1. සුක්කවිස්සට්ඨිසික්ඛාපදවණ්ණනා

235. ‘‘ඔක්කමන්තාන’’න්ති පාඨො. එත්ථාහ – ‘‘යො පන භික්ඛූ’’ති කාරකො ඉධ කස්මා න නිද්දිට්ඨොති? අභි-නිද්දෙසෙන ඉමස්ස සාපෙක්ඛාභාවදස්සනත්ථං. කථං? කණ්ඩුවනාදිඅධිප්පායචෙතනාවසෙන චෙතෙන්තස්ස කණ්ඩුවනාදිඋපක්කමෙන උපක්කමන්තස්ස, මෙථුනරාගවසෙන ඌරුආදීසු දුක්කටවත්ථූසු, වණාදීසු ථුල්ලච්චයවත්ථූසු ච උපක්කමන්තස්ස සුක්කවිස්සට්ඨියා සතිපි න සඞ්ඝාදිසෙසො. මොචනස්සාදසඞ්ඛාතාධිප්පායාපෙක්ඛාව සුක්කවිස්සට්ඨි සති උපක්කමෙ, න අඤ්ඤථා ‘‘අනාපත්ති න මොචනාධිප්පායස්සා’’ති වචනතො. තස්මා තදත්ථදස්සනත්ථං ඉධ කාරකො න නිද්දිට්ඨො, අඤ්ඤථා ‘‘යො පන භික්ඛු සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති කාරකෙ නිද්දිට්ඨෙ ‘‘චෙතෙති න උපක්කමති මුච්චති, අනාපත්තී’’ති වුත්තවචනවිරොධො. ‘‘සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තා’’ති භුම්මෙ නිද්දිට්ඨෙපි සොව විරොධො ආපජ්ජති, තස්මා තදුභයවචනක්කමං අවත්වා ‘‘සඤ්චෙතනිකා සුක්කවිස්සට්ඨි අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තා’’ති වුත්තං. තත්ථ නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනාභාවතො හෙතුත්ථනියමො න කතො හොති. තස්මිං අකතෙ සඤ්චෙතනිකා සුක්කවිස්සට්ඨි අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තා සඞ්ඝාදිසෙසාපත්ති, උපක්කමෙ අසති අනාපත්තීති අයමත්ථො දීපිතොති වෙදිතබ්බං.

