1. චීවරවග්ගො

1. පඨමකථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා

459. සමිතාවිනාති සමිතා’නෙන කිලෙසාති සමිතාවී, තෙන සමිතාවිනා. ‘‘තීණි චීවරානී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘තිචීවර’’න්ති වුත්තං. සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බො දිගුනෙකවචනන්ති එත්ථ ලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. තං පන අධිට්ඨිතස්සපි අනධිට්ඨිතස්සපි නාමං ‘‘එකරත්තම්පි චෙ භික්ඛු තිචීවරෙන විප්පවසෙය්‍යා’’තිආදීසු තිචීවරාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨිතස්ස නාමං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තිචීවරං අධිට්ඨාතු’’න්ති (මහාව. 358) එත්ථ අනධිට්ඨිතස්ස නාමං, ඉධ තදුභයම්පි සම්භවති. ‘‘භගවතා භික්ඛූනං තිචීවරං අනුඤ්ඤාතං හොතී’’ති එත්ථ අධිට්ඨිතමෙව. ‘‘අඤ්ඤෙනෙව තිචීවරෙන ගාමං පවිසන්තී’’ති එත්ථ අනධිට්ඨිතමෙව. එකස්මිංයෙව හි චීවරෙ තිචීවරාධිට්ඨානං රුහති, න ඉතරස්මිං පත්තාධිට්ඨානං විය, තස්මා ඉතරං අතිරෙකට්ඨානෙ තිට්ඨති. තෙන වුත්තං ‘‘කථඤ්හි නාම ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ අතිරෙකචීවරං ධාරෙස්සන්තී’’තිආදි.

460-1. පඨමපඤ්ඤත්තියා පනෙත්ථ එකරත්තම්පි අතිරෙකචීවරං ධාරෙය්‍ය, නිස්සග්ගියං වුත්තං හොති, තතො පරං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං ධාරෙතුං. එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යාථ ‘දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං ධාරෙතබ්බං, තං අතික්කාමයතො නිස්සග්ගියං පාචිත්තිය’’’න්ති එවං භගවා පරිපුණ්ණං සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙසි. අථ පච්ඡිමබොධියං අජාතසත්තුකාලෙ කථිනං අනුඤ්ඤාතං, තතො පට්ඨාය භික්ඛූ ඉදං සික්ඛාපදං ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං භික්ඛුනා උබ්භතස්මිං කථිනෙ දසාහ…පෙ… පාචිත්තිය’’න්ති උද්දිසන්ති, එස නයො දුතියතතියකථිනෙසුපි. තථාපි කඞ්ඛාවිතරණියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘දසාහපරමන්ති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්තී’’ති එත්තකංයෙව වුත්තං, තස්මා ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං භික්ඛුනා උබ්භතස්මිං කථිනෙ’’ති වචනං න පඤ්ඤත්ති, න ච අනුපඤ්ඤත්තීති සිද්ධං. න හි පඤ්ඤත්තිවත්ථුස්මිං, අනුපඤ්ඤත්තිවත්ථුම්හි වා කථිනාධිකාරො දිස්සතීති යථාවුත්තනයොව සාරොති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. අථාපි සියා ‘‘කථිනස්සුප්පත්තිකාලතො පට්ඨාය භගවතො වචනං අනුපඤ්ඤත්තිභාවෙන වුත්ත’’න්ති. යදි එවං ද්වෙ අනුපඤ්ඤත්තියො සියුං, තතො පරිවාරෙ (පරි. 24) ‘‘එකා අනුපඤ්ඤත්තී’’තිවචනවිරොධො. අපිච යථාවුත්තනයදීපනත්ථං ඉධ තං වචනං පඨමපඤ්ඤත්තිකාලෙ අවත්වා පච්ඡා වුත්තං. එත්ථ සාධිතත්තා දුතියතතියෙසු පච්ඡා වුත්තපඨමපඤ්ඤත්තීසු එවං වුත්තං. අඤ්ඤථා තත්ථපි තං වචනං පච්ඡා වත්තබ්බං සියා. අනුගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘පච්ඡා වුත්තභාවං සන්ධාය නිට්ඨිතචීවරස්මින්තිආදීසු අනුපඤ්ඤත්තී’’ති වුත්තං. සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං පෙමං, අරහන්තානං ගාරවො. දසමං වා නවමං වාති එත්ථ භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං.

462-3. නිට්ඨිතචීවරස්මින්ති ඉදං කෙවලං චීවරපලිබොධාභාවමත්තදීපනත්ථං වුත්තං, තස්මා ‘‘නට්ඨං වා විනට්ඨං වා දඩ්ඪං වා චීවරාසා වා උපච්ඡින්නා’’ති වුත්තං. යදි දසාහපරමං ධාරෙතබ්බචීවරදස්සනත්ථං වුත්තං සියා, නට්ඨාදිකං සො ධාරෙය්‍ය. ධාරණඤ්චෙත්ථ ඨපනං, පරිභොගො වා. තං ද්වයං කතෙපි යුජ්ජති, අකතෙපි යුජ්ජති, තස්මා ‘‘කතං වා හොතී’’තිපි න වත්තබ්බං. න හි කතමෙව අතික්කාමයතො නිස්සග්ගියන්ති, තස්මා යං චීවරං උපාදාය ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මි’’න්ති වුත්තං. තම්පි උබ්භතස්මිං කථිනෙ දසාහපරමං කාලං ධාරෙතබ්බන්ති අත්ථො න ගහෙතබ්බො. තඤ්හි චීවරං සන්තඤ්චෙ, උබ්භතස්මිං කථිනෙ එකදිවසම්පි පරිහාරං න ලබ්භති. අපිච ‘‘චීවරං නාම විකප්පනුපගං පච්ඡිම’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ච කතං නාම හොති, තස්මාපි න තං සන්ධාය ධාරෙතබ්බන්ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං අසම්භවතො.

අනුගණ්ඨිපදෙ පනෙතං වුත්තං ‘‘තත්ථ සියා – තස්ස භික්ඛුනො චීවරං නට්ඨාදීසු අඤ්ඤතරං යදි භවෙය්‍ය, කතමං චීවරං දසාහපරමං ධාරෙය්‍ය. යස්මා ධාරෙතබ්බචීවරං නත්ථි, තස්මා අත්ථුද්ධාරවසෙන කරණපලිබොධදස්සනත්ථං ‘නට්ඨං වා’තිආදිපදානි වුත්තානි. අයං පනත්ථො ‘නට්ඨං වා’තිආදිනා නයෙන වුත්තචීවරානං අඤ්ඤතරස්මිං චීවරෙ අසති ගහෙතබ්බො, සති තං දසාහපරමං අතික්කාමයතො නිස්සග්ගියං. එස නයො සබ්බත්ථ. ‘කතං වා හොතී’ති වුත්තචීවරමෙවාධිප්පෙතං. කස්මා පන කතචීවරං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතන්ති න වුත්තන්ති චෙ? පාකටත්තා. කථං? නට්ඨවිනට්ඨචීවරාදීනං ධාරණස්ස අභාවතො කතචීවරමෙව ඉධාධිප්පෙතන්ති පාකටං. යථා කිං? යථා පඨමානියතෙ මෙථුනකායසංසග්ගරහොනිසජ්ජානමෙවාගතත්තා සොතස්ස රහො අත්ථුද්ධාරවසෙන වුත්තොති පාකටො, තස්මා ‘චක්ඛුස්ස රහො ඉතරස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතො’ති න වුත්තො. එවංසම්පදමිදන්ති වෙදිතබ්බං. ‘කතං වා හොතී’ති ඉදං න වත්තබ්බං, කස්මා? අකතං අතික්කාමයතොපි නිස්සග්ගියත්තා, කිඤ්චාපි නිස්සග්ගියං හොති, ඉධ පන තිචීවරාධිට්ඨානමධිප්පෙතං. තස්මිං තිචීවරාධිට්ඨානෙ අකතං, අරජිතං, අකප්පියකතඤ්ච ‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’තිආදිනා නයෙන අධිට්ඨාතුං න වට්ටති, තදත්ථදීපනත්ථං ‘කතං වා හොතී’ති වුත්තං. ඉතරථා ‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං පටිලද්ධෙ’ති වදෙය්‍ය, එවං සන්තෙ තිචීවරං දසාහං අතික්කාමයතො නිස්සග්ගියන්ති කථං පඤ්ඤායතීති චෙ? වචනප්පමාණතො. ‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තිචීවරං අධිට්ඨාතුං න විකප්පෙතු’න්ති වුත්තත්තා ඉධාපි ‘අතිරෙකචීවරං නාම අනධිට්ඨිත’න්ති එත්තකමෙව වත්තබ්බං සියා. යස්මා ‘කතං වා හොතී’ති වචනෙන ඉධාධිප්පෙතචීවරෙන සද්ධිං සෙසම්පි දසාහපරමතො උත්තරි ධාරෙතුං න ලබ්භතීති අනුජානන්තො ‘අතිරෙකචීවරං නාම අනධිට්ඨිතං අවිකප්පිත’න්ති ආහ. තත්ථ සියා – යථා ‘අවිකප්පිත’න්ති අත්ථුද්ධාරවසෙන වුත්තං, තථා ‘විකප්පනුපගං පච්ඡිම’න්තිපි. කස්මා? යස්මා තිචීවරමෙව දසාහපරමං ධාරෙතබ්බං ‘නිට්ඨිතචීවරස්මි’න්තිආදිඅනුපඤ්ඤත්තිවසෙන. ඉතරථා එකාහාතික්කමෙපි නිස්සග්ගියං හොති ‘යො පන, භික්ඛු, අතිරෙකචීවරං ධාරෙය්‍ය, නිස්සග්ගියං පාචිත්තිය’න්ති වචනතො. න තිචීවරතො අඤ්ඤම්පි චීවරං දසාහපරමං ධාරෙතබ්බං, තතො පරං නිස්සග්ගියං ‘අන්තොදසාහ’න්ති වුත්තත්තා. යථාහ ‘අනාපත්ති අන්තොදසාහං අධිට්ඨෙති, විකප්පෙතී’ති, ඉතරථා ‘අන්තොදසාහං අධිට්ඨෙතී’ති වචනමත්තමෙව භවෙය්‍ය, තස්මා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙව අත්ථො ගහෙතබ්බො. ඉදං සබ්බං අපරෙ වදන්තී’’ති. එත්ථ අන්තොකථිනෙ උප්පන්නචීවරං කතමෙව සන්තඤ්චෙ, දසාහපරමං ධාරෙතබ්බන්ති ඉදඤ්චිමස්ස සාධනත්ථං වුත්තවචනඤ්ච පරතො ඉධෙව වුත්තවිචාරණාය යථාවුත්තයුත්තියා ච විරුජ්ඣතීති න ගහෙතබ්බං.

ඉධෙව වුත්තවිචාරණා නාම – ‘‘ස්වෙ කථිනුද්ධාරො භවිස්සතී’’ති අජ්ජ උප්පන්නචීවරං තදහෙව අනධිට්ඨහන්තස්ස අරුණුග්ගමනෙ නිස්සග්ගියං. කස්මා? ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මි’’න්තිආදිනා සික්ඛාපදස්ස වුත්තත්තා. අන්තොකථිනෙ අතිරෙකදසාහම්පි පරිහාරං ලභති, කථිනතො උද්ධං එකදිවසම්පි න ලභති. යථා කිං? යථා අත්ථතකථිනො සඞ්ඝො අත්ථතදිවසතො පට්ඨාය යාව උබ්භාරා එකදිවසාවසෙසෙපි කථිනුබ්භාරෙ ආනිසංසං ලභති, පුනදිවසෙ න ලභති. සචෙ සතිසම්මොසා භාජනීයචීවරං න භාජිතං, පුනදිවසෙ අනත්ථතකථිනානම්පි සාධාරණං හොති. දිවසා චෙ සාවසෙසා, අත්ථතකථිනස්සෙව සඞ්ඝස්ස පාපුණාති, එවමෙව අත්ථතදිවසතො පට්ඨාය යාව උබ්භාරා අනධිට්ඨිතං අවිකප්පිතං වට්ටති අනුඤ්ඤාතදිවසබ්භන්තරත්තා. කථිනදිවසො ගණනුපගො හොති, උබ්භතදිවසතො පට්ඨාය දසාහපරමං කාලං උප්පන්නචීවරං පරිහාරං ලභති, තතො පරං න ලභති. කස්මා? ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං ධාරෙතු’’න්ති වචනතො. අන්තොකථිනෙපි එකාදසෙ අරුණුග්ගමනෙ නිස්සග්ගියප්පසඞ්ගං ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං උබ්භතස්මිං කථිනෙ’’ති අයං අනුපඤ්ඤත්ති වාරෙත්වා ඨිතා, න ච තෙ දිවසෙ අදිවසෙ අකාසීති. තථා තතියකථිනෙ ච විචාරිතං ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං භික්ඛුනා උබ්භතස්මිං කථිනෙ භික්ඛුනො පනෙව අකාලචීවරං උප්පජ්ජෙය්‍යා’ති වදන්තෙන භගවතා යං මයා හෙට්ඨා පඨමසික්ඛාපදෙ ‘දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං ධාරෙතබ්බ’න්ති අනුඤ්ඤාතං, තම්පි කථිනමාසතො බහි උප්පන්නමෙව, න අන්තොති දීපිතං හොතී’’ති ච, ‘‘‘කාලෙපි ආදිස්ස දින්නං එතං අකාලචීවර’න්ති (පාරා. 500) වචනතො කථිනුබ්භාරතො උද්ධං දසාහපරිහාරං න ලභතීති දීපිතං හොති, තෙහි සද්ධිං පුන කථිනුබ්භාරතො උද්ධං පඤ්ච දිවසානි ලභතීති පසඞ්ගොපි ‘නිට්ඨිතචීවර…පෙ… ඛිප්පමෙව කාරෙතබ්බ’න්ති අකාලචීවරස්ස උප්පත්තිකාලං නියමෙත්වා වුත්තත්තා වාරිතො හොති. තදුභයෙන කථිනබ්භන්තරෙ උප්පන්නචීවරං කථිනුබ්භාරතො උද්ධං එකදිවසම්පි පරිහාරං න ලභතීති සිද්ධං හොතී’’ති ච. තස්මා දුවිධම්පෙතං විචාරණං සන්ධාය අම්හෙහි ‘‘ඉධෙව වුත්තවිචාරණාය යථාවුත්තයුත්තියා ච විරුජ්ඣතීති න ගහෙතබ්බ’’න්ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

එත්ථාහ – ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං උබ්භතස්මිං කථිනෙ’’ති ඉදං භුම්මං කිං චීවරස්ස උප්පත්ති නියමෙති, උදාහු ධාරණං, උදාහු උභයන්ති, කිඤ්චෙත්ථ, යදි උප්පත්තිං නියමෙති, පච්ඡිමකත්තිකමාසෙ එව උබ්භතස්මිං කථිනෙ උප්පන්නචීවරං තතො පට්ඨාය දසාහං ධාරෙතබ්බං අනිට්ඨිතෙපි තස්මිං මාසෙති ආපජ්ජති. අථ ධාරණං නියමෙති, අන්තොකථිනෙ උප්පන්නචීවරං උබ්භතෙපි දසාහපරමං ධාරෙතබ්බන්ති ආපජ්ජති. අථ උභයං නියමෙති, තතියකථිනෙ විය විසෙසෙත්වා වත්තබ්බන්ති? වුච්චතෙ – කාමං උභයං නියමෙති, න පන විසෙසනෙ පයොජනං අත්ථි. යං අන්තොකථිනෙ උප්පන්නචීවරං සන්ධාය ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මි’’න්ති වුත්තං, න තං සන්ධාය ‘‘ධාරෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං, සාධිතඤ්හෙතං. ‘‘කතං වා හොතී’’තිආදිවචනතො තදත්ථසිද්ධි, තෙන පුන විසෙසනෙ පයොජනං නත්ථි, න හි කතමෙව නිස්සග්ගියං කරොති, න ච නට්ඨාදිකං ධාරෙතුං සක්කාති. යෙන වා අධිප්පායෙන භගවතා ඉදං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, සො අධිප්පායො තතියකථිනෙ පකාසිතොති වෙදිතබ්බො. කස්මා තත්ථ පකාසිතොති චෙ? විසෙසවිධානදස්සනාධිප්පායතො. විසෙසවිධානඤ්හි ‘‘නො චස්ස පාරිපූරී’’තිආදි. තත්ථාපි ‘‘චීවරං උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති අවත්වා ‘‘අකාලචීවරං උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති විසෙසනෙන උබ්භතෙපි කථිනෙ කාලචීවරං අත්ථීති දීපෙති. කිඤ්චෙතං? පච්ඡිමකත්තිකමාසෙ උප්පන්නචීවරං, තෙනෙව තත්ථ ‘‘අනත්ථතෙ කථිනෙ එකාදසමාසෙ උප්පන්න’’න්ති වුත්තං, තස්මා උප්පත්තිනියමෙ වුත්තදොසාභාවසිද්ධි. යඤ්ච තත්ථ ‘‘කාලෙපි ආදිස්ස දින්නං එතං අකාලචීවරං නාමා’’ති වුත්තං, තස්ස ද්වෙ අත්ථවිකප්පා. ආදෙසවසෙන ‘‘අකාලචීවර’’න්ති ලද්ධසඞ්ඛ්‍යම්පි කාලෙ උප්පන්නත්තා කාලපරිහාරං ලභති, පගෙවානාදෙසන්ති අයං පඨමො විකප්පො උප්පත්තිනියමෙ වුත්තදොසාභාවමෙව උපත්ථම්භෙති. තථා ආදෙසවසෙන අකාලචීවරසඞ්ඛ්‍යං ගතං චීවරකාලෙ උප්පන්නත්තා චීවරකාලතො පරං දසාහපරිහාරං න ලභති, පගෙවානාදෙසන්ති අයං දුතියො ධාරණනියමෙ වුත්තදොසාභාවමෙව උපත්ථම්භෙති. යදි එවං ආදෙසවසෙන අකාලචීවරස්ස අකාලචීවරතා කිමත්ථිකාති චෙ? සඞ්ඝුද්දෙසිකස්ස තස්ස අත්ථතකථිනස්සපි භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සාධාරණභාවත්ථිකාති වෙදිතබ්බා.

