2. කායසංසග්ගසික්ඛාපදවණ්ණනා

270. ‘‘ඔතිණ්ණො’’ති ඉමිනාස්ස සෙවනාධිප්පායතා දස්සිතා. ‘‘විපරිණතෙන චිත්තෙන මාතුගාමෙන සද්ධි’’න්ති ඉමිනාස්ස වායාමො දස්සිතො. ‘‘සද්ධි’’න්ති හි පදං සංයොගං දීපෙති, සො ච පයොගො සමාගමො අල්ලීයනං. කෙන චිත්තෙන? විපරිණතෙන චිත්තෙන, න පත්තපටිග්ගහණාධිප්පායාදිනාති අධිප්පායො. ‘‘කායසංසග්ගං සමාපජ්ජෙය්‍යා’’ති ඉමිනාස්ස වායමතො ඵස්සපටිවිජානනා දස්සිතා හොති. වායමිත්වා ඵස්සං පටිවිජානන්තො හි සමාපජ්ජති නාම. එවමස්ස තිවඞ්ගසම්පත්ති දස්සිතා හොති. අථ වා ඔතිණ්ණො. කෙන? විපරිණතෙන චිත්තෙන යක්ඛාදිනා සත්තො විය. උපයොගත්ථෙ වා එතං කරණවචනං. ඔතිණ්ණො විපරිණතං චිත්තං කූපාදිං විය සත්තො. අථ වා ‘‘රාගතො උත්තිණ්ණො භවිස්සාමී’’ති භික්ඛුභාවං උපගතො, තතො උත්තිණ්ණාධිප්පායතො විපරිණතෙන චිත්තෙන හෙතුභූතෙන තමෙව රාගං ඔතිණ්ණො. මාතුගාමෙන අත්තනො සමීපං ආගතෙන, අත්තනා උපගතෙන වා. එතෙන මාතුගාමස්ස සාරත්තතා වා හොතු විරත්තතා වා, සා ඉධ අප්පමාණා, න භික්ඛුනීනං කායසංසග්ගෙ විය උභින්නං සාරත්තතාය පයොජනං අත්ථි.

කායසංසග්ගන්ති උභින්නං කායානං සම්පයොගං. පදභාජනෙ පන ‘‘සමාපජ්ජෙය්‍යාති අජ්ඣාචාරො වුච්චතී’’ති වුත්තං, තං සමාපජ්ජනං සන්ධාය, න කායසංසග්ගං. කායසංසග්ගස්ස සමාපජ්ජනා හි ‘‘අජ්ඣාචාරො’’ති වුච්චති. අට්ඨකථායං පන ‘‘යො සො කායසංසග්ගො නාම, සො අත්ථතො අජ්ඣාචාරො හොතී’’ති වුත්තං, තං පරතො පාළියං ‘‘සෙවනාධිප්පායො, න ච කායෙන වායමති, ඵස්සං පටිවිජානාති, අනාපත්තී’’ති (පාරා. 279) වුත්තලක්ඛණෙන විරුජ්ඣතීති. ඵස්සපටිවිජානනාය හි සංසග්ගො දීපිතො. සො චෙ අජ්ඣාචාරො හොති, කථං අනාපත්ති හොතීති. සුවුත්තමෙතං, කින්තු ‘‘කායසංසග්ගං සමාපජ්ජෙය්‍යා’’ති පදං උද්ධරිත්වා ‘‘අජ්ඣාචාරො වුච්චතී’’ති උභින්නම්පි පදානං සාමඤ්ඤභාජනීයත්තා, සමාපජ්ජිතබ්බාභාවෙ සමාපජ්ජනාභාවෙන ‘‘සො අත්ථතො අජ්ඣාචාරො හොතී’’ති වුත්තං සියා.

