2. කොසියවග්ගො

1. කොසියසික්ඛාපදවණ්ණනා

542. කොසියකාරකොති එත්ථ කොසං කරොන්තීති ‘‘කොසකාරා’’ති ලද්ධවොහාරානං පාණකානං කොසතො නිබ්බත්තං කොසියං නාම. අත්තනා කතං චෙ? නිස්සජ්ජනකාලෙ ‘‘සයං කතං නිස්සග්ගිය’’න්ති වත්තබ්බං. උභොහි චෙ කතං, යථාපාඨමෙව වත්තබ්බං. අත්තනා ච පරෙහි ච විප්පකතං අත්තනා පරියොසාපෙතීතිආදිචතුක්කම්පි සම්භවන්තං න දස්සිතං. විනයධම්මතා හෙසා, යදිදං එකස්මිං තිකෙ වා චතුක්කෙ වා දස්සිතෙ ඉතරං සම්භවන්තම්පි න වුච්චතීති.

කොසියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සුද්ධකාළකසික්ඛාපදවණ්ණනා

547. සුද්ධකාළකානන්ති එත්ථ යථා පඨමෙ ‘‘එකෙනපි කොසියංසුනා’’ති වුත්තං, තථා ඉධ ‘‘එකෙනපි අඤ්ඤෙන අමිස්සෙත්වා’’ති වචනාභාවතො අඤ්ඤෙහි මිස්සභාවෙ සතිපි අපඤ්ඤායමානරූපකං ‘‘සුද්ධකාළක’’මිච්චෙව වුච්චතීති වෙදිතබ්බං.

සුද්ධකාළකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. ද්වෙභාගසික්ඛාපදවණ්ණනා

552. ‘‘ධාරයිත්වා ද්වෙ තුලා ආදාතබ්බා’’ති වචනතො යථා තුලාධාරණාය කාළකා අධිකා න හොන්ති, තථා කාළකානං ද්වෙ භාවා ගහෙතබ්බා උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන. කථං පඤ්ඤායතීති? සුද්ධකාළකපටිසෙධනනිදානෙන. තතියං ඔදාතානං චතුත්ථං ගොචරියානන්ති හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදො. මාතිකාට්ඨකථායං පන ‘‘එකස්සපි කාළකලොමස්ස අතිරෙකභාවෙ නිස්සග්ගිය’’න්ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. ද්වෙභාගසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං, තං තුලාධාරණාය කිඤ්චාපි න සමෙති, අචිත්තකත්තා පන සික්ඛාපදස්ස පුබ්බෙ තුලාය ධාරයිත්වා ඨපිතෙසු එකම්පි ලොමං තත්ථ පතෙය්‍ය නිස්සග්ගියන්ති අධිප්පායොති නො තක්කො. අඤ්ඤථා ද්වෙ තුලා නාදාතබ්බා, ඌනකතරා ආදාතබ්බා සියුං. න හි ලොමං ගණෙත්වා තුලාධාරණා කරීයති. අථ ගණෙත්වාව කාතබ්බං. කිං තුලාධාරණාය පයොජනන්ති කෙචි. ‘‘ගොචරියඔදාතෙසු එකමෙව දිගුණං කත්වා ගහෙතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, අට්ඨකථායං අවිචාරිතත්තා වීමංසිතබ්බං.

ද්වෙභාගසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. ඡබ්බස්සසික්ඛාපදවණ්ණනා

562. නවං නාම කරණං උපාදායාති ඉදං ආදිකරණතො පට්ඨාය වස්සගණනං දීපෙති. කරිත්වා වාති වචනං නිට්ඨානදිවසතො පට්ඨායාති දීපෙති. ධාරෙතබ්බන්ති වචනං පන පරිභොගතො පට්ඨායාති දීපෙති, යස්මා ලද්ධසම්මුතිකස්ස ගතගතට්ඨානෙ ඡන්නං ඡන්නං වස්සානං ඔරතොව කතානි බහූනිපි හොන්ති, තස්මා අඤ්ඤං නවන්ති කිං කතතො අඤ්ඤං, උදාහු ධාරිතතො අඤ්ඤන්ති? කිඤ්චෙත්ථ යදි කතතො අඤ්ඤං, තෙසු අඤ්ඤතරං දුක්කතං වා පරිභොගජිණ්ණං වා පුන කාතුං වට්ටති, තඤ්ච ඛො විනාපි පුරාණසන්ථතස්ස සුගතවිදත්ථිං අප්පටිසිද්ධපරියාපන්නත්තා. කතතො හි අඤ්ඤං පටිසිද්ධං, ඉදඤ්ච පුබ්බකතන්ති තතො අනන්තරසික්ඛාපදවිරොධො හොති. අථ ධාරිතතො අඤ්ඤං නාම, සම්මුති නිරත්ථිකා ආපජ්ජති, පඨමකතං චෙ අපරිභුත්තං, සතියාපි සම්මුතියා අඤ්ඤං නවං න වට්ටතීති අධිප්පායො? තත්‍රිදං සන්නිට්ඨානනිදස්සනං – නිට්ඨානදිවසතො පට්ඨාය ඡන්නං ඡන්නං වස්සානං පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ච සත්තමෙ වස්සෙ සම්පත්තෙ ඡබ්බස්සානි පරිපුණ්ණානි හොන්ති. තඤ්ච ඛො මාසපරිච්ඡෙදවසෙන, න වස්සපරිච්ඡෙදවසෙන. සත්තමෙ පරිපුණ්ණඤ්ච ඌනකඤ්ච වස්සං නාම, තස්මා විප්පකතස්සෙව සචෙ ඡබ්බස්සානි පූරෙන්ති, පුන නිට්ඨානදිවසතො පට්ඨාය ඡබ්බස්සානි ලභන්ති. තඤ්ච ඛො පරිභුත්තං වා හොතු අපරිභුත්තං වා, ධාරිතමෙව නාම. යස්මා ‘‘නවං නාම කරණං උපාදාය වුච්චතී’’ති වුත්තං, තස්මා ඡන්නං වස්සානං පරතො තමෙව පුබ්බකතං දුක්කතභාවෙන, පරිභොගජිණ්ණතාය වා විජටෙත්වා පුන කරොති, නිට්ඨානදිවසතො පට්ඨාය ඡබ්බස්සපරමතා ධාරෙතබ්බං, අතිරෙකං වා. අන්තො චෙ කරොති, තදෙව අඤ්ඤං නවං නාම හොති කරණං උපාදාය, තස්මා නිස්සග්ගියං. අඤ්ඤථා ‘‘නවං නාම කරණං උපාදායා’’ති ඉමිනා න කොචි විසෙසො අත්ථි. එවං සන්තෙ කිං හොති? අට්ඨුප්පත්තීති. ‘‘යාචනබහුලා විඤ්ඤත්තිබහුලා විහරන්තී’’ති හි තත්ථ වුත්තං, තඤ්ච අඤ්ඤස්ස කරණං දීපෙති. යදි එවං තං නිබ්බිසෙසමෙව ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති. අයං පනස්ස විසෙසො, යස්මා ‘‘අඤ්ඤෙන කතං පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජති, අනාපත්තී’’ති වුත්තත්ථො විසෙසොති. කිං වුත්තං හොති? ‘‘නවං නාම කරණං උපාදාය වුච්චතී’’ති වුත්තෙ අතිරෙකචීවරස්ස උප්පත්ති විය පටිලාභෙනස්ස උප්පත්ති නවතා ආපජ්ජති. තතො පටිලද්ධදිවසතො පට්ඨාය ඡබ්බස්සපරමතා ධාරෙතබ්බං. ඔරෙන චෙ ඡන්නං වස්සානං…පෙ… කාරාපෙය්‍ය, නිස්සග්ගියන්ති ආපජ්ජති, තස්මා නවං නාම කරණමෙව උපාදාය වුච්චති, න පටිලාභං. ඔරෙන ඡන්නං වස්සානං අත්තනො අනුප්පන්නත්තා ‘‘නව’’න්ති සඞ්ඛ්‍යං ගතං, අප්පටිලද්ධං චෙ කාරාපෙය්‍ය, යථා ලාභො, තථා කරෙය්‍ය වා කාරාපෙය්‍ය වාති ච න හොති. කස්මා? යස්මා අඤ්ඤෙන කතං පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජති, අනාපත්තීති විසෙසොති.