අපිච පුග්ගලස්ස කථිනදිවසාපි දිවසාව. එවං ගණනුපගත්තා අකාලචීවරසඞ්ඛයාපටිලාභානුභාවෙන ‘‘උබ්භතස්මිං කථිනෙ’’ති වචනාපෙක්ඛස්ස අනිස්සග්ගියත්තා තදනුලොමත්තා ‘‘කාලචීවරස්සපී’’ති එවං සබ්බථා චතුබ්බිධං එත්ථ වචනන්ති වෙදිතබ්බං. අපිච අත්ථි එකච්චෙන කථිනුද්ධාරෙන උබ්භතෙ කථිනෙ උප්පන්නං එකච්චස්ස භික්ඛුනො කාලචීවරං හොති, එකච්චස්ස අකාලචීවරං, තං සීමාතික්කන්තස්ස, නො උබ්භාරගතං. තං ද්වින්නං වසෙන උබ්භතෙ උප්පන්නං ඨපෙත්වා ඉතරෙසං අඤ්ඤතරෙන උබ්භතෙ උප්පන්නන්ති වෙදිතබ්බං. තඤ්හි යස්ස උබ්භතං, තස්ස අකාලචීවරං, ඉතරස්ස කාලචීවරං. තථා අත්ථි එකච්චෙන කථිනුද්ධාරෙන උබ්භතෙ කථිනෙ උප්පන්නං සබ්බස්සපි අකාලචීවරමෙව හොති. තං යථාඨපිතං වෙදිතබ්බං. තථා අත්ථි උබ්භතස්මිං කථිනෙ උප්පන්නං ඨපෙත්වා වස්සානස්ස පච්ඡිමෙ මාසෙ උප්පන්නං. තථා අත්ථි උබ්භතස්මිං කථිනෙ උප්පන්නං අකාලචීවරං, තං හෙමන්තෙ, ගිම්හෙ වා උප්පන්නන්ති වෙදිතබ්බං. එවං පුග්ගලකාලභෙදතො බහුවිධත්තා උප්පන්නස්ස ‘‘උබ්භතස්මිං කථිනෙ උප්පන්න’’න්ති න වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අනෙකංසිකත්තා ඉමම්පි අත්ථවිකප්පං දස්සෙතුං ‘‘උබ්භතස්මිං කථිනෙති භික්ඛුනො කථිනං උබ්භතං හොතී’’ති. එත්තාවතා සිද්ධෙපි ‘‘අට්ඨන්නං මාතිකානං අඤ්ඤතරායා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ධාරයාමී’’ති භික්ඛුනීවිභඞ්ගෙ ආගතොති වත්තබ්බො. ‘‘එව’’න්ති වචනෙන වචනභෙදො තත්ථ නත්ථීති වුත්තං හොති.

‘‘විකප්පනුපගං පච්ඡිම’’න්ති ඉදං සබ්බසඞ්ගාහිකත්තා වුත්තං. ‘‘අධිට්ඨානුපගං පච්ඡිම’’න්ති අසබ්බසඞ්ගාහිකං. න හි යත්තකං සඞ්ඝාටි අධිට්ඨානුපගං පච්ඡිමං, තත්තකං අන්තරවාසකාදි අධිට්ඨානුපගං පච්ඡිමං හොති අධිට්ඨානස්ස බහුවිධත්තා. න එවං විකප්පනාය භෙදො තස්සා එකවිධත්තාති වෙදිතබ්බං. ‘‘එකාදසෙ අරුණුග්ගමනෙ නිස්සග්ගිය’’න්ති අන්තිමං ඨපෙත්වා තතො පුරිමතරස්මින්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. අන්තිමං නාම අපරකත්තිකාය පඨමාරුණුග්ගමනං. තඤ්හි කාලත්තා නිස්සග්ගියං න කරොති, තෙනෙවාහ අච්චෙකචීවරසික්ඛාපදට්ඨකථායං ‘‘ඡට්ඨිතො පට්ඨාය පන උප්පන්නං අනච්චෙකචීවරම්පි පච්චුද්ධරිත්වා ඨපිතචීවරම්පි එතං පරිහාරං ලභතියෙවා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.646-9). ඉමංයෙව නයං සන්ධාය ‘‘අච්චෙකචීවරස්ස අනත්ථතෙ කථිනෙ එකාදසදිවසාධිකො මාසො, අත්ථතෙ කථිනෙ එකාදසදිවසාධිකා පඤ්ච මාසා, තතො පරං එකදිවසම්පි පරිහාරො නත්ථී’’ති තත්ථෙවාහ. ඉමස්මිං නයෙ සිද්ධෙ අනච්චෙකචීවරං ද්වාදසාහෙ න ලභතීති සිද්ධමෙව හොති. තතො ‘‘අනච්චෙකචීවරෙ අනච්චෙකචීවරසඤ්ඤී, අනාපත්තී’’ති (පාරා. 650) එත්ථ අච්චෙකචීවරසදිසෙ අඤ්ඤස්මිං අනධිට්ඨිතෙති සිද්ධං හොති. තත්ථ පන ‘‘පඤ්ච මාසා’’ති උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවචනං. වස්සිකසාටිකඤ්ච අවස්සිකසාටිකභාවං පත්වා එකාදසමාසෙ පරිහාරං ලභතීති වෙදිතබ්බං.

දසාහාතික්කන්තං නිස්සග්ගියන්ති එත්ථ ආපත්තිවුට්ඨානෙ ‘‘දසාහප්පටිච්ඡන්නං පක්ඛඅතිරෙකපක්ඛමාසඅතිරෙකමාසපටිච්ඡන්න’’න්තිආදිවචනභෙදො විය, න ඉධ වචනභෙදො, තස්මා සංවච්ඡරාතික්කන්තම්පි දසාහාතික්කන්තමෙව නාම, තථා දුතියකථිනෙපි සංවච්ඡරවිප්පවුත්ථම්පි රත්තිවිප්පවුත්ථමෙව. තතියෙ සංවච්ඡරාතික්කන්තම්පි මාසාතික්කන්තමෙව නාමාති වෙදිතබ්බං. ‘‘අනධිට්ඨිතෙ අධිට්ඨිතසඤ්ඤී නිස්සග්ගියං පාචිත්තිය’’න්ති ඉදමෙකස්ස තිකපාචිත්තියස්ස ආදිපදදීපනං. එස නයො අවිකප්පිතෙතිආදීසුපි, තස්මා එත්ථ අට්ඨසු තිකච්ඡෙදෙසු එකං විත්ථාරෙත්වා ඉතරෙසං එකෙකමාදිපදං විත්ථාරෙහ්වා ද්වෙ ද්වෙ භගවතාව සඞ්ඛිත්තත්තාති බහූසුපි තිකච්ඡෙදෙසු සම්භවන්තෙසු එකො එව වුච්චති, ‘‘අයං විනයස්ස ධම්මතා’’ති වදන්ති. දුක්කටවාරෙසු පන එකං දුක්කටං විත්ථාරෙත්වා සෙසානි සත්ත තථෙව සඞ්ඛිත්තානි. තථා අන්තිමන්තිමො එකෙකො අනාපත්තිකොට්ඨාසොති වෙදිතබ්බං.

අනාපත්ති අන්තොදසාහන්ති අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – තං දසාහපරමං ධාරෙතබ්බං. තං අතිරෙකචීවරං යථාසකං අධිට්ඨානං අන්තොදසාහං අධිට්ඨෙති වා විකප්පෙති වා විස්සජ්ජෙති වා අත්තනො ධම්මතාය නස්සති වා විනස්සති වා ඩය්හති වා අඤ්ඤො වා තං අච්ඡින්දිත්වා ගණ්හාති විස්සාසන්තො වා ගණ්හාති පාචිත්තියතො අනාපත්ති. දුක්කටතො පන සියා ආපත්ති සියා අනාපත්ති සඤ්ඤාභෙදෙන. අන්තිමානං පනෙත්ථ ද්වින්නං පදානං වසෙන අනච්ඡින්නෙ අච්ඡින්නසඤ්ඤී නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං. අවිස්සාසග්ගාහෙ විස්සාසග්ගාහසඤ්ඤී නිස්සග්ගියං පාචිත්තියන්තිආදිකා ද්වෙ තිකපාචිත්තියා, ද්වෙ ච දුක්කටා සඞ්ඛිත්තාති වෙදිතබ්බා. එත්ථ හි යදි අන්තොදසාහං අධිට්ඨෙති, දසාහපරමං අරුණං අතික්කමිත්වා තස්ස දිවසභාගෙ අධිට්ඨහතීති වෙදිතබ්බං. අයං තාව පාළිවිනිච්ඡයො.

අට්ඨකථායං පන ඉතො ගරුකතරානීතිආදිම්හි අයං චොදනාපුබ්බඞ්ගමො විනිච්ඡයො – ගණ්ඨිපදෙ පනස්ස ඉතො නිස්සට්ඨචීවරදානතො ගරුකම්පි ඤත්තිදුතියකම්මං යථා අපලොකනෙන කරොන්ති, එවමිදං ඤත්තියා කත්තබ්බම්පි පකතිවචනෙන වට්ටතීති. යදි එවං පරිවාරෙ කම්මවග්ගස්ස අට්ඨකථායං ‘‘ඤත්තිකම්මම්පි එකං ඤත්තිං ඨපෙත්වාව කාතබ්බං, අපලොකනකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බ’’න්ති (පරි. අට්ඨ. 482) යං වුත්තං, තෙන විරුජ්ඣෙය්‍ය. තෙනෙතං වුච්චති ‘‘තෙසං එතං අනුලොම’’න්ති, තස්මා අනුලොමනයෙනෙව තං වුත්තං. නියමං පන යථා ද්වින්නං පාරිසුද්ධිඋපොසථො විනා ඤත්තියා හොති, එවං ද්වින්නං නිස්සට්ඨචීවරදානම්පීති වදාම, තස්මා ‘‘ආයස්මතො දෙමා’’ති වත්තුං වට්ටති. කථං පනෙතං ඤාතබ්බන්ති? තදනුලොමත්තාති. එකදෙවෙදං ඤත්තිකම්මං අපලොකනෙනාපි කාතුං වට්ටතීති සාධනන්ති වෙදිතබ්බන්ති ආචරියො. අනුගණ්ඨිපදෙ පනෙත්ථ චොදනං කත්වා ‘‘එතං සාධිතං. ඤත්තිකම්මං එකං ඤත්තිං ඨපෙත්වාව කාතබ්බ’’න්ති පාළියා ආගතං සන්ධාය වුත්තං, ඉදං පන පාළියං නාගතං, ලෙසතො ආහරිත්වා වුත්තන්ති කත්වා එතං අපලොකනෙනාපි වට්ටතීති.

468. එස නයොති අඤ්ඤෙසං චීවරෙසු උපචිකාදීහි ඛායිතෙසු මමපි ඛායිතානීතිආදි. ‘‘අඤ්ඤෙන කතං…පෙ… සාධක’’න්ති වචනතො සමානජාතිකං, එකත්ථජාතිකඤ්ච තතියකථිනං පඨමසමානමෙවාති සිද්ධං හොති.

469. තිචීවරං අධිට්ඨාතුන්ති එත්ථ තිචීවරං තිචීවරාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨාතබ්බයුත්තකං, යං වා තිචීවරාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨාතුං අවිකප්පෙතුං අනුජානාමි, තස්ස අධිට්ඨානකාලපරිච්ඡෙදාභාවතො සබ්බකාලං ඉච්ඡන්තස්ස අධිට්ඨාතුංයෙව අනුජානාමි, තං කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා විකප්පෙතුං නානුජානාමි. සති පන පච්චයෙ යදා තදා වා පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතුං වට්ටතීති ‘‘අනාපත්ති අන්තොදසාහං අධිට්ඨෙති, විකප්පෙතී’’ති වචනතො සිද්ධං හොතීති වුත්තමෙතං. වස්සිකසාටිකං තතො පරං විකප්පෙතුංයෙව නාධිට්ඨාතුං. වත්ථඤ්හි කතපරියොසිතං අන්තොචතුමාසෙ වස්සානදිවසං ආදිං කත්වා අන්තොදසාහෙ අධිට්ඨාතුං අනුජානාමි, චතුමාසතො උද්ධං අත්තනො සන්තකං කත්වා ඨපිතුකාමෙන විකප්පෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො. සුගතචීවරතො ඌනකන්ති තිණ්ණම්පි චීවරානං උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො. ‘‘තිචීවරං පන පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාතුං වට්ටතී’’ති වාදෙ පන සති තථාරූපපච්චයෙ වට්ටති. යථා සති පච්චයෙ විකප්පෙතුං වට්ටතීති සාධිතමෙතං, පගෙව අඤ්ඤෙන අධිට්ඨානෙන අධිට්ඨාතුං. ‘‘අන්තොදසාහං අධිට්ඨෙති, විකප්පෙතී’’ති අනියමතො වුත්තන්ති සඞ්ඝාටි, උත්තරාසඞ්ගො, අන්තරවාසකන්ති අධිට්ඨිතානධිට්ඨිතානං සමානමෙව නාමං. ‘‘අයං සඞ්ඝාටී’’තිආදීසු (මහාව. 126) හි අනධිට්ඨිතා වුත්තා. ‘‘තිචීවරෙන විප්පවසෙය්‍යා’’ති එත්ථ අධිට්ඨිතා වුත්තා. සාමන්තවිහාරෙ වාති ගොචරගාමතො විහාරෙති ධම්මසිරිත්ථෙරො. දූරතරෙපි ලබ්භතෙවාති ආචරියො. අනුගණ්ඨිපදෙපි ‘‘සාමන්තවිහාරෙ වාති දෙසනාසීසමත්තං, තස්මා ඨපිතට්ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වා දූරෙ ඨිතම්පි අධිට්ඨාතබ්බ’’න්ති වුත්තං. සාමන්තවිහාරො නාම යත්ථ තදහෙව ගන්ත්වා නිවත්තිතුං සක්කා. රත්තිවිප්පවාසං රක්ඛන්තෙන තතො දූරෙ ඨිතං අධිට්ඨාතුං න වට්ටති, එවං කිර මහාඅට්ඨකථායං වුත්තන්ති. කෙචි ‘‘චීවරවංසෙ ඨපිතං අඤ්ඤො පරිවත්තිත්වා නාගදන්තෙ ඨපෙති, තං අජානිත්වා අධිට්ඨහන්තස්සපි රුහති චීවරස්ස සල්ලක්ඛිතත්තා’’ති වදන්ති. අධිට්ඨහිත්වාති පරික්ඛාරචොළාදිවසෙන. මහන්තතරමෙවාතිආදි සබ්බාධිට්ඨානසාධාරණලක්ඛණං. තත්ථ පුන අධිට්ඨාතබ්බමෙවාති අධිට්ඨිතචීවරස්ස එකදෙසභූතත්තා. අනධිට්ඨිතඤ්චෙ, අධිට්ඨිතස්ස අප්පභාවෙන එකදෙසභූතං අධිට්ඨිතසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. තථා අධිට්ඨිතඤ්චෙ, අනධිට්ඨිතස්ස එකදෙසභූතං අනධිට්ඨිතසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති හි ලක්ඛණං, න කෙවලඤ්චෙත්ථ දුතියපට්ටමෙව, තතියපට්ටාදිකම්පි. යථාහ ‘‘අනුජානාමි…පෙ… උතුද්ධටානං දුස්සානං චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං…පෙ… පංසුකූලෙ යාවදත්ථ’’න්ති (මහාව. 348).

අවසෙසා භික්ඛූති වක්ඛමානකාලෙ නිසින්නා භික්ඛූ. තස්මා වට්ටතීති යථා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තිචීවරං අධිට්ඨාතුං න විකප්පෙතු’’න්ති වුත්තං, එවං පරික්ඛාරචොළම්පි වුත්තං, න තස්ස උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො වුත්තො, න ච සඞ්ඛ්‍යාපරිච්ඡෙදො, තස්මා තීණිපි චීවරානි පච්චුද්ධරිත්වා ‘‘ඉමානි චීවරානි පරික්ඛාරචොළානි අධිට්ඨාමී’’ති අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති අත්ථො. ‘‘නිධානමුඛමෙත’’න්ති කථං පඤ්ඤායතීති චෙ? ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූනං පරිපුණ්ණං හොති තිචීවරං, අත්ථො ච හොති පරිස්සාවනෙහිපි ථවිකාහිපී’’ති එතස්මිං වත්ථුස්මිං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පරික්ඛාරචොළ’’න්ති (මහාව. 358) අනුඤ්ඤාතත්තා. භික්ඛූනඤ්ච එකමෙව පරිස්සාවනං, ථවිකා වා වට්ටති, න ද්වෙ වා තීණි වාති පටික්ඛෙපාභාවතො විකප්පනුපගපච්ඡිමප්පමාණානි, අතිරෙකප්පමාණානි වා පරිස්සාවනාදීනි පරික්ඛාරානි කප්පන්තීති සිද්ධං. යදි එවං ‘‘යංනූනාහං භික්ඛූනං චීවරෙ සීමං බන්ධෙය්‍යං මරියාදං ඨපෙය්‍ය’’න්ති (මහාව. 346) වචනවිරොධොති චෙ? න, අනුසන්ධියා අජානනතො, විරොධතො ච. කිං වුත්තං හොති? චීවරක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 326 ආදයො) පඨමං ගහපතිචීවරං අනුඤ්ඤාතං, තතො පාවාරකොසියකොජවකම්බලාදි. තතො ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන සඞ්ඝස්ස උච්චාවචානි චීවරානි උප්පන්නානි හොන්ති. අථ ඛො භික්ඛූනං එතදහොසි ‘කිං නු ඛො භගවතා චීවරං අනුඤ්ඤාතං, කිං අනනුඤ්ඤාත’’’න්ති එතස්මිං වත්ථුස්මිං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඡ චීවරානි ඛොම’’න්තිආදිනා (මහාව. 339) කප්පියචීවරජාති අනුඤ්ඤාතා, න පන සඞ්ඛ්‍යාපමාණං. තතො ‘‘අද්දස භගවා…පෙ… සම්බහුලෙ භික්ඛූ චීවරෙහි උබ්භණ්ඩිතෙ සීසෙපි චීවරභිසිං කරිත්වා ඛන්ධෙපි චීවරභිසිං කරිත්වා කටියාපි චීවරභිසිං කරිත්වා ආගච්ඡන්තෙ, දිස්වාන භගවතො එතදහොසි…පෙ… යෙපි ඛො තෙ කුලපුත්තා ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ සීතාලුකා සීතභීරුකා, තෙපි සක්කොන්ති තිචීවරෙන යාපෙතුං, යංනූනාහං භික්ඛූනං චීවරෙ සීමං බන්ධෙය්‍යං මරියාදං ඨපෙය්‍යං තිචීවරං අනුජානෙය්‍ය’’න්ති (මහාව. 346) චීවරං අනුඤ්ඤාතං, තඤ්ච ඛො එකමෙව. ඡබ්බග්ගියා පන මිච්ඡා ගහෙත්වා බහූනි පරිහරිංසු. තානි නෙසං අතිරෙකට්ඨානෙ ඨිතානි හොන්ති. තතො ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං ධාරෙතු’’න්ති (මහාව. 347) අනුඤ්ඤාතං, තෙනෙතං පඤ්ඤායති. අතිරෙකානි බහූනි චීවරානි තෙ පරිහරිංසු, ‘‘තානි දසාහපරමමෙව ධාරෙතුං අනුජානාමි, න තමෙවෙක’’න්ති වදන්තෙන යා පුබ්බෙ තිචීවරාධිට්ඨානසඞ්ඛාතා චීවරෙ සීමාබද්ධා, මරියාදා ච ඨපිතා, තාය සතිපි තිචීවරබාහුල්ලපරිහරණක්කමො දස්සිතො දිවසපරිච්ඡෙදවසෙන. තතො පරං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අතිරෙකචීවරං විකප්පෙතු’’න්ති (මහාව. 347) අනුජානන්තෙන විනාපි දිවසපරිච්ඡෙදෙන අතිරෙකචීවරපරිහරණක්කමො දස්සිතොති ද්වෙපි තානි නිධානමුඛානීති සිද්ධං. තථා පරික්ඛාරචොළාධිට්ඨානම්පි සියා, අඤ්ඤථා ඉතරචීවරාධිට්ඨානානුජානනවිරොධො සියා සීමාමරියාදට්ඨපනවිරොධතො. තිචීවරාධිට්ඨානපඤ්ඤත්තියෙව තිචීවරමරියාදා හොති. තෙන වුත්තං ‘‘පාටෙක්කං නිධානමුඛමෙත’’න්ති. ‘‘පඨමං තිචීවරං තිචීවරාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨාතබ්බං, පුන පරිහරිතුං අසක්කොන්තෙන පච්චුද්ධරිත්වා පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාතබ්බං, න ත්වෙව ආදිතොව ඉදං වුත්ත’’න්ති වුත්තං. ‘‘යථා තිචීවරං පරිහරිතුං අසක්කොන්තස්ස ගිලානස්ස විප්පවාසසම්මුති අනුඤ්ඤාතා, අගිලානස්සපි සාසඞ්කසික්ඛාපදෙ (පාරා. 652) තස්ස අන්තරඝරෙ නික්ඛෙපො ච, තතොපි සති පච්චයෙ ඡාරත්තවිප්පවාසො, තතොපි අසක්කොන්තස්ස පච්චුද්ධාරො, පච්චුද්ධටම්පි අන්තොදසාහෙ අධිට්ඨාතුං, අසක්කොන්තස්ස විකප්පනා ච අනුඤ්ඤාතා. තථෙව ද්වින්නම්පි සම්මුඛාපරම්මුඛාවිකප්පනානං පරසන්තකත්තා විකප්පනපච්චයෙ අසති ‘පරික්ඛාරචොළ’න්ති අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං භගවතා අනුඤ්ඤාතං සියා, යතො තදධිප්පායඤ්ඤූ එවං වදන්තී’’ති මහාපච්චරියම්පි වුත්තං. පුබ්බෙතිආදි ‘‘පාටෙක්කං නිධානමුඛ’’න්ති වුත්තස්ස පයොගදස්සනත්ථං වුත්තං. අබද්ධසීමායං දුප්පරිහාරන්ති විකප්පනාදිඅත්ථාය උපචාරං අතික්කමිත්වාපි ගමනසම්භවතො.

