ස අග්ගො’’තිආදි. ආසභිං උත්තමං. උපපත්තිවසෙන දෙවා. රූපානං පරිභොගවසෙන, පත්ථනාවසෙන වා උප්පන්නා රාගසම්පයුත්තා සොමනස්සවෙදනානුරූපතො උප්පජ්ජිත්වා හදයතප්පනතො අම්බරසාදයො විය ‘‘රූපරසා’’ති වුච්චන්ති. තථාගතස්ස පහීනාති අධිකාරවසෙනාහ. තථාගතස්සපි හි කස්සචි තෙ පහීනාති මත්ථකච්ඡින්නතාලො විය කතා. කථං? රූපරසාදිවචනෙන විපාකධම්මධම්මා ගහිතා, තෙ විජ්ජමානාපි මත්ථකසදිසානං තණ්හාවිජ්ජානං මග්ගසත්ථෙන ඡින්නත්තා ආයතිං තාලපන්තිසදිසෙ විපාකක්ඛන්ධෙ නිබ්බත්තෙතුං අසමත්ථා ජාතා. තස්මා තාලාවත්ථු විය කතා. ‘‘කුසලසොමනස්සාපි එත්ථ සඞ්ගහිතා’’ති වදන්ති. පඨමමග්ගෙන පහීනා කම්මපථට්ඨානියා, දුතියෙන උච්ඡින්නමූලා ඔළාරිකා, තතියෙන තාලාවත්ථුකතා කාමරාගට්ඨානියා. චතුත්ථෙන අනභාවංකතා රූපරාගාරූපරාගට්ඨානියා. අපරිහානධම්මතං පන දීපෙන්තො ‘‘ආයතිං අනුප්පාදධම්මා’’ති ආහ. තදඞ්ගප්පහානෙන වා පහීනා විපස්සනාක්ඛණෙ, ඣානස්ස පුබ්බභාගක්ඛණෙ වා, වික්ඛම්භනප්පහානෙන උච්ඡින්නමූලා ඣානක්ඛණෙ. ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති (පාරා. 11) හි වුත්තං. සමුච්ඡෙදප්පහානෙන තාලාවත්ථුකතා තතියවිජ්ජාධිගමක්ඛණෙ. ඉත්ථම්භූතා පන තෙ රූපරසාදයො අනභාවංකතා ආයතිමනුප්පාදධම්මාති එකමෙවිදං අත්ථපදං. පඨමාය වා අභිනිබ්භිදාය පහීනා, දුතියාය උච්ඡින්නමූලා, තතියාය තාලාවත්ථුකතා. ඉත්ථම්භූතා යස්මා අනභාවංකතා නාම හොන්ති, තස්මා ආයතිංඅනඋප්පාදධම්මාති වෙදිතබ්බා. අථ වා දුක්ඛඤාණෙන පහීනා, සමුදයඤාණෙන උච්ඡින්නමූලා, නිරොධඤාණෙන තාලාවත්ථුකතා, මග්ගඤාණෙන අනභාවංකතා, පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන ආයතිං අනුප්පාදධම්මාති වෙදිතබ්බා. ලොකියමග්ගෙන වා පහීනා, දස්සනමග්ගෙන උච්ඡින්නමූලා, තිවිධෙන භාවනාමග්ගෙන තාලාවත්ථුකතාතිආදි. බ්‍රාහ්මණස්ස අවිසයත්තා ධම්මරසා න උද්ධටා.

11. ධම්මධාතුන්ති එත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ධම්මධාතු නාම. අනුකම්පවචනානුරූපං ‘‘පුණ්ණචන්දො වියා’’ති වුත්තං, සූරියවචනං ‘‘සුප්පටිවිද්ධත්තා’’තිවචනානුරූපං, පථවීසමචිත්තතාය කාරණං ‘‘කරුණාවිප්ඵාර’’න්ති වදන්ති. පටිච්ඡාදෙතබ්බෙ හි අත්තනො ගුණෙ ‘‘ආරද්ධං ඛො පන මෙ වීරිය’’න්තිආදිනා පකාසෙන්තො අත්තනො කරුණාවිප්ඵාරං පකාසෙතීති ගහෙතබ්බො. වරභූරිමෙධසො වරපුථුලඤාණො, භූරීති වා භූමි, භූමි විය පත්ථටවරපඤ්ඤොති අත්ථො. අබුජ්ඣි එත්ථාතිපි අධිකරණෙන රුක්ඛො බොධි. සයං බුජ්ඣති, බුජ්ඣන්ති වා තෙන තංසමඞ්ගිනොති මග්ගො බොධි, එවං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි. බුජ්ඣීයතීති නිබ්බානං බොධි. තිස්සන්නං විජ්ජානං උපනිස්සයවතො යථාසම්භවං තිස්සො විජ්ජා වෙදිතබ්බා. එකග්ගතාවසෙන තික්ඛභාවො. තික්ඛොපි එකච්චො සරො ලක්ඛං පත්වා කුණ්ඨො හොති, න තථා ඉදං. සතින්ද්‍රියවසෙනස්ස ඛරභාවො, සද්ධින්ද්‍රියවසෙන විප්පසන්නභාවො, අන්තරා අනොසක්කිත්වා කිලෙසපච්චත්ථිකානං සුට්ඨු අභිභවනතො වීරියින්ද්‍රියවසෙනස්ස සූරභාවො ච වෙදිතබ්බො. මග්ගවිජායනත්ථං ගබ්භග්ගහණකාලො සඞ්ඛාරුපෙක්ඛානන්තරමනුලොමත්තා.

ඡන්දොති ච සඞ්කප්පොති ච අවත්ථන්තරභෙදභින්නො රාගොව –

‘‘සෙනහාත්ථ්‍යඞ්ගමුපෙති,

රත්තහදයො රාගෙන;

සම්මගතෙ රත්තකාමමුපෙති,

කාමපතිතං ලොකස්ස මාත්‍රාලමතී’’ති –

ආදීසු විය –

විභඞ්ගෙයෙව කිඤ්චාපි අත්ථො වුත්තොති එත්ථ අයමධිප්පායො – විභඞ්ගපාළිං ආනෙත්වා ඉධ වුත්තොපි සබ්බෙසං උපකාරාය න හොති, තස්මා තං අට්ඨකථානයෙනෙව පකාසයිස්සාමීති. ඉතොති කාමෙහි. කායවිවෙකාදීසු උපධිවිවෙකො තතියො, තස්මා තතියං ඡඩ්ඩෙත්වා ද්වෙ ගහෙත්වා තදඞ්ගාදීසු වික්ඛම්භනවිවෙකං ගහෙත්වා ‘‘තයො එවා’’ති වුත්තා. එවං සති චිත්තවික්ඛම්භනා එකත්ථා එවාති විසෙසො න සියාති චෙ? අප්පනාවාරත්තා න පනෙවං දට්ඨබ්බං. කායවිවෙකග්ගහණෙන පුබ්බභාගග්ගහණං ඤායති, තස්මා චිත්තවිවෙකොති තදඞ්ගවිවෙකො වුත්තො, වික්ඛම්භනෙන අප්පනාකාලෙති ගහෙතබ්බං අසඞ්කරතො. අථ වා චිත්තවිවෙකෙන තදඞ්ගවික්ඛම්භනා ගහිතා, ඉතරෙන වික්ඛම්භනවිවෙකො එවාතිපි යුත්තං, කිලෙසකාමත්තා වා ද්වීසු කම්මෙසු පරියාපන්නො පුරිසො විය. යථා අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිවසෙන ලොකෙ ‘‘සඵලො රුක්ඛො’’ති වුච්චති, තථෙව විජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්තිවසෙන සාසනෙ ‘‘සවිතක්කං සවිචාරං ඣාන’’න්ති වුච්චතීති අධිප්පායො.

වූපසමාති එත්ථ කෙසං වූපසමාති, කිං පඨමජ්ඣානිකානං, උදාහු දුතියජ්ඣානිකානන්ති? එත්ථ යදි පඨමජ්ඣානිකානං, නත්ථි තෙසං වූපසමො. න හි පඨමජ්ඣානං විතක්කවිචාරරහිතං අත්ථි. යදි දුතියජ්ඣානිකානං, නත්ථෙව වූපසමො තත්ථ තදභාවාති චෙ? තෙනෙතං වුච්චති ‘‘සමතික්කමා’’ති, සමතික්කමොපි න තෙසංයෙව. කින්තු සකලස්සපි පඨමජ්ඣානධම්මරාසිස්සාති චෙ? තෙනෙතං වුච්චති ‘‘ඔළාරිකස්ස පන සමතික්කමා’’තිආදි. සබ්බෙපි පඨමජ්ඣානධම්මා ඔළාරිකාව දුතියජ්ඣානතො, න කෙවලං විතක්කවිචාරද්වයමෙවාති චෙ? න විතක්කවිචාරායෙව තෙහි සම්පයුත්තානං ඔළාරිකභාවතොති තෙස්වෙව ආදීනවදස්සනෙන දුතියජ්ඣානක්ඛණෙ තෙසං අභාවො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘දුතියජ්ඣානක්ඛණෙ අපාතුභාවා’’ති, යස්ස ධම්මස්සානුභාවෙන, යොගෙන වා ඉදං ඣානං ‘‘සම්පසාදන’’න්ති වුච්චති ‘‘එකොදිභාව’’න්ති ච, තස්ස දස්සනත්ථං සද්ධාසමාධයො විභඞ්ගෙ වුත්තා. පණීතභොජනසික්ඛාපදෙ (පාචි. 257 ආදයො) සප්පිආදයො වියාති වුත්තෙ අයං අත්ථවණ්ණනා න විරුජ්ඣති. සමං පස්සතීති ලීනුද්ධච්චං පහාය ඛීණාසවස්ස ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨානිට්ඨඡළාරම්මණාපාථෙ පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනාකාරභූතා උපෙක්ඛා ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා. නීවරණාදිපටිසඞ්ඛාසන්තිට්ඨනාගහණෙ මජ්ඣත්තභූතා උපෙක්ඛා, අයං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා නාම. විචිනනෙ මජ්ඣත්තභූතා උපෙක්ඛා විපස්සනුපෙක්ඛා නාම. තත්ථ ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛා තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා ඣානුපෙක්ඛා පාරිසුද්ධුපෙක්ඛා ච අත්ථතො එකා තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාව, අවත්ථාභෙදෙන භෙදො නෙසං. සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාවිපස්සනුපෙක්ඛානම්පි එකතා පඤ්ඤාවසෙන, කිච්චවසෙන පන දුවිධතා වෙදිතබ්බා.

ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා කාමාවචරා, බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා රූපාවචරාතිආදිනා භූමිවසෙන. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා ඛීණාසවස්සෙව, බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා තිණ්ණම්පි පුථුජ්ජනසෙක්ඛාසෙක්ඛානන්ති එවං පුග්ගලවසෙන. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා සොමනස්සුපෙක්ඛාසහගතචිත්තසම්පයුත්තා, බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා උපෙක්ඛාසහගතචිත්තසම්පයුත්තා එවාති එවං චිත්තවසෙන. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා ඡළාරම්මණා, බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා ධම්මාරම්මණාවාති ආරම්මණවසෙන. වෙදනුපෙක්ඛා වෙදනාක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතා, ඉතරා නව සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙනාති ඛන්ධසඞ්ගහවසෙන. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා බ්‍රහ්මවිහාරබොජ්ඣඞ්ගඣානුපෙක්ඛා පාරිසුද්ධිතත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා ච අත්ථතො එකා, තස්මා එකක්ඛණෙ එකාව සියා, න ඉතරා, තථා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාවිපස්සනුපෙක්ඛාපි. වෙදනාවීරියුපෙක්ඛානං එකක්ඛණෙ සියා උප්පත්තීති. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා අබ්‍යාකතා, බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා කුසලාබ්‍යාකතා, තථා සෙසා. වෙදනුපෙක්ඛා පන සියා අකුසලාපි. එවං කුසලත්තිකවසෙන. දසපෙතා සඞ්ඛෙපෙන චත්තාරොව ධම්මා වීරියවෙදනාතත්‍රමජ්ඣත්තඤාණවසෙන. ‘‘දුක්ඛදොමනස්සසුඛසොමනස්සාන’’න්ති එවං පහානක්කමෙන අවත්වා විභඞ්ගෙ වුත්තනයෙන කස්මා වුත්තානීති චෙ? සුත්තානුරක්ඛණත්ථං. ඉට්ඨානිට්ඨවිපරීතන්ති එත්ථ ‘‘ආරම්මණවසෙන අග්ගහෙත්වා ඉට්ඨානිට්ඨවිපරීතාකාරෙන අනුභවතීති ගහෙතබ්බ’’න්ති වදන්ති. කස්මා? එකංයෙව කසිණං ආරබ්භ සබ්බෙසං පවත්තිතො. තතියජ්ඣානතො පට්ඨාය උපකාරා හුත්වා ආගතාති සතිසීසෙන දෙසනා කතා, විගතවලාහකාදිනා සොම්මතාය රත්තියා වලාහකාදිනා කාලුස්සියෙ සතිපි දිවා විය අනුපකාරිකා න හොති රත්තිං, තස්මා ‘‘අත්තනො උපකාරකත්තෙන වා’’ති වුත්තං. ‘‘සූරියප්පභාභිභවා, රත්තියා අලාභාති ඉමෙ ද්වෙ හෙතූ අපරිසුද්ධතාය කාරණං. සොම්මභාවෙන, අත්තනො උපකාරකත්තෙන චාති ඉමෙ ද්වෙ සභාගතාය කාරණ’’න්ති වදන්ති, තස්සා අපරිසුද්ධාය ජාතියාති වුත්තං හොති, තස්මා කාරණවචනන්ති එකෙ.

ඣානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පුබ්බෙනිවාසකථාවණ්ණනා

12. චිත්තෙකග්ගතාසභාගත්තා ඣානානං ‘‘කෙසඤ්චි චිත්තෙකග්ගතත්ථානී’’ති ආහ. කුසලානං භවොක්කමනසභාගත්තා ‘‘කෙසඤ්චි භවොක්කමනත්ථානී’’ති. අසභාගත්තා සෙසට්ඨානෙසු ‘‘පාදකත්ථානී’’ති අවත්වා ‘‘පාදකානී’’ති ආහ. තෙන පාදකභූතානම්පි යථාසම්භවං චිත්තෙකග්ගතා භවොක්කමනතාවහතං, ඉතරෙසං යථාසම්භවං පාදකතාවහතඤ්ච දීපෙති. අසභාගත්තා ජවනවිපස්සනාපාදකානි සමානානි අභිඤ්ඤාපාදකානි ච හොන්ති, අභිඤ්ඤාපාදකානි ච විපස්සනාපාදකානි හොන්තීතිපි දීපෙති, තථා පාදකාභාවං දීපෙති. අභිඤ්ඤාය හි චතුත්ථමෙව පාදකං, න ඉතරානි. තෙසු චතුත්ථස්ස තතියං පාදකං, තතියස්ස දුතියං, දුතියස්ස පඨමන්ති. අථ වා ‘‘චත්තාරි ඣානානී’’ති යථාලාභතො වුත්තං.

විනයනිදානනිමිත්තං, වෙරඤ්ජනිවාසකප්පනං;

සත්ථු යස්මා තස්මා භගවා, විජ්ජත්තයමාහ වෙරඤ්ජෙ.

වුත්තඤ්හෙතං ‘‘විනයෙ සුප්පටිපන්නො භික්ඛු සීලසම්පත්තිං නිස්සායා’’තිආදි (පාරා. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා). සීලවතො හි සීලපච්චවෙක්ඛණත්ථං රත්තිට්ඨානදිවාඨානෙසු නිසින්නස්ස නිසජ්ජනතො පට්ඨාය අත්තනො අතීතකිරියානුස්සරණබහුලතාය පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිවිජ්ජා අප්පකසිරෙන සමිජ්ඣති. තථා අත්තානං පටිච්ච සත්තානං චුතිපරිග්ගහණසීලතාය චුතූපපාතඤාණං අප්පකසිරෙන සමිජ්ඣති, උදකාදීසු සුඛුමත්ත දස්සනසීලතාය දිබ්බචක්ඛුඤාණං සමිජ්ඣති. යස්මා සත්තවිධමෙථුනසංයොගපරිවජ්ජනෙන, කාමාසවාදිපරිවජ්ජනෙන වා බ්‍රහ්මචරියං අඛණ්ඩාදිභාවං පාපුණාති, තස්මාස්ස ආසවක්ඛයඤාණං අප්පකසිරෙන සමිජ්ඣතීති එත්ථ විනයනිදානෙ විජ්ජත්තයමෙව දස්සිතං, තස්මා ආහ ‘‘යෙසඤ්ච ගුණානං දායකං අහොසි, තෙසං එකදෙසං දස්සෙන්තො’’ති, අඤ්ඤථා විජ්ජත්තයපටිලාභමත්තප්පසඞ්ගො සියාති.

සො එවන්ති ඉමිනා කිඤ්චාපි චතුන්නං ඣානානං පුබ්බභාගපටිපදාපි සඞ්ගහං ගච්ඡති, න කෙවලං පුරිමජ්ඣානත්තිකමෙව, තථාපි කෙවලං පුරිමජ්ඣානත්තිකමෙව ගණ්හන්තො ‘‘එවන්ති චතුත්ථජ්ඣානක්කමනිදස්සනමෙතං, ඉමිනා පඨමජ්ඣානාධිගමාදිනා කමෙන චතුත්ථජ්ඣානං පටිලභිත්වාති වුත්තං හොතී’’ති ආහ, තං කස්මාති චෙ? සම්භාරභූමිත්තා. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.381) ‘‘එත්ථ ච පුරිමානි තීණි ඣානානි යස්මා පීතිඵරණෙන ච සුඛඵරණෙන ච සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමිත්වා ලහුමුදුකම්මඤ්ඤකායො හුත්වා ඉද්ධිං පාපුණාති, තස්මා ඉමිනා පරියායෙන ඉද්ධිලාභාය සංවත්තනතො සම්භාරභූමියොති වෙදිතබ්බානි. චතුත්ථජ්ඣානං පන ඉද්ධිලාභාය පකතිභූමි එවා’’ති. ඉදමෙව වා අත්ථං සන්ධායාහ ‘‘පුබ්බෙ ඉමානි චත්තාරි ඣානානි කෙසඤ්චි අභිඤ්ඤාපාදකානී’’ති. යදි එවං චතුත්ථජ්ඣානම්පි අන්තොකත්වා එවන්ති කිමත්ථං න වුත්තං. තඤ්හි පකතිභූමීති චෙ? න වත්තබ්බං, චතුත්ථජ්ඣානතො පරස්ස සමාහිතාදිභාවප්පත්තස්ස චිත්තස්ස අත්ථිභාවප්පසඞ්ගතො. යස්මා යස්මිං සති ‘‘පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණාය චිත්තං අභිනින්නාමෙසි’’න්ති වුත්තං, තස්මා තස්මිං චතුත්ථජ්ඣානචිත්තෙ පකතිභූමිභාවප්පත්තෙ අභිඤ්ඤාපාදකෙ ජාතෙ පරිකම්මචිත්තං ‘‘පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණාය අභිනින්නාමෙසි’’න්ති ආහ. අභිනීහාරක්ඛමං හොතීති එත්ථ තං ඉද්ධිවිධාධිගමත්ථාය පරිකම්මචිත්තං අභිනීහරති. කසිණාරම්මණතො අපනෙත්වා ඉද්ධිවිධාභිමුඛං පෙසෙසි. ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානතො ඉද්ධිවිධඤාණාදීනං නීහරණත්ථ’’න්ති වුත්තත්තා අභිනීහාරක්ඛමන්ති අත්ථො පකප්පිතො.

සො එවං සමාහිතෙ එවං ආනෙඤ්ජප්පත්තෙති යොජනා වෙදිතබ්බා දුතියවිකප්පෙ, නීවරණදූරීභාවෙන විතක්කාදිසමතික්කමෙනාති පඨමජ්ඣානාදීනං කිච්චසඞ්ගණ්හනතො. අයං යොජනා පඨමවිකප්පෙ න සම්භවති ‘‘පරිසුද්ධෙතිආදීසු පනා’’ති වචනෙන ‘‘එව’’න්ති පදස්ස අනුප්පබන්ධනිවාරණතො. තෙනෙව ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිභාවෙන පරිසුද්ධෙ’’තිආදිමාහ. ඉච්ඡාවචරානන්ති ‘‘අහො වතාහං ආපත්තිඤ්චෙව ආපන්නො අස්සං, න ච මං භික්ඛූ ජානෙය්‍යු’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.60) නයෙන උප්පන්නඉච්ඡාවසෙන පවත්තානං කොපඅපච්චයානං අභාවෙන අනඞ්ගණෙති අත්ථො. එත්ථ ච පන යථාවුත්තප්පකාරා ඉච්ඡාපි පඨමජ්ඣානාදීනං අධිගමාය අන්තරායිකා ‘‘සම්පජානමුසාවාදො ඛො පනායස්මන්තො අන්තරායිකො ධම්මො’’ති (මහාව. 134) වුත්තත්තා, පගෙව ඉච්ඡාවචරා කොපඅපච්චයා, තස්මා වුත්තං ‘‘ඣානපටිලාභපච්චනීකානං පාපකානං ඉච්ඡාවචරාන’’න්තිආදි. කත්ථචි පන ‘‘ඣානපටිලාභපච්චයානං ඉච්ඡාවචරාන’’න්ති පොත්ථකෙසු පාඨො දිස්සති, සො පමාදලෙඛො, ගණ්ඨිපදෙ ච ‘‘අහො වත සත්ථා මමඤ්ඤෙව පටිපුච්ඡිත්වා ධම්මං දෙසෙය්‍යා’’ති යො තදත්ථො ලිඛිතො, සො දුල්ලිඛිතො. න හි ඣානපටිලාභපච්චයා කොපාදයො අනඞ්ගණසුත්තෙ (ම. නි. 1.57 ආදයො) වුත්තා, ‘‘න ච යුත්තිතො සම්භවන්ති ඣානලාභිනො තදභාවා’’ති ආචරියො වදති, තං වීමංසිතබ්බං. එත්ථ විජ්ජත්තයස්ස උත්තරුත්තරවිසෙසදස්සනත්ථං ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ’’තිආදිනා පුනප්පුනං අට්ඨඞ්ගනිදස්සනං කතන්ති වෙදිතබ්බං. උත්තරුත්තරවිසෙසා චෙභාසං අත්තදුක්ඛපරදුක්ඛදස්සනතදුපසමත්තදීපනතො වෙදිතබ්බා. භගවා හි පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන අත්තනො අනන්තසංසාරදුක්ඛං පස්සිත්වා, චුතූපපාතඤාණෙන පරස්ස ච ලොකස්ස ආසවක්ඛයඤාණෙන තදුභයවූපසමත්තඤ්ච පස්සිත්වා තං දෙසෙති, පඨමෙන වා අත්තදුක්ඛදස්සනතො අත්තසිනෙහපරිච්චාගං දීපෙති. දුතියෙන පරදුක්ඛදස්සනතො පරෙසු කොපපරිච්චාගං, තතියෙන අරියමග්ගදස්සනතො මොහපරිච්චාගඤ්ච දීපෙති. එවං නානාගුණවිසෙසදීපනතො ඉමස්සෙව ලොකියාභිඤ්ඤාද්වයස්ස ඉධ ගහණං කතන්ති වෙදිතබ්බං.

යස්මා අතීතජාති එව නිවාසො, තස්මා ‘‘අතීතජාතීසූ’’ති න වත්තබ්බන්ති චෙ? න, ජාතියා එකදෙසෙපි නිවාසවොහාරසිද්ධිදස්සනතො. පාළියං කිඤ්චාපි ‘‘එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො’’තිආදිවචනෙන සකලජාතියා අනුස්සරණමෙව පුබ්බෙනිවාසානුස්සති විය දිස්සති, න එවං දට්ඨබ්බං. තදෙකදෙසානුස්සරණම්පි පුබ්බෙනිවාසානුස්සති එවාති දස්සනත්ථං, භුම්මවචනං කතං ඔකාසාදිසඞ්ගහත්ථඤ්ච. ‘‘ඡින්නවටුමකානුස්සරණාදීසූ’’ති ආදි-සද්දෙන අනිවුත්ථලොකධාතුදීපරට්ඨනගරගාමාදිග්ගහණං වෙදිතබ්බං. ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘තෙසං ඡින්නවටුමකානං ලොකුත්තරසීලාදීනි න භගවතා බොධිසත්තකාලෙ විඤ්ඤාතානී’’ති වුත්තං. අත්ථාපත්තිතො ලොකියානි විඤ්ඤාතානීති ආපජ්ජති, තං දිබ්බචක්ඛුඤාණාධිකාරෙ ‘‘අරියානං උපවාදකා’’ති වචනෙන සමෙන්තං විය දිස්සති. න හි අරියෙ අපස්සන්තස්ස එවං හොති. කිමත්ථං පනෙත්ථ අනුස්සති වුත්තා, නනු එස විජ්ජාධිකාරොති චෙ? ආදිකම්මිකස්ස සතිවසෙන නිබ්බත්තිතො, අතීතධම්මානං සතියා විසෙසාධිකාරත්තා ච. වුත්තඤ්හි ‘‘අනුස්සරාමී’’ති.

