4. චතුත්ථපාරාජිකං

වග්ගුමුදාතීරියභික්ඛුවත්ථුවණ්ණනා

193. චතුත්ථෙ වග්ගු ච සා මොදයති ච සත්තෙති වග්ගුමුදා. ‘‘වග්ගුමදා’’තිපි පාඨො, තස්ස වග්ගු ච සා පසන්නසුද්ධතරඞ්ගසමිද්ධත්තා සුඛුමා චාති අත්ථො ජීවිතවග්ගුත්ථනිතා ජීවිතත්ථන්ති නීලුප්පලන්තිආදීසු විය. මදස්සාති ච බහුඛජ්ජභොජ්ජපානාදිසමිද්ධා නදී ඡණදිවසෙසූති නිරුත්ති වෙදිතබ්බා. වග්ගු පරිසුද්ධාති ලොකෙන සම්මතාති කිර අත්ථො. භාසිතො භවිස්සතීති පාඨසෙසො.

194-5. වණ්ණවා වණ්ණවන්තො වණ්ණවන්තානීතිපි සිජ්ඣති කිර බහුවචනෙන. යස්මා ඉන්ද්‍රියානං ඌනත්තං, පූරත්තං වා නත්ථි, තස්මා ‘‘අභිනිවිට්ඨොකාසස්ස පරිපුණ්ණත්තා’’ති වුත්තං. ඡට්ඨස්ස අභිනිවිට්ඨොකාසො හදයවත්ථු. චතුඉරියාපථචක්කෙ පාකතින්ද්‍රියෙ. අත්තනො දහතීති අත්තනා දහති, අත්තනා පටිවිද්ධං කත්වා පවෙදෙතීති අධිප්පායො. සන්තන්ති වත්තමානං. ගොත්‍රභුනොති ගොත්තමත්තං අනුභවත්තා නාමමත්තකමෙවාති අත්ථො.

සවිභඞ්ගසික්ඛාපදවණ්ණනා

197. පදභාජනෙ ‘‘තිස්සො විජ්ජා’’ති වුත්තත්තා අරූපාවචරජ්ඣානානි පටික්ඛිත්තානීති චෙ? න, තත්ථෙව ‘‘යං ඤාණං, තං දස්සනං, යං දස්සනං, තං ඤාණ’’න්ති දස්සනපදෙන විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා, තස්මා එව අට්ඨකථායං ‘‘විජ්ජාසීසෙන පදභාජනං වුත්ත’’න්ති වුත්තං. ධුරං කත්වාති පුරිමං කත්වා.

පදභාජනීයවණ්ණනා

199. අනාගතෙ උප්පජ්ජනකරාගාදීනං කාරණත්තා රාගාදයොව නිමිත්තං නාම. තිස්සන්නඤ්ච විජ්ජානං අඤ්ඤතරං සන්ධාය ‘‘විජ්ජානං ලාභීම්හී’’ති භණති, පාරාජිකං, න වත්ථුවිජ්ජාදීනං කිලෙසනහානමෙව වුත්තං, තංඛණත්තා උත්තරිමනුස්සධම්මප්පවත්ති න හොතීති චෙ? න, මග්ගකිච්චදීපනතො. තෙනෙව ‘‘මග්ගෙන විනා නත්ථී’’තිආදි වුත්තං. චිත්තන්ති චිත්තස්ස විගතනීවරණතාති අත්ථො. ‘‘යාවඤ්ච විජ්ජා අනාගතා, තාව විපස්සනාඤාණස්ස ලාභීම්හී’ති වදන්තො යදි ලොකුත්තරං සන්ධාය වදති, සොපි ච තථා ජානාති, පාරාජිකමෙව ලොකුත්තරස්සපි තංනාමත්තා’’ති වදන්ති. ‘‘අවිසෙසෙනාපි වදතො පාරාජිකං වුත්තන්ති ලොකුත්තරං සන්ධාය වදතො ‘පාරාජික’න්ති වත්තුං යුජ්ජති. යථා කිං ‘විජ්ජානං ලාභීම්හී’ති භණන්තොපි පාරාජිකමෙවා’ති වුත්තට්ඨානෙ වත්ථුවිජ්ජාදීනං සම්භවෙපි තාසං අනධිප්පෙතත්තා පාරාජිකං හොති, එවමිධාපි. න සක්කා අඤ්ඤං පමාණං කාතුන්ති අත්තනො ගුණමාරොචෙතුකාමො ලොකියෙන සම්මිස්සං අත්ථපටිසම්භිදං වදතො පාරාජිකන්ති පමාණං කාතුං න සක්කා, ඉතරථා හොතී’’ති අපරෙහි වුත්තං, ‘‘තං පුබ්බාපරවිරුද්ධං, තස්මා විජ්ජානිදස්සනං ඉධ අනිදස්සනං සාසනෙ වත්ථුවිජ්ජාදීනං විජ්ජාවිධානාභාවා. භගවතා විභත්තඛෙත්තපදෙ වා තෙසං පරියායවචනානං අනාමට්ඨත්තා න සක්කා අඤ්ඤං පමාණං කාතු’’න්ති ලිඛිතං. ‘‘පටිසම්භිදානං ලාභීම්හී’ති වුත්තෙ පරියායෙන වුත්තත්තා ථුල්ලච්චයං යුත්ත’’න්ති වදන්ති, විචාරෙතබ්බං. වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බන්ති ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසතී’’තිආදීහි සංසන්දනතො පරියායවචනත්තා ථුල්ලච්චයං වුත්තං. ‘‘නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජාමී’ති වා ‘ලාභීම්හාහං තස්සා’ති වා වදතොපී’’ති වුත්තවචනම්පි ‘‘සචෙ පනස්සෙවං හොතී’’තිආදිවචනම්පි අත්ථතො එකමෙව, සොපි හි අත්තනො විසෙසං ආරොචෙතුමෙව වදති. ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසතී’තිආදීසු අහං-වචනාභාවා පරියායො යුජ්ජති, ඉධ පන ‘ලාභීම්හාහං තස්සා’ති අත්තානං නිද්දිසති, තස්මා පාරාජිකං ආපජ්ජිතුං යුත්තං වියා’’ති වදන්ති. ‘‘මහාපච්චරියාදිවචනං උත්තරිමනුස්සධම්මෙසු එකොපි න හොති, තස්මා පරියායෙන වුත්තත්තා න හොතී’’ති වදන්ති, සුට්ඨු උපපරික්ඛිතබ්බං. ඵලසච්ඡිකිරියා-පදතො පට්ඨාය එව පාඨො ගහෙතබ්බො, ඵලසච්ඡිකිරියායපි එකෙකම්පි එකෙකඵලවසෙන පාරාජිකං වෙදිතබ්බං.

රාගස්ස පහානන්තිආදිත්තිකෙ කිලෙසප්පහානමෙව වුත්තං, තං පන යස්මා මග්ගෙන විනා නත්ථි. තතියමග්ගෙන හි රාගදොසානං පහානං, චතුත්ථෙන මොහස්ස, තස්මා ‘‘රාගො මෙ පහීනො’’තිආදීනි වදතොපි පාරාජිකං. රාගා චිත්තං විනීවරණතාතිආදිත්තිකෙ ලොකුත්තරමෙව වුත්තං, තස්මා ‘‘රාගා මෙ චිත්තං විනීවරණ’’න්තිආදීනි වදතො පාරාජිකමෙවාති. අකුප්පධම්මත්තාති කෙචි උත්තරවිහාරවාසිනො. කස්මා න හොතීති චෙ? ‘‘ඉති ජානාමි, ඉති පස්සාමී’’ති වත්තමානවචනෙනෙව මාතිකායං වුත්තත්තා. යදි එවං පදභාජනෙ ‘‘සමාපජ්ජිං, සමාපන්නො’’තිආදිනා වුත්තත්තා ‘‘අතීතත්තභාවෙ සොතාපන්නොම්හී’’ති වදතොපි හොතූති චෙ? න, අඤ්ඤථා අත්ථසම්භවතො. කථං? අද්ධාපච්චුප්පන්නවසෙන වත්තමානතා ගහෙතබ්බාති ඤාපනත්ථං වුත්තං, න අතීතත්තභාවං. අතීතත්තභාවො හි පරියායෙන වුත්තත්තා ‘‘ථුල්ලච්චය’’න්ති වුත්තන්ති ආචරියා.

200. ‘‘සචෙපි න හොති, පාරාජිකමෙවා’’ති අට්ඨානපරිකප්පවසෙන වුත්තං කිර. ‘‘ඉති වාචා තිවඞ්ගිකා’’ති වක්ඛති. නත්ථෙතන්ති පුරිමෙ සති පච්ඡිමස්සාභාවා සමාපජ්ජිං, සමාපන්නොති ඉමෙසං කිඤ්චාපි අත්ථතො කාලවිසෙසො නත්ථි, වචනවිසෙසො පන අත්ථි එව.

207. උක්ඛෙටිතොති උත්තාසිතො. ඛිට උත්‍රාසනෙ.

සුද්ධිකවාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වත්තුකාමවාරකථාවණ්ණනා

විඤ්ඤත්තිපථෙති විජානනට්ඨානෙ, තෙන ‘‘විඤ්ඤත්තිපථමතික්කමිත්වා ඨිතො භික්ඛු දිබ්බාය සොතධාතුයා සුත්වා ජානාති, න පාරාජිකන්ති දීපෙතී’’ති වුත්තං. ඣානං කිර සමාපජ්ජින්ති එත්ථ සො චෙ ‘‘එස භික්ඛු අත්තනො ගුණදීපනාධිප්පායෙන එවං වදතී’’ති ජානාති, පාරාජිකමෙව. අඤ්ඤථා ජානාතීති චෙ? පාරාජිකච්ඡායා න දිස්සතීති ආචරියො.

වත්තුකාමවාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනාපත්තිභෙදකථාවණ්ණනා

අනුල්ලපනාධිප්පායොති යදි උල්ලපනාධිප්පායො භවෙය්‍ය, දුක්කටමෙවාති අපරෙ. ‘‘තං පරතො ‘නාවුසො, සක්කා පුථුජ්ජනෙන අධිවාසෙතු’න්ති වත්ථුනා සංසන්දිත්වා ගහෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

පදභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

225-6. දුක්කර ආගාර ආවටකාම අභිරතිවත්ථූසු ‘‘යදි උල්ලපනාධිප්පායො භවෙය්‍ය, පාරාජික’’න්ති වදන්ති, කාරණං පන දුද්දසං, ථුල්ලච්චයං වුත්තං විය, වීමංසිතබ්බං. යානෙන වා ඉද්ධියා වා ගච්ඡන්තොපි පාරාජිකං නාපජ්ජතීති පදසා ගමනවසෙනෙව කතිකාය කතාය යුජ්ජති. ‘‘අපුබ්බංඅචරිමං ගච්ඡන්තොති හත්ථපාසං අවිජහිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හත්ථං ගණ්හන්තො විය ගච්ඡන්තො’’ති වුත්තං. උට්ඨෙථ එථ ගච්ඡාමාති එවං සහගමනෙ පුබ්බාපරා ගච්ඡන්තොපි නාපජ්ජතීති ආචරියස්ස තක්කො. වසන්තස්සාති තථා වසන්තො චෙ උපාසකෙන දිස්සති, පාරාජිකො හොති. ‘‘රත්තිං වසිත්වා ගච්ඡන්තො න පාරාජිකො’’ති වුත්තං. නානාවෙරජ්ජකාති නානාජනපදවාසිනො. සඞ්ඝලාභොති යථාවුඩ්ඪං අත්තනො පාපුණනකොට්ඨාසො.

228. ඉධාති ‘‘කො නු ඛො’’තිආදිනා වුත්තෙ පඤ්හාකම්මෙ. ධම්මධාතු සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං.

232. න උප්පටිපාටියාති න සීහොක්කන්තවසෙන අනුස්සරි. තස්මා අන්තරාභවභූතා එකා එව ජාතීති පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො.

නිගමනවණ්ණනා

233. චතුවීසතීති එත්ථ මාතුඝාතකපිතුඝාතකඅරහන්තඝාතකා තතියපාරාජිකං ආපන්නා. භික්ඛුනිදූසකො, ලම්බිආදයො ච චත්තාරො පඨමපාරාජිකං ආපන්නා එවාති කත්වා කුතො චතුවීසතීති චෙ? න, අධිප්පායාජානනතො. මාතුඝාතකාදයො හි චත්තාරො ඉධානුපසම්පන්නා එව අධිප්පෙතා, ලම්බිආදයො චත්තාරො කිඤ්චාපි පඨමපාරාජිකෙන සඞ්ගහිතා, යස්මා එකෙන පරියායෙන මෙථුනධම්මපටිසෙවිනො න හොන්ති, තස්මා විසුං වුත්තා. ‘‘එකකම්මං එකුද්දෙසො සමසික්ඛතා’’ති එවං වුත්තසංවාසස්ස අභබ්බතාමත්තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘යථා පුරෙ තථා පච්ඡා’’ති. අඤ්ඤථා නෙසං සමඤ්ඤායපටිඤ්ඤායභික්ඛුභාවොපි නත්ථීති ආපජ්ජති.

චතුත්ථපාරාජිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පාරාජිකකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සඞ්ඝාදිසෙසකණ්ඩො

1. සුක්කවිස්සට්ඨිසික්ඛාපදවණ්ණනා

235. ‘‘ඔක්කමන්තාන’’න්ති පාඨො. එත්ථාහ – ‘‘යො පන භික්ඛූ’’ති කාරකො ඉධ කස්මා න නිද්දිට්ඨොති? අභි-නිද්දෙසෙන ඉමස්ස සාපෙක්ඛාභාවදස්සනත්ථං. කථං? කණ්ඩුවනාදිඅධිප්පායචෙතනාවසෙන චෙතෙන්තස්ස කණ්ඩුවනාදිඋපක්කමෙන උපක්කමන්තස්ස, මෙථුනරාගවසෙන ඌරුආදීසු දුක්කටවත්ථූසු, වණාදීසු ථුල්ලච්චයවත්ථූසු ච උපක්කමන්තස්ස සුක්කවිස්සට්ඨියා සතිපි න සඞ්ඝාදිසෙසො. මොචනස්සාදසඞ්ඛාතාධිප්පායාපෙක්ඛාව සුක්කවිස්සට්ඨි සති උපක්කමෙ, න අඤ්ඤථා ‘‘අනාපත්ති න මොචනාධිප්පායස්සා’’ති වචනතො. තස්මා තදත්ථදස්සනත්ථං ඉධ කාරකො න නිද්දිට්ඨො, අඤ්ඤථා ‘‘යො පන භික්ඛු සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති කාරකෙ නිද්දිට්ඨෙ ‘‘චෙතෙති න උපක්කමති මුච්චති, අනාපත්තී’’ති වුත්තවචනවිරොධො. ‘‘සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තා’’ති භුම්මෙ නිද්දිට්ඨෙපි සොව විරොධො ආපජ්ජති, තස්මා තදුභයවචනක්කමං අවත්වා ‘‘සඤ්චෙතනිකා සුක්කවිස්සට්ඨි අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තා’’ති වුත්තං. තත්ථ නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනාභාවතො හෙතුත්ථනියමො න කතො හොති. තස්මිං අකතෙ සඤ්චෙතනිකා සුක්කවිස්සට්ඨි අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තා සඞ්ඝාදිසෙසාපත්ති, උපක්කමෙ අසති අනාපත්තීති අයමත්ථො දීපිතොති වෙදිතබ්බං.

236-7. සඤ්චෙතනිකාති එත්ථ පඨමවිග්ගහෙන උපසග්ගස්ස සාත්ථකතා දස්සිතා, දුතියෙන ඉකපච්චයස්ස. වාතපිත්තසෙම්හරුහිරාදිආසයභෙදතොති අත්ථො. ධාතූති එත්ථ ‘‘පථවීධාතුආදයො චතස්සො, චක්ඛුධාතුආදයො වා අට්ඨාරසා’’ති ගණ්ඨිපදෙ ලිඛිතං. වත්ථිසීසන්ති වත්ථිපුටස්ස සීසං. ‘‘අඞ්ගජාතස්ස මූලං අධිප්පෙතං, න අග්ගසීස’’න්ති වදන්ති. තථෙවාති ‘‘නිමිත්තෙ උපක්කමතො’’තිආදිං ගණ්හාති. තතො මුච්චිත්වාති ‘‘න සකලකායතො, තස්මා පන ඨානා චුතමත්තෙ හොතූ’’ති ගණ්ඨිපදෙ ලිඛිතං. ‘‘දකසොතං ඔතිණ්ණමත්තෙ’’ති ඉමිනා න සමෙතීති චෙ? තතො දකසොතොරොහණඤ්චෙත්ථාතිආදි වුච්චති. තස්සත්ථො – නිමිත්තෙ උපක්කමං කත්වා සුක්කං ඨානා චාවෙත්වා පුන විප්පටිසාරවසෙන දකසොතොරොහණං නිවාරෙතුං අධිවාසෙමීති. තතො බහි නික්ඛමන්තෙ අධිවාසෙතුං න සක්කා, තථාපි අධිවාසනාධිප්පායෙන අධිවාසෙත්වා අන්තරා දකසොතතො උද්ධං නිවාරෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය ‘‘අනික්ඛන්තෙ වා’’ති වුත්තං. කස්මා? ඨානා චුතඤ්හි අවස්සං දකසොතං ඔතරතීති අට්ඨකථාධිප්පායො ගණ්ඨිපදාධිප්පායෙන සමෙති. තතො මුච්චිත්වාති සකට්ඨානතො. සකසරීරතො හි බහි නික්ඛන්තමෙව හොති, තතො ‘‘බහි නික්ඛන්තෙ වා අනික්ඛන්තෙ වා’’ති වචනං විරුජ්ඣෙය්‍ය. යස්මා පන තම්හා තම්හා සරීරපදෙසා චුතං අවස්සං දකසොතං ඔතරති, තස්මා වුත්තං ‘‘දකසොතං ඔතිණ්ණමත්තෙ’’ති, ඉමිනා ච ආපත්තියා පාකටකාලං දස්සෙති, කිං වුත්තං හොති? මොචනස්සාදෙන නිමිත්තෙ උපක්කමතො සුක්කං බහුතරම්පි සරීරපදෙසා චුතං තත්ථ තත්ථ ලග්ගාවසෙසං යත්තකං එකා ඛුද්දකමක්ඛිකා පිවෙය්‍ය, තත්තකෙ දකසොතං ඔතිණ්ණමත්තෙ සඞ්ඝාදිසෙසාපත්ති. වුත්තඤ්හි කඞ්ඛාවිතරණියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. සුක්කවිස්සට්ඨිසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘දකසොතං අනොතිණ්ණෙපි සඞ්ඝාදිසෙසො’’තිආදි. තත්තකස්ස බහි නික්ඛමනං අසල්ලක්ඛෙන්තො ‘‘චෙතෙති උපක්කමති න මුච්චති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති වචනතො ථුල්ලච්චයන්ති සඤ්ඤාය දෙසෙන්තොපි න මුච්චති, පස්සාවම්පි වණ්ණතං පස්සිත්වා වත්ථිකොසගතස්ස පිච්ඡිලතාය වා ඤත්වා සඞ්ඝාදිසෙසතො වුට්ඨාතබ්බං. අයමෙත්ථ තතියත්ථෙරවාදෙ යුත්ති. සබ්බාචරියා ඉමෙ එව තයො ථෙරා, තෙසම්පි දකසොතොරොහණං නිමිත්තෙ උපක්කමනන්ති අයං දුතියො විනිච්ඡයො සාධාරණතො එත්ථ, එවං උපතිස්සත්ථෙරො වදති කිර.

