10. රාජසික්ඛාපදවණ්ණනා

537. ‘‘න ඛො මයං, ආවුසො, චීවරචෙතාපන්නං පටිග්ගණ්හාම…පෙ… කාලෙන කප්පිය’’න්ති ඉතො පුබ්බෙ එව රූපියපටිග්ගහණසික්ඛාපදස්ස පඤ්ඤත්තත්තා වුත්තං. අඤ්ඤථා ආයස්මා උපනන්දො මංසස්ස චෙතාපන්නං එකම්පි කහාපණං හත්ථෙන පටිග්ගණ්හන්තො තතො මහන්තතරං චීවරචෙතාපන්නං කථං න පටිග්ගණ්හිස්සති, එවං සන්තෙපි චීවරපටිසංයුත්තත්තා චීවරවග්ගෙ සඞ්ගායිංසූති.

538-9. ‘‘ආගතකාරණං භඤ්ජතී’’ති වුත්තත්තා නනු පුන චොදෙතුං න ලභතීති එකෙ. ආගමනස්ස සාත්ථකං න හොති, චීවරං න ලභිස්සති පටිසන්ථාරස්ස කතත්තාති එකෙ. චොදනාලක්ඛණං න හොතීති කත්වා වුත්තන්ති එකෙ. ‘‘ඨත්වා චොදෙමී’’ති ආගතො තං ඨානං භඤ්ජති, කරොති චෙකං, තීණිපි චෙ කරොති, එකමෙව, එකවචනත්තාති එකෙ. තීණි ඨානානි භඤ්ජතීති එකෙ. උපතිස්සත්ථෙරො ‘‘න චොදනාදිං භඤ්ජති, චොදෙතුකාමො අකත්තබ්බං අකාසි, තෙන වත්තභෙදෙ දුක්කට’’න්ති වදති. ධම්මසිරිත්ථෙරො පන ‘‘ආසනෙ චෙ නිසීදති, එකාය නිසජ්ජාය ද්වෙ ඨානානි භඤ්ජති. ආමිසං චෙ පටිග්ගණ්හාති, එකෙන පටිග්ගහෙන ද්වෙ ඨානානි භඤ්ජති. ධම්මං චෙ භාසති, ධම්මදෙසනසික්ඛාපදෙ වුත්තපරිච්ඡෙදාය එකාය වාචාය ද්වෙ ඨානානි භඤ්ජති, තං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වදති. ‘‘යත්ථා’’ති වුත්තෙ අත්තනො එව සන්තිකං ගන්තබ්බන්ති වුත්තං විය හොති. තෙන වුත්තං ‘‘බ්‍යඤ්ජනං පන න සමෙතී’’ති. උපාසකෙහි ආණත්තා තං. මූලං අසාදියන්තෙනාති මූලස්ස අකප්පියභාවෙ සති අසාදියන්තෙන. තඤ්ච ඛො චිත්තෙන, න මුඛෙන. සචෙ එවං වුත්තෙ අකප්පියං දස්සෙතීති කත්වා චිත්තෙන අකප්පියං ඉච්ඡන්තොව මුඛෙන කප්පියං නිද්දිසති ‘‘චීවරං මෙ දෙථා’’ති, න වට්ටති. පටිලාභෙ රූපියපටිග්ගහණසික්ඛාපදෙන ආපත්ති.