ඡබ්බස්සසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. නිසීදනසන්ථතසික්ඛාපදවණ්ණනා

565. නාස්සුධ කොචීති එත්ථ අස්සුධ-ඉති අවධාරණත්ථෙ නිපාතො. තත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘එවං භන්තෙති ඛො තෙ භික්ඛූ’’ති බහුවචනං වුත්තං, තථාපි තෙ භික්ඛූ භගවතො පටිස්සුණිත්වා ඉධ තෙසු භික්ඛූසු කොචි භගවන්තං නාස්සුධ උපසඞ්කමති අඤ්ඤත්‍ර එකෙනාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. තං සුග්ගාහං එකාහං භන්තෙ භගවන්තං වරන්තිආදීසු (මහාව. 337) විය, අනුජානාමි…පෙ… යථාසුඛං මං දස්සනාය උපසඞ්කමන්තූති දස්සනත්ථාය උපසඞ්කමන්තු.

566-7. ‘‘මයං ආයස්මන්තං උපසෙන’’න්ති තස්ස ගණපාමොක්ඛත්තා වුත්තං. ආරඤ්ඤිකපිණ්ඩපාතිකපංසුකූලිකවසෙන සබ්බානි වුත්තානි. තෙනෙවාහ අට්ඨකථායං ‘‘සන්ථතෙ චතුත්ථචීවරසඤ්ඤිතායා’’ති. කිං සබ්බෙපි තෙ චීවරං න බුජ්ඣන්තීති චෙ? යථා හොතු. කතමං චීවරං නාමාති? ඡන්නං අඤ්ඤතරං විකප්පනුපගං පච්ඡිමන්ති. කිඤ්ච වායිමං අවායිමන්ති? වායිමමෙවාති. කතරසුත්තෙනාති? අද්ධා සො සුත්තමෙව න පස්සති, සිවෙය්‍යකං දුස්සයුගං, ඉද්ධිමයිකඤ්ච දෙවදත්තියඤ්ච අචීවරං කරොති. යදි එවං අවායිමම්පීති වදාමීති. එවං සන්තෙ සිද්ධා සන්ථතෙ චීවරසඤ්ඤිතා කම්බලසීසෙන උණ්ණාමයසාමඤ්ඤතො. කිං පන තෙ සන්ථතං අධිට්ඨහිංසූති? දුට්ඨු අධිට්ඨහිංසු අචීවරත්තා, න අධිට්ඨානුපගත්තා ච සන්ථතස්ස. අථ නාධිට්ඨහිංසු, පුබ්බෙව තත්ථ අචීවරසඤ්ඤිනො එතෙති කත්වා තත්ථ චීවරසඤ්ඤිතාය තදුභයං න යුජ්ජතීති. කිං පනෙතං අධිට්ඨානුපගං නත්ථීති? තත්ථෙවාගතං, අපිචෙතං අවිකප්පනුපගං චෙ, චීවරං න හොති, අඤ්ඤථා ‘‘චීවරං නාම ඡන්නං චීවරානං අඤ්ඤතර’’න්ති එත්තාවතා සිද්ධං ‘‘විකප්පනුපගං පච්ඡිම’’න්ති න වත්තබ්බං. අථ න විකප්පනුපගම්පි චීවරමෙව සිද්ධං, අනධිට්ඨානුපගං, අවිකප්පනුපගඤ්ච එකජ්ඣං ‘‘චීවර’’න්ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තෙනෙවාහ ‘‘තෙචීවරිකස්ස චතුත්ථචීවරං වත්තමානං අංසකාසාවමෙව වට්ටතී’’ති.

අපිච සන්ථතෙ චීවරසඤ්ඤිතා න කෙවලං තෙසංයෙව, අඤ්ඤෙසම්පි අනුබන්ධති එව ‘‘පුරාණසන්ථතං නාම සකිං නිවත්ථම්පි සකිං පාරුතම්පී’’ති වචනතො. අට්ඨකථාචරියො පනස්ස අචීවරතං සන්ධායභාසිතත්ථදීපනෙන දීපෙති. නිවත්ථපාරුතන්ති එතෙසං නිසින්නඤ්චෙව නිපන්නඤ්චාති අත්ථො. අපිච එවං සන්තෙපි සන්ථතෙ චීවරසඤ්ඤිතා අනුබන්ධති එව. ඛන්ධකෙ (මහාව. 358) හි ‘‘නිසීදනං අධිට්ඨාතුං න විකප්පෙතු’’න්ති ච, පරිවාරෙ (පරි. 329) ‘‘නව චීවරානි අධිට්ඨාතබ්බානී’’ති ච නිසීදනසික්ඛාපදෙ ‘‘දසා විදත්ථී’’ති ච ඉධ ‘‘නිසීදනං නාම සදසං වුච්චතී’’ති ච වුත්තං, අට්ඨකථායඤ්චස්ස ‘‘සන්ථතසදිසං සන්ථරිත්වා එකස්මිං අන්තෙ සුගතවිදත්ථියා විදත්ථිමත්තපදෙසෙ ද්වීසු ඨානෙසු ඵාලෙත්වා තිස්සො දසා කරීයන්ති, තාහි දසාහි සදසං නාම වුච්චතී’’ති ච ‘‘නිසීදනං වුත්තනයෙන අධිට්ඨාතබ්බමෙව, තඤ්ච ඛො පමාණයුත්තං එකමෙව, ද්වෙ න වට්ටන්තී’’ති ච වුත්තං, තස්මා නිසීදනං නාම නවන්නං චීවරානං අඤ්ඤතරං චීවරං අධිට්ඨාතබ්බං, තඤ්ච සන්ථතසදිසං එළකලොමමයසන්ථතවිසෙසන්ති සිද්ධං, තථා නිසීදනමෙව නිසීදනසන්ථතඤ්ච සිද්ධං. පොරාණගණ්ඨිපදෙ ච ‘‘එකමෙවා’’ති වුත්තං. තස්මිං සිද්ධෙ සිද්ධා සන්ථතෙ චීවරසඤ්ඤිතාති අත්ථො. කස්මා? සන්ථතසාමඤ්ඤතො.

එත්ථාහ – කථං අදසමෙව සන්ථතං චීවරසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති. අනෙකම්පි අනධිට්ඨිතම්පි මහන්තම්පි වට්ටති, යතො සදසමෙව සන්ථතං චීවරසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, තතො අධිට්ඨානඤ්ච උපගච්ඡතීති. අසන්ථතපරියාපන්නත්තා ඔරෙන ච ඡන්නං වස්සානං විනාපි සම්මුතිං, තඤ්ච පොරාණං විස්සජ්ජෙත්වා එව, න අවිස්සජ්ජෙත්වා ‘‘තඤ්ච ඛො පමාණයුත්තං එකමෙව, ද්වෙ න වට්ටන්තී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.469) වචනතොති. අථාපි සියා සන්ථතං සයනත්ථමෙව කරීයති, නිසීදනං අසන්ථතමෙවාති. තඤ්ච න නියමතො ‘‘පුරාණසන්ථතං නාම සකිං නිවත්ථං සකිං පාරුතම්පී’’ති වුත්තත්තාති. එත්ථ වුච්චති, න එත්ථ කාරණං පරියෙසිතබ්බං විනයපඤ්ඤත්තියා අනඤ්ඤවිසයත්තා.