ඨානා චුතඤ්හි අවස්සං දකසොතං ඔතරතීති කත්වා ‘‘ඨානා චාවනමත්තෙනෙවෙත්ථ ආපත්ති වෙදිතබ්බා’’ති වුත්තං. දකසොතං ඔතිණ්ණෙ එව ආපත්ති. සුක්කස්ස හි සකලං සරීරං ඨානං, අනොතිණ්ණෙ ඨානා චුතං නාම න හොතීති වීමංසිතබ්බං. ආභිධම්මිකත්තා ථෙරස්ස ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨි නාම රාගසමුට්ඨානා හොතී’’ති (කථා. අට්ඨ. 307) කථාවත්ථුට්ඨකථායං වුත්තත්තා සම්භවො චිත්තසමුට්ඨානො, ‘‘තං අසුචිං එකදෙසං මුඛෙන අග්ගහෙසි, එකදෙසං අඞ්ගජාතෙ පක්ඛිපී’’ති (පාරා. 503) වචනතො උතුසමුට්ඨානො ච දිස්සති, සො ච ඛො අවීතරාගස්සෙව ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො යං අරහතො අසුචි මුච්චෙය්‍යා’’ති (මහාව. 353; කථා. 313) වචනතො. පරූපාහාරට්ඨකථායං ‘‘අත්ථි තස්ස ආසයොති තස්ස සුක්කස්ස උච්චාරපස්සාවානං විය පතිට්ඨානොකාසො අත්ථී’’ති (කථා. අට්ඨ. 309) චනතො තස්ස ආසයොති සිද්ධං. පාකතිකචිත්තසමුට්ඨානරූපං විය අසංසට්ඨත්තා, නික්ඛමනතො ච ‘‘වත්ථිසීසං, කටි, කායො’’ති තිධා සුක්කස්ස ඨානං පකප්පෙන්ති ආචරියා. සප්පවිසං විය තං දට්ඨබ්බං, න ච විසස්ස ඨානනියමො, කොධවසෙන ඵුසන්තස්ස හොති, එවමස්ස න ච ඨානනියමො, රාගවසෙන උපක්කමන්තස්ස හොතීති තක්කො.

ඛොභකරණපච්චයො නාම භෙසජ්ජසෙනාසනාහාරාදිපච්චයො. සංසග්ගභෙදතොපීති එතෙසු ද්වීහිපි තීහිපි. පහීනවිපල්ලාසත්තාති එත්ථ යං කිඤ්චි සුපිනන්තෙන සෙක්ඛපුථුජ්ජනා පස්සන්ති, තං සබ්බං විපල්ලත්ථං අභූතමෙවාති ආපජ්ජති. තතො ‘‘යං පන පුබ්බනිමිත්තතො පස්සති. තං එකන්තසච්චමෙව හොතී’’ති ඉදං විරුජ්ඣති, තස්මා න විසයං සන්ධාය වුත්තං. සො හි සච්චො වා හොති, අලිකො වාති කත්වා තඤ්චෙ සන්ධාය වුත්තං සියා, ‘‘අසෙක්ඛා පහීනවිපල්ලාසත්තා සච්චමෙව පස්සන්ති, නාසච්ච’’න්ති වත්තබ්බං සියා. කින්තු දස්සනං සන්ධාය වුත්තං. තඤ්හි අභූතං, අපස්සන්තොපි හි පස්සන්තො විය අසුණන්තොපි සුණන්තො විය අමුනන්තොපි මුනන්තො විය හොති. සච්චම්පි විපස්සතීති නො තක්කොති ආචරියො. තං රූපනිමිත්තාදිආරම්මණං න හොති, ආගන්තුකපච්චුප්පන්නං රූපනිමිත්තාදිආරම්මණං සන්ධාය වුත්තං. කම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තභූතානි හි රූපනිමිත්තාදීනි භවඞ්ගස්ස ආරම්මණානි හොන්ති එව. තත්ථ කම්මනිමිත්තමතීතමෙව, ගතිනිමිත්තං ථොකං කාලං පච්චුප්පන්නං සියා.

ඊදිසානීති පච්චක්ඛතො අනුභූතපුබ්බපරිකප්පිතාගන්තුකපච්චුප්පන්නරූපනිමිත්තාදිආරම්මණානි, රාගාදිසම්පයුත්තානි චාති අත්ථො. මක්කටස්ස නිද්දා ලහුපරිවත්තා හොති. සො හි රුක්ඛසාඛතො පතනභයා අභික්ඛණං උම්මීලති ච සුපති ච. මනුස්සා කිඤ්චාපි පුනප්පුනං උම්මීලන්ති සුබ්‍යත්තතරං පටිබුද්ධා විය පස්සන්ති, අථ ඛො පටිබුද්ධානං පුනප්පුනං භවඞ්ගොතරණං විය සුපිනකාලෙපි තෙසං භවඞ්ගොතරණං හොති, යෙන ‘‘සුපතී’’ති වුච්චති. ‘‘භවඞ්ගචිත්තෙන හි සුපතී’’ති වචනතො භවඞ්ගොතරණං කරජකායස්ස නිරුස්සාහසන්තභාවූපනිස්සයත්තා ‘‘නිද්දා’’ති වුච්චති. සා කරජකායස්ස දුබ්බලභාවෙන සුපිනදස්සනකාලෙ භවඞ්ගතො උත්තරණෙ සතිපි නිරුස්සාහසන්තභාවප්පත්තියා ‘‘පවත්තතී’’ති ච වුච්චති, යතො සත්තා ‘‘පටිබුද්ධා’’ති න වුච්චන්ති, කරජකායස්ස නිරුස්සාහසන්තසභාවප්පත්තිතො ච තන්නිස්සිතං හදයවත්ථු න සුප්පසන්නං හොති, තතො තන්නිස්සිතාපි චිත්තප්පවත්ති අසුප්පසන්නවට්ටිනිස්සිතදීපප්පභා විය. තෙනෙව අට්ඨකථායං ‘‘ස්වායං දුබ්බලවත්ථුකත්තා චෙතනාය පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං අසමත්ථො’’තිආදි වුත්තං.

ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘දුබ්බලවත්ථුකත්තාති සුපිනෙ උපට්ඨිතං නිමිත්තම්පි දුබ්බල’’න්ති ලිඛිතං. තං අනෙකත්ථං සබ්බම්පි නිමිත්තං හොති, න ච දුබ්බලාරම්මණවත්ථුකත්තා චෙතනා, තාය චිත්තප්පවත්ති දුබ්බලා අතීතානාගතාරම්මණාය, පඤ්ඤත්තාරම්මණාය වා අදුබ්බලත්තා, අවත්ථුකාය දුබ්බලභාවො න යුජ්ජති චෙතනාය අවත්ථුකාය භාවනාපභාවායාතිරෙකබලසබ්භාවතො. භාවනාබලසමප්පිතඤ්හි චිත්තං අරූපම්පි සමානං අතිභාරියම්පි කරජකායං ගහෙත්වා එකචිත්තක්ඛණෙනෙව බ්‍රහ්මලොකං පාපෙත්වා ඨපෙති. තප්පටිභාගං අනප්පිතම්පි කාමාවචරචිත්තං කරජකායං ආකාසෙ ලඞ්ඝනසමත්ථං කරොති, පගෙවෙතරං. කිං පනෙත්ථ තං අනුමානකාරණං, යෙන චිත්තස්සෙව ආනුභාවොති පඤ්ඤායෙය්‍ය චිත්තානුභාවෙන වා ලද්ධාසෙවනාදිකිරියාවිසෙසනිබ්බත්තිදස්සනතො, තස්මා දුබ්බලවත්ථුකත්තාති දුබ්බලහදයවත්ථුකත්තාති ආචරියස්ස තක්කො. අත්තනො මන්දතික්ඛාකාරෙන තන්නිස්සිතස්ස චිත්තස්ස මන්දතික්ඛභාවනිප්ඵාදනසමත්ථඤ්චෙ, හදයවත්ථු චක්ඛුසොතාදිවත්ථු විය ඉන්ද්‍රියං භවෙය්‍ය, න චෙතං ඉන්ද්‍රියං. යතො ධම්මසඞ්ගහෙ උපාදායරූපපාළියං උද්දෙසාරහං න ජාතං. අනින්ද්‍රියත්තා හි තං කායින්ද්‍රියස්ස අනන්තරං න උද්දිට්ඨං, වත්ථුරූපත්තා ච අවත්ථුරූපස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස අනන්තරම්පි න උද්දිට්ඨං, තස්මා යං වුත්තං ‘‘තස්ස අසුප්පසන්නත්තා තන්නිස්සිතා ච චිත්තප්පවත්ති අසුප්පසන්නා හොතී’’ති, තං න සිද්ධන්ති චෙ? සිද්ධමෙව අනින්ද්‍රියානම්පි සප්පායාසප්පායඋතුආහාරාදීනං පච්චයානං සමායොගතො, චිත්තප්පවත්තියා විකාරදස්සනතො, පච්චක්ඛත්තා ච. යස්මා අප්පටිබුද්ධොපි පටිබුද්ධං විය අත්තානං මඤ්ඤතීති. එත්තාවතා කරජකායස්ස නිරුස්සාහසන්තභාවාකාරවිසෙසො නිද්දා නාම. සා චිත්තස්ස භවඞ්ගොතරණාකාරවිසෙසෙන හොති, තාය සමන්නාගතො සත්තො භවඞ්ගතො උත්තිණ්ණො සුපිනං පස්සති, සො ‘‘කපිමිද්ධපරෙතො’’ති වුච්චති, සො සුත්තො අප්පටිබුද්ධො හොතීති අයමත්ථො සාධිතො හොති.

යස්මා භවඞ්ගවාරනිරන්තරතාය අච්චන්තසුත්තො නාම හොති, තස්මා ‘‘යදි තාව සුත්තො පස්සති, අභිධම්මවිරොධො ආපජ්ජතී’’තිආදි වුත්තං. යස්මා පන නිද්දාක්ඛණෙ න පටිබුද්ධො නාම හොති, තස්මා ‘‘අථ පටිබුද්ධො පස්සති, විනයවිරොධො’’තිආදි වුත්තං, යස්මා ච අඛීණනිද්දො, අනොතිණ්ණභවඞ්ගො ච අත්ථි, තස්මා ‘‘කපිමිද්ධපරෙතො පස්සතී’’ති වුත්තං. අඤ්ඤථා අයං නෙව සුත්තො න පටිබුද්ධො, අත්තනා තං නිද්දං අනොක්කන්තො ආපජ්ජෙය්‍ය. එත්තාවතා ච අභිධම්මො, විනයො, නාගසෙනත්ථෙරවචනං යුත්ති චාති සබ්බං අඤ්ඤමඤ්ඤසංසන්දිතං හොති. තත්ථ කපිමිද්ධපරෙතොති භවඞ්ගතො උත්තිණ්ණනිද්දාපරෙතො. සා හි ඉධ කපිමිද්ධං නාම. ‘‘තත්ථ කතමං මිද්ධං? යා කායස්ස අකල්‍යතා අකම්මඤ්ඤතා…පෙ… සුපනං, ඉදං වුච්චති මිද්ධ’’න්ති (ධ. ස. 1163) එවමාගතං. ඉදඤ්හි අරූපං, ඉමස්ස ඵලභූතො කරජකායස්ස අකල්‍යතා’පචලායිකාසුපි නිද්දාවිසෙසො කාරණොපචාරෙන ‘‘කපිමිද්ධ’’න්ති පවුච්චති. යඤ්චෙව ‘‘කපිමිද්ධපරෙතො ඛො, මහාරාජ, සුපිනං පස්සතී’’ති (මි. ප. 5.3.5 ථොකං විසදිසං) වුත්තන්ති.

යං තං ආපත්තිවුට්ඨානන්ති එත්ථ යෙන විනයකම්මෙන තතො වුට්ඨානං හොති, තං ඉධ ආපත්තිවුට්ඨානං නාම. අවයවෙ සමූහවොහාරෙන වාති එත්ථ සාඛච්ඡෙදකො රුක්ඛච්ඡෙදකොති වුච්චතීතිආදි නිදස්සනං, වෙදනාක්ඛන්ධාදි රුළ්හීසද්දස්ස නිදස්සනං. න ච මයාති වීමංසනපදස්ස තස්ස කිරියං සන්ධාය, මොචනෙ ච සන්නිට්ඨානං සන්ධාය මුච්චනපකතියා චාති වුත්තං.

240. ගෙහන්ති පඤ්චකාමගුණා. වනභඞ්ගියන්ති පාභතිකං. සම්පයුත්තසුඛවෙදනාමුඛෙන රාගොව ‘‘අස්සාදො’’ති වුත්තො. සුපන්තස්ස චාති ඉදං කපිමිද්ධපරෙතො විය භවඞ්ගසන්තතිං අවිච්ඡින්දිත්වා සුපන්තං සන්ධාය වුත්තන්ති, වීමංසිතබ්බං. ජග්ගනත්ථායාති සොධනත්ථාය.

266. ‘‘දාරුධීතලිකලෙපචිත්තානං අඞ්ගජාතපටිනිජ්ඣානෙපි දුක්කට’’න්ති වදන්ති. ‘‘උප්පන්නෙ පරිළාහෙ මොචනරාගජො’’ති ලිඛන්ති. වාලිකාය වා ‘‘හත්ථිකාමං නස්සතී’’ති එත්ථ විය ‘‘ආපත්ති ත්ව’’න්ති සබ්බත්ථ පාඨො. ‘‘එහි මෙ ත්වං, ආවුසො සාමණෙර, අඞ්ගජාතං ගණ්හාහී’’ති ආගතත්තා ‘‘වචීකම්ම’’න්තිපි වත්තුං යුත්තං විය දිස්සති. එවං සන්තෙ අඤ්ඤං ‘‘එවං කරොහී’’ති ආණත්තියාපි ආපත්ති සියාති සඞ්කරං හොති. තස්මා න වුත්තන්ති ගහෙතබ්බන්ති කෙචි.

267. ‘‘පුප්ඵාවලියං සාසවළිය’’න්ති දුවිධො කිර.

සුක්කවිස්සට්ඨිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. කායසංසග්ගසික්ඛාපදවණ්ණනා

270. ‘‘ඔතිණ්ණො’’ති ඉමිනාස්ස සෙවනාධිප්පායතා දස්සිතා. ‘‘විපරිණතෙන චිත්තෙන මාතුගාමෙන සද්ධි’’න්ති ඉමිනාස්ස වායාමො දස්සිතො. ‘‘සද්ධි’’න්ති හි පදං සංයොගං දීපෙති, සො ච පයොගො සමාගමො අල්ලීයනං. කෙන චිත්තෙන? විපරිණතෙන චිත්තෙන, න පත්තපටිග්ගහණාධිප්පායාදිනාති අධිප්පායො. ‘‘කායසංසග්ගං සමාපජ්ජෙය්‍යා’’ති ඉමිනාස්ස වායමතො ඵස්සපටිවිජානනා දස්සිතා හොති. වායමිත්වා ඵස්සං පටිවිජානන්තො හි සමාපජ්ජති නාම. එවමස්ස තිවඞ්ගසම්පත්ති දස්සිතා හොති. අථ වා ඔතිණ්ණො. කෙන? විපරිණතෙන චිත්තෙන යක්ඛාදිනා සත්තො විය. උපයොගත්ථෙ වා එතං කරණවචනං. ඔතිණ්ණො විපරිණතං චිත්තං කූපාදිං විය සත්තො. අථ වා ‘‘රාගතො උත්තිණ්ණො භවිස්සාමී’’ති භික්ඛුභාවං උපගතො, තතො උත්තිණ්ණාධිප්පායතො විපරිණතෙන චිත්තෙන හෙතුභූතෙන තමෙව රාගං ඔතිණ්ණො. මාතුගාමෙන අත්තනො සමීපං ආගතෙන, අත්තනා උපගතෙන වා. එතෙන මාතුගාමස්ස සාරත්තතා වා හොතු විරත්තතා වා, සා ඉධ අප්පමාණා, න භික්ඛුනීනං කායසංසග්ගෙ විය උභින්නං සාරත්තතාය පයොජනං අත්ථි.