වස්සිකසාටිකා අනතිරිත්තප්පමාණාති තස්සා උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදස්ස වුත්තත්තා වුත්තං. පච්චත්ථරණම්පි අධිට්ඨාතබ්බමෙවාති ‘‘ඉදං, භන්තෙ, අම්හාකං සෙනාසනස්ස උපරි අත්ථරිතබ්බ’’න්තිආදිනා දින්නං නාධිට්ඨාතබ්බං, ‘‘ඉදං තුම්හාක’’න්ති දින්නං සයං අධිප්පෙතංව අධිට්ඨාතබ්බන්ති අධිප්පායො. ‘‘සකිං අධිට්ඨිතං අධිට්ඨිතමෙව හොති, න පුන පච්චුද්ධරීයති කාලපරිච්ඡෙදාභාවතො’’ති ලිඛිතං. ‘‘එකවචනෙනපි වට්ටතීති අපරෙ’’ති වුත්තං. භෙසජ්ජනවකම්මමාතාපිතුආදීනං අත්ථායාති එත්ථ ‘‘ඉමිනා භෙසජ්ජං චෙතාපෙස්සාමි, ඉදං මාතුයා දස්සාමී’’ති ඨපෙන්තෙන අධිට්ඨාතබ්බං. ‘‘‘ඉදං භෙසජ්ජස්ස, ඉමං මාතුයා’ති විභජන්තෙන අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථීති අපරෙ’’ති වුත්තං. ‘‘සකභාවං මොචෙත්වා ඨපනං සන්ධායාහා’’ති ලිඛිතං.

‘‘පුන අධිට්ඨාතබ්බන්ති අයං සඞ්ගීතිතො පට්ඨාය ආගතඅට්ඨකථාවාදො. තතො පරං ආචරියානං තත්ථ තත්ථ යුත්තිවිචාරණා’’ති වුත්තං. පමාණචීවරස්සාති පච්ඡිමප්පමාණස්ස. ද්වෙ චීවරානීති සහ උත්තරාසඞ්ගෙන. එස නයොති පමාණයුත්තෙසු යත්ථ කත්ථචීතිආදිනයොව. ‘‘තං අතික්කාමයතො ඡෙදනක’’න්ති (පාචි. 533) වචනතො උත්තරි පටිසිද්ධං, තතො හෙට්ඨා අප්පටිසිද්ධත්තා වට්ටති. තත්ථ සියා – තිචීවරස්ස පච්ඡිමප්පමාණං විසුං සුත්තෙ නත්ථීති, න වත්තබ්බං, සික්ඛාකරණීයෙහි සිද්ධත්තා. කිං වුත්තං හොති? ‘‘‘පරිමණ්ඩලං නිවාසෙස්සාමි, පාරුපිස්සාමි, සුප්පටිච්ඡන්නො අන්තරඝරෙ ගමිස්සාමී’ති (පාචි. 576-579) වචනතො යත්තකෙන පමාණෙන පරිමණ්ඩලතා, සුප්පටිච්ඡන්නතා ච අට්ඨකථායං වුත්තක්කමෙන සම්පජ්ජතී’’ති වත්තබ්බං. තෙසං වසෙන පච්ඡිමප්පමාණන්ති සිද්ධං, තඤ්ච ඛො මුට්ඨිපඤ්චකාදි යථාවුත්තමෙව වුච්චතෙ. තෙනෙවාහ ලෙසං ඨපෙත්වා ‘‘විසුං සුත්තෙ නත්ථී’’ති.

අපිචෙත්ථ අධිප්පෙතං, තථාපි න සමෙතියෙවාති අත්ථො, තස්මා ‘‘යදී’’තිආදිසම්බන්ධො අද්ධා වුත්තො. යස්මා පරිච්ඡින්නො සමෙති ච. ඉතරෙසු පන එකච්චස්මිං ආචරියවාදෙ නෙව පරිච්ඡෙදො අත්ථි. එකච්චස්මිං න පුබ්බාපරං සමෙතීති සම්බන්ධො. අධිට්ඨානං අධිට්ඨානමෙව, පරිභොගකාලෙ පන අරජිතං න වට්ටති. ඉදං සබ්බං තිචීවරෙ එව. ඉමස්ස පන සික්ඛාපදස්ස අයං සඞ්ඛෙපවිනිච්ඡයො – අනත්ථතෙ කථිනෙ හෙමන්තානං පඨමදිවසතො පට්ඨාය අත්ථතෙ කථිනෙ ගිම්හානං පඨමදිවසතො පට්ඨාය උප්පන්නචීවරං සන්ධාය ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මි’’න්තිආදි වුත්තන්ති.

එත්ථාහ – ‘‘රජකෙහි ධොවාපෙත්වා සෙතං කාරාපෙන්තස්සාපි අධිට්ඨානං අධිට්ඨානමෙවා’’ති වචනතො අරජිතෙපි අධිට්ඨානං රුහති, තෙන සූචිකම්මං කත්වා රජිත්වා කප්පබින්දුං දත්වා අධිට්ඨාතබ්බන්ති නියමො න කාතබ්බොති? වුච්චතෙ, කාතබ්බොව පත්තො විය අධිට්ඨිතො. යථා පුන සෙතභාවං, තම්බභාවං වා පත්තො අධිට්ඨානං න විජහති, න ච පන තාදිසො අධිට්ඨානං උපගච්ඡති, එවමෙතං දට්ඨබ්බන්ති. ‘‘යතො පට්ඨාය පරිභොගාදයො වට්ටන්ති, තතො පට්ඨාය අන්තොදසාහෙ අධිට්ඨාතබ්බ’’න්ති වදන්ති.

අවිසෙසෙන වුත්තවචනන්ති අධිට්ඨාතබ්බං අධිට්ඨෙති, විකප්පෙතබ්බං විකප්පෙතීති එවං සවිසෙසං කත්වා අවචනං ‘‘න විකප්පෙතු’’න්ති (මහාව. 358) ඉමිනා විරුද්ධං විය දිස්සති. ඉදානි ඉදං අධිට්ඨානවිකප්පනනයපටිබද්ධං ඛන්ධකං, පරිවාරඤ්ච මිස්සෙත්වා පකිණ්ණකං වුච්චති – ඛන්ධකෙ තාව ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තිචීවරං අධිට්ඨාතුං න විකප්පෙතුං, වස්සිකසාටිකං වස්සානං චාතුමාසං අධිට්ඨාතුං, තතො පරං විකප්පෙතු’’න්තිආදි වුත්තං. පරිවාරෙ ‘‘න නව චීවරානි අධිට්ඨාතබ්බානි, න නව චීවරානි විකප්පෙතබ්බානී’’ති (පරි. 329), ‘‘දසකෙ දස, එකාදසකෙ එකාදස චීවරානි අධිට්ඨාතබ්බානි, න විකප්පෙතබ්බානී’’ති (පරි. 331) ච අනෙකක්ඛත්තුං වචනෙන සුට්ඨු දළ්හං කත්වා ‘‘සබ්බානි චීවරානි අධිට්ඨාතබ්බානි, න විකප්පෙතබ්බානී’’ති වුත්තං, තස්මා උභොපි තෙ විරුද්ධා විය දිස්සන්ති, ඛන්ධකෙ එව ච ‘‘වස්සිකසාටිකං වස්සානං චාතුමාසං අධිට්ඨාතුං තතො පරං විකප්පෙතු’’න්ති (මහාව. 358) වුත්තං. තදට්ඨකථායං ‘‘වස්සිකසාටිකා අනතිරිත්තප්පමාණා නාමං ගහෙත්වා වුත්තනයෙනෙව චත්තාරො වස්සිකෙ මාසෙ අධිට්ඨාතබ්බා, තතො පරං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බා’’ති වුත්තං. ඉදඤ්ච විරුද්ධං විය දිස්සති අඤ්ඤමඤ්ඤං හෙමන්තෙ පච්චුද්ධාරසම්භවතො, වස්සානෙ විකප්පනාසම්භවතො ච. තථා ඉධ ‘‘අනාපත්ති අන්තොදසාහං අධිට්ඨෙති විකප්පෙතී’’ති වචනප්පමාණතො සබ්බත්ථ විකප්පනාය අප්පටිසිද්ධභාවො වෙදිතබ්බොති (පාරා. අට්ඨ. 2.469) අට්ඨකථාවචනං පරිවාරවචනෙන විරුද්ධං විය දිස්සති, න හි විරුද්ධං තථාගතා භාසන්ති, තස්මා අට්ඨකථානයොවෙත්ථ පටිසරණං, යෙන සබ්බම්පි තං එකරසං හොති. පරිවාරට්ඨකථායඤ්ච වුත්තං ‘‘න විකප්පෙතබ්බානීති අධිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය න විකප්පෙතබ්බානී’’ති (පරි. අට්ඨ. 329). තිචීවරානි අධිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය, වස්සිකසාටිකාදීනි ච අත්තනො අත්තනො අධිට්ඨානඛෙත්තෙ න අකාමා විකප්පෙතබ්බානීති අත්ථො, අවසෙසපාළි, අත්ථො ච ඉධ අට්ඨකථායං වුත්තො, තස්මා සබ්බම්පෙතං එකරසන්ති.

එත්ථාහ – යදි එවං ‘‘නව චීවරානි නාධිට්ඨාතබ්බානී’’ති ච වත්තබ්බං. විකප්පිතකාලතො පට්ඨාය හි නාධිට්ඨාතබ්බානීති? එත්ථ වුච්චතෙ – ‘‘තිචීවරං අධිට්ඨාතුං න විකප්පෙතුං…පෙ… පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාතුං න විකප්පෙතු’’න්ති එත්ථ සබ්බත්ථ අධිට්ඨානෙ පටිසෙධාදස්සනතො, විකප්පනාය අදස්සනතො ච ‘‘තතො පර’’න්ති ද්වීස්වෙව පරිච්ඡෙදදස්සනතො ච ‘‘නව චීවරානි අධිට්ඨාතබ්බානි, න විකප්පෙතබ්බානි චෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අපරො නයො – අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තිචීවරං අධිට්ඨාතුං අකාමා. කස්මා? කාලෙ උප්පන්නං අනධිට්ඨහන්තස්ස කාලාතික්කමෙ ආපත්තිසම්භවතො, අකාලෙ උප්පන්නං අනධිට්ඨහන්තස්ස දසාහාතික්කමෙ ආපත්තිසම්භවතො ච. තත්ථ යං කාලෙ උප්පන්නං අප්පහොන්තෙපි දසාහෙ කාලාතික්කමෙ ආපත්තිකරං, තං නිස්සජ්ජනකාලෙ ‘‘ඉදං මෙ, භන්තෙ, අතිරෙකචීවරං ධාරිතං නිස්සග්ගියං, ඉමාහං සඞ්ඝස්සා’’තිආදිනා නිස්සජ්ජිතබ්බං, ඉතරං යථාපාළිමෙව. තත්ථ පඨමනයො ‘‘යො පන, භික්ඛු, අතිරෙකචීවරං ධාරෙය්‍ය නිස්සග්ගිය’’න්ති ඉමාය පඨමපඤ්ඤත්තියා වසෙන වුත්තො, දුතියො අනුපඤ්ඤත්තියා වසෙන වුත්තො.

යථා ච නිස්සජ්ජිතබ්බවත්ථුම්හි අසති යථාපාළිං අවත්වා කෙවලං ආපත්ති එව දෙසෙතබ්බා, යථා ච වස්සිකසාටිකනිස්සජ්ජනෙ කෙවලං පරියිට්ඨමත්තෙ යථාපාළිං අවත්වා යථාසම්භවං නිස්සජ්ජිතබ්බං, තථා ඉදම්පීති වෙදිතබ්බං. යථා සංවච්ඡරාතික්කන්තං අතිරෙකචීවරං ‘‘දසාහාතික්කන්ත’’මිච්චෙව වුච්චති. සංවච්ඡරවිප්පවුත්ථතිචීවරං, මාසාතික්කන්තඤ්ච ‘‘රත්තිවිප්පවුත්ථ’’න්ති ච ‘‘ඡාරත්තවිප්පවුත්ථ’’න්ති ච වුච්චති, තථා ඉදම්පි ‘‘දසාහාතික්කන්ත’’මිච්චෙව වුච්චතීති එකෙ, තස්මා සිද්ධමිදං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තිචීවරං අධිට්ඨාතුං අකාමා’’ති, තථා අකාමා න විකප්පෙතුන්ති අත්ථො. ඉච්ඡාය හි සති ‘‘පච්චුද්ධරිත්වා විප්පවාසසුඛත්ථං විකප්පනාය ඔකාසො දින්නො හොති, දසාහාතික්කමෙ ච අනාපත්තී’’ති වචනතො විකප්පෙතුං අනුජානාමීති වුත්තං හොති. තථා වස්සිකසාටිකා අකාමා අධිට්ඨාතුං දසාහාතික්කමෙ ආපත්තිසම්භවතො. කිත්තකං කාලන්ති චෙ? වස්සානං චාතුමාසං, ඉච්ඡාය පන සති උද්ධංයෙව විකප්පෙතබ්බං. ‘‘සබ්බත්ථ විකප්පනාය අප්පටිසිද්ධභාවො වෙදිතබ්බො’’ති හි වුත්තං. ‘‘අත්ථාපත්ති හෙමන්තෙ ආපජ්ජති, නො ගිම්හෙ, නො වස්සෙ’’ති (පරි. 323) ච වුත්තං, තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘තතො පරං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බා’’ති.

තත්‍රායං විචාරණා – කදා පච්චුද්ධරිතබ්බා, කදා විකප්පෙතබ්බා, කිඤ්චෙත්ථ යස්මා ‘‘තතො පර’’න්ති වුත්තං. හෙමන්තඤ්ච පත්තමත්තෙ සා අධිට්ඨානං විජහති, තස්මා ‘‘පච්චුද්ධරිත්වා’’ති න වත්තබ්බං අධිට්ඨානස්ස නත්ථිතාය, අථ ‘‘අන්තොචාතුමාසෙ විකප්පෙතබ්බා’’ති න වත්තබ්බං. ‘‘තතො පරං විකප්පෙතු’’න්ති හි වුත්තන්ති? එත්ථ එකච්චෙ වදන්ති ‘‘වත්තබ්බමෙත’’න්ති. යථා පරිවුත්ථපරිවාසො, චිණ්ණමානත්තො ච සන්තො නිට්ඨිතෙසුපි පරිවාසමානත්තදිවසෙසු, තථා නිට්ඨිතෙසුපි අධිට්ඨානදිවසෙසු සාධිට්ඨානමෙතන්ති එකෙ. අට්ඨකථාචරියානං ඉදං සන්නිට්ඨානං ‘‘කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ පච්චුද්ධරිත්වා පාටිපදදිවසෙ විකප්පෙතබ්බා’’ති. වුත්තඤ්හෙතං පරිවාරට්ඨකථායං ‘‘කත්තිකපුණ්ණමාසියා පච්ඡිමෙ පාටිපදදිවසෙ විකප්පෙත්වා ඨපිතං වස්සිකසාටිකං නිවාසෙන්තො හෙමන්තෙ ආපජ්ජති. කුරුන්දියං පන ‘කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ අපච්චුද්ධරිත්වා හෙමන්තෙ ආපජ්ජතී’ති වුත්තං, තම්පි සුවුත්තං. ‘චාතුමාසං අධිට්ඨාතුං, තතො පරං විකප්පෙතු’න්ති හි වුත්ත’’න්ති (පරි. අට්ඨ. 323). තත්ථ කුරුන්දිනයො පච්ඡා වුත්තත්තා සාරතො දට්ඨබ්බො, න පුරිමො. නිවාසෙන්තො හි ගිම්හෙපි ඔරෙනද්ධමාසං ආපජ්ජති එව. ඉධ ච ‘‘අත්ථාපත්ති හෙමන්තෙ ආපජ්ජති, නො ගිම්හෙති වුත්ත’’න්ති කුරුන්දිවචනස්සායමත්ථො දිස්සති.