236-7. සඤ්චෙතනිකාති එත්ථ පඨමවිග්ගහෙන උපසග්ගස්ස සාත්ථකතා දස්සිතා, දුතියෙන ඉකපච්චයස්ස. වාතපිත්තසෙම්හරුහිරාදිආසයභෙදතොති අත්ථො. ධාතූති එත්ථ ‘‘පථවීධාතුආදයො චතස්සො, චක්ඛුධාතුආදයො වා අට්ඨාරසා’’ති ගණ්ඨිපදෙ ලිඛිතං. වත්ථිසීසන්ති වත්ථිපුටස්ස සීසං. ‘‘අඞ්ගජාතස්ස මූලං අධිප්පෙතං, න අග්ගසීස’’න්ති වදන්ති. තථෙවාති ‘‘නිමිත්තෙ උපක්කමතො’’තිආදිං ගණ්හාති. තතො මුච්චිත්වාති ‘‘න සකලකායතො, තස්මා පන ඨානා චුතමත්තෙ හොතූ’’ති ගණ්ඨිපදෙ ලිඛිතං. ‘‘දකසොතං ඔතිණ්ණමත්තෙ’’ති ඉමිනා න සමෙතීති චෙ? තතො දකසොතොරොහණඤ්චෙත්ථාතිආදි වුච්චති. තස්සත්ථො – නිමිත්තෙ උපක්කමං කත්වා සුක්කං ඨානා චාවෙත්වා පුන විප්පටිසාරවසෙන දකසොතොරොහණං නිවාරෙතුං අධිවාසෙමීති. තතො බහි නික්ඛමන්තෙ අධිවාසෙතුං න සක්කා, තථාපි අධිවාසනාධිප්පායෙන අධිවාසෙත්වා අන්තරා දකසොතතො උද්ධං නිවාරෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය ‘‘අනික්ඛන්තෙ වා’’ති වුත්තං. කස්මා? ඨානා චුතඤ්හි අවස්සං දකසොතං ඔතරතීති අට්ඨකථාධිප්පායො ගණ්ඨිපදාධිප්පායෙන සමෙති. තතො මුච්චිත්වාති සකට්ඨානතො. සකසරීරතො හි බහි නික්ඛන්තමෙව හොති, තතො ‘‘බහි නික්ඛන්තෙ වා අනික්ඛන්තෙ වා’’ති වචනං විරුජ්ඣෙය්‍ය. යස්මා පන තම්හා තම්හා සරීරපදෙසා චුතං අවස්සං දකසොතං ඔතරති, තස්මා වුත්තං ‘‘දකසොතං ඔතිණ්ණමත්තෙ’’ති, ඉමිනා ච ආපත්තියා පාකටකාලං දස්සෙති, කිං වුත්තං හොති? මොචනස්සාදෙන නිමිත්තෙ උපක්කමතො සුක්කං බහුතරම්පි සරීරපදෙසා චුතං තත්ථ තත්ථ ලග්ගාවසෙසං යත්තකං එකා ඛුද්දකමක්ඛිකා පිවෙය්‍ය, තත්තකෙ දකසොතං ඔතිණ්ණමත්තෙ සඞ්ඝාදිසෙසාපත්ති. වුත්තඤ්හි කඞ්ඛාවිතරණියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. සුක්කවිස්සට්ඨිසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘දකසොතං අනොතිණ්ණෙපි සඞ්ඝාදිසෙසො’’තිආදි. තත්තකස්ස බහි නික්ඛමනං අසල්ලක්ඛෙන්තො ‘‘චෙතෙති උපක්කමති න මුච්චති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති වචනතො ථුල්ලච්චයන්ති සඤ්ඤාය දෙසෙන්තොපි න මුච්චති, පස්සාවම්පි වණ්ණතං පස්සිත්වා වත්ථිකොසගතස්ස පිච්ඡිලතාය වා ඤත්වා සඞ්ඝාදිසෙසතො වුට්ඨාතබ්බං. අයමෙත්ථ තතියත්ථෙරවාදෙ යුත්ති. සබ්බාචරියා ඉමෙ එව තයො ථෙරා, තෙසම්පි දකසොතොරොහණං නිමිත්තෙ උපක්කමනන්ති අයං දුතියො විනිච්ඡයො සාධාරණතො එත්ථ, එවං උපතිස්සත්ථෙරො වදති කිර.

ඨානා චුතඤ්හි අවස්සං දකසොතං ඔතරතීති කත්වා ‘‘ඨානා චාවනමත්තෙනෙවෙත්ථ ආපත්ති වෙදිතබ්බා’’ති වුත්තං. දකසොතං ඔතිණ්ණෙ එව ආපත්ති. සුක්කස්ස හි සකලං සරීරං ඨානං, අනොතිණ්ණෙ ඨානා චුතං නාම න හොතීති වීමංසිතබ්බං. ආභිධම්මිකත්තා ථෙරස්ස ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨි නාම රාගසමුට්ඨානා හොතී’’ති (කථා. අට්ඨ. 307) කථාවත්ථුට්ඨකථායං වුත්තත්තා සම්භවො චිත්තසමුට්ඨානො, ‘‘තං අසුචිං එකදෙසං මුඛෙන අග්ගහෙසි, එකදෙසං අඞ්ගජාතෙ පක්ඛිපී’’ති (පාරා. 503) වචනතො උතුසමුට්ඨානො ච දිස්සති, සො ච ඛො අවීතරාගස්සෙව ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො යං අරහතො අසුචි මුච්චෙය්‍යා’’ති (මහාව. 353; කථා. 313) වචනතො. පරූපාහාරට්ඨකථායං ‘‘අත්ථි තස්ස ආසයොති තස්ස සුක්කස්ස උච්චාරපස්සාවානං විය පතිට්ඨානොකාසො අත්ථී’’ති (කථා. අට්ඨ. 309) චනතො තස්ස ආසයොති සිද්ධං. පාකතිකචිත්තසමුට්ඨානරූපං විය අසංසට්ඨත්තා, නික්ඛමනතො ච ‘‘වත්ථිසීසං, කටි, කායො’’ති තිධා සුක්කස්ස ඨානං පකප්පෙන්ති ආචරියා. සප්පවිසං විය තං දට්ඨබ්බං, න ච විසස්ස ඨානනියමො, කොධවසෙන ඵුසන්තස්ස හොති, එවමස්ස න ච ඨානනියමො, රාගවසෙන උපක්කමන්තස්ස හොතීති තක්කො.