කායසංසග්ගන්ති උභින්නං කායානං සම්පයොගං. පදභාජනෙ පන ‘‘සමාපජ්ජෙය්‍යාති අජ්ඣාචාරො වුච්චතී’’ති වුත්තං, තං සමාපජ්ජනං සන්ධාය, න කායසංසග්ගං. කායසංසග්ගස්ස සමාපජ්ජනා හි ‘‘අජ්ඣාචාරො’’ති වුච්චති. අට්ඨකථායං පන ‘‘යො සො කායසංසග්ගො නාම, සො අත්ථතො අජ්ඣාචාරො හොතී’’ති වුත්තං, තං පරතො පාළියං ‘‘සෙවනාධිප්පායො, න ච කායෙන වායමති, ඵස්සං පටිවිජානාති, අනාපත්තී’’ති (පාරා. 279) වුත්තලක්ඛණෙන විරුජ්ඣතීති. ඵස්සපටිවිජානනාය හි සංසග්ගො දීපිතො. සො චෙ අජ්ඣාචාරො හොති, කථං අනාපත්ති හොතීති. සුවුත්තමෙතං, කින්තු ‘‘කායසංසග්ගං සමාපජ්ජෙය්‍යා’’ති පදං උද්ධරිත්වා ‘‘අජ්ඣාචාරො වුච්චතී’’ති උභින්නම්පි පදානං සාමඤ්ඤභාජනීයත්තා, සමාපජ්ජිතබ්බාභාවෙ සමාපජ්ජනාභාවෙන ‘‘සො අත්ථතො අජ්ඣාචාරො හොතී’’ති වුත්තං සියා.

‘‘හත්ථග්ගාහං වා’’ති එත්ථ හත්ථෙන සබ්බොපි උපාදින්නකො කායො සඞ්ගහිතො, න භින්නසන්තානො තප්පටිබද්ධො හත්ථාලඞ්කාරාදි. වෙණිග්ගහණෙන අනුපාදින්නකො අභින්නසන්තානො කෙසලොමනඛදන්තාදිකො කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානො ගහිතොති වෙදිතබ්බං. තෙනෙවාහ අට්ඨකථායං ‘‘අනුපාදින්නකෙනපි කෙනචි කෙසාදිනා උපාදින්නකං වා අනුපාදින්නකං වා ඵුසන්තොපි සඞ්ඝාදිසෙසං ආපජ්ජතියෙවා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.274). තෙන අනුපාදින්නකානම්පි කෙසලොමාදීනං අඞ්ගභාවො වෙදිතබ්බො. එවං සන්තෙපි ‘‘ඵස්සං පටිජානාතීති තිවඞ්ගසම්පත්තියා සඞ්ඝාදිසෙසො. ඵස්සස්ස අප්පටිවිජානනතො දුවඞ්ගසම්පත්තියා දුක්කට’’න්ති ඉමිනා පාළිඅට්ඨකථානයෙන විරුජ්ඣතීති චෙ? න, තදත්ථජානනතො. ඵුට්ඨභාවඤ්හි පටිවිජානන්තොපි ඵස්සං පටිවිජානාති නාම, අයමෙකො අත්ථො, තස්මා මාතුගාමස්ස, අත්තනො ච කායපරියාපන්නානං කෙසාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං ඵුට්ඨභාවං ඵුසිත්වා තං සාදියනං ඵස්සං පටිවිජානාති නාම, න කායවිඤ්ඤාණුප්පත්තියා එව. අනෙකන්තිකඤ්හෙත්ථ කායවිඤ්ඤාණං. මාතුගාමස්ස උපාදින්නකෙන කායෙන, අනුපාදින්නකෙන වා කායෙන භික්ඛුනො උපාදින්නකකායෙ ඵුට්ඨෙ පසන්නකායින්ද්‍රියො චෙ හොති, තස්ස කායවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තෙනෙව ඵස්සං පටිවිජානාති නාම සො හොති. අනුපාදින්නකකායො, ලොලුප්පො අප්පසන්නකායින්ද්‍රියො වා හොති, තිමිරවාතෙන උපහතකායො වා තස්ස කායවිඤ්ඤාණං නුප්පජ්ජති. න ච තෙන ඵස්සං පටිවිජානාති නාම, කෙවලං සෙවනාධිප්පායෙන වායමිත්වා කායසංසග්ගං සමාපජ්ජන්තො ඵස්සං පටිවිජානාති නාම මනොවිඤ්ඤාණෙන, තෙන වුත්තං ‘‘කායසංසග්ගං සමාපජ්ජෙය්‍යාති ඉමිනාස්ස වායමතො ඵස්සපටිවිජානනා දස්සිතා’’ති. අපරොපි භික්ඛු මාතුගාමස්ස කායපටිබද්ධෙන වා නිස්සග්ගියෙන වා ඵුට්ඨො කායවිඤ්ඤාණං උප්පාදෙන්තෙන ඵස්සං පටිවිජානාති නාම, තස්මා වුත්තං ‘‘අනෙකන්තිකඤ්හෙත්ථ කායවිඤ්ඤාණ’’න්ති. අපරො වත්ථං පාරුපිත්වා නිද්දායන්තං මාතුගාමං කායසංසග්ගරාගෙන වත්ථස්ස උපරිභාගෙ සණිකං ඵුසන්තො වත්ථන්තරෙන නික්ඛන්තලොමසම්ඵස්සං අප්පටිවිජානන්තොපි සෙවනාධිප්පායො කායෙන වායමිත්වා ඵස්සං පටිවිජානාති නාම, සඞ්ඝාදිසෙසං ආපජ්ජති. ‘‘නීලං ඝට්ටෙස්සාමීති කායං ඝට්ටෙති, සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති හි වුත්තං. අයං දුතියො අත්ථො. එවං අනෙකත්ථත්තා, එවං දුවිඤ්ඤෙය්‍යාධිප්පායතො ච මාතිකාට්ඨකථායං ඵස්සපටිවිජානනං අඞ්ගන්ත්වෙව න වුත්තං. තස්මිඤ්හි වුත්තෙ ඨානමෙතං විජ්ජති, යං භික්ඛු සඞ්ඝාදිසෙසං ආපජ්ජිත්වාපි නඛෙන ලොමෙන සංසග්ගො දිට්ඨො, න ච මෙ ලොමඝට්ටනෙන කායවිඤ්ඤාණං උප්පන්නං, තිමිරවාතථද්ධගත්තො චාහං න ඵස්සං පටිවිජානාමීති අනාපන්නසඤ්ඤී සියාති න වුත්තං, අපිච ‘‘ඵස්සං පටිවිජානාති, න ච ඵස්සං පටිවිජානාතී’’ති ච එතෙසං පදානං අට්ඨකථායං වුත්තනයං දස්සෙත්වා සො පඤ්ඤාපෙතබ්බො. එත්තාවතා න තදත්ථජානනතොති කාරණං විත්ථාරිතං හොති.

පදභාජනීයවණ්ණනා

271. ‘‘රත්තං චිත්තං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතං විපරිණත’’න්ති කිඤ්චාපි සාමඤ්ඤෙන වුත්තං, විනීතවත්ථූසු ‘‘මාතුයා මාතුපෙමෙන ආමසති…පෙ… ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තත්තා කායසංසග්ගරාගෙනෙව රත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තථා ‘‘මාතුගාමො නාම මනුස්සිත්ථී’’ති කිඤ්චාපි අවිසෙසෙන වුත්තං, අථ ඛො අවිනට්ඨින්ද්‍රියාව මනුස්සිත්ථී ඉධාධිප්පෙතා ‘‘මතිත්ථියා කායසංසග්ගං සමාපජ්ජි…පෙ… ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති වුත්තත්තා. ‘‘මනුස්සිත්ථී’’ති එත්තාවතා සිද්ධෙ ‘‘න යක්ඛී න පෙතී න තිරච්ඡානගතා’’ති වචනං අවිනට්ඨින්ද්‍රියාපි න සබ්බා මනුස්සවිග්ගහා ඉත්ථී ඉධ මනුස්සිත්ථී නාම. යක්ඛිආදයො හි අත්තනො ජාතිසිද්ධෙන ඉද්ධිවිසෙසෙන ඉජ්ඣන්තියො මනුස්සවිග්ගහාපි හොන්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං. තාසු යක්ඛී ථුල්ලච්චයවත්ථු හොති විනීතවත්ථූසු යක්ඛියා කායසංසග්ගෙන ථුල්ලච්චයස්ස වුත්තත්තා. තදනුලොමත්තා පෙතිත්ථී, දෙවිත්ථී ච ථුල්ලච්චයවත්ථු. තිරච්ඡානගතිත්ථී දුක්කටවත්ථු. තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහිත්ථී ච ථුල්ලච්චයවත්ථුමෙවාති එකෙ. විභඞ්ගෙ පන ‘‘මනුස්සිත්ථී ච හොති මනුස්සිත්ථිසඤ්ඤී’’ති පාළියා අභාවෙන ‘‘ඉත්ථී ච හොති යක්ඛිසඤ්ඤී’’තිආදිවචනෙ සති යක්ඛිආදීනං අනිත්ථිතාපසඞ්ගතො, ‘‘ඉත්ථී ච හොති ඉත්ථිසඤ්ඤී’’තිආදිම්හි යක්ඛිආදීනං අන්තොකරණෙ සති තාසං සඞ්ඝාදිසෙසවත්ථුභාවප්පසඞ්ගතො ච යක්ඛිආදයො න වුත්තාති වෙදිතබ්බා. එකෙ පන ‘‘විනීතවත්ථුම්හි ‘අඤ්ඤතරො භික්ඛු තිරච්ඡානගතිත්ථියා කාය…පෙ… දුක්කටස්සා’ති එත්ථ අමනුස්සවිග්ගහා පාකතිකතිරච්ඡානගතිත්ථී අධිප්පෙතා, තස්මා දුක්කටං වුත්තං. ‘ඉත්ථී ච හොති තිරච්ඡානගතසඤ්ඤීති තිරච්ඡානගතා ච හොති ඉත්ථිසඤ්ඤී’තිආදිවාරෙසුපි පාකතිකතිරච්ඡානගතොව අධිප්පෙතො, සො ච තිරච්ඡානගතපුරිසොව. තෙනෙව දුට්ඨුල්ලවාචාඅත්තකආමපාරිචරියසික්ඛාපදෙසු මනුස්සපුරිසපටිසංයුත්තවාරා විය තිරච්ඡානපටිසංයුත්තවාරාපි නාගතා’’ති වදන්ති. තථා පණ්ඩකොති ඉධ මනුස්සපණ්ඩකොව, පුරිසොති ච ඉධ මනුස්සපුරිසොව ආගතො, තස්මා අමනුස්සිත්ථී අමනුස්සපණ්ඩකො අමනුස්සපුරිසො තිරච්ඡානගතිත්ථී තිරච්ඡානගතපණ්ඩකො මනුස්සාමනුස්සතිරච්ඡානගතඋභතොබ්‍යඤ්ජනකා චාති අට්ඨ ජනා ඉධ නාගතා, තෙසං වසෙන වත්ථුසඤ්ඤාවිමතිභෙදවසෙන ආපත්තිභෙදාභෙදවිනිච්ඡයො, අනාගතවාරගණනා ච අසම්මුය්හන්තෙන වෙදිතබ්බා, තථා තෙසං දුකමිස්සකාදිවාරා, ආපත්තිඅනාපත්තිභෙදවිනිච්ඡයො ච. ‘‘තත්ථ අමනුස්සපණ්ඩකඅමනුස්සපුරිසතිරච්ඡානගතිත්ථිතිරච්ඡානගතපණ්ඩකාති චත්තාරො දුක්කටවත්ථුකා, අමනුස්සිත්ථිමනුස්සඋභතොබ්‍යඤ්ජනකා ථුල්ලච්චයවත්ථුකා, අමනුස්සඋභතොබ්‍යඤ්ජනකා තිරච්ඡානගතඋභතොබ්‍යඤ්ජනකා දුක්කටවත්ථුකා, පාළියං පන අමනුස්සිත්ථියා අනාගතත්තා අමනුස්සපණ්ඩකා, උභතොබ්‍යඤ්ජනකා පුරිසා ච නාගතා. තිරච්ඡානගතිත්ථිපණ්ඩකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකා තිරච්ඡානගතපුරිසෙන සමානගතිකත්තා නාගතා, මනුස්සඋභතොබ්‍යඤ්ජනකො මනුස්සපණ්ඩකෙන සමානගතිකත්තා අනාගතො’’ති වදන්ති. අට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 2.281) පන ‘‘නාගමාණවිකායපි සුපණ්ණමාණවිකායපි කින්නරියාපි ගාවියාපි දුක්කටමෙවා’’ති වුත්තත්තා තදෙව පමාණතො ගහෙතබ්බං.

තත්‍රායං විචාරණා – ‘‘න, භික්ඛවෙ, තිරච්ඡානගතස්ස නිසින්නපරිසාය පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතබ්බ’’න්ති (මහාව. 183) එත්ථ ‘‘තිරච්ඡානගතොති යස්ස උපසම්පදා පටික්ඛිත්තා’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) අට්ඨකථායං වුත්තත්තා තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහො පාකතිකතිරච්ඡානගතතො විසිට්ඨො, තථා යක්ඛපෙතතිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහානං ‘‘තිරච්ඡානගතස්ස ච දුක්ඛුප්පත්තියං අපිච දුක්කටමෙවා’’ති එත්ථ විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා ච ‘‘පතනරූපං පමාණං, න මරණරූප’’න්ති එත්ථ ආපත්තිවිසෙසවචනතො ච ‘‘උභතො අවස්සුතෙ යක්ඛස්ස වා පෙතස්ස වා පණ්ඩකස්ස වා තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහස්ස වා අධක්ඛකං උබ්භජාණුමණ්ඩලං කායෙන කායං ආමසති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති (පාචි. 661) සාමඤ්ඤෙන වචනතො ච සො විසිට්ඨොති සිද්ධං. විසිට්ඨත්තා ච තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහිත්ථියා කායසංසග්ගං සමාපජ්ජන්තස්සාති විසෙසො හොති, තස්මා තත්ථ ආපත්තිවිසෙසෙන භවිතබ්බං. යදි කායසංසග්ගසික්ඛාපදෙ තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහිත්ථීපි අධිප්පෙතා, රූපසාමඤ්ඤෙන සඤ්ඤාවිරාගත්තාසම්භවතො දුට්ඨුල්ලවාචාඅත්තකාමපාරිචරියසික්ඛාපදෙසුපි සා වත්තබ්බා භවෙය්‍ය, සා චානාගතා. සරූපෙන සංඛිත්තවාරත්තා නාගතාති චෙ? ඉත්ථී ච හොති තිරච්ඡානගතො ච උභින්නං ඉත්ථිසඤ්ඤීති ඉධ ආගතත්තා පුරිසලිඞ්ගනිද්දෙසො න යුජ්ජති, තස්මා තිරච්ඡානගතපුරිසො ච ඉධ ආගතො, තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහිත්ථියා පාළියං අනාගතායපි දුක්කටමෙව අට්ඨකථායං වුත්තත්තාති ඉමස්ස වචනස්ස කාරණච්ඡායා පරියෙසිතබ්බාති අධිප්පායො. ඉදං න යුජ්ජති. කස්මා? ඉත්ථීනං, පුරිසානඤ්ච එකතො වචනෙ පුරිසලිඞ්ගසබ්භාවතො. ඉධ තිරච්ඡානගතපුරිසපණ්ඩකිත්ථියො තිස්සොපි එකතො සම්පිණ්ඩෙත්වා ‘‘තිරච්ඡානගතො’’ති වුත්තං.

තත්ථ ච මනුස්සවිග්ගහාමනුස්සවිග්ගහෙසු ඉත්ථිපණ්ඩකපුරිසසඤ්ඤිතා යථාසම්භවං වෙදිතබ්බා. දුට්ඨුල්ලවාචාදිසික්ඛාපදද්වයෙ වාරානං සංඛිත්තත්තා පුරිසතිරච්ඡානගතාදයො නාගතා. යථාවුත්තෙසු ආපත්ති, තථා තත්ථාපි. අඤ්ඤථා පුරිසං ඔභාසන්තස්ස ච අනාපත්තීති පණ්ඩකං ඔභාසන්තස්ස ච ථුල්ලච්චයන්ති මාතිකාට්ඨකථායං වුත්තං. තස්මා තෙ වාරා සංඛිත්තාති පඤ්ඤායන්තීති. විසෙසො ච පණ්ඩකෙ, පුරිසෙ, තිරච්ඡානගතෙ ච ඉත්ථිසඤ්ඤිස්ස අත්ථි, තථාපි තත්ථ දුක්කටං වුත්තං, තස්මා අට්ඨකථායං වුත්තමෙව පමාණන්ති ද්වින්නමෙතෙසං වාදානං යත්ථ යුත්ති වා කාරණං වා අතිරෙකං දිස්සති, තං විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බන්ති ආරිචයො. එවරූපෙසු ඨානෙසු සුට්ඨු විචාරෙත්වා කථෙතබ්බං.