‘‘වත්තමානෙසු විජ්ජාන-මතීතෙස්වස්ස සරති;

අනාගතෙසු ධම්මෙසු, සරති විජ්ජාන පණිධී’’ති.

ආචරියකුමාරිතෙන සිලොකොපි වුත්තො.

තත්ථ රාගෙ උස්සන්නතරෙ තෙජොසංවට්ටො. දොසෙ ආපොසංවට්ටො. මොහෙ වායොසංවට්ටො. කෙචි ‘‘දොසෙ තෙජොසංවට්ටො, රාගෙ ආපොසංවට්ටො, මොහෙ වායොසංවට්ටො’’ති වදන්ති. යස්මා අමුත්‍රාති චිත්තං, වචනං වා භවාදිනියමෙන හොති, තස්මා ‘‘භවෙ වා’’තිආදි. එවංනාමො එවංගොත්තොති පදද්වයෙන අජ්ඣත්තබහිද්ධාමූලකං පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං ගොචරනිවාසං දීපෙති. පවත්තඵලභොජනො සයංපතිතඵලාහාරො. චතුරාසීතිකප්පසහස්සපරමායුපරියන්තො වාති පණිධානතො පුබ්බෙ. පටිනිවත්තන්තස්ස පච්චවෙක්ඛණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං න හොති. ‘‘පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණලාභීනං පනෙතං ආනුභාවපරිදීපන’’න්ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. අමුත්‍රාති එත්ථ පඨමයොජනායං සීහොක්කන්තවසෙන අනුස්සරණං වුත්තං, තඤ්ච ඛො අනුලොමවසෙන. ‘‘පටිලොමවසෙනා’’තිපි ලිඛන්ති, තං දුවිඤ්ඤෙය්‍යං. සීහොක්කන්තං දස්සෙතුං ‘‘අනෙකාසු කප්පකොටීසූ’’තිආදි වුත්තං. යථා තන්ති නිදස්සනෙන පටිපත්තිසාධාරණෙන ඵලසාධාරණතං දස්සෙන්තො බ්‍රාහ්මණස්ස ආදරං ජනෙති, අත්තානමෙවෙකං උක්කංසෙතීති වචනං නිවාරෙති. ‘‘සාධු ඛො පන තථාරූපානං අරහතං දස්සනං හොතී’’ති තස්ස පුබ්බෙ උප්පන්නචිත්තෙ එව නියොජෙති. පඨමා අභිනිබ්භිදාති වචනෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස බහුපටලභාවං දස්සෙති, තෙන අට්ඨගුණිස්සරියාදිනා අනභිනිබ්භිදං දීපෙති.

පුබ්බෙනිවාසකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දිබ්බචක්ඛුඤාණකථාවණ්ණනා

13. ‘‘චුතූපපාතඤාණායා’’ති ඵලූපචාරෙන වුත්තං. ඉදඤ්හි දිබ්බචක්ඛුඤාණං රූපාරම්මණත්තා පරිත්තපච්චුප්පන්නඅජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණං හොති. න චුතිං වා පටිසන්ධිං වා ආරම්මණං කරොති. තස්මා ‘‘යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාමී’’ති (පාරා. 13) වචනං විය ඵලූපචාරෙනෙව වුත්තමිදන්ති වෙදිතබ්බං. දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තා කාරණොපචාරෙන දිබ්බං. ඉමිනා පන කෙචි ආචරියා ‘‘කුසලාකුසලා චක්ඛූ දිබ්බචක්ඛු කාමාවචර’’න්ති වදන්ති, තෙ පටිසෙධිතා හොන්ති. චතුත්ථජ්ඣානපඤ්ඤා හි එත්ථ අධිප්පෙතා. මහාජුතිකත්තා මහාගතිකත්තාති එතෙසු ‘‘සද්දසත්ථානුසාරෙනා’’ති වුත්තං. එකාදසන්නං උපක්කිලෙසානං එවං උප්පත්තික්කමො උපක්කිලෙසභාවො ච වෙදිතබ්බො, මහාසත්තස්ස ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බචක්ඛුනා නානාවිධානි රූපානි දිස්වා ‘‘ඉදං නු ඛො කි’’න්ති විචිකිච්ඡා උදපාදි, සො උපක්කිලෙසො උපක්කිලෙසසුත්තෙ (ම. නි. 3.236 ආදයො) ‘‘විචිකිච්ඡාධිකරණඤ්ච පන මෙ සමාධිම්හි චවි, සමාධිම්හි චුතෙ ඔභාසො අන්තරධායති දස්සනඤ්ච රූපාන’’න්ති වචනතො. තතො ‘‘රූපානි මෙ පස්සතො විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, ඉදානි න කිඤ්චි මනසි කරිස්සාමී’’ති චින්තයතො අමනසිකාරො, තතො කිඤ්චි අමනසිකරොන්තස්ස ථිනමිද්ධං උදපාදි, තතො තස්ස පහානත්ථං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා රූපානි පස්සතො හිමවන්තාදීසු දානවරක්ඛසාදයො පස්සන්තස්ස ඡම්භිතත්තං උදපාදි, තතො තස්ස පහානත්ථං ‘‘මයා දිට්ඨභයං පකතියා ඔලොකියමානං නත්ථි, අදිට්ඨෙ කිං නාම භය’’න්ති චින්තයතො උප්පිලාවිතත්තං උදපාදි. ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘උප්පිලං දිබ්බරූපදස්සෙනෙනා’’ති වුත්තං, ‘‘තං දුවුත්තං පරතො අභිජප්පාවචනෙන තදත්ථසිද්ධිතො’’ති ආචරියො වදති. තතො ඡම්භිතත්තප්පහානත්ථං ‘‘මයා වීරියං දළ්හං පග්ගහිතං, තෙන මෙ ඉදං උප්පිලං උප්පන්න’’න්ති වීරියං සිථිලං කරොන්තස්ස කායදුට්ඨුල්ලං කායදරථො කායාලසියං උදපාදි, තතො තං චජන්තස්ස අච්චාරද්ධවීරියං උදපාදි, තත්ථ දොසං පස්සතො අතිලීනවීරියං උපදාදි, තතො තං පහාය සමප්පවත්තෙන වීරියෙන ඡම්භිතත්තභයා හිමවන්තාදිට්ඨානං පහාය දෙවලොකාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දෙවසඞ්ඝං පස්සතො තණ්හාසඞ්ඛාතා අභිජප්පා උදපාදි, තතො ‘‘මය්හං එකජාතිකරූපං මනසි කරොන්තස්ස අභිජප්පා උප්පන්නා, තස්මා දානි නානාවිධං රූපං මනසි කරිස්සාමී’’ති කාලෙන දෙවලොකාභිමුඛං, කාලෙන මනුස්සලොකාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා නානාවිධානි රූපානි මනසි කරොතො නානත්තසඤ්ඤා උදපාදි, තතො ‘‘නානාවිධරූපානි මෙ මනසි කරොන්තස්ස නානත්තසඤ්ඤා උදපාදි, තස්මා දානි අභිජප්පාදිභයා ඉට්ඨාදිනිමිත්තග්ගාහං පහාය එකජාතිකමෙව රූපං මනසි කරිස්සාමී’’ති තථා කරොතො අභිනිජ්ඣායිතත්තං රූපානං උදපාදි එවං පහීනඋපක්කිලෙසස්සාපි අනධිට්ඨිතත්තා. ඔභාසඤ්හි ඛො ජානාමි, න ච රූපානි පස්සාමීතිආදි ජාතං.

තස්සත්ථො – යදා පරිකම්මොභාසමෙව මනසි කරොමි, තදා ඔභාසං සඤ්ජානාමි, දිබ්බෙන චක්ඛුනා රූපානි න ච පස්සාමි, රූපදස්සනකාලෙ ච ඔභාසං න ජානාමීති. කිමත්ථමිදං වුත්තං, න හි එතං උපක්කිසෙසගතන්ති? න කෙවලං උපක්කිලෙසප්පජහනමෙවෙත්ථ කත්තබ්බං, යෙන ඉදං විසුද්ධං හොති, අඤ්ඤම්පි තදුත්තරි කත්තබ්බං අත්ථීති දස්සනත්ථං. විචිකිච්ඡා චිත්තස්ස උපක්කිලෙසොතිආදීසු ‘‘ඉමෙ ධම්මා උපක්කිලෙසාති ආදීනවදස්සනෙන පජහිං, න මය්හං තදා උප්පන්නත්තා’’ති කෙචි වදන්ති. මානුසකං වාති ඉමිනා සභාවාතික්කමං දස්සෙති. මංසචක්ඛුනා වියාති ඉමිනා පරියත්තිග්ගහණං, වණ්ණමත්තාරම්මණතඤ්ච උපමෙති. වණ්ණමත්තෙ හෙත්ථ සත්ත-සද්දො, න ‘‘සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති (අ. නි. 10.27) එත්ථ විය සබ්බසඞ්ඛතෙසු, හීනජාතිආදයො මොහස්ස නිස්සන්දො විපාකො. කායදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා පුබ්බෙ අතීතභවෙ අහෙසුං, සම්පති නිරයං උපපන්නාති එවං පාඨසෙසෙන සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. ‘‘යථාකම්මූපගඤාණඤ්හි එකන්තමතීතාරම්මණං, දිබ්බචක්ඛු පච්චුප්පන්නාරම්මණ’’න්ති උභින්නං කිච්චවසෙන වුත්තං. මහල්ලකොති සමණානං සාරුප්පමසාරුප්පං, ලොකාචාරං වා න ජානාතීති අධිප්පායෙන වුත්තත්තා ගුණපරිධංසනෙන ගරහතීති වෙදිතබ්බං. ‘‘නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති (සං. නි. 2.41; 5.998, 1004) වුත්තො අරියපුග්ගලො මග්ගාවරණං කාතුං සමත්ථං ඵරුසවචනං යදි කථෙය්‍ය, අපායගමනීයම්පි කරෙය්‍ය, තෙන සො අපායුපගොපි භවෙය්‍ය, තස්මා උපපරික්ඛිතබ්බන්ති එකෙ. ‘‘වායාමං මා අකාසීති ථෙරෙන වුත්තත්තා මග්ගාවරණං කරොතී’’ති වදන්ති. පුබ්බෙව සොතාපන්නෙන අපායද්වාරො පිහිතො, තස්මාස්ස සග්ගාවරණං නත්ථි. ‘‘පාකතිකන්ති පවත්තිවිපාකං අහොසී’’ති වදන්ති. ‘‘වුද්ධි හෙසා, භික්ඛවෙ, අරියස්ස විනයෙ, යො අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරොතී’’ති (ම. නි. 3.370; දී. නි. 1.251) වචනතො පාකතිකං අහොසීති එකෙ. සචෙ සො න ඛමතීති සොතාපන්නාදීනං ඛන්තිගුණස්ස මන්දතාය වා ආයතිං තස්ස සුට්ඨු සංවරත්ථාය වා අක්ඛමනං සන්ධාය වුත්තං. සුඛානං වා ආයස්ස ආරම්මණාදිනො අභාවා කාලකඤ්චිකා අසුරා හොන්ති. ‘‘ඉතො භො සුගතිං ගච්ඡා’’ති (ඉතිවු. 83) වචනතො මනුස්සගතිපි. දිබ්බචක්ඛුඤාණවිජ්ජාති දිබ්බචක්ඛුමෙව දස්සනට්ඨෙන ඤාණං, තස්ස තස්ස අත්ථස්ස වින්දනට්ඨෙන විජ්ජාති අත්ථො.