තත්‍රායං විචාරණා – චිත්තෙන සාදියන්තොපි මුඛෙන කප්පියවොහාරෙන චෙ වොහරති ‘‘කහාපණාරහෙන, පාදාරහෙන වා කප්පියභණ්ඩෙන ඉදඤ්චිදඤ්ච ආහරා’’ති. කිඤ්චාපි රූපියං සන්ධාය වදති, වට්ටති එව. කස්මා? කඤ්චි සස්සුට්ඨානකං භූමිපදෙසං සන්ධාය ‘‘සීමං දෙමාති වදන්ති, වට්ටතී’’ති වචනතො, ‘‘විහාරස්ස දෙමා’’ති වුත්තෙ ‘‘පටික්ඛිපිතුං න වට්ටතී’’ති වචනතො ච. අනුගණ්ඨිපදෙ පන වුත්තං ‘‘සඞ්ඝං සන්ධාය ‘විහාරස්ස දෙමා’ති දින්නං ගරුභණ්ඩං න හොති, දක්ඛිණොදකං සම්පටිච්ඡිතුං, ‘සාධූ’ති ච වත්තුං, අනුමොදෙතුඤ්ච වට්ටති. කස්මා? සඞ්ඝස්ස ‘විහාරො’ති නාමාභාවතො, ඛෙත්තස්සෙව ‘සීමා’ති නාමභාවතො ච, චිත්තෙන ආරම්මණං කතං අප්පමාණං, කප්පියවොහාරොව පමාණං. කප්පියමෙවාචික්ඛිතත්තා ‘න ත්වෙවාහං, භික්ඛවෙ, කෙනචි පරියායෙන ජාතරූපරජතං සාදිතබ්බං පරියෙසිතබ්බන්ති වදාමී’ති (මහාව. 299) වචනෙනපි න විරුජ්ඣති. කප්පියවචනපච්චයා දායකො සයමෙව කත්තබ්බයුත්තකං ජානිස්සතීති අධිප්පායතො දායකෙන එතස්ස අධිප්පායං ඤත්වා කප්පියකාරකස්ස හත්ථෙ ඨපිතං භික්ඛුස්ස සන්තකමෙව හොතී’’ති. ඉදං සබ්බමයුත්තං, කස්මා? සීමාවිහාරවචනස්ස දායකවචනත්තා. ඉධ ච භික්ඛුනො වචනං පමාණං. තෙනෙවාහ ‘‘අථාපි ‘මම තළාකං වා පොක්ඛරණිං වා සඞ්ඝස්ස දම්මී’ති වුත්තෙ ‘සාධු, උපාසක, සඞ්ඝො පානීයං පිවිස්සතී’තිආදීනි වත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති එවා’’ති. අඤ්ඤථා ඛෙත්තං සන්ධාය භික්ඛුනො ඛෙත්තපටිබද්ධවචනානි සීමාවචනෙන කප්පන්තීති ආපජ්ජති. අවිහාරස්ස ච භික්ඛුස්ස රූපියං දස්සෙත්වා ‘‘ඉදං විහාරස්ස දම්මී’’ති වුත්තෙ අත්තනො අත්ථාය දිය්‍යමානං ජානන්තෙනාපි තං අප්පටික්ඛිපිතබ්බං. තථා කහාපණාරහාදිනො අකප්පියභණ්ඩභාවං, කහාපණාදිභාවමෙව වා ජානන්තමෙව සන්ධාය තථාවොහරන්තස්ස ච අනාපත්තීති ආපජ්ජති. ‘‘න ත්වෙවාහං, භික්ඛවෙ, කෙනචි පරියායෙනා’’ති නිප්පදෙසතො වුත්තත්තා න සක්කා ලෙසං ඔඩ්ඩෙතුන්ති නො තක්කො, විචාරෙත්වා පන ගහෙතබ්බං. ‘‘නො චෙ ඉච්ඡති, න කථෙතබ්බ’’න්ති වචනතො යථාවුත්තසාමිචියා අකරණෙ අනාපත්ති දුක්කටස්සාති දස්සෙති.

‘‘අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතෙසු විය පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති වචනතො යථාවුත්තසාමිචිම්පි න කත්වා චෙ නිප්ඵාදෙති, අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදෙන කාරෙතබ්බොති දස්සෙති. කප්පියකාරකා සයමෙව චොදෙත්වා දෙන්ති, වට්ටති. ‘‘සයං කරණමෙව පටික්ඛිත්ත’’න්ති ච වදන්ති. පිණ්ඩපාතාදීනං …පෙ… එසෙව නයොති එත්ථ ‘‘දුක්කට’’න්ති වදන්ති, තං න සුන්දරං, දදන්තෙසුපීති අපි-සද්දෙන සඞ්ගහිතත්තා නිස්සග්ගියපාචිත්තියමෙව. ජාතරූපරජතං ‘‘සඞ්ඝෙ සාදිතෙ දුක්කට’’න්ති ච විකප්පෙන්ති. තං විසෙසෙත්වා නවුත්තත්තා පාචිත්තියමෙවාති දස්සෙති. ‘‘නිස්සග්ගියමෙවාති යෙවාපනකසික්ඛාපදෙසු සියා’’ති වදන්ති, උපපරික්ඛිතබ්බං. ‘‘යස්ස කස්සචි හි අඤ්ඤස්ස…පෙ… මහාපච්චරියං වුත්ත’’න්ති වචනතො අපබ්බජිතානං අන්තමසො මාතාපිතූනම්පි අත්ථාය සම්පටිච්ඡන්තස්ස දුක්කටමෙවාති දස්සෙති.