තත්ථ පාළියං ආගතවාරගණනා තාව එවං සඞ්ඛෙපතො වෙදිතබ්බා – ඉත්ථිමූලකා පඤ්ච වාරා පණ්ඩකපුරිසතිරච්ඡානගතමූලකා ච පඤ්ච පඤ්චාති වීසති වාරා එකමූලකා, තථා දුමූලකා වීසති, මිස්සකමූලකා වීසතීති සට්ඨි වාරා, තානි තීණි වීසතිකානි හොන්ති. එකෙකස්මිං වීසතිකෙ එකෙකමූලවාරං ගහෙත්වා කායෙන කායපටිබද්ධවාරා තයො වුත්තා. සෙසා සත්තපඤ්ඤාස වාරා සංඛිත්තා, තථා කායපටිබද්ධෙන කායවාරා තයො වුත්තා, සෙසා සංඛිත්තා, එවං කායපටිබද්ධෙන කායපටිබද්ධවාරෙපි නිස්සග්ගියෙන කායවාරෙපි නිස්සග්ගියෙන කායපටිබද්ධවාරෙපි නිස්සග්ගියෙන නිස්සග්ගියවාරෙපි තයො තයො වාරා වුත්තා, සෙසා සංඛිත්තා. එවං ඡන්නං තිකානං වසෙන අට්ඨාරස වාරා ආගතාති සරූපතො වුත්තා, සෙසා ද්වෙචත්තාලීසාධිකානි තීණි වාරසතානි සංඛිත්තානි. තතො පරං මාතුගාමස්ස සාරත්තපක්ඛෙ කායෙන කායන්ති එකමෙකං වඩ්ඪෙත්වා පුබ්බෙ වුත්තා අට්ඨාරස වාරා ආගතාති එකවීසති වාරා සරූපෙන ආගතා, නවනවුතාධිකානි තීණි වාරසතානි සංඛිත්තානි. තතො පරං ආපත්තානාපත්තිදීපකා චත්තාරො සෙවනාධිප්පායමූලකා චත්තාරො මොක්ඛාධිප්පායමූලකාති ද්වෙ චතුක්කා ආගතා.

තත්ථායං විසෙසො – යදිදං මාතිකාය පරාමසනපදං, තෙන යස්මා ආමසනාදීනි ඡුපනපරියොසානානි ද්වාදසපි පදානි ගහිතානි, තස්මා පදුද්ධාරං අකත්වා ‘‘ආමසනා පරාමසනං ඡුපන’’න්ති ආහ. පරාමසනං නාම ආමසනා. ‘‘ඡුපන’’න්ති හි වුත්තෙ පරාමසනම්පි විසුං එකත්තං භවෙය්‍යාති වෙදිතබ්බං. ඉත්ථී ච හොති ඉත්ථිසඤ්ඤී චාති ඉමස්මිං පඨමවාරෙ එව ද්වාදසපි ආමසනාදීනි යොජෙත්වා දස්සිතානි. තතො පරං ආදිම්හි ද්වෙ පදානීති චත්තාරි පදානි ආගතානි, ඉතරානි සංඛිත්තානීති වෙදිතබ්බානි. නිස්සග්ගියෙන කායවාරාදීසු පන සබ්බාකාරෙන අලාභතො ආමසනමෙවෙකං ආගතං, නෙතරානි. ‘‘සඤ්චොපෙති හරතී’’ති පාඨො, සඤ්චොපෙති ච. ගණ්ඨිපදෙසු පන ‘‘පුරිමනයෙනෙවාති රජ්ජුවත්ථාදීහි පරික්ඛිපනෙ’’ති ච පච්ඡා ‘‘පුරිමනයෙනෙවාති සම්මසනා හොතී’’ති ච ‘‘වෙණිග්ගාහෙ ආපත්තියා පඤ්ඤත්තත්තා ලොමඵුසනෙපි සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති ච ‘‘තං පකාසෙතුං උපාදින්නකෙන හීතිආදි වුත්ත’’න්ති ච ලිඛිතං.

යථානිද්දිට්ඨනිද්දෙසෙති ඉමස්මිංයෙව යථානිද්දිට්ඨෙ නිද්දෙසෙ. ‘‘සදිසං අග්ගහෙසී’’ති වුත්තෙ තාදිසං අග්ගහෙසීති ගරුකං තත්ථ කාරයෙති අත්ථො, කායසංසග්ගවිභඞ්ගෙ වාති අත්ථො. ඉතරොපි කායපටිබද්ධඡුපනකො. ගහණෙ චාති ගහණං වා. විරාගිතෙති විරද්ධෙ. සාරත්තන්ති කායසංසග්ගරාගෙන රත්තං, අත්තනා අධිප්පෙතන්ති අත්ථො. ‘‘මාතුභගිනිආදිවිරත්තං ගණ්හිස්සාමී’’ති විරත්තං ඤාතිපෙමවසෙන ගණ්හි, එත්ථ දුක්කටං යුත්තං. ‘‘කායසංසග්ගරාගං වා සාරත්තං ගණ්හිස්සාමී’’ති විරත්තං මාතරං ගණ්හි, අනධිප්පෙතං ගණ්හි. එත්ථ මහාසුමත්ථෙරවාදෙන ථුල්ලච්චයං ‘‘කායං ගණ්හිස්සාමී’’ති කායප්පටිබද්ධං ගණ්හාති, ථුල්ලච්චයන්ති ලද්ධිකත්තා. ‘‘ඉත්ථී ච හොති ඉත්ථිසඤ්ඤී සාරත්තො ච, භික්ඛු ච නං ඉත්ථියා කායෙන කායං ආමසති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති (පාරා. 273) වචනතො සඞ්ඝාදිසෙසොපි ඛායති. ‘‘විරත්තං ගණ්හිස්සාමී’’ති සාරත්තං ගණ්හාති, එත්ථපි සඞ්ඝාදිසෙසොව ඛායති ‘‘නීලං ඝට්ටෙස්සාමී’ති කායං ඝට්ටෙති, සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති වචනතො. එත්ථ පන ‘‘න පුබ්බභාගෙ කායසංසග්ගරාගත්තා’’ති අනුගණ්ඨිපදෙ කාරණං වුත්තං. කෙචි පන ‘‘ගරුකාපත්තිභයෙන ‘නීලමෙව ඝට්ටෙස්සාමී’ති වායාමන්තො කායං ඝට්ටෙති, පුබ්බභාගෙ තස්ස ‘කායපටිබද්ධං ඝට්ටෙස්සාමී’ති පවත්තත්තා දුක්කටෙන භවිතබ්බ’’න්ති වදන්ති. ධම්මසිරිත්ථෙරො ‘‘එවරූපෙ සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති වදති කිර. ‘‘ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකඉත්ථියා පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකපුරිසෙ වුත්තනයෙන ආපත්තිභෙදො, ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස පටිච්ඡන්නකාලෙපි ඉත්ථිවසෙනෙව ආපත්තී’’ති වදන්ති.

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

281. තිණණ්ඩුපකන්ති හිරිවෙරාදිමූලානි ගහෙත්වා කත්තබ්බං. තාලපණ්ණමුද්දිකන්ති තාලපණ්ණමයං අඞ්ගුලිමුද්දිකං, තෙන තාලපණ්ණමයං කටං, කටිසුත්තකං, කණ්ණපිළන්ධනාදි සබ්බං න වට්ටතීති සිද්ධං. තම්බපණ්ණිවාසිනො ඉත්ථිරූපං ලිඛිතං, කටිකපටඤ්ච න ඡුපන්ති කිර. ආකරතො මුත්තමත්තො. රතනමිස්සොති අලඞ්කාරත්ථං කතො කඤ්චනලතාදිවිනද්ධො. සුවණ්ණෙන සද්ධිං යොජෙත්වා පචිත්වාති සුවණ්ණරසං පක්ඛිපිත්වා පචිත්වා. බීජතො ධාතුපාසාණතො පට්ඨාය. ථෙරො න කප්පතීති ‘‘තුම්හාකං පෙසිත’’න්ති වුත්තත්තා. ‘‘චෙතියස්ස පූජං කරොථා’’ති වුත්තෙ වට්ටති කිර. බුබ්බුළකං තාරකං. ආරකූටලොහම්පි ජාතරූපගතිකමෙව.

වුත්තඤ්හෙතං අන්ධකට්ඨකථායං –

‘‘ආරකූටලොහං සුවණ්ණසදිසමෙව, සුවණ්ණං අනුලොමෙති, අනාමාස’’න්ති.

‘‘භෙසජ්ජත්ථාය පන වට්ටතී’’ති වචනතො මහාඅට්ඨකථායං වුත්තනයෙකදෙසොපි අනුඤ්ඤාතො හොතීති තත්ථ තත්ථ අධිප්පායං ඤත්වා විභාවෙතබ්බං.

කායසංසග්ගසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. දුට්ඨුල්ලවාචාසික්ඛාපදවණ්ණනා

283. තතියෙ තයො සඞ්ඝාදිසෙසවාරා තයො ථුල්ලච්චයවාරා තයො දුක්කටවාරා තයො කායපටිබද්ධවාරාති ද්වාදස වාරා සරූපෙන ආගතා. තත්ථ තයො සඞ්ඝාදිසෙසවාරා දුතියසික්ඛාපදෙ වුත්තාති තිණ්ණං වීසතිකානං එකෙකමූලා වාරාති වෙදිතබ්බා, තස්මා ඉධ විසෙසාති පණ්ණාස වාරා සංඛිත්තා හොන්ති, අඤ්ඤථා ඉත්ථී ච හොති වෙමතිකො සාරත්තො ච, භික්ඛු ච නං ඉත්ථියා වච්චමග්ගං පස්සාවමග්ගං ආදිස්ස වණ්ණම්පි භණති…පෙ… ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. ඉත්ථී ච හොති පණ්ඩකපුරිසසඤ්ඤී තිරච්ඡානගතසඤ්ඤී සාරත්තො ච, භික්ඛු ච නං ඉත්ථියා වච්චමග්ගං පස්සාවමග්ගං ආදිස්ස වණ්ණම්පි භණති අක්කොසතිපි, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. පණ්ඩකො ච හොති පණ්ඩකසඤ්ඤී සාරත්තො ච, භික්ඛු ච නං පණ්ඩකස්ස වච්චමග්ගං ආදිස්ස වණ්ණම්පි භණති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සාති එවමාදීනං ආපත්තිට්ඨානානං අනාපත්තිට්ඨානතා ආපජ්ජෙය්‍ය, න චාපජ්ජති, පණ්ඩකෙ ඉත්ථිසඤ්ඤිස්ස දුක්කටන්ති දීපෙතුං ‘‘ඉත්ථී ච පණ්ඩකො ච උභින්නං ඉත්ථිසඤ්ඤී ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසෙන දුක්කටස්සා’’ති වුත්තත්තා ‘‘පණ්ඩකෙ පණ්ඩකසඤ්ඤිස්ස ථුල්ලච්චය’’න්ති වුත්තමෙව හොති, තස්මා සබ්බත්ථ සංඛිත්තවාරෙසු ථුල්ලච්චයට්ඨානෙ ථුල්ලච්චයං, දුක්කටට්ඨානෙ දුක්කටම්පි වුත්තමෙව හොතීති වෙදිතබ්බං. තථා ‘‘ඉත්ථී ච හොති වෙමතිකො සාරත්තො ච, භික්ඛු ච නං ඉත්ථියා වච්චමග්ගං පස්සාවමග්ගං ඨපෙත්වා අධක්ඛකං උබ්භජාණුමණ්ඩලං ආදිස්ස වණ්ණම්පි භණති…පෙ… ථුල්ලච්චයස්සා’’තිආදිනා නයෙන ථුල්ලච්චයඛෙත්තෙපි යථාසම්භවං උද්ධරිතබ්බා. තථා ‘‘ඉත්ථී ච හොති වෙමතිකො සාරත්තො ච, භික්ඛු ච නං ඉත්ථියා කායපටිබද්ධං ආදිස්ස වණ්ණම්පි භණති…පෙ… දුක්කටස්සා’’තිආදිනා නයෙන කායපටිබද්ධවාරාපි යථාසම්භවං උද්ධරිතබ්බා. කායප්පටිබද්ධවාරත්තිකං විය නිස්සග්ගියවාරත්තිකං ලබ්භමානම්පි ආපත්තිවිසෙසාභාවතො න උද්ධටං. කායප්පටිබද්ධවාරත්තිකෙ පන දින්නනයත්තා තම්පි තදනුලොමා වාරා ච උද්ධරිතබ්බා. සබ්බත්ථ න-විඤ්ඤූ තරුණදාරිකා, මහල්ලිකා උම්මත්තිකාදිකා ච අනධිප්පෙතා, පගෙව පාකතිකා තිරච්ඡානගතිත්ථීනං, තථා පණ්ඩකාදයොපීති වෙදිතබ්බා. සෙසං දුතියෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

පදභාජනීයවණ්ණනා

285. වුත්තනයමෙවාති ‘‘කායසංසග්ගෙ ඉත්ථිලක්ඛණෙනා’’ති ලිඛිතං. ‘‘ඉත්ථිලක්ඛණෙනා’’ති කිර මහාඅට්ඨකථාපාඨො. සීසං න එතීති අක්කොසනං න හොති, ඝටිතෙ පන හොති. තත්‍රායං විසෙසො – ඉමෙහි තීහි ඝටිතෙ එව සඞ්ඝාදිසෙසො වච්චමග්ගපස්සාවමග්ගානං නියතවචනත්තා, අච්චොළාරිකත්තා වා, න අඤ්ඤෙහි අනිමිත්තාසීතිආදීහි අට්ඨහි. තත්ථ අලොහිතාසි, ධුවලොහිතාසි, ධුවචොළාසි, පග්ඝරණීසි, ඉත්ථිපණ්ඩකාසි, වෙපුරිසිකාසීති එතානි ඡ මග්ගානං අනියතවචනානි, අනිමිත්තාසි, නිමිත්තමත්තාසීති ද්වෙ පදානි අනච්චොළාරිකානි ච, යතො අට්ඨපදානි ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසං න ජනෙන්තී’’ති වුත්තානි, තස්මා තානි ථුල්ලච්චයවත්ථූනි. පරිබ්බාජකවත්ථුම්හි විය අක්කොසමත්තත්තා දුක්කටවත්ථූනීති එකෙ. ඉත්ථිපණ්ඩකාසි, වෙපුරිසිකාසීති එතානෙව පදානි සකලසරීරසණ්ඨානභෙදදීපකානි සුද්ධානි සඞ්ඝාදිසෙසං න ජනෙන්ති සකලසරීරසාමඤ්ඤත්තා, ඉතරානි ජනෙන්ති අසාමඤ්ඤත්තා. තානි හි පස්සාවමග්ගමෙව දීපෙන්ති සිඛරණී-පදං විය. උභතොබ්‍යඤ්ජනාසීති වචනං පන පුරිසනිමිත්තෙන අසඞ්ඝාදිසෙසවත්ථුනා මිස්සවචනං. පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස ච ඉත්ථිනිමිත්තං පටිච්ඡන්නං, පුරිසනිමිත්තං පාකටං හොති. යදි තම්පි ජනෙති, කථං අනිමිත්තාසීතිආදිපදානි න සඞ්ඝාදිසෙසං ජනෙන්තීති එකෙ, තං න යුත්තං. පුරිසස්සපි නිමිත්තාධිවචනතො, ‘‘මෙථුනුපසංහිතාහි සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති මාතිකාය ලක්ඛණස්ස වුත්තත්තා ච මෙථුනුපසංහිතාහිපි ඔභාසනෙ පටිවිජානන්තියා සඞ්ඝාදිසෙසො, අප්පටිවිජානන්තියා ථුල්ලච්චයං, ඉතරෙහි ඔභාසනෙ පටිවිජානන්තියා ථුල්ලච්චයං, අප්පටිවිජානන්තියා දුක්කටන්ති එකෙ, සබ්බං සුට්ඨු විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං.

287. හසන්තොති යං උද්දිස්ස භණති, සා චෙ පටිවිජානාති, සඞ්ඝාදිසෙසො.

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

289. ‘‘පටිවුත්තං නාමා’’ති පාඨො. නො-සද්දො අධිකො. ‘‘අක්ඛරලිඛනෙනපි හොතී’’ති වදන්ති, තං ආවජ්ජනසමනන්තරවිධිනා සමෙති චෙ, ගහෙතබ්බං.

දුට්ඨුල්ලවාචාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. අත්තකාමපාරිචරියසික්ඛාපදවණ්ණනා

290. චතුත්ථෙ තයො සඞ්ඝාදිසෙසවාරා ආගතා, සෙසා සත්තපඤ්ඤාස වාරා ථුල්ලච්චයදුක්කටාපත්තිකාය සංඛිත්තාති වෙදිතබ්බා, තතො අඤ්ඤතරො අසම්භවතො ඉධ න උද්ධටො. සෙසයොජනක්කමො වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. නගරපරික්ඛාරෙහීති පාකාරපරිඛාදීහි නගරපරිවාරෙහි. සෙතපරික්ඛාරොති සෙතාලඞ්කාරො, සීලාලඞ්කාරොති අත්ථො (සං. නි. අට්ඨ. 3.5.4). චක්කවීරියොති වීරියචක්කො. වසලං දුග්ගන්ධන්ති නිමිත්තං සන්ධායාහ, තදෙව සන්ධාය ‘‘කිං මෙ පාපකං, කිං මෙ දුග්ගන්ධ’’න්ති වුත්තං.