දිබ්බචක්ඛුඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආසවක්ඛයඤාණකථාවණ්ණනා

14. සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙති කිං පුරිමස්මිංයෙව, උදාහු අඤ්ඤස්මිංයෙව චතුත්ථජ්ඣානචිත්තෙ. අට්ඨකථායම්පි යතො වුට්ඨාය පුරිමවිජ්ජාද්වයං අධිගතං, තදෙව පුන සමාපජ්ජනවසෙන අභිනවං අභිණ්හං කතන්ති දස්සනත්ථං ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙති ඉධ විපස්සනාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානචිත්තං වෙදිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. එත්ථාහ – යදි තදෙව පුන සමාපජ්ජනවසෙන අභිනවං කතං, අථ කස්මා පුබ්බෙ විය ‘‘විපස්සනාපාදකං අභිඤ්ඤාපාදකං නිරොධපාදකං සබ්බකිච්චසාධකං සබ්බලොකියලොකුත්තරගුණදායකං ඉධ චතුත්ථජ්ඣානචිත්තං වෙදිතබ්බ’’න්ති අවත්වා ‘‘ඉධ විපස්සනාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානචිත්තං වෙදිතබ්බ’’න්ති එත්තකමෙව වුත්තං, නනු ඉධ තථාවචනට්ඨානමෙව තං අරහත්තමග්ගෙන සද්ධිං සබ්බගුණනිප්ඵාදනතො, න පඨමවිජ්ජාද්වයමත්තනිප්ඵාදනතොති? වුච්චතෙ – අරියමග්ගස්ස බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගඣානඞ්ගපටිපදාවිමොක්ඛවිසෙසනියමො පුබ්බභාගවුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනාය සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය නියමෙන අහොසීති දස්සනත්ථං විපස්සනාපාදකමිධ වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ පරියාපන්නත්තා, න තදාරම්මණමත්තෙන. පරියායතොති අඤ්ඤෙනපි පකාරෙන. ‘‘ඉමෙ ආසවා’’ති අයං වාරො කිමත්ථං ආරද්ධො? ‘‘ආසවානං ඛයඤාණායා’’ති අධිකාරානුලොමනත්ථං. මග්ගක්ඛණෙ හි චිත්තං විමුච්චති, ඵලක්ඛණෙ විමුත්තං හොතීති ඉදං එකත්තනයෙන වුත්තං. යඤ්හි විමුච්චමානං, තදෙව අපරභාගෙ විමුත්තං නාම හොති. යඤ්ච විමුත්තං, තදෙව පුබ්බභාගෙ විමුච්චමානං නාම හොති. භුඤ්ජමානො එව හි භොජනපරියොසානෙ භුත්තාවී නාම. ‘‘ඉමිනා පච්චවෙක්ඛණඤාණං දස්සෙතී’’ති පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස ච පට්ඨානෙ ‘‘මග්ගා වුට්ඨහිත්වා මග්ගං පච්චවෙක්ඛති, ඵලං, නිබ්බානං, පහීනෙ කිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛතී’’ති අයමුප්පත්තික්කමො වුත්තො. පවත්තික්කමො පනෙත්ථ සරූපතො අත්ථතොති ද්විධා වුත්තො. තත්ථ ‘‘විමුත්තමිති ඤාණං අහොසී’’ති සරූපතො චතුබ්බිධස්සපි පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස පවත්තික්කමනිදස්සනං. ‘‘ඛීණා ජාතී’’තිආදි අත්ථතො. තෙනෙව අන්තෙ ‘‘අබ්භඤ්ඤාසි’’න්ති පුග්ගලාධිට්ඨානං දෙසනං අකාසි පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස තථා අප්පවත්තිතො. අප්පටිසන්ධිකං හොතීති ජානන්තො ‘‘ඛීණා ජාතී’’ති ජානාති නාම. ‘‘දිබ්බචක්ඛුනා පච්චුප්පන්නානාගතංසඤාණ’’න්ති අනාගතංසඤාණස්ස ච දිබ්බචක්ඛුසන්නිස්සිතත්තා වුත්තං.

ආසවක්ඛයඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උපාසකත්තපටිවෙදනාකථාවණ්ණනා

15. කණ්ණසුඛතො හදයඞ්ගමතොති වචනමෙව සන්ධාය වුත්තං. අනත්තුක්කංසනතොතිආදි පුග්ගලවසෙන, කණ්ණසුඛතොති සොතින්ද්‍රියං සන්ධාය. ආපාථාරමණීයතොති ඤාණාපාථාරමණීයතො. සයමෙව හෙට්ඨාමුඛජාතං වා, මග්ගො පන අසොකො හොති. තදා හි සොකො පහීයමානො. චරියාදිඅනුකූලතො අප්පටිකූලං. ‘‘මධුරමිම’’න්ති වුත්තත්තා ‘‘ධම්මමිම’’න්ති වචනං අධිකං විය දිස්සති. තස්මා ‘‘රාගවිරාගමිම’’න්ති එවං විසුං විසුං යොජෙත්වා පුන පිණ්ඩෙත්වා ධම්මමිමං උපෙහීති යොජෙතබ්බං, ‘‘ධම්මමෙව සරණත්ථමුපෙහී’’ති පඨන්ති කිරාති දීපෙති. සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්තාසං දුග්ගතිං පරික්කිලෙසං දුක්ඛං හිංසතීති රතනත්තයං සරණං නාම. තප්පසාදතග්ගරුතාදීහි විහතකිලෙසො තප්පරායනතාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො සරණගමනං. තංසමඞ්ගීසත්තො සරණං ගච්ඡති. පභෙදෙන පන දුවිධං සරණගමනං ලොකුත්තරං ලොකියන්ති. තත්ථ ලොකුත්තරං දිට්ඨසච්චානං මග්ගක්ඛණෙ සරණගමනුපක්කිලෙසසමුච්ඡෙදෙන නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා කිච්චතො සකලෙපි රතනත්තයෙ ඉජ්ඣති. ලොකියං පුථුජ්ජනානං සරණගමනුපක්කිලෙසං තදඞ්ගවික්ඛම්භනෙන ආරම්මණතො බුද්ධාදිගුණාරම්මණං හුත්වා ඉජ්ඣති. තං අත්ථතො රතනත්තයෙ සද්ධාපටිලාභො සද්ධාමූලිකා ච සම්මාදිට්ඨි. ලොකුත්තරස්ස චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි විපාකඵලං, සබ්බදුක්ඛක්ඛයො ආනිසංසඵලං. ‘‘යො ච බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච…පෙ… සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති (ධ. ප. 190-192) හි වුත්තං. ලොකියස්ස භවභොගසම්පදා. ‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ’’ති (දී. නි. 2.332; සං. නි. 1.37) හි වුත්තං. ලොකියසරණගමනං තීසු වත්ථූසු අඤ්ඤාණසංසයමිච්ඡාඤාණාදීහි සංකිලිස්සති, න මහාජුතිකං හොති, න මහාවිප්ඵාරං. ලොකුත්තරස්ස නත්ථි සංකිලෙසො. ලොකියස්ස සාවජ්ජො අනවජ්ජොති දුවිධො භෙදො. තත්ථ අඤ්ඤසත්ථාරාදීසු අත්තසන්නිය්‍යාතනාදීහි සාවජ්ජො හොති, සො අනිට්ඨඵලො. අනවජ්ජො කාලකිරියාය, සො අවිපාකත්තා අඵලො. ලොකුත්තරස්ස නෙවත්ථි භෙදො. භවන්තරෙපි හි අරියසාවකො අඤ්ඤං සත්ථාරං න උද්දිසති. යො කොචි සරණගතො ගහට්ඨො උපාසකො. රතනත්තයඋපාසනතො උපාසකො. පඤ්ච වෙරමණියො සීලං. සත්ථසත්තමංසමජ්ජවිසවාණිජ්ජාරහිතං ධම්මෙන ජීවිකං ආජීවො. වුත්තසීලාජීවවිපත්ති විපත්ති නාම. විපරීතා සම්පත්ති.

16. ලච්ඡාම නු ඛොති දුග්ගතෙ සන්ධාය වුත්තං. සක්ඛිස්සාම නුඛො නොති සමිද්ධෙ සන්ධාය. තත්ථ වෙරඤ්ජායං. පග්ගය්හතීති පත්තං පග්ගහො, තෙන පග්ගහෙන පත්තෙනාති අත්ථො. සමාදායෙවාති නිදස්සනං. න ච වට්ටතීති පුන පාකං කිඤ්චාපි වට්ටති, තථාපි න සුට්ඨු පක්කත්තා වුත්තං, ‘‘උත්තණ්ඩුලභත්තං ලභිත්වාපි පිධෙතුං න වට්ටතී’’ති අට්ඨකථාවචනඤ්චෙත්ථ සාධකං. ‘‘සාවකානං වා සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙස්සාමී’’ති ඉමිනා වචනෙන ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං සන්ධාය ‘‘පච්ඡා සීල’’න්ති වුත්තං. උපාලිත්ථෙරොපි තං තං වත්ථුං පටිච්ච භගවතා බහූනි සික්ඛාපදානි පඤ්ඤත්තානි අත්ථීති දීපෙති. යදි එවං වෙරඤ්ජායං ‘‘එතස්ස භගවා කාලො’’ති වචනං න සමෙතීති චෙ? න, තතො පුබ්බෙ සික්ඛාපදාභාවප්පසඞ්ගතො. ථෙරො පන පඤ්ඤත්තානි ඨපෙත්වා ඉදානි පඤ්ඤපෙතබ්බානි පාතිමොක්ඛුද්දෙසප්පහොනකානි සන්ධායාහ. භගවාපි ‘‘න තාව සාරිපුත්ත සත්ථා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙතී’’ති භද්දාලිසුත්තෙ (ම. නි. 2.134; ආදයො) විය එකච්චෙසු පඤ්ඤත්තෙසුපි තතො පරං පඤ්ඤපෙතබ්බානි සන්ධායාහ. ඉධෙව අට්ඨකථායං ‘‘සාමම්පි පචනං සමණසාරුප්පං න හොති න ච වට්ටතී’’ති වචනඤ්ච, තථා ‘‘රත්තිච්ඡෙදො වා වස්සච්ඡෙදො වා’’තිආදිවචනානි ච අත්ථි. අඤ්ඤථා ‘‘ද්වීහාකාරෙහි බුද්ධා භගවන්තො භික්ඛූ පටිපුච්ඡන්තී’’ති ඉධෙවෙදං පාළිඨපනං විරුජ්ඣතීති ආචරියෙන විචාරිතං, තං සුන්දරං පුබ්බෙපි පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදසම්භවතො. කින්තු ඉධ පාළිඨපනවිරොධවිචාරණා පන නිප්පයොජනා විය මම දිස්සති. කස්මා? උපාලිත්ථෙරෙන සඞ්ගීතිකාලෙ වුත්තපාඨත්තා. රත්තිච්ඡෙදොති සත්තාහකිච්චං සන්ධාය වුත්තො. ‘‘සත්තාහකරණීයෙන ගන්ත්වා රත්තිච්ඡෙදො වා වස්සච්ඡෙදො වා එකභික්ඛුනාපි න කතො’’ති වුත්තං කිර මහාඅට්ඨකථායං, තස්මා වස්සච්ඡෙදස්ස කාරණෙ සති සත්තාහකිච්චං කාතුං වට්ටතීති එකෙ. විනයධරා පන නිච්ඡන්ති, තස්මා අට්ඨකථාධිප්පායො වීමංසිතබ්බො, ඉමාය වෙරඤ්ජායං අප්පිච්ඡතාදිපටිපදාය පසන්නා. සාලීනං විකති සාලිවිකති.

17-8. උපපන්නඵලොති බහුඵලො. ‘‘ඛුද්දං මධු’’න්ති පාඨො. ථෙරං සීහනාදං නදාපෙතුං පුච්ඡීති ඉමිනා ආචරියො යං පුබ්බෙ ආණාය ඨිතානං සාවකානං මහානුභාවතාදස්සනං ‘‘වෙරඤ්ජායං නිවාසප්පයොජන’’න්ති අම්හෙහි වුත්තං, තං සම්පාදෙති, රාජගහෙ වෙරඤ්ජායඤ්චාති උභයත්ථ විතක්කුප්පාදෙ එකතො පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අථ ඛො ආයස්මතො සාරිපුත්තස්සා’’තිආදිමාහ. කාලං සන්ධාය චිරං, ඨිතිං සන්ධාය චිරාති විග්ගහො.