‘‘හත්ථග්ගාහං වා’’ති එත්ථ හත්ථෙන සබ්බොපි උපාදින්නකො කායො සඞ්ගහිතො, න භින්නසන්තානො තප්පටිබද්ධො හත්ථාලඞ්කාරාදි. වෙණිග්ගහණෙන අනුපාදින්නකො අභින්නසන්තානො කෙසලොමනඛදන්තාදිකො කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානො ගහිතොති වෙදිතබ්බං. තෙනෙවාහ අට්ඨකථායං ‘‘අනුපාදින්නකෙනපි කෙනචි කෙසාදිනා උපාදින්නකං වා අනුපාදින්නකං වා ඵුසන්තොපි සඞ්ඝාදිසෙසං ආපජ්ජතියෙවා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.274). තෙන අනුපාදින්නකානම්පි කෙසලොමාදීනං අඞ්ගභාවො වෙදිතබ්බො. එවං සන්තෙපි ‘‘ඵස්සං පටිජානාතීති තිවඞ්ගසම්පත්තියා සඞ්ඝාදිසෙසො. ඵස්සස්ස අප්පටිවිජානනතො දුවඞ්ගසම්පත්තියා දුක්කට’’න්ති ඉමිනා පාළිඅට්ඨකථානයෙන විරුජ්ඣතීති චෙ? න, තදත්ථජානනතො. ඵුට්ඨභාවඤ්හි පටිවිජානන්තොපි ඵස්සං පටිවිජානාති නාම, අයමෙකො අත්ථො, තස්මා මාතුගාමස්ස, අත්තනො ච කායපරියාපන්නානං කෙසාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං ඵුට්ඨභාවං ඵුසිත්වා තං සාදියනං ඵස්සං පටිවිජානාති නාම, න කායවිඤ්ඤාණුප්පත්තියා එව. අනෙකන්තිකඤ්හෙත්ථ කායවිඤ්ඤාණං. මාතුගාමස්ස උපාදින්නකෙන කායෙන, අනුපාදින්නකෙන වා කායෙන භික්ඛුනො උපාදින්නකකායෙ ඵුට්ඨෙ පසන්නකායින්ද්‍රියො චෙ හොති, තස්ස කායවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තෙනෙව ඵස්සං පටිවිජානාති නාම සො හොති. අනුපාදින්නකකායො, ලොලුප්පො අප්පසන්නකායින්ද්‍රියො වා හොති, තිමිරවාතෙන උපහතකායො වා තස්ස කායවිඤ්ඤාණං නුප්පජ්ජති. න ච තෙන ඵස්සං පටිවිජානාති නාම, කෙවලං සෙවනාධිප්පායෙන වායමිත්වා කායසංසග්ගං සමාපජ්ජන්තො ඵස්සං පටිවිජානාති නාම මනොවිඤ්ඤාණෙන, තෙන වුත්තං ‘‘කායසංසග්ගං සමාපජ්ජෙය්‍යාති ඉමිනාස්ස වායමතො ඵස්සපටිවිජානනා දස්සිතා’’ති. අපරොපි භික්ඛු මාතුගාමස්ස කායපටිබද්ධෙන වා නිස්සග්ගියෙන වා ඵුට්ඨො කායවිඤ්ඤාණං උප්පාදෙන්තෙන ඵස්සං පටිවිජානාති නාම, තස්මා වුත්තං ‘‘අනෙකන්තිකඤ්හෙත්ථ කායවිඤ්ඤාණ’’න්ති. අපරො වත්ථං පාරුපිත්වා නිද්දායන්තං මාතුගාමං කායසංසග්ගරාගෙන වත්ථස්ස උපරිභාගෙ සණිකං ඵුසන්තො වත්ථන්තරෙන නික්ඛන්තලොමසම්ඵස්සං අප්පටිවිජානන්තොපි සෙවනාධිප්පායො කායෙන වායමිත්වා ඵස්සං පටිවිජානාති නාම, සඞ්ඝාදිසෙසං ආපජ්ජති. ‘‘නීලං ඝට්ටෙස්සාමීති කායං ඝට්ටෙති, සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති හි වුත්තං. අයං දුතියො අත්ථො. එවං අනෙකත්ථත්තා, එවං දුවිඤ්ඤෙය්‍යාධිප්පායතො ච මාතිකාට්ඨකථායං ඵස්සපටිවිජානනං අඞ්ගන්ත්වෙව න වුත්තං. තස්මිඤ්හි වුත්තෙ ඨානමෙතං විජ්ජති, යං භික්ඛු සඞ්ඝාදිසෙසං ආපජ්ජිත්වාපි නඛෙන ලොමෙන සංසග්ගො දිට්ඨො, න ච මෙ ලොමඝට්ටනෙන කායවිඤ්ඤාණං උප්පන්නං, තිමිරවාතථද්ධගත්තො චාහං න ඵස්සං පටිවිජානාමීති අනාපන්නසඤ්ඤී සියාති න වුත්තං, අපිච ‘‘ඵස්සං පටිවිජානාති, න ච ඵස්සං පටිවිජානාතී’’ති ච එතෙසං පදානං අට්ඨකථායං වුත්තනයං දස්සෙත්වා සො පඤ්ඤාපෙතබ්බො. එත්තාවතා න තදත්ථජානනතොති කාරණං විත්ථාරිතං හොති.