සන්ථතස්ස පන අචීවරභාවෙ අයං යුත්ති – ආදිතො ‘‘තීණි සන්ථතානි පන විනයකම්මං කත්වා පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටන්තී’’ති අට්ඨකථාවචනතො තානි අකප්පියානීති සිද්ධං, භගවතා ච ඛොමාදීනි ඡ අනුඤ්ඤාතානීති කොසෙය්‍යං කප්පියන්ති සිද්ධං. එවං සන්තෙ සුද්ධකොසෙය්‍යම්පි චීවරං කප්පියං ජාතං, පගෙව කොසියමිස්සකසන්ථතචීවරන්ති ආපජ්ජති. තථා කම්බලඤ්ච අනුඤ්ඤාතං, තඤ්ච සුද්ධිකම්පි හොති ජාතිකාළකභාවෙන, පගෙව ඔදාතගොචරියමිස්සකසන්ථතචීවරන්ති ආපජ්ජති. තතො ච අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධො, තස්මා න සන්ථතං චීවරං නාම හොති, නිසීදනං පන හොති තස්ස පමාණසණ්ඨානපරිච්ඡෙදසම්භවතො. එත්ථාහු කෙචි ආචරියා ‘‘දුවිධං නිසීදනං සන්ථතං, අසන්ථතඤ්ච. තත්ථ සන්ථතං සන්ථතමෙව. අසන්ථතං ඛොමාදිඡබ්බිධං, තදනුලොමං වා හොති, අයමෙතෙසං විසෙසො’’ති.

එත්ථාහ – කස්මා පනෙත්ථ ‘‘සන්ථතං පන භික්ඛුනා’’ති සික්ඛාපදං අපඤ්ඤාපෙත්වා ‘‘නිසීදනසන්ථත’’න්ති පඤ්ඤත්තන්ති? චීවරසඤ්ඤිතාය සන්ථතානං උජ්ඣිතත්තා තෙසං අචීවරභාවදස්සනත්ථං තථා පඤ්ඤත්තන්ති වුත්තං හොති, තස්මා තෙ භික්ඛූ ධුතඞ්ගභෙදභයා තානි උජ්ඣිත්වා තෙරසාපි ධුතඞ්ගානි සමාදියිංසු, සීසදස්සනවසෙන තීණෙව වුත්තානි, භගවා ච තෙසං සන්ථතං අනුජානි, තතො නෙසං එවං හොති ‘‘නිසීදනචීවරසණ්ඨානම්පෙතං නිසීදනසන්ථතං නො අනුඤ්ඤාතං, චතුත්ථචීවරභාවෙන පගෙව කතසන්ථතං වා’’ති. තතො සන්ථතෙ නෙසං චීවරසඤ්ඤිතා න භවිස්සතීති තදත්ථං භගවතා නිසීදනසන්ථතන්ති පඤ්ඤත්තන්ති අධිප්පායො. ‘‘පච්ඡිමානි ද්වෙ වට්ටන්තී’’ති කථං පඤ්ඤායතීති චෙ? ‘‘අනාපත්ති අඤ්ඤෙන කතං පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජතී’’ති වචනතොති.

නිසීදනසන්ථතසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. එළකලොමසික්ඛාපදවණ්ණනා

572-3. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නස්සාති ඉමිනා පකතියා දීඝමග්ගප්පටිපන්නස්ස උප්පන්නානිපි තියොජනපරමමෙව හරිතබ්බානි, පගෙව අප්පටිපන්නස්සාති දස්සෙති. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නස්ස නිස්සග්ගියන්ති වා සම්බන්ධො. තෙනෙව වාසාධිප්පායස්ස පටිප්පස්සද්ධගමනුස්සාහත්තා ‘‘අප්පටිපන්නො’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගතස්ස අනාපත්තීති සිද්ධා. ඉමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ හි භික්ඛුනො පනෙව එළකලොමානි උප්පජ්ජෙය්‍යුං…පෙ… අසන්තෙපි හාරකෙ අද්ධානං මග්ගප්පටිපන්නස්ස නිස්සග්ගියං පාචිත්තියන්ති යොජනා වෙදිතබ්බා. ආකඞ්ඛමානෙන භික්ඛුනා පටිග්ගහෙතබ්බානීති අත්තනො සන්තකානංයෙව තියොජනාතික්කමෙ ආපත්තිං දස්සෙති. තෙන අනාකඞ්ඛමානෙන පරසන්තකානි පටිග්ගහිතානි අතිරෙකතියොජනං හරන්තස්ස අනාපත්ති සිද්ධා. අයමත්ථො ‘‘භික්ඛුනො උප්පජ්ජෙය්‍යු’’න්ති ඉමිනා, ‘‘අච්ඡින්නං පටිලභිත්වා’’ති ඉමිනා ච දීපිතොව හොතීති. පොරාණගණ්ඨිපදෙ ච ‘‘අඤ්ඤං භික්ඛුං හරාපෙන්තො ගච්ඡති චෙ, ද්වින්නං අනාපත්තීති වුත්තං, තස්මා ද්වෙ භික්ඛූ තියොජනපරමං පත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස භණ්ඩං පරිවත්තෙත්වා චෙ හරන්ති, අනාපත්තීති සිද්ධං, තෙනෙව අනාපත්තිවාරෙ ‘‘අඤ්ඤං හරාපෙතී’’ති වුත්තං. කිං හරාපෙති? ජානන්තං අජානන්තං. කිඤ්චෙත්ථ යදි ජානන්තං, ‘‘අඤ්ඤො හරිස්සතීති ඨපෙති, තෙන හරිතෙපි ආපත්තියෙවා’’ති එකංසතො න වත්තබ්බං. ජානන්තොපි හි එකච්චො හරතීති. තතො අට්ඨකථාය විරුජ්ඣති. අථ අජානන්තං, ‘‘අඤ්ඤස්ස යානෙ වා භණ්ඩෙ වා අජානන්තස්ස පක්ඛිපිත්වා තියොජනං අතික්කාමෙති, නිස්සග්ගියානී’’ති පාළියා විරුජ්ඣති, අථ උභොපි එකතො එකං භණ්ඩං හරාපෙන්ති, තම්පි නිස්සග්ගියං සියා. අනිස්සග්ගියන්ති යුත්තියා විරුජ්ඣති ‘‘තියොජනපරමං සහත්ථා හරිතබ්බානි අසන්තෙ හාරකෙ’’ති අවිසෙසෙන ච පාළි වුත්තා. හාරකොපි සචෙතනො අචෙතනොති දුවිධො. සචෙතනොපි එළකලොමභාවං වා ‘‘අහමිදං හරාමී’’ති වා ‘‘මං එස ඉදං හරාපෙතී’’ති වා ජානනාජානනවසෙන දුවිධො හොති. තත්ථ අචෙතනො නාම හාරකො නදීසොතො වා නාවා වා අස්සාමිකයානං වා හොති. සචෙතනො පාකටොව. තත්ථ ‘‘මං එස ඉදං හරාපෙතී’’ති එත්තකං ජානන්තං මනුස්සං වා තිරච්ඡානගතං වා අඤ්ඤං හරාපෙති, අනාපත්තීති අනුගණ්ඨිපදනයො. අයං පාළියා, අට්ඨකථාය ච එකරසො විනිච්ඡයො, ‘‘අසන්තෙ හාරකෙ’’ති කිඤ්චාපි ඉදං අවිසෙසතො වුත්තං, ‘‘අඤ්ඤස්ස යානෙ වා භණ්ඩෙ වා අජානන්තස්සා’’ති වචනතො පන සචෙතනොව හාරකො තත්ථ අධිප්පෙතොති පඤ්ඤායති, සො ච එළකලොමභාවඤ්ච ‘‘ඉදං හරාමී’’ති ච ජානන්තො නාධිප්පෙතො. තෙන වුත්තං ‘‘අඤ්ඤො හරිස්සතීති ඨපෙති, තෙන හරිතෙපි ආපත්තියෙවා’’තිආදි. තත්ථ හෙතුකත්තුනො අභාවතොව. පාළියඤ්හි ‘‘අඤ්ඤං හරාපෙතී’’ති හෙතුකත්තුවසෙන වුත්තා. ඉතරෙ ද්වෙ ජානන්තා ඉධ සම්භවන්ති. ‘‘අජානන්තස්ස පක්ඛිපිත්වා’’ති පාළියං ‘‘එස හරාපෙතී’’ති වා ‘‘ඉදං ඨානං අතික්කමාපෙතී’’ති වා ජානන්තස්ස යානෙ වා භණ්ඩෙ වා පක්ඛිපිත්වා තියොජනං අතික්කමාපෙති, න නිස්සග්ගියා හොන්තීති දීපෙති.