කාමං හිනොති අත්තනො ඵලනිබ්බත්තියා සහායං ගච්ඡතීති කත්තරි හෙතු, තථාපි ඉධ තෙන කරණභූතෙන තස්ස ඵලං හිනොති පවත්තතීති හෙතු. තථා ඝටන්ති තෙනාති ඝටො. කිලාසුනොති පයොජනාභාවෙන අවාවටා. අබ්බොකිණ්ණානි විසභාගෙහි. ආගාමිනියා අනාගතෙති අත්ථො. ඉමෙසංයෙව නොති දස්සනත්ථං ‘‘සබ්බබුද්ධානං හී’’ති වුත්තං. යාවසාසනපරියන්තාති යාව බුද්ධා ධරන්ති, තාවාති අත්ථො. ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාව උච්චා, තත්ථාපි විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘උච්චනීචඋළාරුළාරභොගා’’ති. ‘‘මනසි කත්වා’’තිපි පාඨො. උපසම්පාද්‍යඋපසම්පාද්‍යඉච්චෙතං ද්වයං මාගධෙ ‘‘උපසම්පජ්ජා’’ති වුච්චති. අනුපාදායාති ආරම්මණකරණවසෙන අග්ගහෙත්වා. ආසවෙහීති කත්තරි තතියාවිභත්ති. චිත්තානීති පච්චත්තබහුවචනං. විමුච්චිංසූති කම්මකාරකෙ. විමොචිතානීති අධිප්පායොති ආචරියො. ආසවෙහීති පදඤ්ච පච්චත්තෙ කරණවචනං කත්වා ගණ්ඨිපදෙ අත්ථො පකාසිතො. යදි අරියමග්ගෙන නිරුද්ධානං ආසවානං වසෙන අනාසවතා, ලොකෙ චිත්තානිපි අනාසවා සියුං. න හි නිරුද්ධානි චිත්තානි ආරම්මණානි කරොන්තීති තානි අනිරුද්ධාසවවසෙන සාසවානීති චෙ. සොතාපන්නස්ස මග්ගචිත්තං උපරිමග්ගවජ්ඣාසවවසෙන සාසවං, අවසිට්ඨාසවසමුච්ඡින්දනානුභාවත්තා ඵලානි සාසවානි සියුන්ති? න, ආසවසමුච්ඡින්දනානුභාවාගතඵලත්තා. භිංසනස්ස කරණං භිංසනකතං, තස්මිං භිංසනකතස්මිං, භිංසනකිරියායාති අත්ථො. ඉත්ථිලිඞ්ගං විපල්ලාසං කත්වා නපුංසකලිඞ්ගං, පුරිසලිඞ්ගං වා කත්වා. නිමිත්තත්ථෙති එත්ථ –

‘‘චම්මනි දීපිනං හන්ති, දන්තෙසු හන්ති කුඤ්ජරං;

වාලෙසු චාමරිං හන්ති, සිඞ්ගෙසු සරභො හතො’’ති. –

අධිකරණං.

20-21. නචිරට්ඨිතිකකාරණෙ කථිතෙ චිරට්ඨිතිකකාරණං අත්ථතො වුත්තපටිපක්ඛවසෙන කිඤ්චාපි සිද්ධං, තථාපි තං ථෙරස්ස විනයපඤ්ඤත්තියාචනාය ඔකාසකාරණාධිප්පායතො විනයපඤ්ඤත්තියාචනොකාසං පාපෙතුං පුන භගවන්තං ‘‘කො පන, භන්තෙ, හෙතූ’’ති පුච්ඡි. භගවාපි යාචනං සම්පටිච්ඡිතුකාමො බ්‍යාකාසි. ‘‘ආසවට්ඨානීයා සඞ්ඝෙ පාතුභවන්තී’’ති පුග්ගලස්ස සඞ්ඝපරියාපන්නත්තා වුත්තං. ආදරත්ථවසෙනෙවෙත්ථ ද්වික්ඛත්තුං වුත්තන්ති යස්මා ථෙරො පුබ්බෙ රාජගහෙ, සම්පති වෙරඤ්ජායන්ති ද්වික්ඛත්තුං කාචි, තස්මා ආදරෙන පුනප්පුනං යාචයමානං පස්සිත්වා සයම්පි භගවා ආදරෙනෙව ‘‘ආගමෙහි ත්වං සාරිපුත්තා’’ති ආහ. තෙනෙතං දීපෙති ‘‘මා ත්වං පුනප්පුනං යාචාහි, සම්පටිච්ඡිතාව මයා තෙ යාචනා, පුබ්බෙනනු තවයාචනං සම්පටිච්ඡතාව මයා එත්තකෙ කාලෙ එත්තකානි සික්ඛාපදානි පඤ්ඤත්තානි, න තාව මෙ සාවකානං ආණාපාතිමොක්ඛුද්දෙසානුජානනකාලො සම්පත්තො, තක්කානුමානවසෙන තයා ‘එතස්ස භගවා කාලො’ති පුනප්පුනං නිද්දිසියමානොපි නෙස සො කාලො, කින්තු තථාගතොව තත්ථ කාලං ජානිස්සතී’’ති. යස්මා පන ‘‘සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිකාලතො පභුති ආණාපාතිමොක්ඛමෙව උද්දිසියතී’’ති වුත්තං, තස්මා පාතිමොක්ඛුද්දෙසප්පහොනකසික්ඛාපදමෙව සන්ධායාහ. ‘‘තත්ථාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියාචනාපෙක්ඛං භුම්මවචන’’න්ති එකමෙව පදං වුත්තං තස්සා සිද්ධියා ඉතරස්ස සිද්ධිතො. ‘‘සාවකානං විසයභාවන්ති ඉමිනා මහාපදුමත්ථෙරවාදො පටික්ඛිත්තො’’ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං, තං සුන්දරං විය. සම්මුඛෙ ගරහා. පරම්මුඛෙ උපවාදො. ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඌනදසවස්සෙන…පෙ… දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 75) ඉදං සික්ඛාපදං භගවා බුද්ධත්තෙන දසවස්සිකො හුත්වා පඤ්ඤපෙසි ඌනදසවස්සිකස්ස තස්ස තථා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා අභාවතො. න තදා අතිරෙකදසවස්සිකොව දසවස්සිකානං රත්තඤ්ඤුමහත්තප්පත්තිතො, තස්මා තං සික්ඛාපදං වෙරඤ්ජායං වස්සාවාසතො පුබ්බෙ රාජගහෙ එව පඤ්ඤත්තන්ති සිද්ධං, තස්මිං සිද්ධෙ සිද්ධමෙව ‘‘යාව න සඞ්ඝො රත්තඤ්ඤුමහත්තං පත්තොති වචනං ඉතො පුබ්බෙ පඨමයාචනායපි වුත්ත’’න්ති. අට්ඨකථායම්පි රත්තඤ්ඤුමහත්තප්පත්තකාලෙ ‘‘ද්වෙ සික්ඛාපදානී’’ති ගණනපරිච්ඡෙදවචනං පඨමයාචනාය වුත්තවචනං සන්ධාය වුත්තං. අඤ්ඤථා රත්තඤ්ඤුමහත්තප්පත්තකාලෙ ද්වෙ එව, න අඤ්ඤන්ති ආපජ්ජති.

‘‘අථ ඛො ආයස්මතො සාරිපුත්තස්සා’’තිආදිම්හි අයමාදිතො පට්ඨාය අත්ථවිභාවනා – අයං කිරායස්මා අස්සජිත්ථෙරතො පටිලද්ධං එකගාථාමත්තකං ධම්මපරියායං නයසතසහස්සෙහි විවෙචෙන්තො අරහත්තං පත්වා සාවකපාරමීඤාණෙ ඨිතො ‘‘අහො වත මහානුභාවොයං සද්ධම්මො, යො විනාපි ධම්මසාමිනා පරම්මුඛතො සුතමත්තෙපි මය්හං මහන්තං ගුණවිසෙසං ජනෙසි, සාධු වතායං සද්ධම්මො චිරං තිට්ඨෙය්‍යා’’ති චින්තෙන්තො ‘‘කතමෙසානං නු ඛො බුද්ධානං භගවන්තානං…පෙ… න චිරට්ඨිතික’’න්ති තමත්ථං, කාරණඤ්ච අත්තනො අග්ගසාවකඤාණෙන පටිවිජ්ඣිත්වා ‘‘සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තන්තිආදිචිරට්ඨිතිකාරණ’’න්ති නිට්ඨං කත්වා විනයපඤ්ඤත්තියාචනොකාසකරණත්ථං භගවන්තං පුච්ඡි. තතො පඤ්හස්ස විස්සජ්ජනෙ විනයපඤ්ඤත්තියාචනොකාසෙ සම්පත්තෙ ‘‘එතස්ස භගවා කාලො, එතස්ස සුගත කාලො’’ති විනයපඤ්ඤත්තිං යාචි. තතො භගවා තස්සා යාචනාය සම්පටිච්ඡිතභාවං, ‘‘එතස්ස භගවා කාලො’’ති වුත්තකාලස්ස අකාලතං, කාලස්ස ච අනඤ්ඤවිසයතං දීපෙන්තො ‘‘ආගමෙහි ත්ව’’න්තිආදිමාහ, තතො භගවා තස්ස යාචනං, සත්තෙසු කාරුඤ්ඤතඤ්ච පටිච්ච ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූ අනුපජ්ඣායකා අනාචරියකා අනොවදියමානා’’තිආදිනා (මහාව. 64) නයෙන වෙපුල්ලමහත්තතං පටිච්ච සත්ථා සාවකානං උපජ්ඣායවත්තාදීනි විනයකම්මානි, තදනුරූපසික්ඛාපදානි ච පඤ්ඤපෙසි. තතො අනුක්කමෙන ද්වාදසමවස්සං වෙරඤ්ජායං වසි. තදා ච ආයස්මා සාරිපුත්තො සත්ථාරා නිද්දිට්ඨෙසු චිරට්ඨිතිහෙතූසු ජාතෙසු ‘‘නවඞ්ගසත්ථුසාසනමහත්තතා ච සම්පති ජාතා, විනයපඤ්ඤත්ති ච බහුතරා ජාතා, පාතිමොක්ඛුද්දෙසො එවෙකො න තාව සාවකානං අනුඤ්ඤාතො, සො ච පරිසුද්ධෙන සඞ්ඝෙන කරීයති. සඞ්ඝොපි එතරහි පරිසුද්ධො පච්ඡිමකස්ස සොතාපන්නත්තා’’ති චින්තෙත්වා පාතිමොක්ඛුද්දෙසං අනුජානාපෙතුකාමො යත්තකෙහි ච සික්ඛාපදෙහි පාතිමොක්ඛුද්දෙසො අනුජානීයති, තත්තකානං පඤ්ඤත්තියාචනපුබ්බඞ්ගමං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං යාචන්තො පුබ්බුප්පන්නවිතක්කසූචනපුච්ඡාවිස්සජ්ජනක්කමවසෙන යාචනොකාසෙ සම්පත්තෙ ‘‘එතස්ස භගවා කාලො’’තිආදිමාහ.

තත්ථ ‘‘යං භගවා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙය්‍යා’’ති පාතිමොක්ඛුද්දෙසප්පහොනකසික්ඛාපදං සන්ධායාහ, අයමත්ථො භද්දාලිසුත්තෙන (ම. නි. 2.134 ආදයො) දීපෙතබ්බො. තත්ථ හි බහූසු සික්ඛාපදෙසු පඤ්ඤත්තෙසු, පඤ්ඤපියමානෙසු ච ‘‘න තාව භද්දාලි සත්ථා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙතී’’තිආදි (ම. නි. 2.145) වුත්තං අපඤ්ඤත්තං උපාදාය, තථා ඉධාපි අපඤ්ඤත්තං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. පරිසුද්ධත්තා සඞ්ඝස්ස සම්පති සාවකානං ආණාපාතිමොක්ඛුද්දෙසං නානුජානාමීති දස්සෙන්තො ‘‘නිරබ්බුදො’’තිආදිමාහ. න හි පරිසුද්ධෙ සඞ්ඝෙ ඔවාදපාතිමොක්ඛුද්දෙසස්ස අනුද්දෙසකාරණං අත්ථි, තස්මිං සති ආණාපාතිමොක්ඛුද්දෙසානුජානනාධිප්පායතො. තථා ච සො තතො අට්ඨන්නංවස්සානං අච්චයෙන අනුඤ්ඤාතො. යථාහ පාතිමොක්ඛඨපනක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 386) ‘‘න දානාහං, භික්ඛවෙ, ඉතො පරං උපොසථං කරිස්සාමි…පෙ… පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍යාථා’’ති. යං පන උපසම්පදක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 129) ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූ අඤ්ඤතරං භික්ඛුං උපසම්පාදෙත්වා එකකං ඔහාය පක්කමිංසු…පෙ… සො තස්සා මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිත්වා චිරෙන අගමාසී’’ති වත්ථු ආගතං, තං සුදින්නවත්ථුතො පරතො උප්පන්නම්පි තත්ථ යථාධිකාරං සමොධානෙතුං වුත්තං. තථා තත්ථෙව ‘‘උභයානි ඛො පනස්ස පාතිමොක්ඛානි විත්ථාරෙන ස්වාගතානි හොන්තී’’තිආදිනා (පාචි. 147; අ. නි. 8.52; 10.33) අඞ්ගානිපි වෙදිතබ්බානි. න හි ආදිතො එව උභතොපාතිමොක්ඛානි සිද්ධානීති. අපිච ආදිතො පට්ඨාය අයමනුක්කමො වෙදිතබ්බො, සෙය්‍යථිදං – රාහුලකුමාරෙ උප්පන්නෙ බොධිසත්තො නික්ඛමිත්වා ඡබ්බස්සානි දුක්කරං කත්වා සත්තමෙ අභිසම්බුද්ධො, තස්මිං එව සංවච්ඡරෙ කපිලවත්ථුං ගන්ත්වා රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙසි. අම්බලට්ඨිකරාහුලොවාදසුත්තට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 2.107 ආදයො) ‘‘අයඤ්හි ආයස්මා සත්තවස්සිකකාලෙ භගවන්තං චීවරකණ්ණෙ ගහෙත්වා ‘දායජ්ජං මෙ සමණ දෙහි, දායජ්ජං මෙ සමණ දෙහී’ති දායජ්ජං යාචමානො භගවතා ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරස්ස නිය්‍යාදෙත්වා පබ්බාජිතො’’ති ච වුත්තං, තස්මා රාහුලකුමාරං ආරබ්භ ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තීහි සරණගමනෙහි සාමණෙරපබ්බජ්ජ’’න්ති (මහාව. 105) වුත්තත්තා සරණගමනූපසම්පදා පඨමවස්සබ්භන්තරෙ එව පටික්ඛිත්තා, ඤත්තිචතුත්ථකම්මවසෙන උපසම්පදා අනුඤ්ඤාතාති පඤ්ඤායති. අපිච රාහුලවත්ථුම්හි ‘‘න, භික්ඛවෙ, අනනුඤ්ඤාතො මාතාපිතූහි පුත්තො පබ්බාජෙතබ්බො, යො පබ්බාජෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 105) සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තස්මා ඉතො පුබ්බෙපි සික්ඛාපදානි පඤ්ඤත්තානීති සිද්ධං.