‘‘කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ අපච්චුද්ධරිත්වා තස්මිංයෙව දිවසෙ අවිකප්පෙන්තො පච්ඡිමපාටිපදදිවසෙ අපච්චුද්ධාරපච්චයා දුක්කටං ආපජ්ජති, න, අවිකප්පනපච්චයා දසාහපරිහාරසම්භවතො’’ති කාරණමෙකෙ වදන්ති. එවං සති හෙමන්තෙ පත්තමත්තෙ අධිට්ඨානං විජහතීති ආපජ්ජති, තඤ්ච අයුත්තං. අධිට්ඨානඤ්හි ‘‘අඤ්ඤස්ස දානෙන…පෙ… ඡිද්දභාවෙනාති ඉමෙහි නවහි කාරණෙහි විජහතී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.469) වුත්තං, න ‘‘අධිට්ඨානඛෙත්තාතික්කමෙන වා’’ති. අසාධාරණත්තා න වුත්තන්ති චෙ? න, ‘‘ඡිද්දභාවෙනා’’ති න වත්තබ්බප්පසඞ්ගතො, ඡිද්දභාවෙන පන තිචීවරස්සෙව සබ්බට්ඨකථාසු අධිට්ඨානවිජහනස්ස වුත්තත්තා. තස්මා හෙමන්තස්ස පඨමදිවසෙ අපච්චුද්ධාරපච්චයා දුක්කටං ආපජ්ජති, න පච්චුද්ධරිත්වා අවිකප්පනපච්චයා. ‘‘විකප්පෙතු’’න්ති වචනතො තතො අධිට්ඨානං න විජහතීති පඤ්ඤායති. න හි කත්තිකපුණ්ණමාසියා පච්ඡිමෙ පාටිපදදිවසෙ අවිකප්පෙත්වා හෙමන්තෙ ආපජ්ජතීති වුත්තන්ති අධිප්පායො, යස්මා තං අපච්චුද්ධාරපච්චයා දුක්කටං හෙමන්තස්ස පඨමඅරුණක්ඛණෙ එව ආපජ්ජති, තස්මා ‘‘කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ අපච්චුද්ධරිත්වා’’ති වුත්තං. පච්චුද්ධටං පන හෙමන්තෙ දසාහපරිහාරං ලභති. ‘‘දසාහෙ අප්පහොන්තෙ චීවරකාලං නාතික්කාමෙතබ්බා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.630) හි වුත්තං, තඤ්ච ඛො සමයෙ උප්පන්නං චෙ, නාසමයෙ. තථා ච සාධිතං අපච්චුද්ධටං න නිස්සග්ගියං හොති, නො ච තං පරිදහිතං, තස්මා කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ එව පච්චුද්ධරණඤ්ච විකප්පනඤ්ච කත්තබ්බන්ති සිද්ධං, එත්ථ ච යථා අතිරෙකචීවරං දසමෙ දිවසෙ විකප්පෙන්තෙන දසාහපරමං ධාරිතං හොති, අන්තොදසාහෙ ච විකප්පිතං හොති, තථා කත්තිකපුණ්ණමාය විකප්පෙන්තෙන වස්සානං චාතුමාසං අධිට්ඨිතඤ්ච හොති, තතො පරං අනාපත්තිඛෙත්තෙ එව විකප්පනා ච හොතීති වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා අත්ථි විකප්පනාඛෙත්තෙ අධිට්ඨානං, අධිට්ඨානඛෙත්තෙ ච විකප්පනාති දීපිතං හොති. අඤ්ඤථා ‘‘අත්ථාපත්ති අධිට්ඨානෙන ආපජ්ජති, අනධිට්ඨානෙන ආපජ්ජති. අත්ථාපත්ති විකප්පනාය ආපජ්ජති, අවිකප්පනාය ආපජ්ජතී’’ති දුකෙසු ද්වෙ දුකානි වත්තබ්බානි සියුං. තත්ථ පඨමදුකෙ පඨමපදං සම්භවති. විකප්පනඛෙත්තෙ හි වස්සිකසාටිකාදීනං අධිට්ඨානෙන විනයාතිසාරදුක්කටං ආපජ්ජති. එතෙනෙව දුතියදුක්කටස්ස දුතියපදං වුත්තං හොති. අනධිට්ඨානෙන ආපජ්ජතීති නත්ථි. අන්තොදසාහෙ අනාපජ්ජනතො, විකප්පනාදිසම්භවතො ච විකප්පනාය ආපජ්ජතීති නත්ථි සබ්බත්ථ විකප්පනාය අප්පටිසිද්ධත්තා, තස්මා තානි දුකානි ‘‘න ලබ්භන්තී’’ති න වුත්තානි. එත්ථාහ – යා සා ‘‘අත්ථාපත්ති හෙමන්තෙ ආපජ්ජතී’’ති (පරි. 323) වචනප්පමාණතො දුක්කටාපත්ති සාධිතා, සා සඤ්චිච්ච අපච්චුද්ධරන්තස්ස යුජ්ජති, අසතියා චෙ, කඤ්චි, අනාපත්ති. කත්තිකපුණ්ණමාය පච්චුද්ධටං සඤ්චිච්ච අවිකප්පයතො දුක්කටෙන සහ පුනදිවසෙ නිස්සග්ගියං, අසතියා අවිකප්පයතො නිස්සග්ගියමෙව ඉධ පඨමපඤ්ඤත්තියා. යං පන වුත්තං මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙනාපි, කණ්ඩුපටිච්ඡාදි ආබාධවූපසමෙනාපි අධිට්ඨානං විජහති, තස්මා සා තතො පරං විකප්පෙතබ්බා’’ති, තෙනෙතං විරුජ්ඣති, න කෙවලං ඉදමෙව, ‘‘තතො පරං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බා’’ති අට්ඨකථාවචනඤ්ච විරුජ්ඣති. තතො පරං නාම හි හෙමන්තං, තත්ථ චෙ පච්චුද්ධාරො, ‘‘වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙනාපී’’තිආදි න යුත්තං අධිට්ඨානාභාවෙන පච්චුද්ධාරාභාවතො. අවිරොධො ච ඉච්ඡිතබ්බො, තස්මා ‘‘පච්චුද්ධරණං වත්තමත්ත’’න්තිවාදො එත්ථාපි සම්භවතීති චෙ? න, කුරුන්දි වචනවිරොධතො. තත්ථ හි කත්තිකපුණ්ණමාය පච්චුද්ධාරො වුත්තො, තස්මා වස්සානදිවසත්තා සාධිට්ඨානාවසා පච්චුද්ධරීයතීති න පච්චුද්ධාරො වත්තමත්තං, තස්මා ‘‘තතො පර’’න්ති යාව පුණ්ණමා අධිප්පෙතා සියා. යථා චායං විකප්පො, තථා ‘‘වස්සානමාසාතික්කමෙනාපි ආබාධවූපසමෙනාපී’’ති ඉදම්පි අවස්සං පච්චුද්ධරිතබ්බතාය වුත්තං සියා. එවඤ්ච සති ඉධ සමන්තපාසාදිකාය තදවචනෙන සමෙති. අඤ්ඤථා ඉධපි තං වත්තබ්බං සියාති යථාවුත්තොව විධි එත්ථ සම්භවති, කිඤ්චාපි සම්භවති, දුවිඤ්ඤාපයස්ස පන ලොකස්ස සුවිඤ්ඤාපනත්ථං වුත්තා. යස්මා පන සා වස්සානාතික්කමෙන අධිට්ඨානං විජහති, හෙමන්තපඨමාරුණෙ ච අපච්චුද්ධාරපච්චයා දුක්කටා සාධිතා, තස්මා කත්තිකපුණ්ණමායමෙව පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බා, අවිකප්පිතාය ‘‘නිස්සග්ගියාපජ්ජනමෙවා’’ති වත්තබ්බං. එත්තාවතාපි සන්තොසං අකත්වා විනිච්ඡයො පරියෙසිතබ්බො. හොති චෙත්ථ –

‘‘එවං අභාවං විනයස්ස පාළි,

භින්නං අභින්නඤ්ච තදත්ථයුත්තිං;

විඤ්ඤාතුකාමෙන තදත්ථවිඤ්ඤූ,

පරියෙසිතබ්බා විනයෙ විඤ්ඤායා’’ති.

‘‘තුය්හං ගණ්හාහී’’ති වුත්තෙ විනාපි ‘‘මය්හං ගණ්හාමී’’ති වචනෙන සුදින්නං හොති. ඉතරො චෙ අධිවාසෙති, තෙනාපි සුග්ගහිතං හොති, නො චෙ අධිවාසෙති, දෙන්තෙන සුදින්නං. තං පන වත්ථු න කස්සචි හොති. තථා ‘‘මය්හං ගණ්හාමී’’ති වදති, සාමිකො චෙ අධිවාසෙති, විනාපි ‘‘ගණ්හාහී’’ති වචනෙන සුග්ගහිතං. නො චෙ අධිවාසෙති, සාමිකස්සෙව තං, න හි තස්සෙතං විනයකම්මන්ති එත්ථ විනයකම්මස්සත්ථාය චෙ ගණ්හාති, න වට්ටති. න කෙවලං අත්තනො අත්ථාය ගහිතං, පුන තස්සපි දෙති, වට්ටතීති ච. තථා අනපෙක්ඛො හුත්වා පරස්ස විස්සජ්ජෙත්වා පුන තෙන දින්නං වා තස්ස විස්සාසන්තො වා පරිභුඤ්ජති, වට්ටති. තත්ථාපි විනයකම්මවසෙන න වට්ටතීති එකෙ. තෙ එව ‘‘මහන්තං වා ඛුද්දකං කරොතී’’ති එත්ථ ‘‘තිචීවරෙ දීඝතො විදත්ථි අනතික්කමිත්වා ඡින්දිත්වා කරොති, එවං සෙසෙසුපී’’ති වදන්ති. එවරූපෙසු ඨානෙසු පොරාණාචරියානං කථාමග්ගං සුට්ඨු ආචරියකුලසෙවනාය සඤ්ජානිත්වා තෙන සංසන්දිත්වා සතො සම්පජානො හුත්වා සොතූනඤ්ච චිත්තං අවිමොහෙත්වා කථෙතබ්බං. එසා අම්හාකං ආයාචනා.

පඨමකථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. උදොසිතසික්ඛාපදවණ්ණනා

471. සන්තරුත්තරෙන ජනපදචාරිකං පක්කමන්ති. කස්මා? කිඤ්චාපි ‘‘න, භික්ඛවෙ, සන්තරුත්තරෙන ගාමො පවිසිතබ්බො, යො පවිසෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 362) පඨමං වුත්තං. පච්ඡා පන ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, පච්චයා සඞ්ඝාටියා නික්ඛෙපාය, උත්තරාසඞ්ගස්ස, අන්තරවාසකස්ස නික්ඛෙපාය ගිලානො වා හොති, වස්සිකසඞ්කෙතං වා, නදීපාරං ගන්තුං වා, අග්ගළගුත්තිවිහාරො වා, අත්ථතකථිනං වා හොතී’’ති වුත්තත්තා, අට්ඨකථායම්පිස්ස ‘‘පඤ්චසු පෙතෙසු අග්ගළගුත්ති එව පමාණං. ගුත්තෙ එව හි විහාරෙ නික්ඛිපිත්වා බහි ගන්තුං වට්ටති, නාගුත්තෙ’’ති වුත්තත්තා අපඤ්ඤත්තෙපි කථිනෙ ‘‘තෙ භික්ඛූ අග්ගළගුත්තිවිහාරෙ ඨපෙථා’’ති වත්වා සභාගානං හත්ථෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා සන්තරුත්තරෙන ගාමප්පවෙසෙ ලද්ධකප්පියා ජනපදචාරිකං පක්කාමිංසූති වෙදිතබ්බං.

473. අවිප්පවාසසම්මුතින්ති අවිප්පවාසත්ථං, විප්පවාසපච්චයා යා ආපත්ති, තදභාවත්ථං වා සම්මුතිං දාතුන්ති අත්ථො. තතො පට්ඨාය වට්ටති. කිත්තකං කාලං වට්ටතීති? මාසං වා අතිරෙකං වා යාව ගමනෙ සඋස්සාහො, තාව වට්ටති. තෙන වුත්තං ‘‘ධුරනික්ඛෙපං කරොන්තෙන පච්චුද්ධරිතබ්බ’’න්ති. පුන සම්මුතිදානකිච්චං නත්ථීති සචෙ ද්වාදසන්නං වස්සානං අච්චයෙන අඤ්ඤො රොගො හොති, වට්ටති, උපසම්පදකම්මං විය යාවජීවං එකාසම්මුති වට්ටතීති ච.

‘‘කතං වා හොතී’’තිආදි ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ න වත්තබ්බං, කස්මා? කරණපලිබොධෙ උපච්ඡින්නෙපි අනධිට්ඨිතචීවරතො විප්පවාසපච්චයා ආපත්තියා අසම්භවතො, තස්මා ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මින්ති භික්ඛුනො චීවරං අධිට්ඨිතං හොතී’’ති එත්තකමෙව වත්තබ්බන්ති චෙ? න, තදායත්තත්තා. අධිට්ඨානඤ්හි කරණපලිබොධස්ස නිට්ඨාපනායත්තං, තස්මා ‘‘කතං වාතිආදි වුත්ත’’න්ති ච වුත්තං. තත්ථ කතන්ති පුබ්බෙ වුත්තමෙව.

477-8. අවිප්පවාසලක්ඛණවවත්ථාපනත්ථන්ති එත්ථ ‘‘අන්තොගාමෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා අන්තොගාමෙ වත්ථබ්බ’’න්තිආදිවචනතො අවිප්පවාසලක්ඛණං වවත්ථාපිතං, තබ්බිපරීතනයෙන විප්පවාසලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. ගාමො එකූපචාරොතිආදිම්හි පන ඨපෙත්වා සත්ථං, රුක්ඛමූලං, අජ්ඣොකාසඤ්ච සෙසෙසු පරික්ඛෙපාපරික්ඛෙපවසෙන එකූපචාරනානූපචාරතා වෙදිතබ්බා. යස්මා පන සත්ථං දුවිධං නිවිට්ඨං, අනිවිට්ඨඤ්ච, තෙසු අනිවිට්ඨං එකකුලස්ස වා නානාකුලස්ස වා අපරික්ඛිත්තමෙව හොති, නිවිට්ඨං සියා පරික්ඛිත්තං, සියා අපරික්ඛිත්තං, තස්මා තත්ථ පරික්ඛෙපාදිවසෙන අදස්සෙත්වා අබ්භන්තරවසෙන වුත්තො. තථා අබ්භොකාසෙ. රුක්ඛමූලෙ ඡායාවසෙන. අඤ්ඤථා ‘‘සත්ථො එකූපචාරො නානූපචාරො’’තිආදි උද්දෙසවිරොධො සියා විභඞ්ගෙ අදස්සිතත්තා, තස්මා සත්ථස්ස පුරතො ච පච්ඡතො ච සත්තබ්භන්තරා, පස්සතො ච එකබ්භන්තරන්ති අයමෙකූපචාරො, තතො පරං නානූපචාරො. තථා රුක්ඛමූලස්ස යත්ථ මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති, අයං එකූපචාරො. ඉතරො නානූපචාරො. කස්මා? තත්ථ හි පරික්ඛෙපො අප්පමාණං. ඡායාව පමාණං. අජ්ඣොකාසස්ස පාළියං වුත්තොව. ‘‘සත්ථාදීනං එකකුලසන්තකවසෙන එකූපචාරතා’’ති ලිඛිතං, තස්මා නිවෙසනෙ, උදොසිතෙ ච වුත්තපරිච්ඡෙදොව අට්ටාදීසූති කත්වා සංඛිත්තං. තතො පරං ඛෙත්තධඤ්ඤකරණආරාමවිහාරෙසු පන පරික්ඛිත්තාපරික්ඛිත්ත-පදං පුන උද්ධටං සත්ථවිභඞ්ගෙන අධිකාරස්ස පච්ඡින්නත්තා. ‘‘නානාගබ්භා’’තිආදිවචනං පන අසම්භවතො ඛෙත්තධඤ්ඤකරණආරාමෙසු න උද්ධටං. විහාරෙ සම්භවන්තම්පි තත්ථ පච්ඡින්නත්තා න උද්ධටං. කුලං වුච්චති සාමිකො, තස්මා ‘‘එකකුලස්ස නානාකුලස්සා’’ති ඉමිනා ගාමාදීනං චුද්දසන්නං චීවරනික්ඛෙපට්ඨානානං සාධාරණාසාධාරණභාවං දීපෙති. අජ්ඣොකාසස්ස පන අසම්භවතො න වුත්තං. යස්මා පනෙත්ථ එකකුලස්ස, නානාකුලස්ස ච අපරික්ඛිත්තෙසු ගාමාදීසු පරිහාරවිසෙසො කිඤ්චාපි නත්ථි, පරික්ඛිත්තෙසු පන අත්ථි, තස්මා එකනානාකුලග්ගහණං, එකනානූපචාරග්ගහණඤ්ච සාත්ථකන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථපි අයං විසෙසො – සත්ථෙ, රුක්ඛමූලෙ ච කුලභෙදතොව භෙදො, නොපචාරභෙදතො. අජ්ඣොකාසෙ උපචාරභෙදතො ච, සො පන පාළියං න දස්සිතොති. ‘‘තං පමාණං අතික්කමිත්වාති වචනතො ආකාසෙපි අඩ්ඪතෙය්‍යරතනප්පමාණෙ දොසො නත්ථී’’ති වදන්ති.

479. ‘‘සභා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගං. ‘‘සභාය’’න්ති නපුංසකලිඞ්ගං, තෙන වුත්තං ‘‘ලිඞ්ගබ්‍යත්තනයෙනා’’ති. නපුංසකලිඞ්ගදස්සනත්ථං කිර ‘‘සභාය’’න්ති පච්චත්තවසෙන නිද්දිට්ඨං, තස්ස අනුපයොගත්තා ‘‘ද්වාරමූල’’න්තිපි. අත්තනො නික්ඛිත්තට්ඨානෙ අනික්ඛිත්තත්තා වීථිහත්ථපාසො න රක්ඛති, යස්මිං ඝරෙ චීවරං නික්ඛිත්තං හොති, තස්මිං ඝරෙ වත්ථබ්බං. ‘‘සභායෙ වා වත්ථබ්බං ද්වාරමූලෙ වා, හත්ථපාසා වා න විජහිතබ්බ’’න්ති හි වුත්තං. ‘‘හත්ථපාසෙයෙව අරුණං උට්ඨපෙතබ්බ’’න්ති නියමිතත්තා ජානිතුං න සක්කාති චෙ? අන්තොඝරෙ න සක්කා, තථා තථා වුත්තත්තා, තස්මා ‘‘යුත්ති පමාණ’’න්ති වුත්තං. අයමත්ථො අට්ඨකථායම්පි පකාසිතො, පුනපි ඛුද්දකගාමෙ සබ්බසාධාරණගාමද්වාරවසෙන. සචෙ තස්ස ද්වාරද්වයං හොති, මජ්ඣෙ ච ඝරසභායං, යත්ථිච්ඡති, තත්ථ වසිතබ්බ’’න්ති.