ඛොභකරණපච්චයො නාම භෙසජ්ජසෙනාසනාහාරාදිපච්චයො. සංසග්ගභෙදතොපීති එතෙසු ද්වීහිපි තීහිපි. පහීනවිපල්ලාසත්තාති එත්ථ යං කිඤ්චි සුපිනන්තෙන සෙක්ඛපුථුජ්ජනා පස්සන්ති, තං සබ්බං විපල්ලත්ථං අභූතමෙවාති ආපජ්ජති. තතො ‘‘යං පන පුබ්බනිමිත්තතො පස්සති. තං එකන්තසච්චමෙව හොතී’’ති ඉදං විරුජ්ඣති, තස්මා න විසයං සන්ධාය වුත්තං. සො හි සච්චො වා හොති, අලිකො වාති කත්වා තඤ්චෙ සන්ධාය වුත්තං සියා, ‘‘අසෙක්ඛා පහීනවිපල්ලාසත්තා සච්චමෙව පස්සන්ති, නාසච්ච’’න්ති වත්තබ්බං සියා. කින්තු දස්සනං සන්ධාය වුත්තං. තඤ්හි අභූතං, අපස්සන්තොපි හි පස්සන්තො විය අසුණන්තොපි සුණන්තො විය අමුනන්තොපි මුනන්තො විය හොති. සච්චම්පි විපස්සතීති නො තක්කොති ආචරියො. තං රූපනිමිත්තාදිආරම්මණං න හොති, ආගන්තුකපච්චුප්පන්නං රූපනිමිත්තාදිආරම්මණං සන්ධාය වුත්තං. කම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තභූතානි හි රූපනිමිත්තාදීනි භවඞ්ගස්ස ආරම්මණානි හොන්ති එව. තත්ථ කම්මනිමිත්තමතීතමෙව, ගතිනිමිත්තං ථොකං කාලං පච්චුප්පන්නං සියා.

ඊදිසානීති පච්චක්ඛතො අනුභූතපුබ්බපරිකප්පිතාගන්තුකපච්චුප්පන්නරූපනිමිත්තාදිආරම්මණානි, රාගාදිසම්පයුත්තානි චාති අත්ථො. මක්කටස්ස නිද්දා ලහුපරිවත්තා හොති. සො හි රුක්ඛසාඛතො පතනභයා අභික්ඛණං උම්මීලති ච සුපති ච. මනුස්සා කිඤ්චාපි පුනප්පුනං උම්මීලන්ති සුබ්‍යත්තතරං පටිබුද්ධා විය පස්සන්ති, අථ ඛො පටිබුද්ධානං පුනප්පුනං භවඞ්ගොතරණං විය සුපිනකාලෙපි තෙසං භවඞ්ගොතරණං හොති, යෙන ‘‘සුපතී’’ති වුච්චති. ‘‘භවඞ්ගචිත්තෙන හි සුපතී’’ති වචනතො භවඞ්ගොතරණං කරජකායස්ස නිරුස්සාහසන්තභාවූපනිස්සයත්තා ‘‘නිද්දා’’ති වුච්චති. සා කරජකායස්ස දුබ්බලභාවෙන සුපිනදස්සනකාලෙ භවඞ්ගතො උත්තරණෙ සතිපි නිරුස්සාහසන්තභාවප්පත්තියා ‘‘පවත්තතී’’ති ච වුච්චති, යතො සත්තා ‘‘පටිබුද්ධා’’ති න වුච්චන්ති, කරජකායස්ස නිරුස්සාහසන්තසභාවප්පත්තිතො ච තන්නිස්සිතං හදයවත්ථු න සුප්පසන්නං හොති, තතො තන්නිස්සිතාපි චිත්තප්පවත්ති අසුප්පසන්නවට්ටිනිස්සිතදීපප්පභා විය. තෙනෙව අට්ඨකථායං ‘‘ස්වායං දුබ්බලවත්ථුකත්තා චෙතනාය පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං අසමත්ථො’’තිආදි වුත්තං.

ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘දුබ්බලවත්ථුකත්තාති සුපිනෙ උපට්ඨිතං නිමිත්තම්පි දුබ්බල’’න්ති ලිඛිතං. තං අනෙකත්ථං සබ්බම්පි නිමිත්තං හොති, න ච දුබ්බලාරම්මණවත්ථුකත්තා චෙතනා, තාය චිත්තප්පවත්ති දුබ්බලා අතීතානාගතාරම්මණාය, පඤ්ඤත්තාරම්මණාය වා අදුබ්බලත්තා, අවත්ථුකාය දුබ්බලභාවො න යුජ්ජති චෙතනාය අවත්ථුකාය භාවනාපභාවායාතිරෙකබලසබ්භාවතො. භාවනාබලසමප්පිතඤ්හි චිත්තං අරූපම්පි සමානං අතිභාරියම්පි කරජකායං ගහෙත්වා එකචිත්තක්ඛණෙනෙව බ්‍රහ්මලොකං පාපෙත්වා ඨපෙති. තප්පටිභාගං අනප්පිතම්පි කාමාවචරචිත්තං කරජකායං ආකාසෙ ලඞ්ඝනසමත්ථං කරොති, පගෙවෙතරං. කිං පනෙත්ථ තං අනුමානකාරණං, යෙන චිත්තස්සෙව ආනුභාවොති පඤ්ඤායෙය්‍ය චිත්තානුභාවෙන වා ලද්ධාසෙවනාදිකිරියාවිසෙසනිබ්බත්තිදස්සනතො, තස්මා දුබ්බලවත්ථුකත්තාති දුබ්බලහදයවත්ථුකත්තාති ආචරියස්ස තක්කො. අත්තනො මන්දතික්ඛාකාරෙන තන්නිස්සිතස්ස චිත්තස්ස මන්දතික්ඛභාවනිප්ඵාදනසමත්ථඤ්චෙ, හදයවත්ථු චක්ඛුසොතාදිවත්ථු විය ඉන්ද්‍රියං භවෙය්‍ය, න චෙතං ඉන්ද්‍රියං. යතො ධම්මසඞ්ගහෙ උපාදායරූපපාළියං උද්දෙසාරහං න ජාතං. අනින්ද්‍රියත්තා හි තං කායින්ද්‍රියස්ස අනන්තරං න උද්දිට්ඨං, වත්ථුරූපත්තා ච අවත්ථුරූපස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස අනන්තරම්පි න උද්දිට්ඨං, තස්මා යං වුත්තං ‘‘තස්ස අසුප්පසන්නත්තා තන්නිස්සිතා ච චිත්තප්පවත්ති අසුප්පසන්නා හොතී’’ති, තං න සිද්ධන්ති චෙ? සිද්ධමෙව අනින්ද්‍රියානම්පි සප්පායාසප්පායඋතුආහාරාදීනං පච්චයානං සමායොගතො, චිත්තප්පවත්තියා විකාරදස්සනතො, පච්චක්ඛත්තා ච. යස්මා අප්පටිබුද්ධොපි පටිබුද්ධං විය අත්තානං මඤ්ඤතීති. එත්තාවතා කරජකායස්ස නිරුස්සාහසන්තභාවාකාරවිසෙසො නිද්දා නාම. සා චිත්තස්ස භවඞ්ගොතරණාකාරවිසෙසෙන හොති, තාය සමන්නාගතො සත්තො භවඞ්ගතො උත්තිණ්ණො සුපිනං පස්සති, සො ‘‘කපිමිද්ධපරෙතො’’ති වුච්චති, සො සුත්තො අප්පටිබුද්ධො හොතීති අයමත්ථො සාධිතො හොති.