සුත්වා ච යො හෙතුනිරොධමග්ගං,

නිරොධුපායං පටිවිජ්ඣි ඛිප්පං;

ජාතොවපෙක්ඛෙන අසෙසමෙතං,

ලොකං විපස්සී සුගතග්ගසිස්සො.

සො ධම්මසෙනාපති අග්ගසිස්සො,

සද්ධම්මරාජස්ස තථාගතස්ස;

සයං මුනින්දෙන යසස්ස පත්තො,

අනෙකසො සොළසධා පසත්ථො.

තස්මා හි සික්ඛාපදබන්ධකාලො,

ඤාතුම්පි ලොකෙ අතිභාරියොව;

පගෙව සික්ඛාපදභාවභෙදො,

පගෙව අඤ්ඤො උභයත්ථ තත්ථ.

පච්චෙකබුද්ධා අපි තං ද්වයන්තු,

ඤාතුං න සක්කාව පගෙව නෙතුං;

නිස්සංසයං තත්ථ තථාගතොව,

ජානිස්සතිච්චාහ තථාගතොති.

ඉච්චෙතමත්ථං ඉධ භික්ඛු ඤත්වා,

සික්ඛාපදානං කමභාවභෙදං;

ඤාතුං සයං නො න පරෙ ච නෙතුං,

පරියෙසිතබ්බො ඉධ යුත්තිමග්ගො.

තත්ථ කමභෙදො සික්ඛාපදානං පරතො ආවි භවිස්සති. භාවභෙදො තාව උක්ඛිත්තකානුවත්තනපච්චයා භික්ඛු අනාපත්තිකො, භික්ඛුනී පන සමනුභට්ඨා පාරාජිකා හොති. පාරාජිකාපත්තිපටිච්ඡාදනෙ භික්ඛුස්ස දුක්කටං, භික්ඛුනියා පාරාජිකං. දුට්ඨුල්ලං ආරොචෙන්තස්ස, පටිච්ඡාදෙන්තස්ස ච පාචිත්තියං. මහාසාවජ්ජං පාරාජිකං ආරොචෙන්තස්ස, පටිච්ඡාදෙන්තස්ස ච භික්ඛුස්ස දුක්කටං. ඉච්චෙවමාදීහි අභාවභෙදසික්ඛාපදානං ඉධ භාවභෙදෙන යුත්තිපරියෙසනං සාධයමානොපි සියා අනුම්මාදවිඝාතභාගීති. එත්තාවතා සකලස්සපි විනයපිටකස්ස විතක්කයාචනකාලකාලඤ්ඤූකාරණඵලපයොජනෙහි සත්තහි අඞ්ගෙහි පටිමණ්ඩිතං නිදානමායස්මතා උපාලිත්ථෙරෙන නිදස්සිතං හොති. තත්ථ ථෙරස්ස විනයපඤ්ඤත්තියාචනහෙතුභූතො විතක්කො නාම. තස්සෙව ‘‘එතස්ස භගවා කාලො’’තිආදිනා පවත්තා යාචනා නාම. රත්තඤ්ඤූවෙපුල්ලලාභග්ගබාහුසච්චමහත්තප්පත්ති කාලො නාම. සබ්බඤ්ඤූ එව කාලඤ්ඤූ නාම. ආසවට්ඨානීයානං ධම්මානං පාතුභාවො කාරණං නාම. ‘‘තෙසංයෙව ආසවට්ඨානීයානං ධම්මානං පටිඝාතායා’’ති වචනතො ආසවට්ඨානීයධම්මපටිඝාතො ඵලං නාම. ‘‘යථයිදං බ්‍රහ්මචරියං අද්ධනියං අස්සා’’ති වචනතො සාසනබ්‍රහ්මචරියස්ස චිරට්ඨිති පයොජනන්ති වෙදිතබ්බං. හොති චෙත්ථ –

‘‘විතක්කො යාචනා කාලො, කාලඤ්ඤූ කාරණං ඵලං;

පයොජනන්ති සත්තඞ්ගං, නිදානං විනයස්සිධා’’ති.

22. අන්තිමමණ්ඩලන්ති අබ්භන්තරමණ්ඩලං. තඤ්හි ඉතරෙසං අන්තො හොති, ඛුද්දකමණ්ඩලං වා. අනුමතිදානවසෙන තෙසං භික්ඛූනං දත්වා. තෙසං බුද්ධානං චාරිකාය විනෙතබ්බා වෙනෙය්‍යසත්තා. ඔචිනන්තා වියාති බහුපුප්ඵං ගච්ඡං මාලාකාරා චිරං ඔචිනන්ති, එවං බහුවෙනෙය්‍යෙසු ගාමාදීසු චිරං වසන්තා වෙනෙය්‍යපුඤ්ඤං පරිහරන්තා චරන්ති. සන්තං සුඛං, න වෙදනාසුඛං විය සපරිප්ඵන්දං. දසසහස්සචක්කවාළෙති දෙවානං වසෙන වුත්තං. මනුස්සා පන ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ බොධනෙය්‍යා උප්පජ්ජන්ති. මහාකරුණාය ධුවං සත්තසමවලොකනං. ඔතිණ්ණෙති පරිසමජ්ඣං ආගතෙ, ආරොචිතෙ වා. යෙන කාරණෙන මයං තුම්හාකං දෙය්‍යධම්මං දදෙය්‍යාම, තං කුතො සක්කා ලද්ධුං. බහුකිච්චා හි ඝරාවාසාති. දුතියවිකප්පෙ තන්ති දෙය්‍යධම්මං. ‘‘තුම්හෙහි තං කුතො ලද්ධා’’ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. කෙචි පන ‘‘පඨමං කිරියං පෙක්ඛති, දුතියං දෙය්‍යධම්ම’’න්ති වදන්ති. ආචරියො පන ‘‘පඨමයොජනාය යං දානපුඤ්ඤං, තං කුතො ලබ්භා. පුඤ්ඤන්තරායබහුලා හි ඝරාවාසාති. දුතියයොජනාය තෙමාසබ්භන්තරෙ යමහං දදෙය්‍යං, අතික්කන්තකාලත්තා තමහං සම්පති කුතො දදෙය්‍යන්ති දස්සෙතී’’ති වදති. සීලාදිකුසලධම්මසන්දස්සනාදිධම්මරතනවස්සං.

23. පත්තුණ්ණදෙසෙ පත්තුණ්ණං පටවරං. මහායාගන්ති මහාදානං. පරිපුණ්ණසඞ්කප්පන්ති තෙමාසං සොතබ්බං අජ්ජ සුණින්ති.

තත්‍රිදන්ති ඉදං කාරණං.

උපාලි දාසකොති ආචරියපරම්පරතො. බාහිරබ්භන්තරනිදානං, සික්ඛාපදානං පඤ්ඤත්තිට්ඨානසඞ්ඛාතං ආවෙණිකනිදානඤ්ච සන්ධායාහ ‘‘නිදානස්ස පභෙදදීපනතො’’ති. ථෙරවාදාදි වත්ථුප්පභෙදො. සකාය පටිඤ්ඤාය මෙත්තියං භික්ඛුනිං නාසෙථාතිආදි පරසමයවිවජ්ජනතොතිආදි. විභඞ්ගනයභෙදදස්සනතොති තිස්සො ඉත්ථියො භූමට්ඨං ථලට්ඨන්තිආදි. එත්ථාහ – කිං භගවතො මාරාවට්ටනපටිඝාතාය සත්ති නත්ථීති? අත්ථි, තථාපිස්ස පච්ඡා උපගුත්තකාලෙ පසාදහෙතුත්තා අධිවාසෙති. එත්ථ උපගුත්තාධිට්ඨානං වත්තබ්බං. බුද්ධානං ආචිණ්ණන්ති දිජදස්සනෙන කිංපයොජනන්ති චෙ? මාරාවට්ටනහෙතු බ්‍රාහ්මණස්ස පුඤ්ඤන්තරායොති පයොජනං.

දිජොපි සො මාරමනොරථස්ස,

භඞ්ගං කරොන්තො ජිනපුඞ්ගවස්ස;

සස්සිස්සසඞ්ඝස්ස අදාසි දානං,

අසෙසකං කප්පියභණ්ඩභෙදං.

කිං භගවා සසිස්සො තාව මහන්තං කප්පියභණ්ඩං උබ්භණ්ඩිකං කත්වා අගමාසීති? න අගමාසි, තෙමාසිභාගියං පන පුඤ්ඤරාසිකං දෙය්‍යධම්මං අප්පටික්ඛිපන්තො බ්‍රාහ්මණස්ස උපායතො සත්ථා අදාසි.

තදඤ්ඤථා මාරමනොරථොව,

පූරො සියා නෙව දිජස්ස භිය්‍යො;

පාපං මහන්තං අපි පාපුණෙය්‍ය,

මිච්ඡාභිමානෙන තථාගතෙ සො.

තස්මා භගවා අස්සාදියන්තො තං දෙය්‍යධම්මං අප්පටික්ඛිපන්තො උපායෙන බ්‍රාහ්මණස්ස පුඤ්ඤබුද්ධිං කත්වා, මාරස්ස ච මනොරථවිඝාතං කත්වා අගමාසීති, ‘‘අයං නයො අට්ඨකථං විනාපි පාළිනයානුලොමතො සිද්ධො’’ති වදන්ති. කථං? –

‘‘සත්ථා සසිස්සො යදි අග්ගහෙසි,

දිජස්ස තං චීවරමාදිතොව;

නාථස්ස නො වීසතිවස්සකාලෙ,

විරුජ්ඣතෙ ජීවකයාචනාපි;

තථාපි සබ්බං සුවිචාරයිත්වා,

යුත්තං නයං චින්තයිතුංව යුත්ත’’න්ති.

ඉදානි ආයස්මා උපාලිත්ථෙරො විනයපඤ්ඤත්තියා සාධාරණනිදානං දස්සෙත්වා සික්ඛාපදානං පාටෙක්කං පඤ්ඤත්තිට්ඨානසඞ්ඛාතං නිදානමාදිං කත්වා පුග්ගලපඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්තිවිභාගාපත්තිභෙදන්තරාපත්තිආදිකං නානප්පකාරං විධිං නිජ්ජටං නිග්ගුම්බං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘අථ ඛො භගවා වෙරඤ්ජායං යථාභිරන්තං විහරිත්වා’’තිආදිමාහාති. ඉධ ඨත්වා –

සික්ඛාපදාන සබ්බෙසං, කමභෙදං පකාසයෙ;

තස්මිං සිද්ධෙ නිදානානං, කමසිද්ධි යතො භවෙ.