480-1. යානි නිවෙසනාදීනි ගාමසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡන්ති, තානි නිවෙසනාදීනීති අධිප්පෙතානි. අජ්ඣොකාසෙ අපරිසඞ්කිතම්පි චීවරං අතිරෙකසත්තබ්භන්තරෙ නික්ඛිත්තං නිස්සග්ගියං හොති, එත්ථ අන්තොසීමතා න රක්ඛති, සත්ථෙ පන රක්ඛති. ‘‘නදීපරිහාරො ච ලබ්භතී’’ති වචනතො උදකුක්ඛෙපසීමායං පරිහාරො ලබ්භතීති සිද්ධං. සාමන්තවිහාරො චෙ එකසීමො, චීවරං න නිස්සග්ගියං.

ඉදානි –

‘‘ඡින්නං ධුතඞ්ගං සාසඞ්ක-සම්මතො සන්තරුත්තරං;

අචීවරස්සානාපත්ති, පච්චුද්ධාරාදිසිද්ධිතො’’ති. –

ඉදං පකිණ්ණකං, තත්ථායං චොදනාපුබ්බඞ්ගමො විනිච්ඡයො – කෙචි ‘‘දිගුණං සඞ්ඝාටි’’න්ති (මහාව. 348) වචනතො ‘‘එකච්චිකා සඞ්ඝාටිපි නාධිට්ඨාතබ්බා. සචෙ අධිට්ඨාති න රුහතී’’ති වත්වා උපසම්පදාපෙක්ඛානම්පි දිගුණමෙව සඞ්ඝාටිං දත්වා උපසම්පාදෙන්ති, තෙ ඉමිනා සුත්තලෙසෙන සඤ්ඤාපෙතබ්බා. භගවතා හි ‘‘ඡින්නකං සඞ්ඝාටිං ඡින්නකං උත්තරාසඞ්ගං ඡින්නකං අන්තරවාසක’’න්ති පඨමං අනුඤ්ඤාතං. තතො ‘‘අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො තිචීවරෙ කරියමානෙ සබ්බං ඡින්නකං නප්පහොති. ද්වෙ ඡින්නකානි එකං අච්ඡින්නකං නප්පහොති. ද්වෙ අච්ඡින්නකානි එකං ඡින්නකං නප්පහොතී’’ති ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අන්වාධිකම්පි ආරොපෙතු’’න්ති (මහාව. 360) අනුඤ්ඤාතං, තස්මා එකච්චිකාපි සඞ්ඝාටි වට්ටතීති සිද්ධං. යා ඡිජ්ජමානා නප්පහොති, තස්සා කුතො දිගුණතාති. අට්ඨකථායම්පිස්ස වුත්තං ‘‘අන්වාධිකම්පි ආරොපෙතුන්ති ආගන්තුකපත්තම්පි දාතුං. ඉදං පන අප්පහොනකෙ ආරොපෙතබ්බං. සචෙ පහොති, ආගන්තුකපත්තං න වට්ටති, ඡින්දිතබ්බමෙවා’’ති (මහාව. අට්ඨ. 360). කථිනං පන ඡින්නකමෙව වට්ටති ආවෙණිකලක්ඛණත්තා, ‘‘ඡින්නකං දිගුණං නප්පහොතී’’ති වචනාභාවතො චාති සන්නිට්ඨානමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

ධුතඞ්ගන්ති අනුපසම්පන්නානං තෙචීවරිකධුතඞ්ගාභාවතො තිචීවරෙනෙව තෙචීවරිකොති. තෙසං අධිට්ඨානාභාවතො ‘‘අධිට්ඨිතෙනෙවා’’ති වත්තබ්බං හොතූති චෙ? න, ධුතඞ්ගභෙදෙන විරොධප්පසඞ්ගතො. චතුත්ථචීවරසාදියනෙන හි ධුතඞ්ගභෙදො, න තිචීවරවිප්පවාසෙන, නාපි අතිරෙකචීවරසාදියනෙන, නාපි අතිරෙකචීවරධාරණෙන. යස්මා පන භික්ඛූනංයෙව භගවතා අධිට්ඨානවසෙන නව චීවරානි අනුඤ්ඤාතානි, ජාතිවසෙන ච වුත්තානි, න එවං අනුපසම්පන්නානං. තස්මා තෙසං චීවරනියමාභාවා න තං ධුතඞ්ගං අනුඤ්ඤාතං ගහට්ඨානං විය, තස්මා තස්ස සමාදානවිධානෙ අවචනතො ච සන්නිට්ඨානමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

සාසඞ්කසම්මතොති කඞ්ඛාවිතරණියං සාසඞ්කසික්ඛාපදෙ විසුං අඞ්ගානි න වුත්තානි, ‘‘සෙසමෙත්ථ චීවරවග්ගස්ස දුතියසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බ’’න්ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. සාසඞ්කසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං, න ච පනෙතං වුත්තං. තත්ථ රත්තිවිප්පවාසො චතුත්ථං අඞ්ගං, ඉධ ඡාරත්තවිප්පවාසො, අයමෙත්ථ විසෙසොති, තස්මා අඞ්ගසාමඤ්ඤතො, සම්මුතිසාමඤ්ඤතො ච සාසඞ්කසික්ඛාපදමෙව වදන්ති. ඉදං නිප්පදෙසං, තං සප්පදෙසං මාසපරමත්තා. තත්ථ බහිගාමෙපි ගාමසීමං ඔක්කමිත්වා වසිත්වා පක්කමන්තස්ස අනාපත්ති, ඉධ න තථා, ඉධ අනන්තරෙ අනන්තරෙ අරුණුග්ගමනෙ නිස්සග්ගියං, තත්ථ සත්තමෙති අයං ඉමෙසං ද්වින්නං විසෙසො. අඞ්ගානි පන චීවරනික්ඛෙපඞ්ගසම්පත්තිතො විපරියායෙන, ඉධ වුත්තනයෙන ච සිද්ධත්තා න වුත්තානි. තානි කාමං න වුත්තානි, තථාපි චතුත්ථමඞ්ගං විසෙසිතබ්බං, න පන විසෙසිතං. කිංකාරණා? ඉධ වුත්තනිස්සජ්ජනක්කමෙන නිස්සජ්ජෙත්වා ආපත්තිදෙසනතො, තත්ථාපන්නාපත්තිවිමොක්ඛදීපනත්ථං. සංවච්ඡරවිප්පවුත්ථම්පි රත්තිවිප්පවුත්ථමෙව, පගෙව ඡාරත්තං විප්පවුත්ථං. එවං සන්තෙපි තත්ථ යථාවුත්තඅඞ්ගසම්පත්තියා සති තත්ථ වුත්තනයෙනෙව නිස්සජ්ජිතබ්බං. හෙමන්තෙ වා ගිම්හෙ වා නිස්සජ්ජති චෙ? ඉධ වුත්තනයෙනාපි නිස්සජ්ජිතුං වට්ටතීති ඤාපනත්ථං චතුත්ථං අඞ්ගං න විසෙසිතන්ති නො තක්කොති ආචරියො. මාසාතික්කන්තම්පි චීවරං ‘‘දසාහාතික්කන්ත’’න්ති වත්වා නිස්සට්ඨමෙව. ද්වයෙන ඌනමාසං හුත්වා ‘‘දසාහාතික්කන්ත’’න්ති වත්වා මාසාතික්කන්තන්ති එකෙ. තථාපි සචෙ පච්චාසාචීවරං හොති, නිස්සග්ගියං ‘‘දසාහාතික්කන්ත’’න්ති වත්වා, මූලචීවරං පන ‘‘මාසාතික්කන්ත’’න්ති වත්වා නිස්සජ්ජිතබ්බං.

‘‘සන්තරුත්තර’’න්ති වා ‘‘සඞ්ඝාටි’’න්ති වා ‘‘චීවර’’න්ති වා කිං තිචීවරං, උදාහු අඤ්ඤම්පීති. කිඤ්චෙත්ථ – යදි තිචීවරමෙව පටිසිද්ධං, පරියාපන්නවසෙන අච්ඡින්නචීවරච්ඡින්දනධොවාපනවිඤ්ඤත්තිආදිවිරොධො. අථ අඤ්ඤම්පි, ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මි’’න්ති එවමාදිනා විරොධොති? වුච්චතෙ – න නියමතො වෙදිතබ්බං යථාසම්භවං ගහෙතබ්බතො. තථා හි ‘‘චීවරං නික්ඛිපිත්වා සන්තරුත්තරෙන ජනපදචාරිකං පක්කමන්තී’’ති (පාරා. 471) එවමාදීසු තිචීවරමෙව. ‘‘න, භික්ඛවෙ, සන්තරුත්තරෙන ගාමො පවිසිතබ්බො, සන්තරුත්තරපරමං තතො චීවරං සාධිතබ්බ’’න්ති එවමාදීසු යංකිඤ්චි, තථා සගුණං කත්වා සඞ්ඝාටියො දාතබ්බා, නිවාසනං දාතබ්බං, සඞ්ඝාටි දාතබ්බා, හන්ද තෙ, ආවුසො, සඞ්ඝාටි, දෙහි මෙ පටන්තිආදීසු. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සබ්බඤ්හි චීවරං සඞ්ඝටිතට්ඨෙන ‘සඞ්ඝාටී’ති වුච්චතී’’ති. තථා ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මි’’න්ති එත්ථාපීති එකෙ. අන්තොසමයෙ හි යාවදත්ථං චීවරං අනුඤ්ඤාතං, තං සබ්බං කරියමානං කදා නිට්ඨානං ගච්ඡිස්සති, තස්මා තිචීවරමෙවාති එකෙ. අචීවරස්සානාපත්ති පච්චුද්ධාරාදිසිද්ධිතොති කිං වුත්තං හොති? උදොසිතසික්ඛාපදස්ස නිප්පයොජනභාවප්පසඞ්ගතො තිචීවරවිප්පවාසෙ තෙචීවරස්ස ආපත්තීති එකෙ. තත්ථෙතං වුච්චති න හොති ආපත්ති පච්චුද්ධාරාදිසිද්ධිතො. ‘‘අනාපත්ති අන්තොඅරුණෙ පච්චුද්ධරති, විස්සජ්ජෙතී’’ති හි වුත්තං. අඤ්ඤථා පච්චුද්ධරන්තස්ස, අන්තොඅරුණෙ විස්සජ්ජෙන්තස්ස ච යාව අඤ්ඤො නාධිට්ඨාති, තාව ආපත්තිං ආපජ්ජති යථාවුත්තනයෙන. අඤ්ඤථා සත්තබ්භන්තරෙන විප්පවාසස්සාති විප්පවාසතො යථාරුතංයෙව සති විප්පවාසෙ විප්පවාසතො අවිප්පවාසෙ සති අවිප්පවාසතොති.

උදොසිතසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. තතියකථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා

497. නප්පහොතීති ලාමකපරිච්ඡෙදං න පාපුණාති, තෙනෙව තිචීවරස්ස මුට්ඨිපඤ්චකාදිලාමකපරිච්ඡෙදොව තාව වුත්තො. චීවරෙ පච්චාසා චීවරපච්චාසා. තෙනෙතං දීපෙති – තං චීවරං පච්ඡා ලබ්භතු වා මා වා, යාව සා පච්චාසා ඡිජ්ජති, තාව ඉදං මූලචීවරං ඨපෙතුං අනුජානාමීති. ‘‘චීවරපච්චාසා’’ති මරියාදත්ථෙ නිස්සක්කවචනං, භුම්මත්ථෙ වා පච්චත්තවචනං කතං.

499-500. නිට්ඨිතචීවරස්මිං …පෙ… චීවරාසා වා උපච්ඡින්නාතිආදිම්හි තීසු චීවරෙසු අඤ්ඤතරං කතං හොති, සෙසා අත්ථි, රක්ඛති. චීවරපලිබොධස්ස උපච්ඡෙදෙ, උබ්භතස්මිඤ්ච කථිනෙ සමයෙ වා හෙමන්තස්ස සමයෙ වා අකාලචීවරං උප්පජ්ජෙය්‍ය, ඛිප්පමෙව කාරෙතබ්බං. සති පාරිපූරියා පච්චාසා න රක්ඛති, අසති නත්ථි චෙ පච්චාසා, න රක්ඛති. ‘‘අනත්ථතෙ කථිනෙ එකාදසමාසෙ උප්පන්න’’න්ති වචනතො අපරකත්තිකා අත්ථතෙ වා අනත්ථතෙ වා සමයොව. හෙමන්තො සියා සමයො අත්ථතෙ, සියා අසමයො අනත්ථතෙ. තතො පරං එකංසතො අසමයො වාති. ‘‘ආදිස්ස දින්න’’න්ති ඉදං ඉධ අලබ්භමානම්පි අත්ථුද්ධාරවසෙන වුත්තං භික්ඛුනීනං දුතියනිස්සග්ගියෙ (පාචි. 738 ආදයො) සෙසං අකාලචීවරං විය. තත්ථ හි භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස ‘‘සම්පත්තා භාජෙන්තූ’’ති එවං ආදිස්ස දින්නමෙව ‘‘අකාලචීවරං කාලචීවර’’න්ති අධිට්ඨහිත්වා භාජෙන්තියා නිස්සග්ගියං. තථා හි තත්ථ යථා ‘‘අකාලචීවරං නාම අනත්ථතෙ කථිනෙ එකාදසමාසෙ උප්පන්නං, අත්ථතෙ කථිනෙ සත්තමාසෙ උප්පන්න’’න්ති ඉදං අත්ථුද්ධාරවසෙන වුත්තං, එවංසම්පදමිදං. යදි එවං ‘‘එකපුග්ගලස්ස ඉදං තුය්හං දම්හීති දින්න’’න්ති ඉදං කිමත්ථං වුත්තං, න හි තං භාජනීයන්ති චෙ? අභාජනීයසාමඤ්ඤතො වුත්තං හොති. යථා සඞ්ඝස්ස ආදිස්ස දින්නං අත්ථතකථිනෙහි එව භික්ඛූහි අභාජනීයත්තා අකාලචීවරං නාම ජාතං, එවං පුග්ගලිකම්පි ඉතරෙහීති අත්ථො. එවං සන්තෙපි කස්සචි සියා ‘‘ආදිස්ස දින්නම්පි දසාහමෙව පරිහාරං ලභතී’’ති. තස්සෙතං පාටිකඞ්ඛං. පඨමකථිනෙ ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං භික්ඛුනා උබ්භතස්මිං කථිනෙ’’ති ඉදඤ්හි නිරත්ථකන්ති. අනුබ්භතස්මිම්පි හි කථිනෙ දසාහපරමමෙව ධාරෙතබ්බන්ති විඤ්ඤාතත්තා අනාදිස්ස දින්නමෙව සන්ධායෙතං වුත්තං සියාති චෙ? එවං සන්තෙපි අනාදිස්ස දින්නම්පි අනත්ථතකථිනානං අපරකත්තිකාය දසාහමෙව පරිහාරං ලභති ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං භික්ඛුනා උබ්භතස්මිං කථිනෙ’’ති වුත්තත්තා. ආමන්තාති චෙ? ‘‘අනත්ථතෙ කථිනෙ එකාදසමාසෙ උප්පන්න’’න්ති වචනෙන විරුජ්ඣති, තස්මා යථාවුත්තනයෙනෙවෙත්ථ සන්නිට්ඨානං ගන්තබ්බං.

අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං ‘‘පඨමසික්ඛාපදෙ සබ්බචීවරානං යාවදත්ථචීවරවසෙන කථිනමාසබ්භන්තරෙ දසාහාතික්කමෙපි අනාපත්ති පරිහාරස්ස දින්නත්තා. යථා කථිනමාසබ්භන්තරෙ ආදිස්ස දින්නමකාලචීවරං කාලචීවරපරිහාරමෙව ලභති, තථා ඉතරමාසෙපි ලභතීති වෙදිතබ්බං. තස්මා එවං ‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං භික්ඛුනා උබ්භතස්මිං කථිනෙ භික්ඛුනො පනෙව චීවරං උප්පජ්ජෙය්‍යා’තිආදිනා සික්ඛාපදෙ සිද්ධෙපි අනත්ථතකථිනානං පච්ඡිමකත්තිකමාසං අනුජානන්තෙන ‘අකාලචීවරං උප්පජ්ජෙය්‍යා’ති වුත්තං. එවඤ්හි අවුත්තෙ අකාලචීවරං නාම ‘අනත්ථතෙ කථිනෙ එකාදසමාසෙ උප්පන්න’න්ති න සක්කා වත්තුං. එවඤ්හි වචනතො අනත්ථතකථිනානං අත්ථතකථිනානං විය සබ්බචීවරානං පච්ඡිමකත්තිකමාසෙ දසාහාතික්කමෙ නිස්සග්ගියං න හොතී’’තිආදි.

භිය්‍යොපි එවං වුත්තං – යං පන මයා ‘‘පඨමකථිනෙ දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං ධාරෙතබ්බ’’න්ති අනුඤ්ඤාතං, තම්පි කථිනමාසතො බහි උප්පන්නමෙව, න අන්තොති අයමත්ථො දීපිතො හොති. කථං? අතිරෙකචීවරස්ස දසාහපරිහාරතො උද්ධං ආපජ්ජිතබ්බාපත්තිං ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං භික්ඛුනා උබ්භතස්මිං කථිනෙ’’ති අනුපඤ්ඤත්තියා කථිනබ්භන්තරෙ වාරෙත්වා තතො උද්ධං උප්පන්නෙසු දසාහාතික්කමෙ ආපජ්ජිතබ්බාපත්තිං ඉමිනා සික්ඛාපදෙන වාරෙතුං ‘‘අකාලචීවරං උප්පජ්ජෙය්‍යා’’තිආදි වුත්තං. තෙන ‘‘කාලෙපි ආදිස්ස දින්නං, එතං අකාලචීවරං නාමා’’ති වචනතො කථිනුබ්භාරතො උද්ධං දසාහපරිහාරං න ලභතීති දීපිතං හොති, තෙහි සද්ධිං පුන කථිනුබ්භාරතො උද්ධං පඤ්ච දිවසානි ලභතීති පසඞ්ගොපි ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං භික්ඛුනා උබ්භතස්මිං කථිනෙ භික්ඛුනො පනෙව අකාලචීවරං උප්පජ්ජෙය්‍ය…පෙ… ඛිප්පමෙව කාරෙතබ්බ’’න්ති අකාලචීවරස්ස උප්පත්තිකාලං නියමෙත්වා වුත්තත්තා නිවාරිතො හොති, තදුභයෙන කථිනබ්භන්තරෙ උප්පන්නචීවරං කථිනුබ්භාරතො උද්ධං එකදිවසම්පි පරිහාරං න ලභතීති සිද්ධං හොති. එවං අපරෙ වදන්තීති.