291. සන්තිකෙති යත්ථ ඨිතො විඤ්ඤාපෙති. ‘‘පඨමවිග්ගහෙ සචෙ පාළිවසෙන යොජෙතීති කාමහෙතුපාරිචරියාඅත්ථො. සෙසන්ති ‘අධිප්පායො’ති පදං බ්‍යඤ්ජනං අත්ථාභාවතො. දුතියෙ පාළිවසෙන කාමහෙතු-පදානි බ්‍යඤ්ජනානි තෙසං තත්ථ අත්ථාභාවතො. එවං චත්තාරි පදානි ද්වින්නං විග්ගහානං වසෙන යොජිතානීති අපරෙ වදන්තී’’ති වුත්තං.

295. එතෙසු සික්ඛාපදෙසු මෙථුනරාගෙන වීතික්කමෙ සති සඞ්ඝාදිසෙසෙන අනාපත්ති. තස්මා ‘‘කිං භන්තෙ අග්ගදානන්ති. මෙථුනධම්ම’’න්ති ඉදං කෙවලං මෙථුනධම්මස්ස වණ්ණභණනත්ථං වුත්තං, න මෙථුනධම්මාධිප්පායෙන තදත්ථියා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, පරස්ස භික්ඛුනො කාමපාරිචරියාය වණ්ණභණනෙ දුක්කටං. ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසති, තස්ස අග්ගදානං දෙහී’’ති පරියායවචනෙනපි දුක්කටං. ‘‘අත්තකාමපාරිචරියාය වණ්ණං භාසෙය්‍ය. යා මාදිසං සීලවන්ත’’න්ති ච වුත්තත්තාති එකෙ. පඤ්චසු අඞ්ගෙසු සබ්භාවා සඞ්ඝාදිසෙසොවාති එකෙ. විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘ඉමස්මිං සික්ඛාපදද්වයෙ කායසංසග්ගෙ විය යක්ඛිපෙතීසු දුට්ඨුල්ලත්තකාමවචනෙ ථුල්ලච්චය’න්ති වදන්ති. අට්ඨකථාසු පන නාගත’’න්ති ලිඛිතං. ‘‘උභතොබ්‍යඤ්ජනකො පන පණ්ඩකගතිකොවා’’ති වදන්ති.

අත්තකාමපාරිචරියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා

297. අහම්හි දුග්ගතාති අහං අම්හි දුග්ගතා. අහං ඛ්වය්‍යොති එත්ථ අය්‍යොති බහුවචනං හොති.

298. ඔයාචන්තීති නීචං කත්වා දෙවෙ යාචන්ති. ආයාචන්තීති උච්චං කත්වා ආදරෙන යාචන්ති. අලඞ්කාරාදීහි මණ්ඩිතො කෙසසංවිධානාදීහි පසාධිතො. ‘‘මණ්ඩිතකරණෙ දුක්කට’’න්ති වදන්ති.

පදභාජනීයවණ්ණනා

303. සහ පරිදණ්ඩෙන වත්තමානාති අත්ථො. ඡන්දවාසිනී නාම ‘‘පියා පියං වසෙතී’’ති පාළි, පුරිසං වාසෙතීති අධිප්පායො. ‘‘පියො පියං වාසෙතී’’ති අට්ඨකථා.

තං කිරියං සම්පාදෙස්සතීති අවස්සං ආරොචෙන්තියා චෙ ආරොචෙතීති අත්ථො. ද්වින්නං මාතාපිතූනං චෙ ආරොචෙති, සඞ්ඝාදිසෙසොති විනයවිනිච්ඡයෙ ‘‘වත්ථු ඔලොකෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. වත්ථුම්හි ච ‘‘උදායිත්ථෙරො ගණිකාය ආරොචෙසී’’ති වුත්තං. තං ‘‘මාතාදීනම්පි වදතො විසඞ්කෙතො නත්ථී’’ති අට්ඨකථාවචනතො නිප්පයොජනං. තං පනෙතන්ති ආචරියස්ස වචනං. මාතුරක්ඛිතං බ්‍රූහීති පෙසිතස්ස ගන්ත්වා මාතාපිතුරක්ඛිතං වදතො තස්ස තස්සා මාතුරක්ඛිතභාවෙපි සති විසඞ්කෙතමෙව, කස්මා? ‘‘පිතුරක්ඛිතාදීසු අඤ්ඤතරං වදන්තස්ස විසඞ්කෙත’’න්ති වුත්තත්තා ඉතරථා ආදි-සද්දො නිරත්ථකො සියා. එකං දසකං ඉතරෙන දසකෙන යොජෙත්වා පුබ්බෙ සුක්කවිස්සට්ඨියං වුත්තනයත්තා මාතුරක්ඛිතාය මාතා අත්තනො ධීතුසන්තිකං පහිණතීති ගහෙතබ්බං.

338. අනභිනන්දිත්වාති වචනමත්තමෙව, යදිපි අභිනන්දති, යාව සාසනං නාරොචෙති, තාව ‘‘වීමංසිතො’’ති න වුච්චති. සාසනාරොචනකාලෙති ආණාපකස්ස සාසනවචනක්ඛණෙ. තතියපදෙ වුත්තනයෙනාති එකඞ්ගසම්පත්තියා දුක්කටන්ති අත්ථො. වත්ථුගණනාය සඞ්ඝාදිසෙසොති උභයවත්ථුගණනාය කිර.

339. චතුත්ථෙ අනාපත්තීති එත්ථ පන ‘‘පටිග්ගණ්හාති න වීමංසති න පච්චාහරති, අනාපත්තීති එත්ථ විය ‘ගච්ඡන්තො න සම්පාදෙති, ආගච්ඡන්තො විසංවාදෙතී’ති අනාපත්තිපාළියාපි භවිතබ්බන්ති දස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති වදන්ති, එකච්චෙසු පොත්ථකෙසු ‘‘අත්ථී’’තිපි.

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

341. අලංවචනීයාති න වචනීයා, නිවාරණෙ අලං-සද්දො. ථෙරපිතා වදතීති ජිණ්ණපිතා වදතීති අත්ථො. කිඤ්චාපි එත්ථ ‘‘ඉත්ථී නාම මනුස්සිත්ථී න යක්ඛී න පෙතී න තිරච්ඡානගතා, පුරිසො නාම මනුස්සපුරිසො න යක්ඛො’’තිආදි නත්ථි, තථාපි කායසංසග්ගාදීසු ‘‘මනුස්සිත්ථී’’ති ඉත්ථීවවත්ථානස්ස කතත්තා ඉධාපි මනුස්සිත්ථී එවාති පඤ්ඤායති. මෙථුනපුබ්බභාගත්තා මනුස්සඋභතොබ්‍යඤ්ජනකො ච ථුල්ලච්චයවත්ථුකොව හොති, සෙසා මනුස්සපණ්ඩකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකතිරච්ඡානගතපුරිසාදයො දුක්කටවත්ථුකාව මිච්ඡාචාරසාසනඞ්ගසම්භවතොති වෙදිතබ්බං. යථාසම්භවං පන වාරා උද්ධරිතබ්බා. පඤ්ඤත්තිඅජානනෙ විය අලංවචනීයභාවාජානනෙපි අචිත්තකතා වෙදිතබ්බා. දුට්ඨුල්ලාදීසුපීති ‘‘ඉමස්මිම්පී’’ති වුත්තමෙව හොති. ‘‘ලෙඛං නෙත්වා පටිලෙඛං ආරොචිතස්සාපි සඤ්චරිත්තං නත්ථි සඤ්චරිත්තභාවමජානන්තස්සා’’ති වදන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.

සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. කුටිකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

342. යාචනාති ‘‘දෙථ දෙථා’’ති චොදනා. විඤ්ඤත්තීති ඉමිනා නො අත්ථොති විඤ්ඤාපනා. ‘‘හත්ථකම්මං යාචිතො උපකරණං, මූලං වා දස්සතී’’ති යාචති, න වට්ටතීති. වට්ටති සෙනාසනෙ ඔභාසපරිකථාදීනං ලද්ධත්තාති එකෙ. අනජ්ඣාවුත්ථකන්ති අස්සාමිකං. න ආහටං පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති ‘‘සූපොදනවිඤ්ඤත්තිදුක්කටං හොතී’’ති වුත්තං. ‘‘කිඤ්චාපි ගරුභණ්ඩප්පහොනකෙසූති වුත්තං, තථාපි යං වත්ථුවසෙන අප්පං හුත්වා අග්ඝවසෙන මහා හරිතාලහිඞ්ගුලිකාදි, තං යාචිතුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති.

344. සො කිරාති ඉසි. තදා අජ්ඣගමා තදජ්ඣගමා.

348-9. න හි සක්කා යාචනාය කාතුං, තස්මා සයං යාචිතකෙහි උපකරණෙහීති අධිප්පායො. බ්‍යඤ්ජනං සමෙති, න අත්ථො. කස්මා? ඉධ උභයෙසං අධිප්පෙතත්තා, තං දස්සෙන්තො ‘‘යස්මා පනා’’තිආදිමාහ. ඉධ වුත්තනයෙනාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ වුත්තනයෙන. ‘‘සඤ්ඤාචිකායා’’ති වචනතො කරොන්තෙනාපි, ‘‘පරෙහි පරියොසාපෙතී’’ති වචනතො කාරාපෙන්තෙනාපි පටිපජ්ජිතබ්බං. උභොපෙතෙ කාරකකාරාපකා. බ්‍යඤ්ජනං විලොමිතං භවෙය්‍ය, ‘‘කාරයමානෙනා’’ති හි බ්‍යඤ්ජනං ‘‘කරොන්තෙනා’’ති වුත්තෙ විලොමිතං හොති අතදත්ථත්තා. න හි කාරාපෙන්තො නාම හොති. ‘‘ඉධ වුත්තනයෙනාති දෙසිතවත්ථුකපමාණිකනයෙන. එවං සන්තෙ ‘කරොන්තෙන වා කාරාපෙන්තෙන වා’ති වචනතො කරොන්තෙනාපි පරෙහි විප්පකතං වත්තබ්බන්ති චෙ, තදත්ථවිස්සජ්ජනත්ථං ‘යදි පනාතිආදිමාහා’’’ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ‘‘සඤ්ඤාචිකාය කුටිං කරොන්තො’’ති වචනවසෙන වුත්තං. ‘‘ආයාමතො ච විත්ථාරතො චා’’ති අවත්වා විකප්පත්ථස්ස වා-සද්දස්ස ගහිතත්තා එකතොභාගෙපි වඩ්ඪිතෙ ආපත්ති එව. පමාණයුත්තමඤ්චො කිර නවවිදත්ථි. ‘‘‘චතුහත්ථවිත්ථාරා’ති වචනෙන ‘තිරියං තිහත්ථා වා’ති වචනම්පි සමෙති ‘යත්ථ පමාණයුත්තො’තිආදිසන්නිට්ඨානවචනාසම්භවතො’’ති වුත්තං. පමාණතො ඌනතරම්පීති විත්ථාරතො චතුපඤ්චහත්ථම්පි දීඝතො අනතික්කමිත්වා වුත්තපමාණමෙව දෙසිතවත්ථු. අදෙසිතවත්ථුඤ්හි කරොතො ආපත්ති. පමාණාතික්කන්තා කුටි එව පමාණාතික්කන්තං කුටිං කරෙය්‍යාති වුත්තත්තා. ‘‘ථම්භතුලා’’ති පාඨො. අනුස්සාවනානයෙනාති එත්ථ ‘‘දමිළභාසායපි වට්ටතී’’ති වදන්ති.

353. චාරභූමි ගොචරභූමි. න ගහිතාති න වාරිතා. අට්ඨකථායං ‘‘කාරණාය ගුත්තිබන්ධනාගාරං, අකරණට්ඨානං වා ධම්මගන්ධිකා හත්ථපාදච්ඡින්දනකා ගන්ධිකා’’ති ලිඛිතං. ද්වීහි බලිබද්දෙහීති හෙට්ඨිමකොටියා කිර වුත්තතො ආවිජ්ජිතුං න සක්කා ඡින්නාවටත්තා, නිගමනස්සාපි අත්ථප්පකාසනත්ථං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. පාචිනන්ති වත්ථු අධිට්ඨානං. තදත්ථායාති තච්ඡනත්ථාය. පණ්ණසාලම්පීති උල්ලිත්තාවලිත්තකුටිමෙව පණ්ණච්ඡදනං. තෙනෙව ‘‘සභිත්තිච්ඡදන’’න්ති වුත්තං, අලිත්තං කිර සබ්බං වට්ටති. පුබ්බෙ ථොකං ඨපිතං පුන වඩ්ඪෙත්වා. තස්මින්ති ද්වාරබන්ධනෙ වා වාතපානෙ වා ඨපිතෙ. පඨමමෙවාති එත්ථ පත්තකාලෙ එවාති කිර ධම්මසිරිත්ථෙරො. උපතිස්සත්ථෙරො ඨපිතකාලෙවාති කිර. පුරිමෙන ලෙපස්ස අඝටිතත්තා දුතියෙන වත්තසීසෙන කතත්තා උභින්නම්පි අනාපත්ති. සචෙ ආණත්තෙන කතං, ‘‘කරොති වා කාරාපෙති වා’’ති වචනතො ආපත්ති උභින්නං සති අත්තුද්දෙසිකතාය, අසති මූලට්ඨස්සෙව. හෙට්ඨිමප්පමාණසම්භවෙ සති සබ්බමත්තිකාමයං කුටිං කරොතො ආපත්ති දුක්කටෙන සඞ්ඝාදිසෙසොති ආචරියස්ස තක්කො.

354. ඡත්තිංස චතුක්කානි නාම අදෙසිතවත්ථුකචතුක්කං දෙසිතවත්ථුකචතුක්කං පමාණාතික්කන්තචතුක්කං පමාණිකචතුක්කං අදෙසිතවත්ථුකපමාණාතික්කන්තචතුක්කං දෙසිතවත්ථුකපමාණිකචතුක්කන්ති ඡ චතුක්කානි, එවං සමාදිසතිවාරාදීසුපි පඤ්චසූති ඡත්තිංස. ආපත්තිභෙදදස්සනත්ථන්ති එත්ථ යස්මා ‘‘සාරම්භෙ චෙ, භික්ඛු, වත්ථුස්මිං අපරික්කමනෙ…පෙ… සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති මාතිකායං අවිසෙසෙන වුත්තත්තා සාරම්භඅපරික්කමනෙපි සඞ්ඝාදිසෙසොවාති මිච්ඡාගාහවිවජ්ජනත්ථං ආපත්තිභෙදො දස්සිතො, තස්මා වුත්තානීති අධිප්පායො. විභඞ්ගෙ එවං අවත්වා කිමත්ථං මාතිකායං දුක්කටවත්ථු වුත්තන්ති චෙ? භික්ඛූ අභිනෙතබ්බා වත්ථුදෙසනාය, තෙහි භික්ඛූහි වත්ථු දෙසෙතබ්බං. කීදිසං? අනාරම්භං සපරික්කමනං, නෙතරං, ඉතරස්මිං ‘‘සාරම්භෙ චෙ භික්ඛු වත්ථුස්මිං අපරික්කමනෙ’’ති එවං ආනිසංසවසෙන ආගතත්තා වුත්තං. යස්මා වත්ථු නාම අත්ථි සාරම්භං, අත්ථි අනාරම්භං, අත්ථි සපරික්කමනං, අත්ථි අපරික්කමනං, අත්ථි සාරම්භං සපරික්කමනං, අත්ථි සාරම්භං අපරික්කමනං, අත්ථි අනාරම්භං සපරික්කමනං, අත්ථි අනාරම්භං අපරික්කමනන්ති බහුවිධත්තා වත්ථු දෙසෙතබ්බං අනාරම්භං සපරික්කමනං, නෙතරන්ති වුත්තං හොති. කිමත්ථිකා පනෙසා දෙසනාති චෙ? ගරුකාපත්තිපඤ්ඤාපනහෙතුපරිවජ්ජනුපායත්ථා. වත්ථුදෙසනාය හි ගරුකාපත්තිපඤ්ඤාපනහෙතුත්තා අකතවිඤ්ඤත්ති ගිහීනං පීළාජනනෙන අත්තදුක්ඛපරදුක්ඛහෙතුභූතො ච සාරම්භභාවොති එතෙ වත්ථුදෙසනාපදෙසෙන උපායෙන පරිවජ්ජිතා හොන්ති. න හි භික්ඛු අකප්පියකුටිකරණත්ථං ගිහීනං වා පීළානිමිත්තං සාරම්භවත්ථු. කුටිකරණත්ථං වා වත්ථුං දෙසෙන්තීති පඨමමෙව සාධිතමෙතං. වොමිස්සකාපත්තියොති දුක්කටසඞ්ඝාදිසෙසමිස්සකාපත්තියො.

355. තත්ථ ‘‘ද්වීහි සඞ්ඝාදිසෙසෙහී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ද්වින්නං සඞ්ඝාදිසෙසෙනා’’ති විභත්තිබ්‍යත්තයෙන, වචනබ්‍යත්තයෙන ච වුත්තං. ‘‘ආපත්ති ද්වින්නං සඞ්ඝාදිසෙසාන’’න්තිපි පාඨො.