සබ්බත්ථ සම්පටිච්ඡනං නාම ‘‘උග්ගණ්හෙය්‍ය වා උග්ගණ්හාපෙය්‍යවා උපනික්ඛිත්තං වා සාදියෙය්‍යා’’ති එවං වුත්තලක්ඛණමෙව. එවං සන්තෙපි කත්ථචි පටික්ඛිපිතබ්බං, කත්ථචි න පටික්ඛිපිතබ්බං, කත්ථචි පටික්ඛිත්තං සාදිතුං වට්ටති, එවං අප්පටික්ඛිත්තං කිඤ්චි වට්ටති, ඉදං සබ්බම්පි දස්සෙතුං ‘‘සචෙ පනා’’ති විත්ථාරො ආරද්ධො. තත්ථ ‘‘චෙතියස්ස…පෙ… න වට්ටතී’’ති වචනතො අප්පටික්ඛිත්තං විහාරස්ස දින්නං සාදිතුං වට්ටතීති සිද්ධං. තථා ථෙරස්ස ‘‘මාතුයා දෙමා’’තිආදිනා වුත්තෙපි පටිග්ගහණෙ ආපත්ති පාචිත්තියමෙව. සාපත්තිකො හොතීති එත්ථ කාය ආපත්තියා සාපත්තිකො හොතීති? දුක්කටාපත්තියාති එකෙ. න යාය කායචි, කෙවලං අට්ඨානෙ චොදෙතීති කත්වා ‘‘සාපත්තිකො’’ති වුත්තං. යථා කථන්ති? ‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො සද්ධිවිහාරිකො පණාමෙතබ්බො…පෙ… පණාමෙන්තො අනතිසාරො’’ති (මහාව. 68) එත්ථ න සම්මාවත්තන්තංයෙව අපණාමෙන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං. යථාහ – ‘‘න ච, භික්ඛවෙ, අසම්මාවත්තන්තො න පණාමෙතබ්බො, යො න පණාමෙය්‍ය, ආපත්තිදුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 68), තස්මා අධිමත්තපෙමාදිඅභාවෙපි අපණාමෙන්තස්ස අනාපත්ති දිස්සති. අපිච ‘‘සාතිසාරො හොතී’’ති වුත්තං. එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. අට්ඨකථාය ‘‘සාතිසාරො හොතීති සදොසො හොති, ආපත්තිං ආපජ්ජතී’’ති (මහාව. අට්ඨ. 68) වුත්තත්තා න යුත්තන්ති චෙ? න, තදනන්තරමෙව තංමිච්ඡාගාහනිවත්තනත්ථං, තස්මා ‘‘න සම්මාවත්තන්තො පණාමෙතබ්බො’’ති වුත්තත්තා අනාපත්තිකා කතාති. දුක්කටාපත්ති හොතීති ආචරියො, වීමංසිතබ්බං. ‘‘කප්පියභණ්ඩම්පි අකප්පියමෙවාති තළාකතො නිප්ඵන්නධඤ්ඤෙන පරිවත්තෙත්වා ලද්ධං ගොරසම්පි න වට්ටතී’’ති වුත්තං.