පුනපි වුත්තං – ආචරියා පන එවං වදෙය්‍යුං ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං භික්ඛුනා උබ්භතස්මිං කථිනෙ භික්ඛුනො පනෙව අකාලචීවරං උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති එත්ථ ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං භික්ඛුනා උබ්භතස්මිං කථිනෙ’’ති වදන්තො එවං විඤ්ඤාපෙති ‘‘එත්ථන්තරෙ තිණ්ණන්නම්පි අකාලචීවරානං උප්පත්ති අභාව’’න්ති. කස්මා පන පදභාජනෙ විත්ථාරිතානීති? වුච්චතෙ – ඉදං සික්ඛාපදං අධිට්ඨානං සන්ධාය වුත්තං, කින්තු පඨමෙ දසාහං අනුජානිත්වා තස්මිං අප්පහොන්තෙ සචෙ පච්චාසා අත්ථි, තමෙව වඩ්ඪෙත්වා මාසං අනුජානන්තො ඉමම්පි අත්ථවිසෙසං දීපෙති අකාලචීවරං නාම සම්මුඛීභූතෙන භාජෙතබ්බන්තිපි දීපෙති. තං පන ‘‘ආකඞ්ඛමානෙන භික්ඛුනා පටිග්ගහෙතබ්බ’’න්ති ඉමිනා සික්ඛාපදෙන වඩ්ඪෙත්වා වුත්තන්ති, තස්මා තීණිපි පදභාජනෙ විත්ථාරිතානීති.

‘‘ඛිප්පමෙව කාරෙතබ්බන්ති දසාහා කාරෙතබ්බ’’න්ති ඉදං පන පහොනකභාවෙ පුරිමසික්ඛාපදලක්ඛණෙනාති දීපෙතුං වුත්තං, තස්මා ‘‘එවං සීඝන්ති වා ලහුන්ති වා’’තිආදිනා අවත්වා ‘‘දසාහා’’ති වුත්තං. අත්ථතකථිනස්ස එවං හොතු, අනත්ථතෙ පන කථිනෙ කථන්ති වුත්තෙ අනත්ථතස්ස පටික්ඛෙපතං දස්සෙතීති වුත්තො අපස්සන්තො විඝාතං ආපජ්ජතීති. එකතිංසෙ අරුණුග්ගමනෙ නිස්සග්ගියන්ති මහන්තෙනපි පච්චාසාචීවරෙන සහ ඝටිතම්පි තබ්භාවං අනුපතිත්වා නිස්සග්ගියං හොති සති පච්ඡිමප්පමාණසම්භවෙ, අසති න හොති, පුන ඝටිතෙ හොති, අඤ්ඤෙන ඝටිතෙ න හොති. ඡින්නං අඤ්ඤවත්ථු හොති. පුබ්බපරිච්ඡෙදං අතික්කන්තං ඝටිතං පුන අඤ්ඤපරිච්ඡෙදං ලභතීති එකෙ, උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤතරස්මිං ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘සඞ්ඝස්ස වා ඉදං අකාලචීවරන්ති උද්දිස්ස දින්න’න්ති එත්ථ සඞ්ඝස්ස දින්නෙ ආපත්ති නාම නත්ථි, ‘සොතස්ස රහො’තිආදීසු විය පදුද්ධාරෙන වුත්තං, තස්ස ලාභං සන්ධායාති චෙ? සඞ්ඝතො වා උප්පජ්ජෙය්‍යාති අනෙන සිද්ධත්තා අධිකමෙවා’’ති ච ‘‘සඞ්ඝො චීවරානි ලභිස්සති ගණො වා’තිආදිනාපි පාඨො අත්ථී’’ති ච වුත්තං. ගණ්ඨිපදෙ කොසල්ලත්ථං පන මයා සබ්බං ලිඛිතං, සුට්ඨු විචාරෙත්වා කථෙතබ්බං.

තතියකථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පුරාණචීවරසික්ඛාපදවණ්ණනා

503-505. භත්තවිස්සග්ගන්ති භත්තකිච්චාධිට්ඨානං. භත්තකිච්චාධිට්ඨානවිභාගන්ති පොරාණා. තත්ථ නාම ත්වන්ති තත්ථ තයා කතකම්මෙ එවං අකත්තබ්බෙ සති ධොවාපිස්සසි නාම. අථ වා සො නාම ත්වන්ති අත්ථො. උභතොසඞ්ඝෙ උපසම්පන්නාති භික්ඛූනං සන්තිකෙ උපසම්පදාය පටික්ඛිත්තත්තා තදනුපසඞ්ගභයා එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘පුරාණචීවර’’න්ති එත්ථ පුරාණභාවදීපනත්ථමෙව ‘‘සකිං නිවත්ථම්පි සකිං පාරුතම්පී’’ති වුත්තං, තස්මා ‘‘චීවරං නාම ඡන්නං චීවරානං අඤ්ඤතරං චීවරං විකප්පනුපගං පච්ඡිම’’න්ති වචනස්ස ඔකාසො න ජාතොති එකෙ. යස්මා විකප්පනුපගපච්ඡිමං ඉධ නාධිප්පෙතං, නිවාසනපාරුපනුපගමෙවාධිප්පෙතං, තෙනෙව නිසීදනපච්චත්ථරණෙ දුක්කටං වුත්තං, තස්මා න වුත්තන්ති එකෙ. ජාතිප්පමාණාවචනතො යං කිඤ්චි පුරාණවත්ථං ධොවාපෙන්තස්ස නිස්සග්ගියමෙව, තෙනෙව ‘‘අනාපත්ති චීවරං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං පරික්ඛාරං ධොවාපෙතී’’ති වුත්තං. ථවිකම්පි හි අසුචිමක්ඛිතං පරිභුත්තං ධොවාපෙති, නිස්සග්ගියමෙව ඔළාරිකත්තා, අප්පතිරූපත්තා ච. තෙනෙව කඞ්ඛාවිතරණියං ඉමස්මිං ඨානෙ චීවරපරිච්ඡෙදො න වුත්තොති එකෙ, විචාරෙත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං. ‘‘රජිත්වා කප්පං කත්වාති කප්පියං කතමෙව නිවාසෙතුං, පාරුපිතුං වා වට්ටති, නෙතර’’න්ති වුත්තං. ඉමිනා ච මජ්ඣිමත්ථෙරවාදො උපත්ථම්භිතො හොති, නොපත්ථම්භිතො. රජිත්වාතිආදි පන විනයවිධිදස්සනත්ථං වුත්තන්ති මම තක්කො. යථා අඤ්ඤාතිකාය අඤ්ඤාතිකසඤ්ඤීවාරෙ තීණි චතුක්කානි, එවං වෙමතිකඤාතිකවාරෙසු චාති නව චතුක්කානි හොන්ති. එත්ථාහ – එකවාරං ධොවිත්වා ධොවනෙසු ධුරං නික්ඛිපිත්වා පුන ‘‘දුද්ධොත’’න්ති මඤ්ඤමානා ධොවති, අනාපත්තියා භවිතබ්බං, දුතියවාරං අවුත්තා ධොවති නාම හොතීති? වුච්චතෙ – සචෙ භික්ඛු ‘‘අලං එත්තාවතා ධොතෙනා’’ති පටික්ඛිපති, පුන ධොවන්තී අවුත්තා ධොවති නාමාති යුජ්ජති. නො චෙ, වුත්තාව හොතීති වෙදිතබ්බං. භික්ඛුස්ස ලිඞ්ගපරිවත්තනෙ එකතොඋපසම්පන්නාය වසෙන ආපත්ති සාකියානීනං විය.

506. එකෙන වත්ථුනාති යෙන කෙනචි පඨමෙන. ‘‘තිණ්ණං චතුක්කානං වසෙනා’’ති පාඨො. භික්ඛූනං සන්තිකෙ අට්ඨවාචිකාය උපසම්පන්නාය පාකටත්තා තං අවත්වා සාකියානියොව වුත්තා අපාකටත්තා.

පුරාණචීවරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. චීවරපටිග්ගහණසික්ඛාපදවණ්ණනා

508-510. අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙති එත්ථ ‘‘ගණම්හා ඔහීයනසික්ඛාපදෙ’’ති ලිඛිතං. අරඤ්ඤවාසීනිසෙධනසික්ඛාපදෙ අපඤ්ඤත්තෙති එකෙ, ‘‘තං න සුන්දර’’න්ති වදන්ති. විහත්ථතායාති ආයාසෙන.

512. උපචාරොති ද්වාදසහත්ථො. මහාපච්චරියං, කුරුන්දියඤ්ච වුත්තන්ති එත්ථ රත්තිභාගෙ ධම්මකථිකස්ස භික්ඛුනො බහූසු චීවරෙසු මහාජනෙන පසාදදානවසෙන පටික්ඛිත්තෙසු පුනදිවසෙ ‘‘උපාසකානං පසාදදානානි එතානී’’ති සුද්ධචිත්තෙන ගණ්හන්තස්ස දොසො නත්ථි, ‘‘භික්ඛුනීහිපි දින්නානි ඉධ සන්තී’’ති ඤත්වා ගණ්හතො දොසො. තං අචිත්තකභාවෙනාති භික්ඛුනීහි දින්නභාවං ඤත්වා බහූසු තස්සා චීවරස්ස අජානනෙනාති අත්ථො. පංසුකූලං අධිට්ඨහිත්වාති ‘‘භික්ඛුනීහි නු ඛො දින්නං සියා’’ති අවිකප්පෙත්වා ‘‘පංසුකූලං ගණ්හාමී’’ති ගණ්හන්තස්ස වට්ටති. කුරුන්දිආදීසු වුත්තොපි අත්ථො අයමෙව, එකං, ‘‘අචිත්තකභාවෙනා’’ති වචනෙන ‘‘යථා තථා ගණ්හිතුං වට්ටතී’’ති උප්පථොව පටිසෙධිතොති අපරෙ. එවං ධම්මසිරිත්ථෙරො න වදති, උජුකමෙව වදතීති පපඤ්චිතං. තස්සෙව විසයො, තස්සායං අධිප්පායො – යථා ‘‘පංසුකූලං ගණ්හිස්සතීති ඨපිතං කාමං භික්ඛුනිසන්තකම්පි අවිකප්පෙත්වා පංසුකූලං අධිට්ඨහිත්වා ගහෙතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං, තථා ධම්මකථිකස්ස භික්ඛුනියා දින්නම්පි අපඤ්ඤායමානං වට්ටතීති, තස්මා තං වුත්තං මහාපච්චරියං, කුරුන්දියඤ්ච අචිත්තකභාවෙන න සමෙතීති. පටික්ඛෙපො පන විකප්පග්ගහණෙ එව රුහති. අඤ්ඤථා පුබ්බාපරං විරුජ්ඣතීති. තං න යුත්තං පංසුකූලෙන අසමානත්තා. පංසුකූලභාවෙන සඞ්කාරකූටාදීසු ඨපිතං භික්ඛුනීහි, න තං තස්සා සන්තකං හුත්වා ඨිතං හොති. අස්සාමිකඤ්හි පංසුකූලං සබ්බසාධාරණඤ්ච, අඤ්ඤොපි ගහෙතුං ලභති. ඉදං පුබ්බෙව ‘‘භික්ඛුනීනං චීවර’’න්ති ජානිත්වාපි පංසුකූලිකො ගහෙතුං ලභති තදා තස්සා අසන්තකත්තා. ‘‘පංසුකූලං අධිට්ඨහිත්වා’’ති සල්ලෙඛක්කමනිදස්සනත්ථං වුත්තං. මංසං දදන්තෙන තථාගතෙන සල්ලෙඛතො කප්පියම්පි භුත්තං නිස්සග්ගියං චීවරමාහ යො මංසං කථන්ති සයමාදිසෙය්‍යාති.

අචිත්තකත්තා කථං පංසුකූලං වට්ටතීති චෙ? තාය තස්ස අදින්නත්තා, භික්ඛුනාපි තතො භික්ඛුනිතො අග්ගහිතත්තා ච. අස්සාමිකම්පි හි පංසුකූලං අඤ්ඤිස්සා හත්ථතො ගණ්හාති, න වට්ටති ‘‘අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා චීවරං පටිග්ගණ්හෙය්‍යා’’ති වුත්තලක්ඛණසම්භවතො. අඤ්ඤාතිකාය සන්තකං ඤාතිකාය හත්ථතො ගණ්හාති, වට්ටතීති එකෙ. යථා සික්ඛමානසාමණෙරාදීනං හත්ථතො පටිග්ගණ්හන්තස්ස අනාපත්ති, තථා කඞ්ඛාවිතරණියඤ්ච ‘‘අඤ්ඤාතිකාය හත්ථතො ගහණ’’න්ති (කඞඛා. අට්ඨ. චීවරප්පටිග්ගහණසික්ඛාපදවණ්ණනා) අඞ්ගං වුත්තං. තථා ඤාතිකාය සන්තකං සික්ඛමානාය, සාමණෙරියා, උපාසකස්ස, උපාසිකාය, භික්ඛුස්ස, සාමණෙරස්ස සන්තකං අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා හත්ථතො ගණ්හන්තස්ස ච අනාපත්ති එවං යථාවුත්තලක්ඛණාසම්භවතොති එකෙ, තෙනෙව ‘‘එකතොඋපසම්පන්නාය චීවරං පටිග්ගණ්හාතී’ති අවත්වා ‘හත්ථතො පටිග්ගණ්හාති අඤ්ඤත්‍ර පාරිවත්තකා, ආපත්ති දුක්කටස්සා’ති (පාරා. 513) වුත්තං, තස්මා අඤ්ඤාතිකාය සන්තකම්පි එකතොඋපසම්පන්නාය හත්ථතො පටිග්ගණ්හන්තස්ස දුක්කට’’න්ති වදන්ති, උභොපෙතෙ න සාරතො දට්ඨබ්බා, කාරණං පරියෙසිතබ්බං.

514. කො පන වාදො පත්තත්ථවිකාදීසූති අනධිට්ඨාතබ්බෙසු බහූසු පටලෙසු. තෙනෙවාහ මාතිකාට්ඨකථායං ‘‘පත්තත්ථවිකාදිම්හි අනධිට්ඨාතබ්බපරික්ඛාරෙ’’ති. අධිට්ඨානුපගෙසු වා තෙසං පරික්ඛාරත්තා භිසිඡවියා විය අනාපත්ති. කිං පටපරිස්සාවනං පරික්ඛාරං න හොතීති? හොති, කින්තු තං කිර නිවාසනාදිචීවරසණ්ඨානත්තා න වට්ටති. තස්මා ඉධ නිවාසනාදිචීවරසාධනං විකප්පනුපගපච්ඡිමං චීවරං නාම. අනන්තරාතීතෙ නිවාසනපාරුපනුපගමෙවාති සන්නිට්ඨානං. එවං සන්තෙ කඞ්ඛාවිතරණියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. චීවරප්පටිග්ගහණසික්ඛාපදවණ්ණනා) කප්පනුපගපච්ඡිමතා, පාරිවත්තකාභාවො, අඤ්ඤාතිකාය හත්ථතො ගහණන්ති තීණෙව අඞ්ගානි අවත්වා අපරික්ඛාරතාති චතුත්ථමඞ්ගං වත්තබ්බන්ති චෙ? න වත්තබ්බං, ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ පත්තත්ථවිකාදිපරික්ඛාරස්ස අචීවරසඞ්ඛ්‍යත්තා. පඨමකථිනාදීසු විකප්පනුපගතා පමාණං, ඉධ කායපරිභොගුපගතාති. ‘‘අඤ්ඤං පරික්ඛාර’’න්ති උද්ධරිත්වා ‘‘පත්තත්ථවිකාදිං යංකිඤ්චී’’ති වුත්තත්තා විකප්පනුපගම්පි පත්තත්ථවිකාදිං ගණ්හිතුං වට්ටති, ‘‘පටපරිස්සාවනම්පී’’ති වුත්තට්ඨානෙ ච ‘‘චීවරං නාම විකප්පනුපගපච්ඡිම’’න්ති වචනතො පටපරිස්සාවනං චීවරමෙව, න පරික්ඛාරං. ‘‘කො පන වාදොති නිගමනවචනම්පි සාධක’’න්ති කෙචි වදන්ති, පණ්ණත්තිං අජානනතො අචිත්තකං, න වත්ථුං, ‘‘අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා සන්තකභාවාජානනතො, චීවරභාවාජානනතො ච අචිත්තක’’න්ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං.

චීවරපටිග්ගහණසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදවණ්ණනා

515. පරික්ඛාරානන්ති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. එකසාටකන්ති භාවනපුංසකං, ‘‘අඤ්ඤාතකො මොඝපුරිසා’’ති වචනෙන පවාරිතොපි අදාතුකාමො අඤ්ඤාතකො අප්පවාරිතට්ඨානෙ තිට්ඨතීති දීපිතං හොති. අඤ්ඤථා ‘‘අනාපත්ති පවාරිතාන’’න්ති ඉමිනා විරුජ්ඣති.

517. නෙව තාව විඤ්ඤාපෙතබ්බං, න භඤ්ජිතබ්බන්ති අනච්ඡින්නානං චීවරානං අත්තනො සන්තකානං අත්ථිතාය, තත්ථ පච්චාසාසබ්භාවතො ච. පච්චාසා කිත්තකං කාලං රක්ඛතීති? යාව ගාමන්තරා, යාව අද්ධයොජනාති එකෙ. යාව දස්සනසවනූපචාරාති එකෙ. යාව අඤ්ඤෙ න පස්සන්තීති එකෙ. යාව පච්චාසා ඡිජ්ජතීති එකෙ. යාව සාඛාපලාසපරියෙසනභඤ්ජනසජ්ජනකාලපරිච්ඡෙදාති එකෙ. ඉදං සබ්බං යථාසම්භවං යුජ්ජති. කථං පඤ්ඤායතීති චෙ? ‘‘සචෙ පන එතෙසං වුත්තප්පකාරානං ගිහිවත්ථාදීනං භිසිඡවිපරියන්තානං කිඤ්චි න ලබ්භති, තෙන තිණෙන වා පණ්ණෙන වා පටිච්ඡාදෙත්වා ආගන්තබ්බ’’න්ති අට්ඨකථාවචනතො.