‘‘හරාපෙතී’’ති ඉදං හෙතුකත්තුවචනතං සාධෙති, තස්මා අට්ඨකථායං ‘‘සාමිකස්ස අජානන්තස්සෙවා’’ති ඉදං ‘‘මං එස හරාපෙතී’’ති එවං අජානන්තං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘සාරෙති චොදෙති අනුබන්ධාපෙතී’’ති ඉදං ‘‘මං එස ඉදං ඨානං අතික්කමාපෙතී’’ති එවං ජානන්තං සන්ධාය වුත්තං. අජානන්තොපි සාරණාදීහි ඨිතට්ඨානං නාතික්කමති, න වා අනුබන්ධති. අථ සාරණාදීහි අනතික්කමිත්වා අත්තනො රුචියා අතික්කමති ආපත්ති එව භික්ඛුනො හෙතුකත්තුභාවාසම්භවතො.

ඉදානි යථාඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය වක්ඛාම, ‘‘අසන්තෙපි හාරකෙ’’ති හාරකාලාභපච්චයාපි සයං හරණතො නිස්සග්ගියමෙව, පගෙව සති හාරකෙති අයමෙකො අත්ථො. අවධාරණත්ථං අපි-සද්දං ගහෙත්වා අසන්තෙ එව හාරකෙ නිස්සග්ගියං, සති පන හාරකෙ න තෙන හරාපෙන්තස්ස නිස්සග්ගියන්ති අයං දුතියො අත්ථො. ‘‘සඞ්ඝතො වා…පෙ… අත්තනො වා ධනෙනා’’ති ඉමිනා කිඤ්චාපි අචිත්තකමිදං සික්ඛාපදං, සඞ්ඝාදිතො පන අත්තනා ආකඞ්ඛමානෙන පටිග්ගහිතස්සෙව එළකලොමස්ස තියොජනාතික්කමෙ ආපත්ති, න අජානතො අප්පටිග්ගහිතස්ස චීවරාදීසු කුතොචි ලග්ගස්ස අතික්කමනෙති දීපෙති. අනුගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘කම්බලස්ස උපරි නිපජ්ජිත්වා ගච්ඡන්තස්ස සචෙ එකම්පි ලොමං චීවරෙ ලග්ගං හොති, ආපත්ති එව කම්බලතො විජටිතත්තා’’ති වුත්තං, තං කම්බලස්ස පටිග්ගහිතත්තා අත්තනො ඉච්ඡාය පටිග්ගහිතමෙව හොතීති යුත්තං. යස්මා ‘‘අනාපත්ති කතභණ්ඩෙ’’ති වුත්තං, තස්මා තං අනෙකම්පි කතභණ්ඩට්ඨානියමෙව හොති. තඤ්හි අනෙන පටිග්ගහිතං, න ලොමං. අථ ලොමම්පි අග්ගහිතමෙව හොති, කතභණ්ඩං දුප්පරිහාරියලොමවිනිබ්භොගකතභණ්ඩො නියමො. එවං සන්තෙ අකතභණ්ඩෙ තිකපාචිත්තියං, කතභණ්ඩෙ තිකදුක්කටඤ්ච නයතො දස්සෙතබ්බං භවෙය්‍ය, අඤ්ඤථා තිකස්ස දස්සිතත්තා. සඋස්සාහත්තාති අප්පටිප්පස්සද්ධගමනත්තා. අචිත්තකත්තා චාති භික්ඛුනො උස්සාහානුරූපං ලොමානං තියොජනාතික්කමනතො විනාපි පයොගචිත්තෙන හරණචිත්තෙන ආපජ්ජති එවාති අධිප්පායො. සා අනාපත්ති පාළියා න සමෙතීති අන්තො පන පයොගෙන තියොජනපරමං අතික්කමිතත්තා අනාපත්ති. ‘‘තියොජනං හරතී’’ති ඉමිනා තියොජනං පදසා නෙතුකාමොපි අන්තොතියොජනෙ පදෙ පදෙ දුක්කටං නාපජ්ජතීති දස්සෙති, තං යුත්තං ‘‘තියොජනං වාසාධිප්පායො ගන්ත්වා තතො පරං හරතී’ති වචනස්සත්ථිතායා’’ති වුත්තං. පුනපි වුත්තං ‘‘අඤ්ඤං හරාපෙතීති ‘ඉදං හරිස්සාමී’ති සඋස්සාහමෙව අඤ්ඤං හරාපෙතීති අත්ථො. ඉතරථා ගච්ඡන්තස්ස සීසෙ ඨපෙසි, තස්මිං අජානන්තෙපි අනාපත්ති සියා’’ති. සචෙ පන ‘‘අගච්ඡන්තෙ යානෙ වා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තත්තා හරණාදීහි ජනිතඋස්සාහානං හත්ථිආදීනං ‘ඉදං කරිස්සාමා’ති වා ‘හරිස්සාමා’ති වා ආභොගෙ ජනිතෙ එව අනාපත්ති, න අජනිතෙති උපතිස්සත්ථෙරො ආහා’’ති ච වුත්තං. පරිවත්තෙත්වා ඨපිතෙති ද්වින්නම්පි බහි නික්ඛිපිතත්තාති උපතිස්සත්ථෙරො. බහිසීමාය ඨපිතං භණ්ඩිකං අන්තො අන්තොසීමායං ඨපිතං බහි කරොතො අනාපත්තීති කෙචි, න සුන්දරං විය.

575. පටිලභිත්වා හරතීති පඨමතියොජනතො පරං හරති, න දුතියාදිතොති අත්ථො. කතභණ්ඩෙ උප්පන්නොකාසාභාවා අනාපත්ති.

එළකලොමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. එළකලොමධොවාපනසික්ඛාපදවණ්ණනා