364. න ඝටයති ඡදනලෙපාභාවතො, අනාපත්ති, තං පරතො සාධියති. ඡදනමෙව සන්ධාය උල්ලිත්තාවලිත්තතා වුත්තාති. ‘‘කුක්කුටච්ඡිකගෙහං වට්ටතීති වත්වා පුන ඡදනං දණ්ඩකෙහීතිආදිනා නයෙන තං දස්සෙන්තෙහි තිණපණ්ණච්ඡදනාකුටිකාව වුත්තා. තත්ථ ඡදනං දණ්ඩකෙහි දීඝතො තිරියඤ්ච ජාලං විය බන්ධිත්වා තිණෙහි වා පණ්ණෙහි වා ඡාදෙතුං උල්ලිත්තාදිභාවො ඡදනමෙව සන්ධාය වුත්තොති යුත්තමිදං. තස්මා මත්තිකාමයං භිත්තිං වඩ්ඪාපෙත්වා උපරි උල්ලිත්තං වා අවලිත්තං වා උභයං වා භිත්තියා ඝටිතං කරොන්තස්ස ආපත්ති එව විනාපි භිත්තිලෙපෙනා’’ති ලිඛිතං. ‘‘‘සො ච ඡදනමෙව සන්ධායා’ති පධානවසෙන වුත්තං, න හෙට්ඨාභාගං පටික්ඛිත්ත’’න්ති වදන්ති, වීමංසිතබ්බං. එත්ථාති තිණකුටිකාය. යථාසමාදිට්ඨායාති යථාවුත්තප්පකාරන්ති අධිප්පායො. ‘‘ආපත්ති කාරුකානං තිණ්ණං දුක්කටාන’’න්තිආදිම්හි සො සුණාතිඡක්කම්පි ලබ්භති. උභයත්ථ සමාදිට්ඨත්තා ආණාපකස්ස අනාපත්ති. ආණත්තස්ස යථා සමාදිට්ඨං ආණාපකෙන, තථා අකරණපච්චයා දුක්කටං. සචෙ ‘‘අහම්පෙත්ථ වසාමී’’ති අත්තුද්දෙසම්පි කරොති, සඞ්ඝාදිසෙසොව. ‘‘කුටිං කරොථා’’ති අවිසෙසෙන වුත්තට්ඨානෙ පන ආණාපකස්සාපි සඞ්ඝාදිසෙසො අචිත්තකත්තා සික්ඛාපදස්ස.

අහඤ්ච වසිස්සාමීති එත්ථ පරස්ස යස්ස කස්සචි උද්දිට්ඨස්ස අභාවා ආපත්ති එව ‘‘කරොන්තස්ස වා’’ති නියමිතත්තා, අනාපත්ති අවිභත්තත්තා. ‘‘ඉධ පඤ්ඤත්තිජානනමත්තමෙව චිත්ත’’න්ති ච ලිඛිතං. අනුගණ්ඨිපදෙ පන අහඤ්ච වසිස්සාමීති එත්ථ යො ‘‘මය්හං වාසාගාරඤ්ච භවිස්සතී’’ති ඉච්ඡති, තස්සාපත්ති. යො පන උපොසථාගාරං ඉච්ඡති, තස්ස අනාපත්ති, තස්මා ‘‘උභයං සමෙතී’’ති වත්වා ච ‘‘විනයවිනිච්ඡයෙ ආගතෙ ගරුකෙ ඨාතබ්බ’’න්ති වචනතො මහාපච්චරිවාදතො ඉතරො පච්ඡා වත්තබ්බොති චෙ? න, බලවත්තා. ‘‘වාසාගාරං ඨපෙත්වා සබ්බත්ථ, අනාපත්තී’’ති වචනතො, භොජනසාලාදීනම්පි අත්ථාය ඉමිනා කතත්තා සඞ්කරා ජාතා. යථා – ද්වෙ තයො ‘‘එකතො වසිස්සාමා’’ති කරොන්ති, රක්ඛති තාවාති එත්ථ විය. ‘‘ඉදං ඨානං වාසාගාරං භවිස්සති, ඉදං උපොසථාගාර’’න්ති විභජිත්වා කතෙපි ආපත්ති එව. ද්වීසු මහාපච්චරිවාදො බලවා, තස්මා ‘‘පච්ඡා වුත්තො’’තිආදිනා අතීව පපඤ්චිතං. කිං තෙන. ‘‘අත්තනා විප්පකතං අත්තනා ච පරෙහි ච පරියොසාපෙතී’’තිආදිනා නයෙන අපරානිපි චතුක්කානි යථාසම්භවං යොජෙත්වා දස්සෙතබ්බානි, ලෙණාදීසු කිඤ්චාපි සඞ්ඝාදිසෙසෙන අනාපත්ති, අකතවිඤ්ඤත්තියා සති තප්පච්චයා ආපත්ති එව.

කුටිකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. විහාරකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

366. සත්තමෙ වා-සද්දො අවධාරණත්ථොති වෙදිතබ්බො.

විහාරකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. පඨමදුට්ඨදොසසික්ඛාපදවණ්ණනා

380. සාවකෙන පත්තබ්බන්ති පකතිසාවකං සන්ධාය වුත්තං, න අග්ගසාවකං. යථූපනිස්සයයථාපුග්ගලවසෙන ‘‘තිස්සො විජ්ජා’’තිආදි වුත්තං. කෙනචි සාවකෙන තිස්සො විජ්ජා, කෙනචි චතස්සො පටිසම්භිදා, කෙනචි ඡ අභිඤ්ඤා, කෙනචි කෙවලො නවලොකුත්තරධම්මොති එවං විසුං විසුං යථාසම්භවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

382. ‘‘යෙ තෙ භික්ඛූ සුත්තන්තිකා’’තිආදිවචනතො ධරමානෙපි භගවති පිටකත්තයපරිච්ඡෙදො අත්ථීති සිද්ධං. ධම්මකථිකාති ආභිධම්මිකා රතියා අච්ඡිස්සන්තීතිආදි ආයස්මතො දබ්බස්ස නෙසං තිරච්ඡානකථාය රතිනියොජනං විය දිස්සති, න තථා දට්ඨබ්බං. සුත්තන්තිකාදිසංසග්ගතො තෙසං සුත්තන්තිකාදීනං ඵාසුවිහාරන්තරායං, තෙසම්පි තිරච්ඡානකථාරතියා අභාවෙන අනභිරතිවාසං, තතො නෙසං සාමඤ්ඤා චාවනඤ්ච පරිවජ්ජන්තො එවං චින්තෙසීති දට්ඨබ්බං. ‘‘නිම්මිතානං ධම්මතාති සාවකෙහි නිම්මිතානංයෙව, න බුද්ධෙහී’’ති වදන්ති. ‘‘සාධකතමං කරණ’’න්ති එවං වුත්තෙ කරණත්ථෙයෙව තතියාවිභත්තීති අත්ථො.

383-4. යන්ති යෙන. ‘‘කත්තාති කත්තා, න කත්තා’’ති ලිඛිතං. ‘‘භරියං විය මං අජ්ඣාචරතී’’ති වදන්තියා බලවතී චොදනා. තෙන හීති එත්ථ යථා ඡුපනමත්තෙ විප්පටිසාරීවත්ථුස්මිං කායසංසග්ගරාගසම්භවා අපුච්ඡිත්වා එව සඞ්ඝාදිසෙසං පඤ්ඤාපෙසි, තථෙව පුබ්බෙවස්සා දුස්සීලභාවං ඤත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යදි තාව භූතාය පටිඤ්ඤාය නාසිතා, ථෙරො කාරකො හොති. අථ අභූතාය, භගවතා ‘‘නාසෙථා’’ති න වත්තබ්බං, වුත්තඤ්ච, තස්මා වුත්තං ‘‘යදි තාව පටිඤ්ඤාය නාසිතා, ථෙරො කාරකො හොතී’’ති.

අථ අප්පටිඤ්ඤායාති ‘‘අය්‍යෙනම්හි දූසිතා’’ති ඉමං පටිඤ්ඤං විනා එව තස්සා පකතිදුස්සීලභාවං සන්ධාය නාසිතා, ථෙරො අකාරකො හොති. අභයගිරිවාසිනොපි අත්තනො සුත්තං වත්වා ‘‘තුම්හාකං වාදෙ ථෙරො කාරකො’’ති වදන්ති, කස්මා? දුක්කටං මුසාවාදපච්චයා ලිඞ්ගනාසනාය අනාසෙතබ්බත්තා. පාරාජිකස්සෙව හි ලිඞ්ගනාසනාය නාසෙතබ්බා. ‘‘නාසෙථා’’ති ච වුත්තත්තා පාරාජිකාව ජාතා, සා කිං සන්ධාය, තතො ථෙරො කාරකො ආපජ්ජති. ‘‘සකාය පටිඤ්ඤාය නාසෙථා’’ති වුත්තෙ පන අපාරාජිකාපි අත්තනො වචනෙන නාසෙතබ්බා ජාතාති අධිප්පායො. මහාවිහාරවාසිනොපි අත්තනො සුත්තං වත්වා ‘‘තුම්හාකං වාදෙ ථෙරො කාරකො’’ති ච වදන්ති. කස්මා? ‘‘සකාය පටිඤ්ඤාය නාසෙථා’’ති හි වුත්තෙ පටිඤ්ඤාය භූතතා ආපජ්ජති ‘‘නාසෙථා’’ති වචනතො. භූතායෙව හි පටිඤ්ඤාය නාසෙතබ්බා හොති, නාභූතායාති අධිප්පායො. පුරිමනයෙති දුක්කටවාදෙ. පුරිමො යුත්තිවසෙන පවත්තො, පච්ඡිමො පාළිවචනවසෙන පවත්තොති වෙදිතබ්බො.

385-6. පීතිසුඛෙහීති එත්ථ ‘‘සුඛෙනා’’ති වත්තබ්බෙ පීතිග්ගහණං තතියජ්ඣානසුඛං, කායිකඤ්ච අපනෙතුං සම්පයුත්තපීතියා වුත්තං. සචෙ චුදිතකවසෙන කතං අමූලකං නාම, ‘‘අනජ්ඣාපන්නං අකත’’න්ති වදෙය්‍ය, ඉමෙ කරිස්සන්ති, තස්මා ‘‘තාදිසං දිට්ඨසඤ්ඤී හුත්වා චොදෙතී’’ති පාඨො. ‘‘එතෙන නයෙන සුතමුතපරිසඞ්කිතානිපි විත්ථාරතො වෙදිතබ්බානී’’ති පාඨො. ‘‘චතුන්නං අඤ්ඤතරෙනා’’ති පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ එව ආගතෙ ගහෙත්වා වුත්තං, ඉතරෙසං අඤ්ඤතරෙනාපි අනුද්ධංසෙන්තස්ස සඞ්ඝාදිසෙසොවාති නො තක්කොති ආචරියො. භික්ඛුභාවා හි චාවනසමත්ථතො. ‘‘සමීපෙ ඨත්වා’’ති වචනතො පරම්මුඛා චොදෙන්තස්ස, චොදාපෙන්තස්ස වා සීසං න එති. දිට්ඨඤ්චෙ සුතෙන පරිසඞ්කිතෙන චොදෙති චොදාපෙති, සුතපරිසඞ්කිතං වා දිට්ඨාදීහි චොදිතෙ වා චොදාපිතෙ වා සීසං එති එව අමූලකෙන චොදිතත්තා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘දිට්ඨස්ස හොති පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපජ්ජන්තො, තඤ්චෙ චොදෙති ‘සුතො මයා…පෙ… සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති (පාරා. 387). ‘‘අසුද්ධො හොති පුග්ගලො අඤ්ඤතරං පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නො, තඤ්චෙ අසුද්ධදිට්ඨි සමානො අනොකාසං කාරාපෙත්වා චාවනාධිප්පායො වදෙති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. ඔකාසං කාරාපෙත්වා චාවනාධිප්පායො වදෙති, අනාපත්තී’’ති (පාරා. 389) ඉමිනා න-සමෙන්තං විය ඛායති, කථං? දිට්ඨස්ස හොති පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපජ්ජන්තො නාම අසුද්ධො පුග්ගලො හොති, ‘‘අඤ්ඤතරස්මිං අසුද්ධදිට්ඨි සමානො තඤ්චෙ චොදෙති ‘සුතො මයා පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නොසී’ති, ආපත්ති වාචාය වාචාය සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති වචනතො පුරිමනයෙනාපත්ති. ‘‘චාවනාධිප්පායො වදෙති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වචනතො පච්ඡිමනයෙන සඞ්ඝාදිසෙසෙන ආපත්තීති ද්වෙ පාළිනයා අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධා විය දිස්සන්ති, න ච විරුද්ධං බුද්ධා කථයන්ති, තස්මා එත්ථ යුත්ති පරියෙසිතබ්බා. අට්ඨකථාචරියා තාවාහු ‘‘සමූලකෙන වා සඤ්ඤාසමූලකෙන වා චොදෙන්තස්ස අනාපත්ති, අමූලකෙන වා පන සඤ්ඤාඅමූලකෙන වා චොදෙන්තස්ස ආපත්තී’’ති. තස්සත්ථො – දස්සනසවනපරිසඞ්කනමූලෙන සමූලකෙන වා තදභාවෙන අමූලකෙනාපි සඤ්ඤාසමූලකෙන වා චොදෙන්තස්ස අනාපත්ති, දස්සනාදිමූලාභාවෙන අමූලකෙන වා තබ්භාවෙන සමූලකෙනාපි සඤ්ඤාඅමූලකෙන වා චොදෙන්තස්ස ආපත්ති, තස්මා දිට්ඨස්ස හොති.

පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපජ්ජන්තොතිආදිම්හි දස්සනමූලෙන සමූලකෙනාපි ‘‘සුතො මයා’’ති වචනතො සඤ්ඤාඅමූලකෙන වා චොදෙති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස. තදත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං ‘‘දිට්ඨෙ වෙමතිකො’’තිආදි වාරා වුත්තාති වෙදිතබ්බා.

අසුද්ධො හොති පුග්ගලොභිආදිම්හි පන සමූලකෙන, සඤ්ඤාසමූලකෙන වා චොදිතත්තා අනාපත්තීති. එවමෙවං පන තදත්ථදීපනත්ථං තෙ වාරා වුත්තා. තත්ථ හි ‘‘අදිට්ඨස්ස හොතී’’තිආදිවාරා අමූලකෙන චොදෙන්තස්ස ආපත්ති හොතීති දස්සනත්ථං වුත්තා. ‘‘දිට්ඨෙ වෙමතිකො’’තිආදිනා සඤ්ඤාඅමූලකෙන චොදෙන්තස්ස ආපත්ති හොතීති දස්සනත්ථං වුත්තා. අඤ්ඤථා ‘‘දිට්ඨස්ස හොති, දිට්ඨෙ වෙමතිකො’’තිආදිවාරා නිබ්බිසෙසා භවෙය්‍යුං. ඉදං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානං-යථා අසුද්ධං පුග්ගලං අනොකාසං කාරාපෙත්වා චොදෙන්තස්ස දුක්කටං, අක්කොසාධිප්පායස්ස ච ඔමසවාදෙන දුක්කටස්ස, තථා අසුද්ධදිට්ඨිකොපි අසුද්ධං අසුද්ධදිට්ඨි අමූලකෙන චොදෙති, ආපත්ති. සමූලකෙන වා චොදෙති, අනාපත්තීති තං සන්නිට්ඨානං යථා ‘‘අනාපත්ති සුද්ධෙ අසුද්ධදිට්ඨිස්ස අසුද්ධෙ අසුද්ධදිට්ඨිස්සා’’ති ඉමිනා සංසන්දති, තථා ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤථා යුත්ති පරියෙසිතබ්බා.

සීලසම්පන්නොති එත්ථ ‘‘දුස්සීලස්ස වචනං අප්පමාණං. භික්ඛුනී හි භික්ඛුම්හි අනිස්සරා, තස්මා උක්කට්ඨනයෙ විධිං සන්ධාය ථෙරෙන වුත්තං. දුතියත්ථෙරෙන භික්ඛුනී අජානිත්වාපි චොදෙති, සික්ඛමානාදයො වා චොදෙන්ති, තෙසං සුත්වා භික්ඛූ එව විචාරෙත්වා තස්ස පටිඤ්ඤාය කාරෙන්ති. කො එත්ථ දොසොති ඉදං සන්ධාය වුත්තං. තතියෙන තිත්ථියානං වචනං සුත්වාපි භික්ඛූ එව විචාරෙන්ති, තස්මා න කොචි න ලභතීති එවං සබ්බං සමෙතීති අපරෙ’’ති වුත්තං. තිංසානි තිංසවන්තානි. අනුයොගොති පටිවචනං. එහිතීති ආගමිස්සති. දිට්ඨසන්තානෙනාති දිට්ඨනයෙන, දිට්ඨවිධානෙනාති අධිප්පායො. පතිට්ඨායාති පතිට්ඨං ලභිත්වා. ඨානෙති ලජ්ජිට්ඨානෙ.