න තාව ථෙරානං දාතබ්බානීති න තාව අත්තනො රුචියා දාතබ්බානි, යදා ථෙරා ‘‘දෙථාවුසො’’ති වදන්ති, තදා දාතබ්බානි. ‘‘එවං සති දහරාපි අච්ඡින්නචීවරට්ඨානෙ තිට්ඨන්ති, සාඛාපලාසං භඤ්ජිතුං වට්ටති, න අඤ්ඤථා. ‘යෙහි කෙහිචි වා අච්ඡින්නං හොතී’ති හි වුත්ත’’න්ති වුත්තං. ආචරියො පන එවං වදති ‘‘අත්තනො රුචියාපි දාතුං ලභන්තී’’ති. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘පරිභොගජිණ්ණං වා’ති එත්ථ ච ‘අච්ඡින්නචීවරානං ආචරියුපජ්ඣායාදීනං අත්තනා තිණපණ්ණෙහි පටිච්ඡාදෙත්වා දින්නචීවරම්පි සඞ්ගහං ගච්ඡතී’ති වත්තුං යුජ්ජතී’’ති වුත්තං. අථාපි සියා ආචරියාදීහි ‘‘ආහරාවුසො’’ති වුත්තෙයෙව, නාවුත්තෙති, න, ‘‘කෙහිචි වා අච්ඡින්න’’න්ති එත්ථ වුත්තලෙසතො දුතියලෙසස්ස අවිසෙසභාවප්පසඞ්ගතොති. අථ කිමත්ථං ‘‘න තාව ථෙරානං දාතබ්බානී’’ති වුත්තන්ති චෙ? යාව ථෙරානං අත්ථාය සාඛාපලාසානි භඤ්ජති, තාව න දාතබ්බානි, තතො තානි ථෙරුද්දිස්සකානි සාඛාපලාසානි සයං පරිදහිත්වා විනාපි ථෙරාණත්තියා අත්තනො රුචියා දාතබ්බානි, භූතගාමපාතබ්‍යතාය පාචිත්තියං න හොති සත්ථුනාපි අනුඤ්ඤාතත්තා. ‘‘තිණෙන වා පණ්ණෙන වා’’ති හි වුත්තං, තං කප්පියමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති චෙ? න, ‘‘තදලාභෙ න ත්වෙව…පෙ… දුක්කටස්සා’’ති වචනවිරොධතො. එත්ථාහ – දුක්කටභයා පාචිත්තියවත්ථු චෙ අතික්කමිතබ්බං, තදලාභෙ ථුල්ලච්චයවත්ථු සඞ්ඝිකං, තදලාභෙ පාරාජිකවත්ථුපි අතික්කමිතබ්බං සියාති? න, පාරාජිකස්ස ලොකවජ්ජත්තා. අපිච න සබ්බං භූතගාමං පාචිත්තියවත්ථුමෙව, තතො දුක්කටාදිවත්ථුපි අත්ථි, අනාපත්තිවත්ථුපි කාලොදිසකං, තස්මා ඉදං තදා අනාපත්තිවත්ථුකන්ති වෙදිතබ්බං. කිත්තාවතා භික්ඛු අච්ඡින්නචීවරො නට්ඨචීවරො හොතීති? එත්තාවතා නග්ගො හොතීති එකෙ. විකප්පනුපගපච්ඡිමභාවෙන, විකප්පනුපගපච්ඡිමමාදිං කත්වා විඤ්ඤාපෙන්තස්ස ආපත්තීති එකෙ. නිවාසනපාරුපනුපගාභාවෙනාති එකෙ. තිචීවරාභාවෙනාති එකෙ. සන්තරුත්තරපරමාභාවෙනාති එකෙ. අයං එකෙවාදො යුත්තො ‘‘සන්තරුත්තරපරමං තතො චීවරං සාදිතබ්බ’’න්ති හි වචනතො, තස්මා සන්තරුත්තරෙ සති විකප්පනුපගපච්ඡිමං විඤ්ඤාපෙන්තස්ස පටිලාභෙන නිස්සග්ගියං. යදි එවං ‘‘විඤ්ඤාපෙත්වා පටිලභෙය්‍ය නිස්සග්ගිය’’න්ති සික්ඛාපදෙන භවිතබ්බන්ති චෙ? තන්න, තදත්ථසිද්ධිතො නානත්ථත්තා ධාතූනං. කිං වුත්තං හොති? යථා හි ‘‘තික්ඛත්තුං මෙථුනං ධම්මං අභිවිඤ්ඤාපෙසී’’ති (පාරා. 36) වුත්තෙ පවත්තෙසීති අත්ථො, තථා ඉධාපි ‘‘චීවරං විඤ්ඤාපෙය්‍යා’’ති විඤ්ඤත්තියා පවත්තෙය්‍ය උප්පාදෙය්‍යාති අත්ථො.

තෙන නිවත්ථොති තංනිවත්ථො. අඤ්ඤස්ස අලාභෙන තමෙව පරිභුඤ්ජතො ජිරති, න ලෙසෙන. අත්තනාති සයමෙව වත්තුං යුජ්ජති, තස්මා අයුත්තපරිභොගෙන අපරිභුඤ්ජිත්වා යුත්තපරිභොගවසෙන පරිභුඤ්ජතො ජිණ්ණං පරිභොගජිණ්ණං නාම. තස්ස සභාගානං අච්ඡින්නකාලෙ දානම්පි යුත්තපරිභොගෙ එව සඞ්ගහං ගච්ඡතීති අධිප්පායො. ‘‘ඉමෙ කිර ද්වෙ ලෙසා අට්ඨකථායො, වාචෙන්තානං ආචරියානං මතන්ති ධම්මසිරිත්ථෙරො ආහා’’ති වුත්තං.

521. නිසීදිතුං වා නිපජ්ජිතුං වා න ලභතීති යථාසුඛං න ලභතීති අධිප්පායො. ‘‘අඤ්ඤස්සත්ථායා’’ති එත්ථාපි ‘‘ඤාතකානං පවාරිතාන’’න්ති අනුවත්තති එව. අත්ථාය කස්ස? තස්සෙව අඤ්ඤස්ස. යථා අඤ්ඤාතකෙ තිකපාචිත්තියං, තථා අප්පවාරිතෙපීති දස්සනත්ථං ‘‘ඤාතකානං පවාරිතාන’’න්ති වුත්තං. අඤ්ඤථා ‘‘ඤාතකෙ ඤාතකසඤ්ඤී’’ති ඉමිනා සිද්ධත්තා න නිච්චං සෙසං ආපජ්ජති. අපිචෙත්ථ අඤ්ඤාතකග්ගහණෙන අප්පවාරිතග්ගහණං හොති, අප්පවාරිතග්ගහණෙන අඤ්ඤාතකග්ගහණං, අඤ්ඤාතකා හි අප්පවාරිතා හොන්ති. තථා ඤාතකග්ගහණෙන පවාරිතග්ගහණං හොති, කත්ථචි න හොති. න පවාරිතග්ගහණෙන ඤාතකග්ගහණං හොතීති ඉමස්ස අත්ථවිසෙසස්ස දස්සනත්ථං ‘‘ඤාතකානං පවාරිතාන’’න්ති වුත්තං. තථා හි අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා අප්පවාරිතාය ච චීවරං අඤ්ඤත්‍ර පාරිවත්තකා පටිග්ගණ්හන්තස්ස ආපත්ති. ඤාතිකාය පන පවාරිතාය ච විස්සාසං ගණ්හාති, අනාපත්ති. තථා පුරාණචීවරං ඤාතිකාය අනාපත්ති, පවාරිතාය පන තිකපාචිත්තියමෙව. ඤාතකානඤ්ච එකච්චානං පුරාණචීවරං නාම දාතුං වට්ටති, න පවාරිතානං. තිකච්ඡෙදො ච මාතිකාපදෙනෙව හොති, න අඤ්ඤෙන. තත්ථාපි එකෙනෙව, න දුතියාදීහීති අයං විනයෙ ධම්මතා වෙදිතබ්බා.

අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. තතුත්තරිසික්ඛාපදවණ්ණනා

522-4. පග්ගාහිකසාලං වාති දුස්සපසාරං වා. හත්ථෙන පග්ගහෙත්වා ඨත්වා සාලායං පසාරෙතබ්බදුස්සං පසාරෙන්තීති චොදනා. තිචීවරිකෙනෙවාති විනයතිචීවරිකෙන. සො හි අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතපරික්ඛාරචොළාදීසු සන්තෙසුපි තිචීවරෙ අච්ඡින්නෙ සන්තරුත්තරපරමං විඤ්ඤාපෙත්වා ගහෙතුං ලභති. අඤ්ඤථාපීති ‘‘පමාණිකං තිචීවරං පරික්ඛාරචොළවසෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජතො තස්මිං නට්ඨෙ බහූනිපි ගහෙතුං ලභති, න සන්තරුත්තරපරම’’න්ති ච, තස්මා තං විභාගන්ති ‘‘තිචීවරිකස්ස තං විභාගන්ති අත්ථො, න පරික්ඛාරචොළිකස්සා’’ති ච කෙචි වදන්ති. ආචරියො පන ‘‘අඤ්ඤෙනාති අතිචීවරිකෙන, අඤ්ඤථාති ඉතො වුත්තග්ගහණපරිච්ඡෙදතො අඤ්ඤෙනා’’ති එත්තකමෙව වදති. අඤ්ඤථාති පන සචෙ තීණිපි නට්ඨානි, සන්තරුත්තරපරමං ගණ්හිතබ්බං, සචෙ ද්වෙ වා එකං වා නට්ඨං, තෙන ‘‘අඤ්ඤථාපී’’ති දස්සනත්ථං වුත්තන්ති එකෙ. ගණ්ඨිපදෙසු විචාරණා එව නත්ථි, තස්මා උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බං. පකතියා සන්තරුත්තරෙන චරති, සාසඞ්කසික්ඛාපදවසෙන වා තංසම්මුතිවසෙන වා තතියස්ස අලාභෙන වා.

526. ‘‘පමාණමෙව වට්ටතී’’ති සල්ලෙඛදස්සනත්ථං වුත්තං. තං මිච්ඡා ගහෙත්වා ඤාතකාදිට්ඨානෙ තදුත්තරි ගණ්හන්තස්ස ආපත්තීති චෙ? තං පාළියා න සමෙති, ‘‘අනාපත්ති ඤාතකානං පවාරිතාන’’න්ති හි පාළි. එත්ථ ච පවාරිතා නාම අච්ඡින්නකාලතො පුබ්බෙ එව පවාරිතා, න අච්ඡින්නකාලෙ. ‘‘අභිහට්ඨුං පවාරෙය්‍යා’’ති හි වුත්තං, තස්මා යො අච්ඡින්නකාලස්සත්ථාය පවාරෙති, උභොපි අප්පවාරිතා එවාති වෙදිතබ්බා. තෙ හි අච්ඡින්නකාරණා නට්ඨකාරණාව දෙන්ති නාම. අපිච යථා පිට්ඨිසමයෙ සතුප්පාදං කත්වා ඤාතකපවාරිතට්ඨානතො වස්සිකසාටිකං නිප්ඵාදෙන්තස්ස තෙන සික්ඛාපදෙන නිස්සග්ගියං, තථා ඉධාපි ඤාතකපවාරිතට්ඨානෙපි අච්ඡින්නනට්ඨකාරණා න වට්ටති, තස්මා ‘‘අට්ඨකථාසු පමාණමෙව වට්ටතී’ති වුත්තවචනමෙව පමාණ’’න්ති ධම්මසිරිත්ථෙරො ආහ, තං අයුත්තං, කස්මා? යස්මා ඉදං සික්ඛාපදං තදුත්තරි විඤ්ඤාපෙන්තස්ස පඤ්ඤත්තං, තස්මිඤ්ච ‘‘අඤ්ඤාතකො ගහපති වා ගහපතානී වා’’ති මාතිකාය පාළි, විභඞ්ගෙ ච ‘‘අඤ්ඤාතකො නාම මාතිතො වා…පෙ… අසම්බද්ධො’’ති පාළි, අනාපත්තිවාරෙ ච ‘‘ඤාතකානං පවාරිතාන’’න්ති පාළි, තස්මා තිවිධායපි පාළියා න සමෙතීති අයුත්තමෙව, තස්මා කෙවලං සල්ලෙඛමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති අපරෙ. උපරි කාණමාතාසික්ඛාපදෙ අට්ඨකථාසු පන ‘‘තෙසම්පි පාථෙය්‍යපහෙණකත්ථාය පටියත්තතො පමාණමෙව වට්ටතී’’ති වුත්තං, න පන ‘‘පාළියා න සමෙතී’’ති වුත්තං, න තත්ථ ච ඉධ ච නානාකරණං පඤ්ඤායති, තස්මා ථෙරස්ස ලද්ධි සුන්දරා විය මම ඛායති, වීමංසිතබ්බං. යස්මා පනිදං සික්ඛාපදං අඤ්ඤස්සත්ථාය විඤ්ඤාපනවත්ථුස්මිංයෙව පඤ්ඤත්තං, තස්මා ඉධ ‘‘අඤ්ඤස්සත්ථායා’’ති න වුත්තං. ‘‘සෙසං උත්තානත්ථමෙවා’’ති පාඨො. ‘‘අඤ්ඤස්සත්ථායා’’ති නිදානවිරොධතො න වුත්තං. තථාපි අනන්තරෙ වුත්තනයෙන ලබ්භතීති ආචරියො. එවරූපෙසු ගහපතිපටිසංයුත්තසික්ඛාපදෙසු කිඤ්චාපි ‘‘ගහපති නාම යො කොචි අගාරං අජ්ඣාවසතී’’ති වුත්තං, තථාපි පඤ්ච සහධම්මිකෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා ච සික්ඛාපච්චක්ඛාතකො ච තිත්ථියො ච වෙදිතබ්බො.

තතුත්තරිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. පඨමඋපක්ඛටසික්ඛාපදවණ්ණනා

527-8. අපි හොති චිත්තන්ති අත්ථො. මෙය්‍යාති පාඨස්ස මය්හන්ති අත්ථො. න ඉමෙ සුකරා, ‘‘න ඉමෙසං සුකරා’’ති වා පාඨො. ‘‘තස්ස න ඉමෙසං සුකරා අච්ඡාදෙතුන්ති අත්ථො’’ති ලිඛිතං. ‘‘පුබ්බෙ අප්පවාරිතො’’ති වචනතො තස්මිං ඛණෙ පවාරිතොපි අප්පවාරිතොව හොතීති.

පඨමඋපක්ඛටසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. දුතියඋපක්ඛටසික්ඛාපදවණ්ණනා

532. දුතියඋපක්ඛටෙන කිංපයොජනන්ති? නත්ථි, කෙවලං අට්ඨුප්පත්තිවසෙන පඤ්ඤත්තං භික්ඛුනියා රහොනිසජ්ජසික්ඛාපදං විය. එවං සන්තෙ තන්ති අනාරොපෙතබ්බං භවෙය්‍ය විනාපි තෙන තදත්ථසිද්ධිතො, අනිස්සරත්තා, අනාරොපෙතුං අනුඤ්ඤාතත්තා ච. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, සඞ්ඝො…පෙ… සමූහනෙය්‍යා’’ති (දී. නි. 2.216). ඉදං සබ්බමකාරණං. න හි බුද්ධා අප්පයොජනං වාචං නිච්ඡාරෙන්ති, පගෙව සික්ඛාපදං, තෙනෙවාහ අට්ඨකථායං ‘‘තඤ්හි ඉමස්ස අනුපඤ්ඤත්තිසදිස’’න්තිආදි. අනුපඤ්ඤත්ති ච නිප්පයොජනා නත්ථි, තංසදිසඤ්චෙතං, න නිප්පයොජනන්ති දස්සිතං හොති, එවං සන්තෙ කො පනෙත්ථ විසෙසොති? තතො ආහ ‘‘පඨමසික්ඛාපදෙ එකස්ස පීළා කතා, දුතියෙ ද්වින්නං, අයමෙත්ථ විසෙසො’’ති. ඉමිනා අත්ථවිසෙසෙන කො පනඤ්ඤො අතිරෙකත්ථො දස්සිතොති? පොරාණගණ්ඨිපදෙ තාව වුත්තං ‘‘එකස්මිම්පි වත්ථුස්මිං උභින්නං පීළා කාතුං වට්ටතීති අයමතිරෙකත්ථො දස්සිතො’’ති. තෙනෙතං දීපෙති ‘‘න කෙවලං පටිලද්ධචීවරගණනායෙව ආපත්තිගණනා, පීළිතපුග්ගලසඞ්ඛාතවත්ථුගණනායපී’’ති.

හොන්ති චෙත්ථ –

‘‘වත්ථුතො ගණනායාපි, සියා ආපත්ති නෙකතා;

ඉති සන්දස්සනත්ථඤ්ච, දුතියූපක්ඛටං ඉධ.

‘‘කායසංසග්ගසික්ඛාය, විභඞ්ගෙ විය කින්තෙතං;

එකිත්ථියාපි නෙකතා, ආපත්තීනං පයොගතො’’ති.

අපිචෙතං සික්ඛාපදං තංජාතිකෙසු සික්ඛාපදෙසු සබ්බෙසුපි ගහෙතබ්බවිනිච්ඡයස්ස නයදස්සනප්පයොජනන්ති වෙදිතබ්බං. ආහ ච –

‘‘අඤ්ඤාතිකාය බහුතාය විමිස්සතාය,

ආපත්තියාපි බහුතා ච විමිස්සතා ච;

ඉච්චෙවමාදිවිධිසම්භවදස්සනත්ථං,

සත්ථා උපක්ඛටමිදං දුතියං අවොචා’’ති.