කප්පියවොහාරෙපි විධානං වක්ඛාම, සෙය්‍යථිදං – ‘‘උදකවසෙනා’’තිආදි. දුබ්බිනිබ්භොගං හොතීති ඉදං පරතො ‘‘තස්සෙව අකප්පියං. කස්මා? ධඤ්ඤස්ස විචාරිතත්තා’’ති ඉමිනා අසදිසං, තස්මා සුවුත්තං. ඉදඤ්හි භික්ඛුස්ස පයොගවසෙන ආදිතො පට්ඨාය උප්පන්නෙන මිස්සන්ති. අකතපුබ්බං නවසස්සං නාම. ඛලෙ වා ඨත්වා රක්ඛතීති ‘‘ඉදං වා එත්තකං වා මා ගණ්හ, ඉදං ගහෙතුං ලබ්භතී’’ති වා ‘‘ඉතො අපනෙහි, ඉධ පුඤ්ජං කරොහී’’ති එවමාදිනා වා පයොගෙන චෙ රක්ඛති, තං අකප්පියං. ‘‘සචෙ ‘මයිඨිතෙ රක්ඛිතං හොතී’ති රක්ඛති, ගණ්හන්තෙ වා පස්සිත්වා ‘කිං කරොථා’ති, භණති වට්ටතී’’ති වුත්තං, තං යුත්තං. රූපියපටිග්ගහණසික්ඛාපදෙ ‘‘ද්වාරං පිදහිත්වා රක්ඛන්තෙන වසිතබ්බ’’න්ති හි වුත්තං. තස්සෙව තං අකප්පියං. කස්මා? අපුබ්බස්ස අනුප්පාදිතත්තා. හෙට්ඨා ‘‘සස්සං කත්වා ආහරථා’’ති වත්තුං පන න වට්ටතීති. පණ්ණෙපි එසෙව නයො. ‘‘පකතියා සයමෙව කරොන්තානං උස්සාහජනනතො’’ති වුත්තං. කස්මා? ‘‘කහාපණානං විචාරිතත්තා’’ති වචනතො, පගෙව උට්ඨාපිතත්තාති සිද්ධං හොති. සචෙ දායකා වා සඞ්ඝස්ස ගාමඛෙත්තාරාමාදිං කෙණියා ගහිතමනුස්සා වා තත්ථ කුටුම්බිනො ‘‘ඉමෙ සඞ්ඝස්ස කහාපණා ආහටා’’ති වදන්ති, ‘‘න කප්පතී’’ති එත්තකමෙව වත්තබ්බං. කප්පියකාරකාව චෙ වදන්ති, ‘‘සඞ්ඝස්ස කහාපණා න කප්පන්ති, සප්පිආදීනි වට්ටන්තී’’ති වත්තබ්බං, තස්මා ‘‘සඞ්ඝස්ස කප්පියකාරකෙ වා ගුත්තට්ඨානං වා ආචික්ඛථා’’ති වත්වා තෙහි සම්පාදිතං කෙනචි අකත්තබ්බතාය ‘‘ඉමිනා සප්පිං ආහරාහී’’ති විචාරෙති නිට්ඨාපෙත්වා ඉතරෙසං කප්පියං පරතො පත්තචතුක්කෙ චතුත්ථපත්තො විය. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘ඉමෙ කහාපණෙ ගහෙත්වා ඉමං දෙහී’ති කහාපණෙ දාපෙත්වා ගහිතො, අයං පත්තො එතස්සෙව භික්ඛුනො න වට්ටති, දුබ්බිචාරිතත්තා, අඤ්ඤෙසං පන වට්ටති, මූලස්ස අසම්පටිච්ඡිතත්තා’’තිආදි. යදි එවං සබ්බෙසං අකප්පියං. කස්මා? කහාපණානං විචාරිතත්තාති. ඉදං දුවුත්තන්ති චෙ? න, මූලස්ස සම්පටිච්ඡිතට්ඨානං සන්ධාය ඉමස්ස වුත්තත්තා පත්තචතුක්කෙ දුතියතතියපත්තා විය, තෙනෙව වුත්තං සයංකාරිවාරෙ ‘‘න කප්පතී’’ති එත්තකමෙව වත්තබ්බ’න්ති. තතො පරං මූලං සම්පටිච්ඡති නාම.

මහාවිසයසික්ඛත්තා, රාජසික්ඛාපදං ඉදං;

රඤ්ඤො විය දුවිඤ්ඤෙය්‍යං, චිත්තාධිප්පායතොපි වා.

රාජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතො චීවරවග්ගො පඨමො.