තත්ථ සබ්බසික්ඛාපදානං යථාසම්භවං දෙසනාක්කමො පහානක්කමො පටිපත්තික්කමො උප්පත්තික්කමොති චතුබ්බිධො කමො ලබ්භති. තත්ථ භගවතා රාජගහෙ භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං අනුජානන්තෙන පාතිමොක්ඛුද්දෙසස්ස යො දෙසනාක්කමො අනුඤ්ඤාතො, තං දෙසනාක්කමමනුලොමෙන්තො ආයස්මා මහාකස්සපො පඨමං පාරාජිකුද්දෙසං පුච්ඡි, තදනන්තරං සඞ්ඝාදිසෙසුද්දෙසං, තතො අනියතුද්දෙසං විත්ථාරුද්දෙසඤ්ච පුච්ඡිත්වා තදනන්තරං භික්ඛුනීවිභඞ්ගඤ්ච තෙනෙව අනුක්කමෙන පුච්ඡි, නිදානුද්දෙසන්තොගධානඤ්ච සරූපෙන අනුද්දිට්ඨානං පුච්ඡනත්ථං ඛන්ධකෙපි පුච්ඡි. එතෙන ච ඛන්ධකෙ පඤ්ඤත්තා ථුල්ලච්චයා සඞ්ගහිතා හොන්ති. පුච්ඡිතානුක්කමෙනෙව උපාලිත්ථෙරො තං සබ්බං සාපත්තිභෙදාදිකං දෙසෙන්තො ථුල්ලච්චයදුබ්භාසිතආපත්තිසමුට්ඨානාදිදීපකං අන්තොකත්වා දෙසෙසි, අයමෙත්ථ දෙසනාක්කමො. උභතොවිභඞ්ගඛන්ධකතො පන උච්චිනිත්වා තදා පරිවාරපාළි විසුං කතා. ඉමමෙව නයං සන්ධාය අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘එතෙනෙව උපායෙන ඛන්ධකපරිවාරෙපි ආරොපෙසු’’න්තිආදි (පාරා. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා). අපිච පාළියා ‘‘එතෙනෙවුපායෙන උභතොවිනයෙ පුච්ඡි. පුට්ඨො පුට්ඨො ආයස්මා උපාලි විස්සජ්ජෙසී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං, තස්මා මහාකස්සපො උභතොවිභඞ්ගෙ එව පුච්ඡි. විස්සජ්ජෙන්තො පන ආයස්මා උපාලි නිවරසෙසං දෙසෙන්තො ඛන්ධකපරිවාරෙ අන්තොකත්වා දෙසෙසි. තදා ච ඛන්ධකපරිවාරපාළි විසුං කතාති අයං දෙසනාක්කමො. යදි එවං නිදානුද්දෙසො පඨමං දෙසෙතබ්බොති චෙ? න, තදසම්භවතො. සො හි ‘‘යස්ස සියා ආපත්තී’’තිආදිනා (මහාව. 134) නයෙන පවත්තත්තා පඨමං සික්ඛාපදසඞ්ගහිතාසු ආපත්තීසු අදස්සිතාසු න සම්භවති. ‘‘යානි මයා භික්ඛූනං පඤ්ඤත්තානි සික්ඛාපදානි, තානි නෙසං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං අනුජානෙය්‍ය’’න්ති වචනතො සික්ඛාපදානෙව පඨමං දෙසෙතබ්බානීති පාරාජිකුද්දෙසක්කමො සම්භවති.

පාරාජිකුද්දෙසාදිසඞ්ගහිතානං ආපත්තිඅකුසලානං යථොළාරිකක්කමෙන පහාතබ්බත්තා පහානක්කමොපෙත්ථ සම්භවති. උපසම්පන්නසමනන්තරං ‘‘තාවදෙව චත්තාරි අකරණීයානි ආචික්ඛිතබ්බානී’’ති (මහාව. 129) වචනතො ‘‘සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූ’’ති (දී. නි. 1.193) වචනතො ච යථා ගරුකං ආචික්ඛණං සික්ඛනෙන පටිපත්තික්කමොපෙත්ථ සම්භවති, එවමිමෙහි තීහි කමෙහි දෙසෙතබ්බානම්පෙතෙසං සික්ඛාපදානං යථාසම්භවං උප්පත්තික්කමො සම්භවති. තථා හි යං යං සාධාරණං, තං තං භික්ඛුං ආරබ්භ උප්පන්නෙ එව වත්ථුස්මිං ‘‘යා පන භික්ඛුනී ඡන්දසො මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍යා’’ති භික්ඛුනීනම්පි පඤ්ඤත්තං. අඤ්ඤථා තං භික්ඛුනීනං අනුප්පන්නපඤ්ඤත්ති සියා. තතො ‘‘අනුප්පන්නපඤ්ඤත්ති තස්මිං නත්ථී’’ති (පරි. 247) පරිවාරෙ එතං වචනං විරුජ්ඣති, එත්තාවතා පුරිමෙන කමත්තයෙන පඨමං දෙසෙතබ්බතං පත්තෙ පාරාජිකුද්දෙසෙ පඨමුප්පන්නත්තා මෙථුනධම්මපාරාජිකං සබ්බපඨමං දෙසෙතුකාමො උපාලිත්ථෙරො ‘‘තත්‍ර සුදං භගවා වෙසාලිය’’න්ති වෙසාලිමෙව පාපෙත්වා ඨපෙසි. අඤ්ඤථා බාරාණසියං පඤ්ඤත්තානං ‘‘න, භික්ඛවෙ, මනුස්සමංසං පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති (මහාව. 280) එවමාදීනං දෙසනාධිප්පායෙ සති බාරාණසිං පාපෙත්වා ඨපෙය්‍යාති.

අබ්භන්තරනිදානකථා නිට්ඨිතා.

වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

1. පාරාජිකකණ්ඩො

1. පඨමපාරාජිකං

සුදින්නභාණවාරවණ්ණනා

පඨමස්සෙත්ථ නිදානෙ, ඨත්වා පාරාජිකස්ස විඤ්ඤෙය්‍යො;

චොදනාපරිහාරනයො, පුග්ගලවත්ථුප්පකාසනෙයෙව.

තත්ථ භගවා වෙරඤ්ජායං වුත්ථවස්සො අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරන්තො කත්තිකජුණ්හපක්ඛෙ එව වෙසාලිං පාපුණිත්වා යාව පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං, තාව අට්ඨ වස්සානි වෙසාලියංයෙව විහරන්තො විය පාළික්කමෙන දිස්සති, න ච භගවා තාවත්තකං කාලං තත්ථෙව විහාසි. සො හි සුදින්නස්ස සාවකානං සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං උපසම්පදඤ්ච අනුජානිත්වා යථාභිරන්තං තත්ථ විහරිත්වා චාරිකං චරන්තො භෙසකළාවනං පත්වා තත්ථ තෙරසමං වස්සං වසි, තෙනෙව අනුක්කමෙන සාවත්ථිං පත්වා චුද්දසමං වස්සං වසි, පන්නරසමං කපිලවත්ථුම්හි, සොළසමං ආළවියං, තතො වුත්ථවස්සො චාරිකං චරන්තො රාජගහං පත්වා සත්තරසමං වසි, ඉමිනා අනුක්කමෙන අපරානිපි තීණි වස්සානි තත්ථෙව වසි. එත්තාවතා භගවා පරිපුණ්ණවීසතිවස්සො රාජගහතො අනුපුබ්බෙන වෙසාලිං පාපුණි, තතො උපසම්පදාය අට්ඨවස්සිකො සුදින්නො වෙසාලියංයෙව මෙථුනං ධම්මං අභිවිඤ්ඤාපෙසි, තතො භගවා තස්මිං වත්ථුස්මිං පඨමං පාරාජිකං පඤ්ඤපෙසීති වෙදිතබ්බං. තත්ථ යස්මා උපාලිත්ථෙරො ඉතො පඨමතරං තත්ථ වෙසාලියඤ්ච පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදානි අදස්සෙතුකාමො, විනයනිදානානන්තරං පඨමපාරාජිකමෙව දස්සෙතුකාමො, තස්මා වෙසාලියං පඨමං නිවාසං, පච්ඡා ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස පඤ්ඤත්තිකාලෙ නිවාසඤ්ච එකතො කත්වා ‘‘තත්‍ර සුදං භගවා වෙසාලිය’’න්තිආදිමාහ, තෙන වුත්තං ‘‘පඨමස්සෙත්ථ නිදානෙ, ඨත්වා …පෙ… පකාසනෙයෙවා’’ති. තස්මා ඉමස්මිං පඨමපාරාජිකස්ස පඤ්ඤත්තිට්ඨානසඞ්ඛාතෙ නිදානෙ ඨත්වා ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන වෙසාලියා අවිදූරෙ කලන්දගාමො නාම හොති…පෙ… අඤ්ඤතරං වජ්ජිගාමං උපනිස්සාය විහරතී’’ති එතස්මිං ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස පුග්ගලප්පකාසනෙ, ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන වජ්ජී දුබ්භික්ඛා හොති…පෙ… තික්ඛත්තුං මෙථුනං ධම්මං අභිවිඤ්ඤාපෙසී’’ති (පාරා. 30) ඉමස්මිං වත්ථුප්පකාසනෙ ච චොදනානයො, පරිහාරනයො ච වෙදිතබ්බොති වුත්තං හොති. තත්‍රායං පකාසනා – කිමත්ථං ථෙරෙන අඤ්ඤෙසං සික්ඛාපදානං පුග්ගලවත්ථූනි විය සඞ්ඛෙපතො අවත්වා යත්ථ ච සො උප්පන්නො, යථා ච ධම්මෙ පසන්නො, යථා ච පබ්බජිතො, යථා ච ඉමං වත්ථුං උප්පාදෙති, තං සබ්බං අනවසෙසෙත්වා පුග්ගලවත්ථූනි විත්ථාරතො වුත්තානීති චෙ? වුච්චතෙ –

එවං සද්ධාය කිච්ඡෙන, මහන්තෙ භොගඤාතකෙ;

හිත්වා පබ්බජිතානම්පි, පෙසලානම්පි සබ්බසො.

සබ්බලාමකධම්මායං, මෙථුනො යදි සම්භවෙ;

න ධම්මදෙසනායෙව, සිද්ධා විරති සබ්බසො.

තස්මා නවඞ්ගසද්ධම්මෙ, සත්ථාරා දෙසිතෙපි ච;

විනයො පඤ්ඤපෙතබ්බො, තතො ධම්මවිසුද්ධිහි.

විනයාභාවතො එවං, අජ්ඣාචාරො භවිස්සති;

තස්මා විනයපඤ්ඤත්ති, සාත්ථිකා පෙසලස්සපි.

අනාදීනවදස්සාවී, යස්මා යං පාපමාචරි;

විනයොයෙව සද්ධානං, ආදීනවවිභාවිනො.

තස්මා සද්ධානුසාරීනං, විනයො සාත්ථකොව යං;

ධම්මො ධම්මානුසාරීනං, තතො උභයදෙසනා.

අපි ච යදි පණ්ණත්තිවීතික්කමං අකරොන්තස්සාපි යාව බ්‍රහ්මලොකා අයසො පත්ථටො, පගෙවඤ්ඤෙසන්ති දස්සනත්ථං අජ්ඣාචාරස්ස පාකටභාවදීපනං. කථං? –

අභබ්බො අරහත්තස්ස, සුදින්නො පුත්තමාතරො;

භබ්බානුප්පන්නපඤ්ඤත්ති, තදත්ථං න කතා අයං.

නනු මාගණ්ඩිකං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා මාතාපිතූනමස්සා හිතත්ථං ධම්මං දෙසෙතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං බීජකබීජකමාතූනං අරහත්තුප්පත්ති ථෙරෙන දීපිතා. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන වෙසාලියා අවිදූරෙ කලන්දගාමො නාම හොති, යෙන සමයෙන සුදින්නො පුරාණදුතියිකාය මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවී’’ති වා ‘‘යෙන සමයෙන භගවා පඨමපාරාජිකං පඤ්ඤපෙසී’’ති වා වචනං ඉධ න යුජ්ජති. කස්මා? ‘‘ඉධ පන හෙතුඅත්ථො කරණත්ථො ච සම්භවතී’’ති වුත්තං අට්ඨකථාවචනඤ්හි ඉධ න ලබ්භති. චිරනිවිට්ඨො හි සො ගාමො, න තස්මිංයෙව සමයෙති. යස්මා පන සො චිරනිවිට්ඨොපි ච ගාමො අත්තනො නිවිට්ඨකාලතො පට්ඨාය සබ්බකාලමත්ථීති වත්තබ්බතං අරහති, තෙන පරියායෙන ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන වෙසාලියා අවිදූරෙ කලන්දගාමො නාම හොතී’’ති වුත්තං.