යස්මා භවඞ්ගවාරනිරන්තරතාය අච්චන්තසුත්තො නාම හොති, තස්මා ‘‘යදි තාව සුත්තො පස්සති, අභිධම්මවිරොධො ආපජ්ජතී’’තිආදි වුත්තං. යස්මා පන නිද්දාක්ඛණෙ න පටිබුද්ධො නාම හොති, තස්මා ‘‘අථ පටිබුද්ධො පස්සති, විනයවිරොධො’’තිආදි වුත්තං, යස්මා ච අඛීණනිද්දො, අනොතිණ්ණභවඞ්ගො ච අත්ථි, තස්මා ‘‘කපිමිද්ධපරෙතො පස්සතී’’ති වුත්තං. අඤ්ඤථා අයං නෙව සුත්තො න පටිබුද්ධො, අත්තනා තං නිද්දං අනොක්කන්තො ආපජ්ජෙය්‍ය. එත්තාවතා ච අභිධම්මො, විනයො, නාගසෙනත්ථෙරවචනං යුත්ති චාති සබ්බං අඤ්ඤමඤ්ඤසංසන්දිතං හොති. තත්ථ කපිමිද්ධපරෙතොති භවඞ්ගතො උත්තිණ්ණනිද්දාපරෙතො. සා හි ඉධ කපිමිද්ධං නාම. ‘‘තත්ථ කතමං මිද්ධං? යා කායස්ස අකල්‍යතා අකම්මඤ්ඤතා…පෙ… සුපනං, ඉදං වුච්චති මිද්ධ’’න්ති (ධ. ස. 1163) එවමාගතං. ඉදඤ්හි අරූපං, ඉමස්ස ඵලභූතො කරජකායස්ස අකල්‍යතා’පචලායිකාසුපි නිද්දාවිසෙසො කාරණොපචාරෙන ‘‘කපිමිද්ධ’’න්ති පවුච්චති. යඤ්චෙව ‘‘කපිමිද්ධපරෙතො ඛො, මහාරාජ, සුපිනං පස්සතී’’ති (මි. ප. 5.3.5 ථොකං විසදිසං) වුත්තන්ති.

යං තං ආපත්තිවුට්ඨානන්ති එත්ථ යෙන විනයකම්මෙන තතො වුට්ඨානං හොති, තං ඉධ ආපත්තිවුට්ඨානං නාම. අවයවෙ සමූහවොහාරෙන වාති එත්ථ සාඛච්ඡෙදකො රුක්ඛච්ඡෙදකොති වුච්චතීතිආදි නිදස්සනං, වෙදනාක්ඛන්ධාදි රුළ්හීසද්දස්ස නිදස්සනං. න ච මයාති වීමංසනපදස්ස තස්ස කිරියං සන්ධාය, මොචනෙ ච සන්නිට්ඨානං සන්ධාය මුච්චනපකතියා චාති වුත්තං.

240. ගෙහන්ති පඤ්චකාමගුණා. වනභඞ්ගියන්ති පාභතිකං. සම්පයුත්තසුඛවෙදනාමුඛෙන රාගොව ‘‘අස්සාදො’’ති වුත්තො. සුපන්තස්ස චාති ඉදං කපිමිද්ධපරෙතො විය භවඞ්ගසන්තතිං අවිච්ඡින්දිත්වා සුපන්තං සන්ධාය වුත්තන්ති, වීමංසිතබ්බං. ජග්ගනත්ථායාති සොධනත්ථාය.

266. ‘‘දාරුධීතලිකලෙපචිත්තානං අඞ්ගජාතපටිනිජ්ඣානෙපි දුක්කට’’න්ති වදන්ති. ‘‘උප්පන්නෙ පරිළාහෙ මොචනරාගජො’’ති ලිඛන්ති. වාලිකාය වා ‘‘හත්ථිකාමං නස්සතී’’ති එත්ථ විය ‘‘ආපත්ති ත්ව’’න්ති සබ්බත්ථ පාඨො. ‘‘එහි මෙ ත්වං, ආවුසො සාමණෙර, අඞ්ගජාතං ගණ්හාහී’’ති ආගතත්තා ‘‘වචීකම්ම’’න්තිපි වත්තුං යුත්තං විය දිස්සති. එවං සන්තෙ අඤ්ඤං ‘‘එවං කරොහී’’ති ආණත්තියාපි ආපත්ති සියාති සඞ්කරං හොති. තස්මා න වුත්තන්ති ගහෙතබ්බන්ති කෙචි.

267. ‘‘පුප්ඵාවලියං සාසවළිය’’න්ති දුවිධො කිර.

සුක්කවිස්සට්ඨිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.