තස්සායං සඞ්ඛෙපතො අධිප්පායපුබ්බඞ්ගමා විචාරණා – පුරාණචීවරං එකමෙව භික්ඛු භික්ඛුනීහි ද්වීහි, බහූහි වා ධොවාපෙති, භික්ඛුනිගණනාය පාචිත්තියගණනා, තථා ද්වින්නං, බහූනං වා සාධාරණං එකමෙව චීවරං අඤ්ඤත්‍ර පාරිවත්තකා පටිග්ගණ්හාති, ඉධාපි තථා ද්වින්නං, බහූනං වා සාධාරණමෙකං විඤ්ඤාපෙති, විඤ්ඤත්තපුග්ගලගණනාය ආපත්තිගණනා. තථා අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු සික්ඛාපදෙසු නයො නෙතබ්බො. අයං තාව බහුතාය නයො. මිස්සතාය පන ඤාතිකාය, අඤ්ඤාතිකාය ච එකං ධොවාපෙති, එකතො නිට්ඨාපනෙ එකං පාචිත්තියං. අථ ඤාතිකා පඨමං ථොකං ධොවිත්වා ඨිතා, පුන අඤ්ඤාතිකා සුධොතං කරොති, නිස්සග්ගියං. අථ අඤ්ඤාතිකා පඨමං ධොවති, පච්ඡා ඤාතිකා සුධොතං කරොති, අඤ්ඤාතිකාය පයොගවසෙන භික්ඛුනො දුක්කටමෙව. අඤ්ඤාතිකාය ච ඤාතිකාය ච අඤ්ඤාතිකසඤ්ඤී, වෙමතිකො, ඤාතිකසඤ්ඤී වා ධොවාපෙති, යථාවුත්තනයෙන නිස්සග්ගියදුක්කටාදිආපත්තිභෙදගණනා වෙදිතබ්බා. තථා අඤ්ඤාතිකාය ච ඤාතිකාය ච සන්තකං චීවරං උභොහි එකතො දිය්‍යමානං පටිග්ගණ්හන්තස්ස, අඤ්ඤාතිකාය එව හත්ථතො පටිග්ගණ්හන්තස්ස ච නිස්සග්ගියමෙව. අථ ඤාතිකාය අනාපත්ති. අථ උභොසු අඤ්ඤාතිකාදිසඤ්ඤී වුත්තනයෙනෙව නිස්සග්ගියදුක්කටාදිආපත්තිභෙදගණනා වෙදිතබ්බා. තථා අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදෙසුපි යථාසම්භවං නයො නෙතබ්බො. අයං මිස්සතාය නයො. ආදි-සද්දෙන පන අනෙකෙ අඤ්ඤාතිකා විඤ්ඤත්තාවිඤ්ඤත්තපුග්ගලගණනාය දුක්කටං. එකො දෙති, එකො න දෙති, නිස්සග්ගියං. අථ අවිඤ්ඤත්තො දෙති, න නිස්සග්ගියං. අථ විඤ්ඤත්තාවිඤ්ඤත්තානං සාධාරණං විඤ්ඤත්තො දෙති, නිස්සග්ගියමෙව. උභො දෙන්ති, නිස්සග්ගියමෙව. අවිඤ්ඤත්තො දෙති, නිස්සග්ගියෙන අනාපත්ති. විඤ්ඤත්තස්ස වචනෙන අවිඤ්ඤත්තො දෙති, අනාපත්ති එව. තථා උපක්ඛටාදීසුපි යථාසම්භවං නයො නෙතබ්බො.

දුතියඋපක්ඛටසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. රාජසික්ඛාපදවණ්ණනා

537. ‘‘න ඛො මයං, ආවුසො, චීවරචෙතාපන්නං පටිග්ගණ්හාම…පෙ… කාලෙන කප්පිය’’න්ති ඉතො පුබ්බෙ එව රූපියපටිග්ගහණසික්ඛාපදස්ස පඤ්ඤත්තත්තා වුත්තං. අඤ්ඤථා ආයස්මා උපනන්දො මංසස්ස චෙතාපන්නං එකම්පි කහාපණං හත්ථෙන පටිග්ගණ්හන්තො තතො මහන්තතරං චීවරචෙතාපන්නං කථං න පටිග්ගණ්හිස්සති, එවං සන්තෙපි චීවරපටිසංයුත්තත්තා චීවරවග්ගෙ සඞ්ගායිංසූති.

538-9. ‘‘ආගතකාරණං භඤ්ජතී’’ති වුත්තත්තා නනු පුන චොදෙතුං න ලභතීති එකෙ. ආගමනස්ස සාත්ථකං න හොති, චීවරං න ලභිස්සති පටිසන්ථාරස්ස කතත්තාති එකෙ. චොදනාලක්ඛණං න හොතීති කත්වා වුත්තන්ති එකෙ. ‘‘ඨත්වා චොදෙමී’’ති ආගතො තං ඨානං භඤ්ජති, කරොති චෙකං, තීණිපි චෙ කරොති, එකමෙව, එකවචනත්තාති එකෙ. තීණි ඨානානි භඤ්ජතීති එකෙ. උපතිස්සත්ථෙරො ‘‘න චොදනාදිං භඤ්ජති, චොදෙතුකාමො අකත්තබ්බං අකාසි, තෙන වත්තභෙදෙ දුක්කට’’න්ති වදති. ධම්මසිරිත්ථෙරො පන ‘‘ආසනෙ චෙ නිසීදති, එකාය නිසජ්ජාය ද්වෙ ඨානානි භඤ්ජති. ආමිසං චෙ පටිග්ගණ්හාති, එකෙන පටිග්ගහෙන ද්වෙ ඨානානි භඤ්ජති. ධම්මං චෙ භාසති, ධම්මදෙසනසික්ඛාපදෙ වුත්තපරිච්ඡෙදාය එකාය වාචාය ද්වෙ ඨානානි භඤ්ජති, තං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වදති. ‘‘යත්ථා’’ති වුත්තෙ අත්තනො එව සන්තිකං ගන්තබ්බන්ති වුත්තං විය හොති. තෙන වුත්තං ‘‘බ්‍යඤ්ජනං පන න සමෙතී’’ති. උපාසකෙහි ආණත්තා තං. මූලං අසාදියන්තෙනාති මූලස්ස අකප්පියභාවෙ සති අසාදියන්තෙන. තඤ්ච ඛො චිත්තෙන, න මුඛෙන. සචෙ එවං වුත්තෙ අකප්පියං දස්සෙතීති කත්වා චිත්තෙන අකප්පියං ඉච්ඡන්තොව මුඛෙන කප්පියං නිද්දිසති ‘‘චීවරං මෙ දෙථා’’ති, න වට්ටති. පටිලාභෙ රූපියපටිග්ගහණසික්ඛාපදෙන ආපත්ති.

තත්‍රායං විචාරණා – චිත්තෙන සාදියන්තොපි මුඛෙන කප්පියවොහාරෙන චෙ වොහරති ‘‘කහාපණාරහෙන, පාදාරහෙන වා කප්පියභණ්ඩෙන ඉදඤ්චිදඤ්ච ආහරා’’ති. කිඤ්චාපි රූපියං සන්ධාය වදති, වට්ටති එව. කස්මා? කඤ්චි සස්සුට්ඨානකං භූමිපදෙසං සන්ධාය ‘‘සීමං දෙමාති වදන්ති, වට්ටතී’’ති වචනතො, ‘‘විහාරස්ස දෙමා’’ති වුත්තෙ ‘‘පටික්ඛිපිතුං න වට්ටතී’’ති වචනතො ච. අනුගණ්ඨිපදෙ පන වුත්තං ‘‘සඞ්ඝං සන්ධාය ‘විහාරස්ස දෙමා’ති දින්නං ගරුභණ්ඩං න හොති, දක්ඛිණොදකං සම්පටිච්ඡිතුං, ‘සාධූ’ති ච වත්තුං, අනුමොදෙතුඤ්ච වට්ටති. කස්මා? සඞ්ඝස්ස ‘විහාරො’ති නාමාභාවතො, ඛෙත්තස්සෙව ‘සීමා’ති නාමභාවතො ච, චිත්තෙන ආරම්මණං කතං අප්පමාණං, කප්පියවොහාරොව පමාණං. කප්පියමෙවාචික්ඛිතත්තා ‘න ත්වෙවාහං, භික්ඛවෙ, කෙනචි පරියායෙන ජාතරූපරජතං සාදිතබ්බං පරියෙසිතබ්බන්ති වදාමී’ති (මහාව. 299) වචනෙනපි න විරුජ්ඣති. කප්පියවචනපච්චයා දායකො සයමෙව කත්තබ්බයුත්තකං ජානිස්සතීති අධිප්පායතො දායකෙන එතස්ස අධිප්පායං ඤත්වා කප්පියකාරකස්ස හත්ථෙ ඨපිතං භික්ඛුස්ස සන්තකමෙව හොතී’’ති. ඉදං සබ්බමයුත්තං, කස්මා? සීමාවිහාරවචනස්ස දායකවචනත්තා. ඉධ ච භික්ඛුනො වචනං පමාණං. තෙනෙවාහ ‘‘අථාපි ‘මම තළාකං වා පොක්ඛරණිං වා සඞ්ඝස්ස දම්මී’ති වුත්තෙ ‘සාධු, උපාසක, සඞ්ඝො පානීයං පිවිස්සතී’තිආදීනි වත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති එවා’’ති. අඤ්ඤථා ඛෙත්තං සන්ධාය භික්ඛුනො ඛෙත්තපටිබද්ධවචනානි සීමාවචනෙන කප්පන්තීති ආපජ්ජති. අවිහාරස්ස ච භික්ඛුස්ස රූපියං දස්සෙත්වා ‘‘ඉදං විහාරස්ස දම්මී’’ති වුත්තෙ අත්තනො අත්ථාය දිය්‍යමානං ජානන්තෙනාපි තං අප්පටික්ඛිපිතබ්බං. තථා කහාපණාරහාදිනො අකප්පියභණ්ඩභාවං, කහාපණාදිභාවමෙව වා ජානන්තමෙව සන්ධාය තථාවොහරන්තස්ස ච අනාපත්තීති ආපජ්ජති. ‘‘න ත්වෙවාහං, භික්ඛවෙ, කෙනචි පරියායෙනා’’ති නිප්පදෙසතො වුත්තත්තා න සක්කා ලෙසං ඔඩ්ඩෙතුන්ති නො තක්කො, විචාරෙත්වා පන ගහෙතබ්බං. ‘‘නො චෙ ඉච්ඡති, න කථෙතබ්බ’’න්ති වචනතො යථාවුත්තසාමිචියා අකරණෙ අනාපත්ති දුක්කටස්සාති දස්සෙති.

‘‘අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතෙසු විය පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති වචනතො යථාවුත්තසාමිචිම්පි න කත්වා චෙ නිප්ඵාදෙති, අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදෙන කාරෙතබ්බොති දස්සෙති. කප්පියකාරකා සයමෙව චොදෙත්වා දෙන්ති, වට්ටති. ‘‘සයං කරණමෙව පටික්ඛිත්ත’’න්ති ච වදන්ති. පිණ්ඩපාතාදීනං …පෙ… එසෙව නයොති එත්ථ ‘‘දුක්කට’’න්ති වදන්ති, තං න සුන්දරං, දදන්තෙසුපීති අපි-සද්දෙන සඞ්ගහිතත්තා නිස්සග්ගියපාචිත්තියමෙව. ජාතරූපරජතං ‘‘සඞ්ඝෙ සාදිතෙ දුක්කට’’න්ති ච විකප්පෙන්ති. තං විසෙසෙත්වා නවුත්තත්තා පාචිත්තියමෙවාති දස්සෙති. ‘‘නිස්සග්ගියමෙවාති යෙවාපනකසික්ඛාපදෙසු සියා’’ති වදන්ති, උපපරික්ඛිතබ්බං. ‘‘යස්ස කස්සචි හි අඤ්ඤස්ස…පෙ… මහාපච්චරියං වුත්ත’’න්ති වචනතො අපබ්බජිතානං අන්තමසො මාතාපිතූනම්පි අත්ථාය සම්පටිච්ඡන්තස්ස දුක්කටමෙවාති දස්සෙති.

සබ්බත්ථ සම්පටිච්ඡනං නාම ‘‘උග්ගණ්හෙය්‍ය වා උග්ගණ්හාපෙය්‍යවා උපනික්ඛිත්තං වා සාදියෙය්‍යා’’ති එවං වුත්තලක්ඛණමෙව. එවං සන්තෙපි කත්ථචි පටික්ඛිපිතබ්බං, කත්ථචි න පටික්ඛිපිතබ්බං, කත්ථචි පටික්ඛිත්තං සාදිතුං වට්ටති, එවං අප්පටික්ඛිත්තං කිඤ්චි වට්ටති, ඉදං සබ්බම්පි දස්සෙතුං ‘‘සචෙ පනා’’ති විත්ථාරො ආරද්ධො. තත්ථ ‘‘චෙතියස්ස…පෙ… න වට්ටතී’’ති වචනතො අප්පටික්ඛිත්තං විහාරස්ස දින්නං සාදිතුං වට්ටතීති සිද්ධං. තථා ථෙරස්ස ‘‘මාතුයා දෙමා’’තිආදිනා වුත්තෙපි පටිග්ගහණෙ ආපත්ති පාචිත්තියමෙව. සාපත්තිකො හොතීති එත්ථ කාය ආපත්තියා සාපත්තිකො හොතීති? දුක්කටාපත්තියාති එකෙ. න යාය කායචි, කෙවලං අට්ඨානෙ චොදෙතීති කත්වා ‘‘සාපත්තිකො’’ති වුත්තං. යථා කථන්ති? ‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො සද්ධිවිහාරිකො පණාමෙතබ්බො…පෙ… පණාමෙන්තො අනතිසාරො’’ති (මහාව. 68) එත්ථ න සම්මාවත්තන්තංයෙව අපණාමෙන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං. යථාහ – ‘‘න ච, භික්ඛවෙ, අසම්මාවත්තන්තො න පණාමෙතබ්බො, යො න පණාමෙය්‍ය, ආපත්තිදුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 68), තස්මා අධිමත්තපෙමාදිඅභාවෙපි අපණාමෙන්තස්ස අනාපත්ති දිස්සති. අපිච ‘‘සාතිසාරො හොතී’’ති වුත්තං. එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. අට්ඨකථාය ‘‘සාතිසාරො හොතීති සදොසො හොති, ආපත්තිං ආපජ්ජතී’’ති (මහාව. අට්ඨ. 68) වුත්තත්තා න යුත්තන්ති චෙ? න, තදනන්තරමෙව තංමිච්ඡාගාහනිවත්තනත්ථං, තස්මා ‘‘න සම්මාවත්තන්තො පණාමෙතබ්බො’’ති වුත්තත්තා අනාපත්තිකා කතාති. දුක්කටාපත්ති හොතීති ආචරියො, වීමංසිතබ්බං. ‘‘කප්පියභණ්ඩම්පි අකප්පියමෙවාති තළාකතො නිප්ඵන්නධඤ්ඤෙන පරිවත්තෙත්වා ලද්ධං ගොරසම්පි න වට්ටතී’’ති වුත්තං.

කප්පියවොහාරෙපි විධානං වක්ඛාම, සෙය්‍යථිදං – ‘‘උදකවසෙනා’’තිආදි. දුබ්බිනිබ්භොගං හොතීති ඉදං පරතො ‘‘තස්සෙව අකප්පියං. කස්මා? ධඤ්ඤස්ස විචාරිතත්තා’’ති ඉමිනා අසදිසං, තස්මා සුවුත්තං. ඉදඤ්හි භික්ඛුස්ස පයොගවසෙන ආදිතො පට්ඨාය උප්පන්නෙන මිස්සන්ති. අකතපුබ්බං නවසස්සං නාම. ඛලෙ වා ඨත්වා රක්ඛතීති ‘‘ඉදං වා එත්තකං වා මා ගණ්හ, ඉදං ගහෙතුං ලබ්භතී’’ති වා ‘‘ඉතො අපනෙහි, ඉධ පුඤ්ජං කරොහී’’ති එවමාදිනා වා පයොගෙන චෙ රක්ඛති, තං අකප්පියං. ‘‘සචෙ ‘මයිඨිතෙ රක්ඛිතං හොතී’ති රක්ඛති, ගණ්හන්තෙ වා පස්සිත්වා ‘කිං කරොථා’ති, භණති වට්ටතී’’ති වුත්තං, තං යුත්තං. රූපියපටිග්ගහණසික්ඛාපදෙ ‘‘ද්වාරං පිදහිත්වා රක්ඛන්තෙන වසිතබ්බ’’න්ති හි වුත්තං. තස්සෙව තං අකප්පියං. කස්මා? අපුබ්බස්ස අනුප්පාදිතත්තා. හෙට්ඨා ‘‘සස්සං කත්වා ආහරථා’’ති වත්තුං පන න වට්ටතීති. පණ්ණෙපි එසෙව නයො. ‘‘පකතියා සයමෙව කරොන්තානං උස්සාහජනනතො’’ති වුත්තං. කස්මා? ‘‘කහාපණානං විචාරිතත්තා’’ති වචනතො, පගෙව උට්ඨාපිතත්තාති සිද්ධං හොති. සචෙ දායකා වා සඞ්ඝස්ස ගාමඛෙත්තාරාමාදිං කෙණියා ගහිතමනුස්සා වා තත්ථ කුටුම්බිනො ‘‘ඉමෙ සඞ්ඝස්ස කහාපණා ආහටා’’ති වදන්ති, ‘‘න කප්පතී’’ති එත්තකමෙව වත්තබ්බං. කප්පියකාරකාව චෙ වදන්ති, ‘‘සඞ්ඝස්ස කහාපණා න කප්පන්ති, සප්පිආදීනි වට්ටන්තී’’ති වත්තබ්බං, තස්මා ‘‘සඞ්ඝස්ස කප්පියකාරකෙ වා ගුත්තට්ඨානං වා ආචික්ඛථා’’ති වත්වා තෙහි සම්පාදිතං කෙනචි අකත්තබ්බතාය ‘‘ඉමිනා සප්පිං ආහරාහී’’ති විචාරෙති නිට්ඨාපෙත්වා ඉතරෙසං කප්පියං පරතො පත්තචතුක්කෙ චතුත්ථපත්තො විය. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘ඉමෙ කහාපණෙ ගහෙත්වා ඉමං දෙහී’ති කහාපණෙ දාපෙත්වා ගහිතො, අයං පත්තො එතස්සෙව භික්ඛුනො න වට්ටති, දුබ්බිචාරිතත්තා, අඤ්ඤෙසං පන වට්ටති, මූලස්ස අසම්පටිච්ඡිතත්තා’’තිආදි. යදි එවං සබ්බෙසං අකප්පියං. කස්මා? කහාපණානං විචාරිතත්තාති. ඉදං දුවුත්තන්ති චෙ? න, මූලස්ස සම්පටිච්ඡිතට්ඨානං සන්ධාය ඉමස්ස වුත්තත්තා පත්තචතුක්කෙ දුතියතතියපත්තා විය, තෙනෙව වුත්තං සයංකාරිවාරෙ ‘‘න කප්පතී’’ති එත්තකමෙව වත්තබ්බ’න්ති. තතො පරං මූලං සම්පටිච්ඡති නාම.

මහාවිසයසික්ඛත්තා, රාජසික්ඛාපදං ඉදං;

රඤ්ඤො විය දුවිඤ්ඤෙය්‍යං, චිත්තාධිප්පායතොපි වා.

රාජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතො චීවරවග්ගො පඨමො.