25-6. අනුඤ්ඤාතොසි පන ත්වන්ති සමණවත්තදස්සනත්ථං භගවා පුච්ඡති. මාතාපිතූහි අනනුඤ්ඤාතන්ති එත්ථ ජනකෙහෙව අනනුඤ්ඤාතදස්සනත්ථං පුච්ඡීති වුත්තං. න ඛො සුදින්න තථාගතාති ‘‘පබ්බාජෙතු මං භගවා’’ති යාචනාවසෙන පනෙවමාහ, න භගවා සයං සරණානි දත්වා පබ්බාජෙසි. දුක්ඛස්සාති එත්ථ ‘‘කලභාගම්පී’’ති පාඨසෙසො. විකප්පද්වයෙපීති දුතියතතියවිකප්පෙසු. පුරිමපදස්සාති කිඤ්චීති පදස්ස. උත්තරපදෙනාති දුක්ඛස්සාති පදෙන. සමානවිභත්තීති සාමිවචනං. යථා කිං? ‘‘කස්සචි දුක්ඛස්සා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘කිඤ්චි දුක්ඛස්සා’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අකාමකා විනා භවිස්සාමාති තයා සද්ධිං අමරිත්වා අකාමා ජීවිස්සාම. සචෙපි න මරාම, අකාමකාව තයා වියොගං පාපුණිස්සාම, තයි ජීවමානෙ එව නො මරණං භවෙය්‍ය, මරණෙනපි නො තයා වියොගං මයං අකාමකාව පාපුණිස්සාම.

30. කතිපාහං බලං ගාහෙත්වාති කස්මා පනායං තථා පබ්බජ්ජාය තිබ්බච්ඡන්දො අනුඤ්ඤාතො සමානො කතිපාහං ඝරෙයෙව විලම්බිත්වා කායබලඤ්ච අග්ගහෙසීති? අනුමතිදානෙන මාතාපිතූසු සහායකෙසු ච තුට්ඨො තෙසං චිත්තතුට්ඨත්ථං. කෙසුචි අට්ඨකථාපොත්ථකෙසු කෙචි ආචරියා ‘‘අයං සුදින්නො ජීවකවත්ථුතො පච්ඡා පංසුකූලිකධුතඞ්ගවසෙන පංසුකූලිකො ජාතො’’ති සඤ්ඤාය ‘‘ගහපතිචීවරං පටික්ඛිපිත්වා පංසුකූලිකධුතඞ්ගවසෙන පංසුකූලිකො හොතී’’ති ලිඛන්ති, තං ‘‘අචිරූපසම්පන්නො’’ති වචනෙන විරුජ්ඣති. ‘‘තථා සුදින්නො හි භගවතො ද්වාදසමෙ වස්සෙ පබ්බජිතො, වීසතිමෙ වස්සෙ ඤාතිකුලං පිණ්ඩාය පවිට්ඨො සයං පබ්බජ්ජාය අට්ඨවස්සිකො හුත්වා’’ති, ‘‘භගවතො හි බුද්ධත්තං පත්තතො පට්ඨාය යාව ඉදං වත්ථං, එත්ථන්තරෙ වීසති වස්සානි න කොචි ගහපතිචීවරං සාදියි, සබ්බෙ පංසුකූලිකාව අහෙසු’’න්ති ච වුත්තෙන අට්ඨකථාවචනෙන විරුජ්ඣති, පබ්බජ්ජාය අට්ඨවස්සිකො, න උපසම්පදාය. උපසම්පදං පන ජීවකවත්ථුතො (මහාව. 326) පච්ඡා අලත්ථ, තස්මා අවස්සිකො ඤාතිකුලං පිණ්ඩාය පවිට්ඨො සියාති චෙ? න, ‘‘අලත්ථ ඛො සුදින්නො කලන්දපුත්තො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, අලත්ථ උපසම්පද’’න්ති එකතො අනන්තරං වුත්තත්තා. පබ්බජ්ජානන්තරමෙව හි සො උපසම්පන්නො තෙරසධුතඞ්ගගුණෙ සමාදාය වත්තන්තො අට්ඨ වස්සානි වජ්ජිගාමෙ විහරිත්වා නිස්සයමුත්තත්තා සයංවසී හුත්වා ‘‘එතරහි ඛො වජ්ජී දුබ්භික්ඛා’’තිආදිතක්කවසෙන යෙන වෙසාලී තදවසරි, තස්මා ‘‘පංසුකූලිකධුතඞ්ගවසෙන පංසුකූලිකො හොතී’’ති එත්තකොයෙව පාඨො යෙසු පොත්ථකෙසු දිස්සති, සොව පමාණතො ගහෙතබ්බො. ‘‘ආරඤ්ඤිකො හොතී’’ති ඉමිනා පඤ්ච සෙනාසනපටිසංයුත්තානි සඞ්ගහිතානි නෙසජ්ජිකඞ්ගඤ්ච විහාරසභාගත්තා, ‘‘පිණ්ඩපාතිකො’’ති ඉමිනා පඤ්ච පිණ්ඩපාතපටිසංයුත්තානි, ‘‘පංසුකූලිකො’’ති ඉමිනා ද්වෙ චීවරපටිසංයුත්තානි සඞ්ගහිතානීති. ඤාතිඝරූපගමනකාරණදීපනාධිප්පායතො සපදානචාරිකඞ්ගං විසුං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘මා අතිහරාපෙසු’’න්ති කාලබ්‍යත්තයවසෙන වුත්තං. ධම්මස්සන්තරායකරතරත්තා ‘‘ඉමං නය’’න්ති අනයොයෙව.

යෙභුය්‍යෙන හි සත්තානං, විනාසෙ පච්චුපට්ඨිතෙ;

අනයො නයරූපෙන, බුද්ධිමාගම්ම තිට්ඨති.

36. අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙති එත්ථ දුවිධං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං. කථං? ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යාථා’’ති එවං සඋද්දෙසානුද්දෙසභෙදතො දුවිධං. තත්ථ පාතිමොක්ඛෙ සරූපතො ආගතා පඤ්ච ආපත්තික්ඛන්ධා සඋද්දෙසපඤ්ඤත්ති නාම. සාපි දුවිධා සපුග්ගලාපුග්ගලනිද්දෙසභෙදතො. තත්ථ යස්සා පඤ්ඤත්තියා අන්තො ආපත්තියා සහ, විනා වා පුග්ගලො දස්සිතො, සා සපුග්ගලනිද්දෙසා. ඉතරා අපුග්ගලනිද්දෙසාති වෙදිතබ්බා. සපුග්ගලනිද්දෙසාපි දුවිධා දස්සිතාදස්සිතාපත්තිභෙදතො. තත්ථ අදස්සිතාපත්තිකා නාම අට්ඨ පාරාජිකා ධම්මා. ‘‘පාරාජිකො හොති අසංවාසො’’ති හි පුග්ගලොව තත්ථ දස්සිතො, නාපත්ති. දස්සිතාපත්තිකා නාම භික්ඛුනීපාතිමොක්ඛෙ ‘‘සත්තරස සඞ්ඝාදිසෙසා ධම්මා නිස්සාරණීයං සඞ්ඝාදිසෙස’’න්ති හි තත්ථ ආපත්ති දස්සිතා සද්ධිං පුග්ගලෙන, තථා අපුග්ගලනිද්දෙසාපි දස්සිතාදස්සිතාපත්තිතොව දුවිධා. තත්ථ අදස්සිතාපත්තිකා නාම සෙඛියා ධම්මා. සෙසා දස්සිතාපත්තිකාති වෙදිතබ්බා. සාපි දුවිධා අනිද්දිට්ඨකාරකනිද්දිට්ඨකාරකභෙදතො. තත්ථ අනිද්දිට්ඨකාරකා නාම සුක්කවිස්සට්ඨි මුසාවාද ඔමසවාද පෙසුඤ්ඤ භූතගාම අඤ්ඤවාදක උජ්ඣාපනක ගණභොජන පරම්පරභොජන සුරාමෙරය අඞ්ගුලිපතොදක හසධම්ම අනාදරිය තලඝාතකජතුමට්ඨක සික්ඛාපදානං වසෙන පඤ්චදසවිධා හොන්ති. සෙසානං පුග්ගලනිද්දෙසානං වසෙන නිද්දිට්ඨකාරකා වෙදිතබ්බා.

අනුද්දෙසපඤ්ඤත්තිපි පදභාජනන්තරාපත්තිවිනීතවත්ථුපටික්ඛෙපපඤ්ඤත්තිඅවුත්තසිද්ධිවසෙන ඡබ්බිධා හොන්ති. තත්ථ ‘‘යෙභුය්‍යෙන ඛායිතං ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති (පාරා. 61) එවමාදිකා පදභාජනියෙ සන්දිස්සමානාපත්ති පදභාජනසික්ඛාපදං නාම. ‘‘න ත්වෙව නග්ගෙන ආගන්තබ්බං, යො ආගච්ඡෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’තිආදිකා (පාරා. 517) අන්තරාපත්තිසික්ඛාපදං නාම. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, දිවා පටිසල්ලීයන්තෙන ද්වාරං සංවරිත්වා පටිසල්ලීයිතු’’න්ති (පාරා. 75) එවමාදිකා විනීතවත්ථුසික්ඛාපදං නාම. ‘‘ලොහිතුප්පාදකො, භික්ඛවෙ, අනුපසම්පන්නො න උපසම්පාදෙතබ්බො, උපසම්පන්නො නාසෙතබ්බො’’ති (මහාව. 114) එවමාදිකා පටික්ඛෙපසික්ඛාපදං නාම. ඛන්ධකෙසු පඤ්ඤත්තදුක්කටථුල්ලච්චයානි පඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදං නාම. ‘‘යා පන භික්ඛුනී නච්චං වා ගීතං වා වාදිතං වා දස්සනාය ගච්ඡෙය්‍ය, පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 834) ඉමිනා වුත්තෙන ‘‘යා පන භික්ඛුනී නච්චෙය්‍ය වා ගායෙය්‍ය වා වාදෙය්‍ය වා පාචිත්තිය’’න්ති එවමාදිකං යං කිඤ්චි අට්ඨකථාය දිස්සමානං ආපත්තිජාතං, විනයකම්මං වා අවුත්තසිද්ධිසික්ඛාපදං නාම. ඡබ්බිධම්පෙතං ඡහි කාරණෙහි උද්දෙසාරහං න හොතීති අනුද්දෙසසික්ඛාපදං නාමාති වෙදිතබ්බං. සෙය්‍යථිදං – පඤ්චහි උද්දෙසෙහි යථාසම්භවං විසභාගත්තා ථුල්ලච්චයදුබ්භාසිතානං, සභාගවත්ථුකම්පි දුක්කටථුල්ලච්චයද්වයං අසභාගාපත්තිකත්තා, අන්තරාපත්තිපඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදානං නානාවත්ථුකාපත්තිකත්තා, පටික්ඛෙපසික්ඛාපදානං කෙසඤ්චි විනීතවත්ථුපඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදානඤ්ච අදස්සිතාපත්තිකත්තා, අදස්සිතවත්ථුකත්තා භෙදානුවත්තකථුල්ලච්චයස්ස, අදස්සිතාපත්තිවත්ථුකත්තා අවුත්තසිද්ධිසික්ඛාපදානන්ති. එත්තාවතා ‘‘දුවිධං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං උද්දෙසානුද්දෙසභෙදතො’’ති යං වුත්තං, තං සමාසතො පකාසිතං හොති.

තත්ථ අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙති සඋද්දෙසසික්ඛාපදං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. එකච්චෙ ආචරියා එවං කිර වණ්ණයන්ති ‘‘චත්තාරො පාරාජිකා කතිවස්සාභිසම්බුද්ධෙන භගවතා පඤ්ඤත්තාතිආදිනා පුච්ඡං කත්වා තෙසු පඨමපාරාජිකො වෙසාලියං පඤ්ඤත්තො පඤ්චවස්සාභිසම්බුද්ධෙන හෙමන්තානං පඨමෙ මාසෙ දුතියෙ පක්ඛෙ දසමෙ දිවසෙ අඩ්ඪතෙය්‍යපොරිසාය ඡායාය පුරත්ථාභිමුඛෙන නිසින්නෙන අඩ්ඪතෙරසානං භික්ඛුසතානං මජ්ඣෙ සුදින්නං කලන්දපුත්තං ආරබ්භ පඤ්ඤත්තො’’ති, තං න යුජ්ජති, කස්මා? –

යස්මා ද්වාදසමං වස්සං, වෙරඤ්ජායං වසි ජිනො;

තස්මිඤ්ච සුද්ධො සඞ්ඝොති, නෙව පාරාජිකං තදා.

ථෙරස්ස සාරිපුත්තස්ස, සික්ඛාපඤ්ඤත්තියාචනා;

තස්මිං සිද්ධාති සිද්ධාව, ගරුකාපත්ති නො තදා.

ඔවාදපාතිමොක්ඛඤ්ච, කිං සත්ථා චතුවස්සිකො;

පටික්ඛිපි කිමාණඤ්ච, සමත්තං අනුජානි සො.

අජාතසත්තුං නිස්සාය, සඞ්ඝභෙදමකාසි යං;