581. කිඤ්චාපි පුරාණචීවරධොවනසික්ඛාපදෙ චීවරං ඨපෙත්වා ‘‘අඤ්ඤං පරික්ඛාරං ධොවාපෙතී’’ති (පාරා. 507) අනාපත්තිවාරෙ වුත්තං. ඉමස්ස පන සික්ඛාපදස්ස උප්පන්නකාලතො පට්ඨාය එළකලොමධොවාපනාදිනා ආපත්තීති එකෙ. සා වා අනාපත්ති මූලාපත්තිතො එව, න ඉමම්හාති එකෙ. එළකලොමානං අපරික්ඛාරත්තා භට්ඨං අග්ගහණමෙවාති එකෙ. ඉමස්ස අන්තිමනයස්ස අත්ථප්පකාසනත්ථං ඉදං පඤ්හාකම්මං – ‘‘ධොවාපෙතී’’ති ඉදං රජාපනවිජටාපනග්ගහණෙන නිප්පදෙසවාචිපදං, උදාහු අග්ගහණෙන සප්පදෙසවාචිපදං. කිඤ්චෙත්ථ යදි නිප්පදෙසවාචිපදං, සබ්බත්ථ ඉදමෙව වත්තබ්බං, න ඉතරානි. අථ සප්පදෙසවාචිපදං, ‘‘අවුත්තා ධොවති, අපරිභුත්තං ධොවාපෙතී’’ති එත්ථ විරොධො. ‘‘අවුත්තා රජති විජටෙති, නිස්සග්ගිය’’න්ති අනිට්ඨප්පසඞ්ගතොති? දෙසනාවිලාසමත්තං භගවතො වචනං, කත්ථචි තිකපදවචනං, කත්ථචි එකපදවචනං, නිප්පදෙසපදමෙව තෙ වදන්තීති. සචෙ ‘‘කතභණ්ඩං ධොවාපෙතී’’ති එත්ථ පටිවිරොධො, ‘‘කතභණ්ඩං විජටාපෙති, අනාපත්තී’’ති අනිට්ඨප්පසඞ්ගතො අනාපත්ති එවාති චෙ? න, අකතභණ්ඩස්ස සුද්ධලොමස්ස විජටාපනං ඉතො වා දාතබ්බං. උදකාදිධොවනවසෙන පිණ්ඩෙත්වා ඨිතානං විජටාපනං ලබ්භතීති චෙ? පුරාණසන්ථතස්ස විජටාපනෙ අනාපත්තියා භවිතබ්බං, න ච තං යුත්තං ‘‘අපරිභුත්තං ධොවාපෙතී’’ති වචනතො. තෙන පරිභුත්තං ධොවාපෙති රජාපෙති විජටාපෙති, නිස්සග්ගියමෙවාති සිද්ධං හොති, තඤ්ච පරිභුත්තං නාම කතභණ්ඩමෙව හොති. න හි සක්කා එළකලොමානි පරිභුඤ්ජිතුං, අඤ්ඤථා ‘‘පරිභුත්තං ධොවාපෙතී’’ති වචනං නිරත්ථකං හොති. න හි එත්ථ ‘‘පුරාණානි එළකලොමානි ධොවාපෙය්‍ය වා’’ති වචනං අත්ථි පුරාණචීවරසික්ඛාපදෙ විය. තත්ථ ආදින්නකප්පවසෙන, ඉධ තං ලිඛිතං. ලෙඛදොසොති චෙ? න, විසෙසහෙතුනො අභාවා, පුරාණචීවරසික්ඛාපදෙ අපරිභුත්තං කතභණ්ඩං නාම, ‘‘කම්බලකොජවසන්ථතාදි’’න්ති වචනතො ච. කිඤ්චාපි ඉමිනා සද්දෙන අයමත්ථො සිද්ධො, ‘‘ධොවාපෙතී’’ති ඉදං පන සියා නිප්පදෙසං. සියා සප්පදෙසං. තඤ්හි ‘‘අවුත්තා ධොවතී’’තිආදීසු නිප්පදෙසං. ‘‘කතභණ්ඩං ධොවාපෙතී’’ති එත්ථ සප්පදෙසං. ‘‘අකතභණ්ඩං ධොවාපෙති රජාපෙති, අනාපත්තී’’ති ‘‘විජටාපෙති, අනාපත්තී’’ති වචනප්පමාණතො අනාපත්ති එවාති චෙ? න, වචනප්පමාණතො එව ආපත්තීති ආපජ්ජනතො. ‘‘අපරිභුත්තං ධොවාපෙතී’’ති වචනමෙව හි තං අපරිභුත්තං සන්ථතං විජටාපෙන්තස්ස අනාපත්තීති දීපෙති චෙ? සිද්ධං පරිභුත්තං විජටාපෙන්තස්ස ආපත්ති එවාති.

එළකලොමධොවාපනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. රූපියසික්ඛාපදවණ්ණනා

583-4. සබ්බම්පීති තිවිධම්පි. ‘‘මුත්තා මණි වෙළුරියො සඞ්ඛො’තිආදි පන කිඤ්චාපි රාජසික්ඛාපදෙ ‘න වට්ටතී’ති පසඞ්ගතො වුත්තං, සරූපතො පන ආපත්තිදස්සනවසෙන සකට්ඨානෙපි වත්තුමාරද්ධ’’න්ති වුත්තං. කථමෙතං? මුත්තාදීනං සකට්ඨානං ජාතං, න හි තානි ඉධ පාළියං දිස්සන්තීති ඉමස්ස අට්ඨකථායං වුත්තානි, රාජසික්ඛාපදස්සපි අට්ඨකථායං වුත්තානීති. න කෙවලං හිරඤ්ඤසුවණ්ණමෙව, අඤ්ඤම්පි ඛෙත්තවත්ථාදිකං ‘‘අකප්පියං න සම්පටිච්ඡිතබ්බ’’න්ති සාමඤ්ඤෙන, න සරූපතො. පාළියං පන සරූපතො ‘‘චීවරචෙතාපන්නං නාම හිරඤ්ඤං වා සුවණ්ණං වා මුත්තා වා මණි වා’’ති එත්තකමෙව වුත්තං, තස්මා රාජසික්ඛාපදමෙවස්ස සකට්ඨානං. මුත්තාමණිග්ගහණෙන චෙත්ථ තජ්ජාතියග්ගහණං සිද්ධමෙවාති නාගතො ඉමස්ස පඨමමෙව පඤ්ඤත්තත්තා. යදි එවං ඉධ අනාගතත්තා කතරං නෙසං සකට්ඨානන්ති? ඉදමෙව අත්ථතො, නො සරූපතො.

කථං? එතානි හි රතනසික්ඛාපදෙ නිස්සග්ගියවත්ථූනි, දුක්කටවත්ථූනි ච එකතො ‘‘රතන’’න්ති ආගතානි, ‘‘රතනසම්මත’’න්ති කප්පියවත්ථු ආගතං. තෙසු ච දසසු රතනෙසු රජතජාතරූපද්වයං ඉධ නිස්සග්ගියවත්ථු, අවසෙසං දුක්කටවත්ථූති සිද්ධං. ඉධ ච සිද්ධත්තා එව රතනසික්ඛාපදස්ස අනාපත්තිවාරෙ ‘‘රතනසම්මතං විස්සාසං ගණ්හාති, තාවකාලිකං ගණ්හාති, පංසුකූලසඤ්ඤිස්සා’’ති වුත්තං, න රතනං වුත්තං. සත්තවිධධඤ්ඤදාසිදාසඛෙත්තාදි පන බ්‍රහ්මජාලාදිසුත්තවසෙන (දී. නි. 1.1 ආදයො) අකප්පියන්ති සිද්ධං, තස්මා ඉධ දුක්කටවත්ථූති සිද්ධං, තෙනෙව අනුයොගවත්තෙ ‘‘ධම්මං ජානාති, ධම්මානුලොමං, විනයං, විනයානුලොමං ජානාතී’’ති (පරි. 442) වුත්තං. තථා ආමකමංසම්පි දුක්කටවත්ථුං ආපජ්ජතීති? න, ඉධ විනයෙ අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අමනුස්සිකාබාධෙ ආමකමංස’’න්තිආදිනා (මහාව. 264), තස්මා න ආමකමංසං සුත්තෙ ආගතම්පි දුක්කටවත්ථු හොති, තථාපි අත්තනො පරිභොගත්ථාය පටිග්ගහණෙ දුක්කටමෙවාති නො තක්කොති ආචරියො. ‘‘ඉධ නික්ඛිපාහී’ති වුත්තෙ උපනික්ඛිත්තසාදියනමෙව හොතී’’ති වදන්ති. ‘‘අකප්පියවිචාරණා එව න වට්ටතීති චෙ? කප්පියඤ්ච අකප්පියඤ්ච නිස්සාය ඨිතන්ති එත්ථ තං සයං අපරිභොගාරහං හුත්වා තදග්ඝනකං කප්පියභණ්ඩං පරිභොගාරහං හුත්වා ඨිතන්ති අත්ථො’’ති ලිඛිතං, ‘‘පංසුකූලභාවෙන ඨිතත්තා, ගුත්තට්ඨානාචික්ඛනස්ස කප්පියත්තා ච කප්පියං නිස්සාය ඨිතං. ‘ඉදං ගණ්හා’තිආදිනා වදන්තස්ස අකප්පියත්තා අකප්පියං නිස්සාය ඨිත’’න්ති ච. එවම්පි කප්පියඤ්ච අකප්පියඤ්චාති ‘‘ඉමස්මිං ඔකාසෙ ඨපිතං, කිං න පස්සසීති ඡෙකතරෙ ඉමෙව කහාපණෙ’’තිආදිවචනස්ස කප්පියත්තා කප්පියං නිස්සාය ඨිතං. ‘‘ඉදං ගණ්හා’’ති වුත්තෙ දුබ්බිචාරිතත්තා අත්තනො අකප්පියත්තා තතො ආගතං අකප්පියං නිස්සාය ඨිතමෙව හොති. ‘‘ඉදං ගණ්හා’ති වුත්තෙ තෙන ගහිතෙ ‘උග්ගණ්හාපෙය්‍ය වා’ති වුත්තවිධිං න පාපුණාති, කෙවලං දුබ්බිචාරිතත්තා තස්සෙව තං අකප්පියං හොති, මූලපටිග්ගහණස්ස සුද්ධත්තා පරතො පත්තචතුක්කෙ තතියපත්තො වියාති ච එවං උපතිස්සත්ථෙරො වදතී’’ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. කිං බහුනා, විසුද්ධාගමත්තා කප්පියං. දුබ්බිචාරණාය සති අකප්පියං නිස්සාය ඨිතං හොතීති නො තක්කොති ආචරියො. ‘‘එවං සඞ්ඝගණාදීනම්පි අත්ථාය පරිච්චත්තෙපි තෙන සමානගතිකත්තා ඨපෙත්වා ආපත්තිවිසෙස’’න්ති වුත්තං.