ගාහන්ති ‘‘අහං චොදෙස්සාමී’’ති අත්තාදානග්ගහණං. චෙතනාති අත්තාදානග්ගහණචෙතනා. වොහාරොති ඉතො, එත්තො ච ඤත්වා පකාසනං. පණ්ණත්තීති නාමපඤ්ඤත්ති. යා වචීඝොසාරම්මණස්ස සොතද්වාරප්පවත්තවිඤ්ඤාණසන්තානස්ස අනන්තරං උප්පන්නෙන උපලද්ධපුබ්බසඞ්කෙතෙන මනොද්වාරවිඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤායති, යස්සා විඤ්ඤාතත්තා තදත්ථො පරමත්ථො වා අපරමත්ථො වා තතියවාරං උප්පන්නෙන මනොවිඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤායතීති නාමාදීහි ඡහි බ්‍යඤ්ජනෙහි පාළියා පකාසිතා, සා ‘‘විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’තිආදිනා ඡධා ආචරියෙහි දස්සිතා. තබ්භාගියභාවො අතබ්භාගියභාවො ච නිප්ඵන්නධම්මස්සෙව යුජ්ජති, න පඤ්ඤත්තියා අධිකරණීයවත්ථුත්තා, අධිකරණෙ පවත්තත්තා ච අධිකරණො මඤ්චට්ඨෙ මඤ්චොපචාරො වියාති ච. ‘‘පරියායෙනාති අමූලකා නාමපඤ්ඤත්ති නත්ථි. පරියායමත්තං, සභාවතො නත්ථි. අභිධානමත්තමෙව, අභිධෙය්‍යං නත්ථී’’ති ච ලිඛිතං. ඉධෙවාති ඉමස්මිං එව සික්ඛාපදෙ. න සබ්බත්ථාති විවාදාධිකරණාදීසු. කස්මා? න හීතිආදි. විවාදාධිකරණාදීනමත්ථිතා විය අමූලකං අධිකරණං නත්ථීති. පුබ්බෙ වුත්තසමථෙහීති ‘‘යං අධිකිච්ච සමථා වත්තන්තී’’ති වුත්තසමථෙහීති අධිප්පායො. අපිච සභාවතො නත්ථීති අප්පටිලද්ධසභාවත්තා වුත්තං. අනුප්පන්නං විය විඤ්ඤාණාදි. න හි විවාදාදීනං පණ්ණත්ති අධිකරණට්ඨොති පණ්ණත්තිං අධිකිච්ච සමථා න පවත්තන්ති, තස්මා න තස්සා අධිකරණීයතාති න විවාදාදීනං පණ්ණත්ති අධිකරණට්ඨොති අධිප්පායො. හොති චෙත්ථ –

‘‘පාරාජිකාපත්ති අමූලිකා චෙ,

පණ්ණත්තිමත්තා ඵලමග්ගධම්මා;

චතුත්ථපාරාජිකවත්ථුභූතා,

පණ්ණත්තිමත්තාව සියුං තථෙව.

‘‘තතො ද්විධා මග්ගඵලාදිධම්මා,

සියුං තථාතීතමනාගතඤ්ච;

පණ්ණත්තිඡක්කං න සියා තතො වා,

පරියායතො සම්මුතිවාදමාහා’’ති.

අනුවදන්තීති අක්කොසන්ති. කිච්චයතාති කරණීයතා. තං කතමන්ති චෙ? අපලොකනකම්මන්තිආදි. කිච්චන්ති විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකචිත්තං කිර අධිප්පෙතං.

387. සුතාදීනං අභාවෙන අමූලකත්තන්ති එත්ථ යො දිස්වාපි ‘‘දිට්ඨොසි මයා’’ති වත්තුං අසක්කොන්තො අත්තනො දිට්ඨනියාමෙනෙව ‘‘සුතොසි මයා’’ති වදති. තස්ස තස්මිං අසුද්ධදිට්ඨිත්තා ආපත්ති, ඉධ පන යො පුබ්බෙ සුත්වා අනාපත්ති, පච්ඡා තං විස්සරිත්වා සුද්ධදිට්ඨි එව සමානො වදති, තං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘එස නයො සබ්බත්ථාති අපරෙ’’ති වුත්තං. ජෙට්ඨබ්බතිකො කාකෙකප්පටිවත්තා. යදග්ගෙනාති යාවතා, යදා වා. නො කප්පෙතීතිආදි වෙමතිකාභාවදීපනත්ථමෙව වුත්තන්ති දස්සෙති. තෙන වෙමතිකොව නස්සරති සම්මුට්ඨො නාමාති ආපජ්ජති, තං න යුත්තං තදනන්තරභාවතො, තස්මා දුතියත්ථෙරවාදො පච්ඡා වුත්තො.

389. සබ්බත්ථාති සබ්බඅට්ඨකථාසු. ඔකාසකම්මන්ති ඔකාසකරණං. ‘‘ඔකාසෙන කම්මං ඔකාසකම්ම’’න්ති ලිඛිතං. අසූරියං පස්සති කඤ්ඤාති එත්ථ යථා කඤ්ඤා සූරියං න පස්සතීති භවති, එවං ‘‘අනොකාසං කාරෙත්වා’’ති වුත්තෙ ඔකාසං න කාරෙත්වාති හොති.

පඨමදුට්ඨදොසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. දුතියදුට්ඨදොසසික්ඛාපදවණ්ණනා

391. වෙළුවනෙයෙවාති ඉදං තෙහි වුත්තවෙලං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘පුබ්බෙ මයං ආවුසො සුතෙන අවොචුම්හා’’ති ‘‘අම්හෙහි සා උස්සාහිතා කුපිතෙහි අනත්තමනෙහී’’තිආදිවචනං සන්ධාය වුත්තං, අඤ්ඤභාගස්ස ඉදන්ති මනුස්සභික්ඛුභාවතො අඤ්ඤභාගස්ස තිරච්ඡානඡගලකභාගස්ස ඉදං ඡගලකජාතං අධිකරණං. අඤ්ඤභාගො වා අස්ස අත්ථීති සො තිරච්ඡානඡගලකභාවසඞ්ඛාතො අඤ්ඤභාගො අස්ස ඡගලකස්ස අත්ථීති ස්වායං ඡගලකො අඤ්ඤභාගියං අධිකරණං නාම.

තත්ථ පටිමාය සරීරං, සිලාපුත්තකස්ස සරීරන්ති නිදස්සනං, පඨමං පනෙත්ථ නිබ්බචනං ජාතිපදත්ථොතිවාදීනං මතෙන වුත්තං. සා හි සාමිභාවෙන, නිච්චභාවෙන ච පධානත්තා සත්තිසභාවෙ ඨිතා. තබ්බිපරීතකත්තා බ්‍යත්තාකති ජාතියො තු පදත්ථො ඉති ඉමස්ස සුත්තස්ස වසෙන දුතියං නිබ්බචනං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. නාමකරණසඤ්ඤාය ආධාරොති එත්ථ නාමමෙව නාමකරණං. නාමං කරොන්තානං සඤ්ඤා නාමකරණසඤ්ඤා, තස්සා. මනුස්සජාතිකො ඡගලකජාතිආධාරො නාම. න හි තං නාමං කච්ඡපලොමං විය අනාධාරන්ති අධිප්පායො. තං පන ඡගලකස්ස දබ්බොති දින්නනාමං ‘‘දෙසො’’ති වුච්චති. තස්මා ථෙරං අමූලකෙනාතිආදිනා අඤ්ඤම්පි වත්ථුං ථෙරස්ස ලිස්සති සිලිස්සති වොහාරමත්තෙනෙව, න අත්ථතො, ඊසකං අල්ලීයතීති ලෙසොති අධිප්පායො. යස්මා දෙසලෙසා අත්ථතො නින්නානාකරණා, තස්මා ‘‘කඤ්චිදෙසං ලෙසමත්තං උපාදායා’’ති උද්ධරිත්වා ‘‘දස ලෙසා ජාතිලෙසො’’තිආදි වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යථා නිදානෙ, එවං සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියම්පි මාතිකායම්පි අයමෙවත්ථො. යස්මා අඤ්ඤභාගියස්ස අධිකරණස්සාති ඡගලකස්ස. කඤ්චිදෙසං ලෙසමත්තං උපාදායාති දබ්බොති නාමං උපාදායාති අයමත්ථො අට්ඨුප්පත්තිවසෙනෙව ආවිභූතො, තස්මා න විභත්තො. කිඤ්ච භිය්‍යො අනියමත්තා. න හි මෙත්තියභූමජකානං විය සබ්බෙසම්පි ඡගලකමෙව අඤ්ඤභාගියං අධිකරණං හොති. අඤ්ඤං ගොමහිං සාදිකම්පි හොති, න ච මෙත්තියභූමජකා විය සබ්බෙපි නාමලෙසමත්තමෙව උපාදියන්ති. අඤ්ඤම්පි ජාතිලෙසාදිං උපාදියන්ති, තස්මා අනියමත්තා ච යථාවුත්තනයෙන න විභත්තං. කිඤ්ච භිය්‍යො තථා වුත්තෙ ඡගලකස්සෙව අඤ්ඤභාගියතා සම්භවති, න අඤ්ඤස්ස, යෙන සොව දස්සිතො. ලෙසො ච නාම ලෙසොව, න ජාතිආදි, යෙන සොව දස්සිතොති එවං මිච්ඡාගාහප්පසඞ්ගතො ච තථා න විභත්තො.

393. අඤ්ඤභාගියස්සාති චුදිතකතො අඤ්ඤස්ස. අධිකරණස්සාති මනුස්සස්ස වා අමනුස්සස්ස වා තිරච්ඡානගතස්ස වාති එවං වත්තබ්බං. එවඤ්හි වුත්තෙ මනුස්සාදීනංයෙව ජාතිලෙසාදයො වුත්තා හොන්ති, අඤ්ඤථා චතුන්නං අධිකරණානං තෙ ආපජ්ජන්ති ‘‘අධිකරණස්ස කඤ්චි දෙසං ලෙසමත්ත’’න්ති සාමිවචනං පුබ්බඞ්ගමං උද්දිට්ඨත්තාති චෙ? න, නාමස්ස විය ජාතිආදීනං මනුස්සාදීනං ආධාරභාවනියමසම්භවතො, අධිකරණභාවානියමතොති වුත්තං හොති. නියමෙ ච සති ජාතියා ආධාරො ජාති, ලිඞ්ගස්ස ච ලිඞ්ගං, ආපත්තියා ච ආපන්නො ආධාරො, විරුද්ධානම්පි අසමාදින්නානම්පි පත්තචීවරානං සාමිකො ආධාරො, යෙන අධිකරණසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡෙය්‍යාති ආපජ්ජතීති අධිකරණස්සාති පදං අභාජෙතබ්බමෙව භවෙය්‍යාති න උද්ධරිතබ්බං සියා, උද්ධරිතබ්බං. තස්මා ‘‘අධිකරණන්ති වචනසාමඤ්ඤතො’’තිආදි සබ්බං වත්තබ්බං. අපාකටා ඉතො අඤ්ඤත්‍ර දස්සිතට්ඨානාභාවතො. ජානිතබ්බා ච විනයධරෙහි යස්මා අඤ්ඤථා පරිවාරෙ ‘‘විවාදාධිකරණං චතුන්නං අධිකරණානං විවාදාධිකරණං භජතී’’තිආදිනා නයෙන අනාගතට්ඨානෙ ‘‘කස්මා’’ති වුත්තෙ කාරණං න පඤ්ඤායෙය්‍ය, තස්මා තෙසං තබ්භාගියතා ච අඤ්ඤභාගියතා ච ජානිතබ්බා විනයධරෙහි. තාසු හි විඤ්ඤාතාසු විවාදාධිකරණං විවාදාධිකරණං භජති. කස්මා? තබ්භාගියත්තා. ඉතරං න භජති අඤ්ඤභාගියත්තාති සුඛකාරණතො පඤ්ඤායන්ති, තස්මා වචනසාමඤ්ඤතො ලද්ධං අධිකරණං නිස්සායාතිආදි. තත්ථ යස්මා ආපත්තඤ්ඤභාගියං මහාවිසයං, ඉතරෙහි අසදිසනිද්දෙසඤ්ච, තස්මා තං අධිකරණපරියාපන්නම්පි සමානං විසුං වුත්තං ‘‘ආපත්තඤ්ඤභාගියං වා හොතී’’ති. අධිකරණපරියාපන්නත්තා ච ‘‘අධිකරණඤ්ඤභාගියං වා’’ති එත්ථ වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථාපි මහාවිසයත්තා, මාතිකායං ආගතත්තා ච පඨමං අඤ්ඤභාගියතා වුත්තා, පච්ඡා තබ්භාගියතාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ යස්මා අධිකරණඤ්ඤභාගියවචනෙන අත්ථාපත්තිනයෙන සිද්ධං. අධිකරණං තබ්භාගියං, තස්මා ‘‘අධිකරණං තබ්භාගියං හොතී’’ති එවං උද්දෙසං අකත්වා ‘‘කථං අධිකරණං අධිකරණස්ස තබ්භාගියං හොතී’’ති පුච්ඡාපුබ්බඞ්ගමනිද්දෙසො කතො. තත්ථාපි ආපත්තාධිකරණස්ස අඤ්ඤභාගියතා කිඤ්චාපි පාරාජිකෙන අනුද්ධංසිභාධිකාරත්තා පාරාජිකානංයෙව වසෙන වුත්තා, අථ ඛො සෙසාපත්තික්ඛන්ධවසෙනාපි වෙදිතබ්බා. යා ච සා චොදනා ‘‘අසුකො නාම භික්ඛු සඞ්ඝාදිසෙසං අජ්ඣාපජ්ජන්තො දිට්ඨො හොතී’’තිආදිකා, තත්ථ ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසෙ ථුල්ලච්චයදිට්ඨි හොති, දුබ්භාසිතෙ සඞ්ඝාදිසෙසදිට්ඨි හොතී’’ති එවමාදිකා විනයෙ අපකතඤ්ඤුතාය, තංතංවත්ථුසරික්ඛතාය වා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. සබ්බත්ථාපි ‘‘පාරාජිකදිට්ඨි හොතී’’ති න වුත්තං. තථාසඤ්ඤිනො අනාපත්තිතො. ‘‘තබ්භාගියවිචාරණාය’’න්ති තබ්භාගියපදනිද්දෙසෙ අඤ්ඤභාගියතායපි නිද්දිට්ඨත්තා වුත්තං.

වත්ථුසභාගතායාති අනුවාදවත්ථුසභාගතායාති අත්ථො. අඤ්ඤථා ‘‘චතස්සො විපත්තියො’’ති වචනං විරුජ්ඣෙය්‍ය. සභාවසරික්ඛාසරික්ඛතො චාති සභාවෙන සදිසාසදිසතො. තත්ථ ඣානාදිවත්ථුවිසභාගතායපි සභාවසරික්ඛතාය උත්තරිමනුස්සධම්මපාරාජිකාපත්ති තස්සෙව තබ්භාගියාව හොති. තථා වත්ථුවසෙන අනුවාදාධිකරණං, කිච්චාධිකරණඤ්ච පාටෙක්කං චතුබ්බිධම්පි වුත්තඤ්ඤභාගියං න ජාතං, තස්මා තදඤ්ඤභාගියතාය විදිතාය තබ්භාගියතා පාරියෙසයුත්තියා අවුත්තාපි සිජ්ඣතීති කත්වා ‘‘අඤ්ඤභාගියමෙව පඨමං නිද්දිට්ඨ’’න්තිපි වත්තුං යුජ්ජති. එකංසෙන තබ්භාගියං න හොතීති සරික්ඛවසෙන අරහත්තං ආපත්ති අනාපත්තීති විවාදසබ්භාවතො අබ්‍යාකතභාවෙන විවාදාධිකරණස්සපි අඤ්ඤභාගියං සියා, පාළියං ආපත්තාධිකරණස්ස වුත්තත්තා එවං වුත්තං, ආදිතො පට්ඨායාති ‘‘අඤ්ඤභාගියස්ස අධිකරණස්සා’’ති ඉතො පට්ඨාය. ‘‘මෙථුනරාගෙන මනුස්සවිග්ගහො දොසෙනාතිආදිනා සරික්ඛතො චා’’ති ලිඛිතං. තං වත්ථුවිසභාගතාය එව සිද්ධං. අයං පන වත්ථුසභාගතායපි සති ආපත්තිසභාගතා සරික්ඛතොති නො තක්කොති ච, එකස්මිම්පි හි වත්ථුස්මිං ආපත්තිභෙදො හොතීති ආචරියො. පරතො වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො.

‘‘කිච්චමෙව කිච්චාධිකරණ’’න්ති වුත්තත්තා සඞ්ඝකම්මානමෙතං අධිවචනං. කම්මලක්ඛණන්ති කම්මානං සභාවං. තං නිස්සායාති පුබ්බෙව හි සංවිධාය සඞ්ඝො කම්මං කරොති. අථ වා පුරිමං පුරිමන්ති පරිවාසඋක්ඛෙපනියාදීනි සඞ්ඝකම්මානි නිස්සාය අබ්භානඔසාරණාදි උප්පන්නන්ති කත්වා වුත්තං. තස්මා කිඤ්චාපි සඞ්ඝකම්මමෙව කිච්චාධිකරණං, තථාපි සෙසවිසෙසො ලබ්භතීති දස්සෙති.

394. අත්ථතො එකං, තස්මා දෙසස්ස අත්ථමවත්වා ‘‘ලෙසො’’තිආදි වුත්තං කිර.

395. සවත්ථුකං කත්වාති පුග්ගලස්ස උපරි ආරොපෙත්වා ඛත්තියාදිභාවෙන එකජාතිකොපි දීඝරස්සකාළකොදාතාදීනං දිට්ඨසුතපරිසඞ්කිතානං වසෙන අඤ්ඤභාගියතා, දීඝං ඛත්තියං අජ්ඣාචරන්තං දිස්වා රස්සාදිඛත්තියපඤ්ඤත්තියා ආධාරභාවතො ජාතිලෙසෙන චොදෙති, එකං වා ඛත්තියං අජ්ඣාචරන්තං දිස්වා තතො විසිට්ඨඤ්ඤභාගභූතං ඛත්තියං ජාතිලෙසං ගහෙත්වා ‘‘ඛත්තියො දිට්ඨො ත්වං ඛත්තියොසී’’ති චොදෙති දිට්ඨාදිඅඤ්ඤභාගෙන. එත්ථ ච ‘‘දීඝාදයො, දිට්ඨාදයො ච ජාතිනාමාදීනං වත්ථුභූතත්තා අධිකරණ’’න්ති ලිඛිතං. තං ‘‘අධිකරණභාවානියමතො’’ති වුත්තදොසං නාතික්කමති, අට්ඨකථායං ‘‘ඛත්තියජාතිපඤ්ඤත්තියා ආධාරවසෙන අධිකරණතා ච වෙදිතබ්බා’’ති වුත්තං. තම්පි නාමගොත්තතො අඤ්ඤිස්සා නාමගොත්තපඤ්ඤත්තියා නාම කස්සචි අභාවතො න සබ්බසාධාරණං, තස්මා ‘‘අධිකරණස්සා’’ති පදුද්ධාරණං අධිකරණචතුක්කදස්සනත්ථං, තං සමානවචනදස්සනත්ථන්ති නො තක්කොති. තත්ථ දීඝාදිනො වා දිට්ඨාදිනො වාති එත්ථ දීඝාදිතා, දිට්ඨාදිතා ච අඤ්ඤභාගො, යො චුදිතකො ඉතරස්ස විසෙසො යතො අඤ්ඤොති වුච්චති.