න කිඤ්චි කප්පියභණ්ඩං චෙතාපිතන්ති චෙතාපිතඤ්චෙ, උපායාභාවං දස්සෙති. ‘‘උපනික්ඛෙපං ඨපෙත්වාති සචෙ සො උපාසකො ‘අතිබහුං එතං හිරඤ්ඤං, ඉදං භන්තෙ අජ්ජෙව න විනාසෙතබ්බ’න්ති වත්වා සයං උපනික්ඛෙපදෙසෙ ඨපෙති, අඤ්ඤෙන වා ඨපාපෙති, එතං උපනික්ඛෙපං ඨපෙත්වා තතො ලද්ධං උදයං පරිභුඤ්ජන්තො සඞ්ඝො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජති නාමා’’ති වුත්තං.

585. අයං කිර ඉත්ථංලක්ඛණසම්පන්නො උක්කංසතො. එවං අඞ්ගසම්පන්නොපි අපරභාගෙ ලොභවසෙන වා අඤ්ඤෙන වා කාරණෙන සචෙ නිමිත්තං කත්වා පාතෙති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. සෙනාසනම්පි පරිභොගෙ පරිභොගෙති පවෙසෙ පවෙසෙ. සො හි කාරණන්තරෙන රුක්ඛමූලිකස්ස, අබ්භොකාසිකස්සපි වට්ටති එව, ඨානනිසජ්ජාදිවසෙන නිවාසාධිප්පායෙ සති පරිභොගෙ පරිභොගෙ පච්චවෙක්ඛිතබ්බං. භෙසජ්ජස්ස සතිපච්චයතා සබ්බකාලම්පීති එකෙ. අසන්නිහිතස්ස පච්ඡාභත්තමෙව, සන්නිහිතස්ස පුරෙභත්තම්පීති නො තක්කොති ආචරියො. ‘‘යාමකාලිකං සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකං ආහාරත්ථාය…පෙ… පටිග්ගණ්හාති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පාචි. 244) හි වුත්තං. දුක්කටඤ්හි විකාලභොජනසික්ඛාපදෙ ආගතං විකාලෙ ආපජ්ජති, නො කාලෙ ආහාරකාලත්තා, සන්නිධිසික්ඛාපදෙ ආගතං පන කාලෙපි සන්නිධිජාතත්තා, තෙනෙව තත්ථ සත්තාහකාලිකයාවජීවිකද්වයමෙව වුත්තන්ති. ‘‘සති පච්චයෙ’’ති වචනතො නායං විසෙසො ලබ්භතීති චෙ? න, අනිට්ඨප්පසඞ්ගතො, වචනානියමතො ච. සන්නිධිසික්ඛාපදෙ හි ‘‘අනාපත්ති යාවකාලිකං යාවකාලං නිදහිත්වා භුඤ්ජති. යාමකාලිකං යාමෙ නිදහිත්වා භුඤ්ජතී’’ති (පාචි. 256) එත්ථ වචනප්පමාණතො යාමකාලිකං න පුරෙභත්තෙ, න පච්ඡාභත්තෙ, න දිවසෙ, න රත්තියං යාමමෙව නිදහිත්වා භුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්තීති අනිට්ඨප්පසඞ්ගො. තථා තත්ථෙව ‘‘යාමකාලිකං යාමං නිදහිත්වා භුඤ්ජති, සත්තාහකාලිකං සත්තාහං නිදහිත්වා භුඤ්ජතී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං, න වුත්තං ‘‘සති පච්චයෙ’’ති, තස්මා සතිපච්චය-වචනං කත්ථචි හොති, කත්ථචි න හොතීති වචනානියමතො ආපත්තියාපි අනියමො සියා. එවං සන්තෙපි යථාවුත්තදුක්කටං ආපජ්ජති එව. න අනාහාරප්පයොජනත්තා යාමකාලිකාදීනන්ති චෙ? න, සප්පිආදිමිස්සභොජනස්ස පණීතභොජනභාවප්පත්තිතො. අපිච සබ්බකාලිකෙසු යාවකාලිකං ඔළාරිකං, තං ආහාරත්ථාය පටිග්ගණ්හන්තස්ස කාලෙ අනාපත්ති, පගෙව අනොළාරිකං යාමකාලිකාදිං, ආහාරත්ථාය එව අනුඤ්ඤාතත්තා. යාවකාලිකෙ එව අනාපත්තීති චෙ? න, අනාහාරත්ථාය ගණ්හන්තස්ස ආපත්තිසම්භවතො ඉතරං ආහාරත්ථාය ගණ්හන්තස්ස විය, තස්මා යථාවුත්තමෙවෙත්ථ සන්නිට්ඨානං පාළිං, යුත්තිඤ්ච අනුලොමෙතීති.

දෙසනාසුද්ධීති එත්ථ දෙසනා නාම විනයකම්මං, තෙන වුට්ඨානම්පි දෙසනා එව නාම හොතීති. ‘‘පටිග්ගණ්හාතී’’ති අවත්වා ‘‘පටිසෙවතී’’ති වුත්තත්තා පටිග්ගහණෙ පන සතිං අකත්වා පරිභොගෙ කරොන්තස්ස අනාපත්ති. ඛීණාසවා කතකිච්චත්තා විභත්තදායාදා විය හොන්ති, තෙන තෙසං සාමිපරිභොගා හොන්ති. අඤ්ඤථා යාවකාලිකභාවං අනතික්කන්තත්තා විරුජ්ඣති. ඉණපරිභොගො න වට්ටති, භෙසජ්ජෙ ආපත්තිතො, ඉතරස්මිං අයුත්තපරිභොගතො, ඉණං විය අනනුඤ්ඤාතභුත්තත්තා ච. ‘‘ආදිතො පට්ඨාය හි අලජ්ජී නාම නත්ථි, තස්මා න කොචි සඞ්කිතබ්බො’’ති ලිඛිතං. භාරභූතා සද්ධිවිහාරිකාදයො. යථාදානමෙව ගහිතත්තාති එත්ථ ‘‘අත්තනො හත්ථෙන චෙ දෙති, න වට්ටතී’’ති වුත්තං, ‘‘අතිරෙකභාගං ගහෙත්වා පුනදිවසෙ අත්තනො අත්ථාය උද්ධටභාගං තත්ථෙව දාපෙති, වට්ටතී’’ති ච. පරිවත්තකං දෙති, ධම්මියඤ්චෙ, වට්ටති. නො අධම්මියං. ‘‘තං ධම්මානුග්ගහෙන උග්ගණ්හිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. කෙන ලෙසෙනාති චෙ? ‘‘අලබ්භමානාය සාමග්ගියා අනාපත්ති සම්භොගෙ සංවාසෙ’’ති (මහාව. 130) ඉමිනා උපසම්පදක්ඛන්ධකවචනලෙසෙන.

586. අස්සතියා දින්නන්ති එත්ථ ‘‘අස්සතියා දින්නං නාම අපරිච්චත්තං හොති, තස්මා දුස්සන්තෙ බද්ධකහාපණාදීනි සතිං පටිලභිත්වා දායකා චෙ පුන ගණ්හන්ති, නිස්සග්ගියමෙව දෙසෙතබ්බං. තෙන අකප්පියභණ්ඩෙන තෙ චෙ දායකා සප්පිආදීනි කිණිත්වා සඞ්ඝස්ස දෙන්ති, තස්සපි භික්ඛුනො කප්පති දායකානංයෙව සන්තකත්තා. භික්ඛුනා හි ‘වත්ථං ගණ්හාමී’ති වත්ථසඤ්ඤාය එව ගහිතං, න රූපියසඤ්ඤාය. ඉදඤ්ච සික්ඛාපදං අත්තනො අත්ථාය උග්ගහණං සන්ධාය වුත්තං, න ච තෙන තං අත්තනො අත්ථාය පරෙසං වා අත්ථාය ගහිතං. අථ තෙ දායකා නො චෙ ආගන්ත්වා ගණ්හන්ති, දායකෙ පුච්ඡිත්වා අත්තනො අත්ථාය චෙ පරිච්චත්තං, සඞ්ඝෙ නිස්සජ්ජිත්වා ආපත්ති දෙසෙතබ්බා. නො චෙ, ආපත්ති එව දෙසෙතබ්බා’’ති වුත්තං, තං පුබ්බාපරවිරුද්ධං. ආපත්තිදෙසනාය හි සති රූපියං පටිග්ගහිතන්ති සිද්ධං, තස්මිං සිද්ධෙ ‘‘තතො උප්පන්නං තස්සපි කප්පතී’’ති ඉදං න යුජ්ජතීති. කප්පති එවාති චෙ? න, වත්ථුං අනිස්සජ්ජිත්වා ආපත්ති දෙසෙතබ්බාති න යුජ්ජති. අචිත්තකත්තා සික්ඛාපදස්ස යුජ්ජතීති චෙ? න, සබ්බත්ථ ‘‘රූපියං පටිග්ගණ්හාතී’’ති වචනතො. ‘‘රූපියං පටිග්ගණ්හාතී’’ති හි වුත්තං, අඤ්ඤථා සබ්බත්ථ ‘‘රූපිය’’න්ති පදං නිරත්ථකං හොති විනාපි තෙන තදත්ථසිද්ධිතො. අනෙන ච වත්ථං පටිග්ගහිතං, දායකෙන ච වත්ථමෙව දින්නං, වත්ථගතම්පි රූපියං ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හන්තො පදවාරෙන කාරෙතබ්බො. අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘රූපියෙ අරූපියසඤ්ඤීති සුවණ්ණාදීසු ඛරපත්තාදිසඤ්ඤී’’ති වුත්තං ‘‘රූපියං පටිග්ගණ්හාතී’’ති වචනවසෙන.

‘‘අපිච පුඤ්ඤකාමා’’තිආදි පන විධානන්තරදස්සනත්ථං වුත්තං, තෙනෙව හි ‘‘ඉමස්මිං ගෙහෙ ඉදං ලද්ධන්ති සල්ලක්ඛෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. අඤ්ඤථා සල්ලක්ඛණෙ විමතිවසෙන, විමතියා ච සති නිස්සග්ගියමෙව ‘‘රූපියෙ වෙමතිකො’’තිආදි වචනතොති. ඉදං විධානං නිරත්ථකමෙව ආපජ්ජති, න ච නිරත්ථකං. කස්මා? දුස්සන්තෙ බද්ධකහාපණාදි අස්සතියා දින්නං වත්ථසඤ්ඤාය පටිග්ගහිතඤ්ච, තතො න රූපියං දින්නඤ්ච හොති පටිග්ගහිතඤ්චාති. එත්ථ ආපත්තිදෙසනාකිච්චං නත්ථි, තං පන දායකානමෙව පටිදාතබ්බං. තතො උප්පන්නං කප්පියභණ්ඩඤ්ච සබ්බෙසං කප්පතීති ඉමස්ස විධානන්තරදස්සනත්ථං ‘‘අපිච පුඤ්ඤකාමා’’තිආදීති නො තක්කොති ආචරියො.

රූපියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. රූපියසංවොහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

587. ‘‘ජාතරූපරජතපරිවත්තන’’න්ති උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන වුත්තං, තථා ‘‘රූපියං නාම සත්ථුවණ්ණො කහාපණො’’තිආදි පාළිවචනඤ්ච. ‘‘අරූපියෙ රූපියසඤ්ඤී රූපියං චෙතාපෙතී’’තිආදි තිකවචනතො, ‘‘දුක්කටවත්ථුනා පන නිස්සග්ගියවත්ථුං චෙතාපෙන්තස්ස…පෙ… නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං ගරුකස්ස චෙතාපිතත්තා’’ති අට්ඨකථාවචනතො ච පන අනුක්කට්ඨපරිච්ඡෙදොපෙත්ථ ලබ්භතීති සිද්ධං. සත්ථුවණ්ණො ච කහාපණො ච තතො යෙ චඤ්ඤෙ වොහාරං ගච්ඡන්තීති එවමෙත්ථ සමුච්චයො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පන සික්ඛාපදෙ ‘‘නානප්පකාරකං නාම කතම්පි අකතම්පි කතාකතම්පී’’ති එත්ථ විභත්තානං තිණ්ණං රූපියාරූපියානඤ්ච ද්වින්නං වසෙන පඤ්ච තිකා වුත්තා, අට්ඨකථාචරියෙහි තදනුලොමතො එකො තිකො දස්සිතොති සබ්බෙ ඡ හොන්ති.

එත්ථාහ – අඤ්ඤස්මිං සික්ඛාපදෙ එකස්මිං තිකච්ඡෙදෙ දස්සිතෙ සතිපි සම්භවෙ ඉතරෙ න දස්සීයන්ති, ඉධෙව කස්මා දස්සිතොති? ‘‘නානප්පකාරක’’න්ති මාතිකායං වුත්තත්තා ඉධෙව නානප්පකාරභාවදස්සනත්ථන්ති. න කයවික්කයසික්ඛාපදෙපි වත්තබ්බප්පසඞ්ගතොති චෙ? න, ඉධ දස්සිතනයත්තා. අථ ච රූපියස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘යෙ වොහාරං ගච්ඡන්තී’’ති අන්තෙ වුත්තත්තා සත්ථුවණ්ණාදයො වළඤ්ජනුපගා එවාති සිද්ධං. තතො අවළඤ්ජනුපගෙහි ජාතරූපරජතෙහි වොහාරෙන න නිස්සග්ගියන්ති ආපජ්ජති, තස්මා තං ආපජ්ජනත්ථන්ති දස්සෙන්තෙන ‘‘කතෙන කතං චෙතාපෙතී’’තිආදයො තිකා වුත්තාති, එවං සන්තෙ රූපියවිභඞ්ගෙ ‘‘යෙ ච වොහාරං ගච්ඡන්තී’’ති න වත්තබ්බං, තස්මිං පදෙ අවුත්තෙ අවළඤ්ජනුපගාපි සඞ්ගහං ගතාව හොන්තීති කතාදීහි තිකත්තයස්ස වත්තබ්බපයොජනං න භවිස්සතීති චෙ? න, කප්පියභණ්ඩෙන කප්පියභණ්ඩපඅවත්තනස්සාපි රූපියසංවොහාරභාවප්පසඞ්ගතො. ‘‘යෙ වොහාරං ගච්ඡන්තී’’ති වචනෙනපි කමුක කථල කංසභාජන සාටකාදිපරිවත්තනස්සපි රූපියසංවොහාරභාවප්පසඞ්ගො එවාති චෙ? න, කතාදිවචනෙන ජාතරූපාදිඅකප්පියවත්ථූනඤ්ඤෙව අධිප්පෙතභාවදීපනතො, තස්මා උභයෙනපි යදෙතං කතාකතාදිභෙදං පාකතිකරූපියං යඤ්ච කහාපණමාසකසඞ්ඛෙපං, යඤ්ච කහාපණාදිවොහාරූපගං, උභයම්පෙතං ඉධ ච අනන්තරාතීතසික්ඛාපදෙ ච රූපියං නාමාති අධිප්පෙතත්ථසිද්ධි හොති, න තණ්ඩුලාදීනි, තත්ථ කතාදිවොහාරාසම්භවතො. එත්තාවතා කතාදිතිකත්තයප්පයොජනං වුත්තං.