399. ලහුකං ආපත්තින්ති පාරාජිකතො ලහුකාපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසාදි. තෙනෙව අන්තෙ තං දස්සෙන්තෙන ‘‘භික්ඛු සඞ්ඝාදිසෙසං අජ්ඣාපජ්ජන්තො දිට්ඨො හොතී’’තිආදි වුත්තං. ආපත්තිලෙසොපි කිමත්ථං ජාතිලෙසාදයො විය න විත්ථාරිතොති චෙ? තථා අසම්භවතොති වෙදිතබ්බං.

400. සාටකපත්තො සරීරට්ඨපත්තො. ආපත්තියාති පාරාජිකාපත්තියා අඤ්ඤභාගියං සඞ්ඝාදිසෙසාදි, අධිකරණඤ්ච ආපත්තිපඤ්ඤත්තියා. ‘‘ලෙසො නාම ආපත්තිභාගො’’ති වුත්තත්තා ආපත්තිභාවලෙසො වුත්තොති වෙදිතබ්බො, තස්මා පාරාජිකාපත්තිතො අඤ්ඤභාගියස්ස ආපත්තිපඤ්ඤත්තියා ආධාරණට්ඨෙන ‘‘අධිකරණ’’න්ති සඞ්ඛ්‍යං ගතස්ස සඞ්ඝාදිසෙසාදිනො ආපත්තිනිකායස්ස ආපත්තිභාවලෙසං ගහෙත්වා චොදනා ආපත්තිලෙසචොදනාති වෙදිතබ්බා.

408. අනාපත්ති තථාසඤ්ඤී චොදෙති වා චොදාපෙති වාති ආපත්තඤ්ඤභාගියචොදනායමෙව, න අඤ්ඤත්ථ. එත්තාවතා පඨමදුට්ඨදොසෙ වුත්තවිචරණාය සංසන්දිතං හොති, තං ඉධ කථං පඤ්ඤායතීති චෙ? කඞ්ඛාවිතරණියා වචනතො. වුත්තඤ්හි ‘‘තත්ථ ඉධ ච ආපත්තඤ්ඤභාගියචොදනාය තථාසඤ්ඤිනොපි අනාපත්තී’’ති.

අඤ්ඤාභාගියසික්ඛං යො, නෙව සික්ඛති යුත්තිතො. ගච්ඡෙ විනයවිඤ්ඤූහි, අඤ්ඤභාගියතඤ්ච

සොති.

දුතියදුට්ඨදොසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. පඨමසඞ්ඝභෙදසික්ඛාපදවණ්ණනා

409. ‘‘වජ්ජං න ඵුසෙය්‍යා’’ති ච පාඨො.

410. තෙසං අනුරූපාජානනතො අසබ්බඤ්ඤූ අස්ස. ‘‘න, භික්ඛවෙ, අසෙනාසනිකෙන වස්සං උපගන්තබ්බ’’න්ති (මහාව. 204) වුත්තත්තා පටික්ඛිත්තමෙව. තිකොටිපරිසුද්ධන්ති පරස්ස පාපපසඞ්ගනිවාරණත්ථං වුත්තං, න පටිච්චකම්මනිවාරණත්ථං කොටීහීති ආකාරෙහි. පරිසුද්ධන්ති විමුත්තං. දසහි ලෙසෙහි උද්දිස්ස කතං සමණා පරිභුඤ්ජන්ති, අස්සමණා ඉමෙති සාසනස්ස ගරහභාවො ආගච්ඡෙය්‍ය, ගරහපච්චයා ලොකො වා අපුඤ්ඤං අරියූපවාදං පසවෙය්‍ය, තෙහි විමුත්තන්ති අත්ථො. වාගුරන්ති මිගජාලං. අත්තනො අත්ථාය වාතිආදිනා පරෙසං අත්ථාය කතෙ කප්පියභාවං දස්සෙත්වා භික්ඛූනඤ්ච අඤ්ඤෙසඤ්ච අත්ථාය කතෙ තං දස්සෙතුං ‘‘මතානං පෙතකිච්චත්ථායා’’තිආදිමාහ.

යං යං හීතිආදි තස්ස කාරණස්ස දස්සනත්ථං වුත්තං. පුන පඤ්චන්නං සහධම්මිකානං අත්ථාය කතං න කප්පතීති වුත්තන්ති කිර ධම්මසිරිත්ථෙරො. ගණ්ඨිපදෙ ‘‘භික්ඛූනමෙව සුද්ධානං අත්ථාය කතං න වට්ටතී’’ති ලිඛිතං. අපරෙහි පන ‘‘මතානං පෙතකිච්චත්ථායාතිආදිනා වුත්තෙපි කප්පති, භික්ඛූනංයෙව අත්ථායාති ඉමිනා ‘භික්ඛූනම්පි දත්වා මයං භුඤ්ජිස්සාමා’ති කතම්පි වුත්තං. පුන ‘පඤ්චසු එකං උද්දිස්සකතං ඉතරෙසං න කප්පතී’ති දස්සනත්ථං ‘පඤ්චසු හි සහධම්මිකෙසූතිආදි වුත්ත’න්ති වදන්තී’’ති වුත්තං. අඤ්ඤතරස්මිං පන ගණ්ඨිපදෙ ‘‘අම්හාකන්ති ච රාජයුත්තාදීනන්ති ච වුත්තෙ වට්ටතීති වත්වා ‘තුම්හාක’න්ති අවත්වා ‘පෙතකිච්චත්ථායාති වුත්තෙපි වට්ටතී’ති ච දස්සෙත්වා සබ්බත්ථ වුත්තානං, ආදිසද්දෙන සඞ්ගහිතානඤ්ච ලක්ඛණං ඨපෙන්තෙන ‘භික්ඛූනංයෙවා’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘භික්ඛූනං උද්දිට්ඨෙ එවාති අධිප්පායෙනා’ති වුත්තං. න ‘තුම්හාකං, අම්හාකඤ්චාති වුත්තෙ අනාපත්තී’ති දස්සනත්ථං. කස්මා? මිස්සකවාරස්ස අභාවා. ලක්ඛණං නාම වුත්තානං, වුත්තසදිසානඤ්ච හොති. ‘සචෙ පෙතකිච්චත්ථායාති වුත්තට්ඨානෙ භික්ඛූනං භොජනං සන්ධාය කරොන්තී’ති වදන්ති මහාඅට්ඨකථායඤ්ච ‘තස්මිං වාරෙ ච න තුම්හාකන්ති වුත්තෙ වට්ටතී’ති වුත්තත්තා. තෙනෙව ඉධාපි ‘පෙතකිච්චත්ථාය, මඞ්ගලාදීනං වා අත්ථාය කතෙපි එසෙව නයො’ති පුබ්බෙ වුත්තත්ථවසෙන වුත්තං. ‘අවධාරණත්ථෙන මිස්සකෙ වට්ටතී’ති චෙ? ‘කප්පියමංසස්ස හි පටිග්ගහණෙ ආපත්ති නත්ථී’ති වචනෙන අකප්පියපටිග්ගහණෙ ආපත්තීති ආපන්නං, ‘තඤ්ච ගහෙතබ්බං සියා’ති පටික්ඛිපිතබ්බා’’ති වුත්තං, තං සුන්දරං විය දිස්සති, විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. යත්ථ චාති භික්ඛූනං අත්ථාය කතෙපි. තමත්ථං ආවි කාතුං ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ පන ‘‘භික්ඛුනීනං දුක්කටං, ඉතරෙසං දණ්ඩකම්මවත්ථූ’’ති වදන්ති. කප්පං නිරයම්හීති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පං. විවට්ටට්ඨායිකාලෙයෙව සඞ්ඝභෙදො හොතීති. කප්පන්ති ආයුකප්පං.

411. කුසලන්ති ඛෙමං. ආපත්තිභයා කතා ලජ්ජීහීති එත්ථ ආපත්තිභයෙන අවස්සං ආරොචෙන්තීති දස්සනත්ථං ‘‘ලජ්ජී රක්ඛිස්සතී’’ති (විසුද්ධි. 1.42; පාරා. අට්ඨ. 1.45) පොරාණවචනස්සානුරූපතො ‘‘අඤ්ඤෙහි ලජ්ජීහී’’ති වුත්තං. අලජ්ජිස්සපි අනාරොචෙන්තස්ස ආපත්තියෙව ‘‘යෙ පස්සන්ති යෙ සුණන්තී’’ති වචනතො.

416. අසමනුභාසන්තස්සාති කම්මකාරකෙ කත්තුනිද්දෙසො, සමනුභාසනකම්මං අකරියමානස්සාති අත්ථො. ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතො නාම උම්මත්තකඛිත්තචිත්තවෙදනට්ටාදිකො ‘‘අනාපත්ති ආදිකම්මිකස්සා’’ති අරිට්ඨසික්ඛාපදෙ ආගතත්තා අත්ථීති චෙ? යම්පීතිආදි. සා පනෙසා අනාපත්ති. සො වුච්චතීති තත්ථ ආගතොපි සකම්මබ්‍යාවටොපි එවං වුච්චති. එතෙනුපායෙනාති අසමනුභාසන්තස්ස ච ආදිකම්මිකස්ස ච වුත්තත්ථවසෙන. ඨපෙත්වා අරිට්ඨසික්ඛාපදන්ති තත්ථ ආදිකම්මිකපදාභාවා.

තිවඞ්ගිකන්ති එත්ථ වාචාය එව පටිනිස්සජ්ජන්තස්ස ඔට්ඨචලනාදිකායවිඤ්ඤත්ති හොති, තස්මා දුවිධම්පි විඤ්ඤත්තිං කථෙන්තස්ස හොති. වචීභෙදං කාතුං අසක්කොන්තස්ස කායවිකාරං කරොන්තස්ස අනාපත්තියා භවිතබ්බං. කස්මා? තිවඞ්ගෙසු එකස්ස පරිහීනත්තා, තස්මා තිවඞ්ගභාවො ආපත්තියා, අඞ්ගහානිභාවො අනාපත්තියාති ගහෙතබ්බං. එත්ථ සියා – යදි අඞ්ගහානිභාවෙන අනාපත්ති, එවං සන්තෙපි විකාරං අකත්වා චිත්තෙනෙව විස්සජ්ජෙන්තස්ස අනාපත්තියා භවිතබ්බන්ති? තං න, කස්මා? අට්ඨකථායං ‘‘කායවිකාරං වා වචීභෙදං වා අකරොන්තස්සෙව පන ආපජ්ජනතො අකිරිය’’න්ති හි වුත්තං, ‘‘චිත්තං වා අනුප්පාදෙන්තස්ස වා’’ති න වුත්තං, තස්මා චිත්තඤ්ච නාම විඤ්ඤත්තිපටිබද්ධං එවාති විසුං අඞ්ගභාවෙනෙව වුත්තත්තා ජානිතබ්බන්ති චෙ? තං න, ද්වින්නංයෙව අකිරියාති, තස්මා චිත්තෙන විස්සජ්ජෙන්තස්සාපි ආපත්ති විය දිස්සති, උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බං. තත්ථ ‘‘අකුසලචිත්ත’’න්ති වුත්තන්ති චෙ? ‘‘චිත්තබාහුල්ලතො වුත්ත’’න්ති වදන්ති. තෙපි කිර බාහුල්ලතො වදන්ති.

පඨමසඞ්ඝභෙදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

11. දුතියසඞ්ඝභෙදසික්ඛාපදවණ්ණනා

422. සඤ්ඤීති සඤ්ඤිනො.

දුතියසඞ්ඝභෙදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

12. දුබ්බචසික්ඛාපදවණ්ණනා

424. පතං පතිතං විවරි විවට්ටයි. එකතො උස්සාරෙති ච ගිළිතතො ඨපෙති ච. එකපංසුථුපකනදීසඞ්ඛං දීඝමූලකපණ්ණසෙවාලං සෙවාලං දණ්ඩිසිපිප්පරිං පණකං පෙසිට්ඨිං නිස්සාරෙති. තිලබීජකන්ති සුඛුමමූලපණ්ණකං හුත්වා උදකපිට්ඨෙ පත්ථරිකං උදකපප්පටකං නිස්සාරෙති.

425-6. ‘‘දුබ්බච්චජාතිකො’’තිපි පඨන්ති. අපදානෙනාති පුරාණකම්මෙන. ‘‘කිං පුබ්බෙපි මයං එවරූපං කරොමාතිආදිනා එකූනවීසතී’’ති මහාපච්චරියං කිර වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායඤ්ච අනුමානසුත්තට්ඨකථායඤ්ච ‘‘සොළසවත්ථුකා’’ති වුත්තං, තං සමෙති.

දුබ්බචසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

13. කුලදූසකසික්ඛාපදවණ්ණනා

431. න කෙවලං විහාරො එව කීටාගිරි, සොපි ගාමො ‘‘කීටාගිරි’’ච්චෙව වුච්චති. ගාමඤ්හි සන්ධාය පරතො ‘‘න අස්සජිපුනබ්බසුකෙහි භික්ඛූහි කීටාගිරිස්මිං වත්ථබ්බ’’න්ති වුත්තං. එකසංවච්ඡරෙ ද්වික්ඛත්තුං වස්සති කිර, තං සන්ධාය ‘‘ද්වීහි මෙඝෙහී’’ති වුත්තං. සමධිකන්ති ඡ ජනෙ සන්ධාය. අකතවත්ථුන්ති නවං අට්ඨුප්පත්තිං. ‘‘ජාභිසුමනාදිගච්ඡං අල්ලානං හරිතානං එවා’’ති ලිඛිතං. භූතගාමබීජගාමභෙදතො පනෙස භෙදො. වතත්ථායාති වතිඅත්ථාය. යංකිඤ්චීති සොදකං වා නිරුදකං වා. ආරාමාදිඅත්ථායාති වනරාජිකාදිඅත්ථාය. මාලාවච්ඡරොපනං කුලදූසකංයෙව සන්ධාය, ගන්ථනාදිසබ්බං න සන්ධාය වුත්තන්ති. කථං පඤ්ඤායතීති චෙ? තං දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධෙන ධම්මො’’තිආදි. ‘‘ආවෙළං ආබිළ’’න්තිපි පාඨො.

ගොප්ඵනන්ති ගන්ථනං. වෙඨිමන්ති තග්ගතිකමෙව. වෙධිමං අඤ්ඤෙන කෙනචි පුප්ඵං වෙධෙත්වා කතං. කණ්ටකම්පි බන්ධිතුන්ති එත්ථ ‘‘සයං විජ්ඣනත්ථං න වට්ටති. අඤ්ඤස්සත්ථාය වට්ටතී’’ති වදන්ති. ජාලමයං විතානං ජාලවිතානං. පුප්ඵපටිච්ඡකං ගවක්ඛං විය සඡිද්දං කරොන්ති. තාලපණ්ණගුළකන්ති තාලපණ්ණමයං පුන කතම්පි පටිඡිජ්ජකමෙව. ධම්මරජ්ජු චෙතියං වා බොධිං වා පුප්ඵප්පවෙසනත්ථං ආවිජ්ඣිත්වා බද්ධරජ්ජු. ‘‘කාසාවෙන බද්ධම්පි සුත්තවාකාදීහි බද්ධං භණ්ඩිතසදිස’’න්ති ලිඛිතං. අංසභණ්ඩිකං පසිබ්බකෙ පක්ඛිත්තසදිසත්තා වෙධිමං න ජාතං, තස්මා ‘‘සිථිලබද්ධස්ස අන්තරන්තරා පක්ඛිපිතුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං අඵුසාපෙත්වා අනෙකක්ඛත්තුම්පි පරික්ඛිපිතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. පූරිතන්ති දීඝතො පසාරෙත්වා පූරිතං. ඝටිකදාමඔලම්බකොති ‘‘යමකදාමඔලම්බකො’’ති ලිඛිතං. ‘‘ගෙණ්ඩුඛරපත්තදාමානං පටික්ඛිත්තත්තා චෙලාදීහි කතදාමම්පි න වට්ටති අකප්පියානුලොමත්තා’’ති වදන්ති.

‘‘රෙචකං නාම තථාලාසියනාටනටානං නච්ච’’න්ති ලිඛිතං. තං ‘‘පරිවත්තන්තී’’ති වුත්තං. ‘‘සාරියො නාම රුතසුනඛා සිඞ්ගාලකම්මකුරුඞ්ගකෙළිපනෙ ඨිතා’’ති කිර පාඨො. ‘‘නිබුජ්ඣන්තී’’ති පාළි.

432. අබලබලාදි-පදානං උප්පටිපාටියා. යථා පාමොක්ඛානං වසෙන සබ්බෙපි ‘‘අස්සජිපුනබ්බසුකා’’ති වුත්තා, තථා පාමොක්ඛප්පත්තසාවකස්ස වසෙන තදායත්තවුත්තිනෙ සබ්බෙපි ‘‘සාරිපුත්තා’’ති. තෙන වුත්තං ‘‘ගච්ඡථ තුම්හෙ සාරිපුත්තා’’ති.