ඉදානි සෙසත්තිකානි වුච්චති – එත්ථ හි යථාවුත්තප්පභෙදං නිස්සග්ගියවත්ථු රූපියං නාම, සෙසං දුක්කටවත්ථුපි කප්පියවත්ථුපි න රූපියන්ති අරූපියං නාම හොතීති කත්වා ‘‘අරූපියෙ අරූපියසඤ්ඤී පඤ්චන්නං සහධම්මිකානං අනාපත්තී’’ති ඉදං න එකංසිකං ආපජ්ජති දුක්කටවත්ථුම්හි දුක්කටාපජ්ජනතො. ඉධ වචනප්පමාණතො නිස්සග්ගියවත්ථුතො අඤ්ඤං අන්තමසො මුත්තාදිපි අරූපියමෙව නාම. තත්ථ පඤ්චන්නං සහධම්මිකානං අනාපත්තීති චෙ? න, රාජසික්ඛාපදවිරොධතො. තත්ථ හි ‘‘මුත්තා වා මණි වා’’ති වුත්තං, තස්මා මුත්තාදි අකප්පියං දුක්කටවත්ථූති ච සිද්ධං නිස්සග්ගියවත්ථූසු අභාවා. එවං සන්තෙ ‘‘අරූපියෙ අරූපියසඤ්ඤී පඤ්චන්නං සහධම්මිකානං අනාපත්තී’’ති සුද්ධකප්පියභණ්ඩං සන්ධාය වුත්තං, න සබ්බං අරූපියං. තතො අඤ්ඤත්ථ පන ‘‘අරූපියෙ රූපියසඤ්ඤී’’තිආදිතිකදුක්කටෙ ච අට්ඨකථායං දස්සිතතිකෙ ච සබ්බං අරූපියං නාමාති වෙදිතබ්බං, තස්මා අරූපියභාවදීපනත්ථං දුතියො තිකො වුත්තො. තදත්ථමෙව අට්ඨකථායං දස්සිතො එකො තිකො. කස්මා න පාළියං සො වුත්තොති චෙ? තත්ථ චෙතාපිතඅරූපියෙ රූපියඡඩ්ඩනකසම්මුතිකිච්චාභාවතො. තස්මිඤ්හි තිකෙ වුත්තෙ කප්පියවත්ථුනොපි අරූපියඡඩ්ඩනකසම්මුති දාතබ්බාති ආපජ්ජති, තස්ස වසෙන රූපියඡඩ්ඩනකසම්මුති එව න වත්තබ්බාති? න, රූපියස්සපි සම්මුතිකිච්චාභාවප්පසඞ්ගතො, තස්මා රූපියෙ රූපියසඤ්ඤී කප්පියවත්ථුං චෙතාපෙති පත්තචතුක්කෙ තතියපත්තං විය, තං සඞ්ඝාදීනං නිස්සජ්ජිතබ්බං, නිස්සට්ඨං පන අඤ්ඤෙසං කප්පති තතියපත්තො විය. අථ සම්පටිච්ඡිතරූපියෙන චෙතාපිතං හොති දුතියපත්තො විය, තං විනාපි සම්මුතියා යො කොචි භික්ඛු ඡඩ්ඩෙති, වට්ටති. තතො පරං ‘‘සචෙ තත්ථ ආගච්ඡති ආරාමිකො වා’’තිආදිනා වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං. තත්ථ ‘‘රූපියෙ’’ති වා ‘‘අරූපියෙ’’ති වා සබ්බත්ථ භුම්මප්පත්තෙ අත්තනො සන්තකං, උපයොගප්පත්තෙ පරසන්තකන්ති වෙදිතබ්බං. එත්ථාහ – උපතිස්සත්ථෙරො පුරිමසික්ඛාපදෙන රූපියපටිග්ගහණං වාරිතං, ඉමිනා සුද්ධාගමෙන කප්පියකාරකස්ස හත්ථෙ කප්පියං නිස්සාය ඨිතෙන සංවොහාරො වාරිතොති.

589. නිස්සග්ගියවත්ථුනා නිස්සග්ගියවත්ථුං…පෙ… අපරාපරපරිවත්තනෙ ඉමිනාති එත්ථ එකස්මිං එව වත්ථුස්මිං ද්වින්නං සික්ඛාපදානං වසෙන එකතො ආපත්ති වුත්තා, තං පන පච්ඡිමස්ස වසෙන නිස්සජ්ජිතබ්බං. එතෙන නිස්සග්ගියං ආපන්නම්පි ආපජ්ජතීති එකෙ. පරස්ස රූපියග්ගහණං පරිවත්තනන්ති රූපියෙ අග්ගහිතෙ තස්ස අභාවතො ඉමිනාව ආපත්ති, න පුරිමෙන ඔමසවාදො විය. මුසාවාදෙන මුසා වදන්තස්සාපි හි ඔමසවාදෙනෙව ආපත්ති. නිස්සග්ගියවත්ථුනා දුක්කට…පෙ… එසෙව නයොති එතස්ස යුත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘යො හි අය’’න්ති ආහ.

වඩ්ඪිං පයොජෙන්තස්සාති එත්ථ ඉදං ගහෙත්වා සති මාසෙ, සති සංවච්ඡරෙ ‘‘එත්තකං දෙහී’’ති චෙ වදති. රූපියසංවොහාරො හොති. විනා කප්පියකාරකෙන ‘‘එත්තකා වුඩ්ඪි හොතු, එත්තකං ගණ්හා’’ති වදතො දුක්කටං කයවික්කයලක්ඛණාභාවතො. ‘‘මූලෙ මූලසාමිකාන’’න්තිආදි කප්පියකරණූපායදස්සනත්ථං වුත්තං, න කෙවලං නිස්සට්ඨං අපරිභොගං හොති, පුන එවං කතෙ පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. තස්සපි පරිභොගෙ මූලස්ස කප්පියකරණූපායො චෙ න හොති, කප්පියං ආචික්ඛිතබ්බන්ති යථා පාළියා චෙත්ථ කප්පියකරණූපායො, සො ච තතියපත්තෙපි, ‘‘යථා ච අත්තනො අත්ථාය ගහිතෙ එවරූපුපායො, තථා සඞ්ඝාදිඅත්ථාය ගහිතෙපි එසො වා’’ති වුත්තං. ඉමෙ කිර පඨමදුතියපත්තෙ යාව ගහට්ඨෙන පරිවත්තෙති, තාව න කප්පියකරණූපායො, අනෙකපුරිසයුගම්පි ‘‘අකප්පියා එවා’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. අනුගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘සඞ්ඝසන්තකං කප්පියභණ්ඩං වික්කිණිත්වා ආගතකහාපණානිපි පටිග්ගහණං මොචෙත්වාව සම්පටිච්ඡිතබ්බානි, තස්මා කප්පියකාරකො චෙ ඉමානි තානි කහාපණානීති වදති, න වට්ටතියෙව, පටික්ඛිපිතබ්බං, න විචාරෙතබ්බං, විචාරෙති චෙ? සබ්බෙසං න කප්පති. පටිග්ගහණං මොචෙත්වා සම්පටිච්ඡිතානි චෙ විචාරෙති, තස්සෙව න වට්ටතී’’ති අභික්ඛණං වුත්තං.

රූපියසංවොහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. කයවික්කයසික්ඛාපදවණ්ණනා

593. පටපිලොතිකානන්ති පටපිලොතිකෙහි. ‘‘අජ්ඣාචරති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති ඉදං පුරිමසික්ඛාපදෙපි වෙදිතබ්බං. ‘‘කයිතඤ්ච හොති වික්කයිතඤ්චා’’ති එතෙසං පදානං විපරීතතො ‘‘අත්තනො භණ්ඩ’’න්තිආදි වුත්තං. කස්මා? ‘‘ඉමිනා ඉම’’න්ති වචනානුරූපතො. සද්ධාදෙය්‍යවිනිපාතනං පනෙත්ථ අට්ඨානපදානං වසෙන වෙදිතබ්බං.

කයවික්කයසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතො කොසියවග්ගො දුතියො.