පදභාජනීයවණ්ණනා

271. ‘‘රත්තං චිත්තං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතං විපරිණත’’න්ති කිඤ්චාපි සාමඤ්ඤෙන වුත්තං, විනීතවත්ථූසු ‘‘මාතුයා මාතුපෙමෙන ආමසති…පෙ… ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තත්තා කායසංසග්ගරාගෙනෙව රත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තථා ‘‘මාතුගාමො නාම මනුස්සිත්ථී’’ති කිඤ්චාපි අවිසෙසෙන වුත්තං, අථ ඛො අවිනට්ඨින්ද්‍රියාව මනුස්සිත්ථී ඉධාධිප්පෙතා ‘‘මතිත්ථියා කායසංසග්ගං සමාපජ්ජි…පෙ… ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති වුත්තත්තා. ‘‘මනුස්සිත්ථී’’ති එත්තාවතා සිද්ධෙ ‘‘න යක්ඛී න පෙතී න තිරච්ඡානගතා’’ති වචනං අවිනට්ඨින්ද්‍රියාපි න සබ්බා මනුස්සවිග්ගහා ඉත්ථී ඉධ මනුස්සිත්ථී නාම. යක්ඛිආදයො හි අත්තනො ජාතිසිද්ධෙන ඉද්ධිවිසෙසෙන ඉජ්ඣන්තියො මනුස්සවිග්ගහාපි හොන්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං. තාසු යක්ඛී ථුල්ලච්චයවත්ථු හොති විනීතවත්ථූසු යක්ඛියා කායසංසග්ගෙන ථුල්ලච්චයස්ස වුත්තත්තා. තදනුලොමත්තා පෙතිත්ථී, දෙවිත්ථී ච ථුල්ලච්චයවත්ථු. තිරච්ඡානගතිත්ථී දුක්කටවත්ථු. තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහිත්ථී ච ථුල්ලච්චයවත්ථුමෙවාති එකෙ. විභඞ්ගෙ පන ‘‘මනුස්සිත්ථී ච හොති මනුස්සිත්ථිසඤ්ඤී’’ති පාළියා අභාවෙන ‘‘ඉත්ථී ච හොති යක්ඛිසඤ්ඤී’’තිආදිවචනෙ සති යක්ඛිආදීනං අනිත්ථිතාපසඞ්ගතො, ‘‘ඉත්ථී ච හොති ඉත්ථිසඤ්ඤී’’තිආදිම්හි යක්ඛිආදීනං අන්තොකරණෙ සති තාසං සඞ්ඝාදිසෙසවත්ථුභාවප්පසඞ්ගතො ච යක්ඛිආදයො න වුත්තාති වෙදිතබ්බා. එකෙ පන ‘‘විනීතවත්ථුම්හි ‘අඤ්ඤතරො භික්ඛු තිරච්ඡානගතිත්ථියා කාය…පෙ… දුක්කටස්සා’ති එත්ථ අමනුස්සවිග්ගහා පාකතිකතිරච්ඡානගතිත්ථී අධිප්පෙතා, තස්මා දුක්කටං වුත්තං. ‘ඉත්ථී ච හොති තිරච්ඡානගතසඤ්ඤීති තිරච්ඡානගතා ච හොති ඉත්ථිසඤ්ඤී’තිආදිවාරෙසුපි පාකතිකතිරච්ඡානගතොව අධිප්පෙතො, සො ච තිරච්ඡානගතපුරිසොව. තෙනෙව දුට්ඨුල්ලවාචාඅත්තකආමපාරිචරියසික්ඛාපදෙසු මනුස්සපුරිසපටිසංයුත්තවාරා විය තිරච්ඡානපටිසංයුත්තවාරාපි නාගතා’’ති වදන්ති. තථා පණ්ඩකොති ඉධ මනුස්සපණ්ඩකොව, පුරිසොති ච ඉධ මනුස්සපුරිසොව ආගතො, තස්මා අමනුස්සිත්ථී අමනුස්සපණ්ඩකො අමනුස්සපුරිසො තිරච්ඡානගතිත්ථී තිරච්ඡානගතපණ්ඩකො මනුස්සාමනුස්සතිරච්ඡානගතඋභතොබ්‍යඤ්ජනකා චාති අට්ඨ ජනා ඉධ නාගතා, තෙසං වසෙන වත්ථුසඤ්ඤාවිමතිභෙදවසෙන ආපත්තිභෙදාභෙදවිනිච්ඡයො, අනාගතවාරගණනා ච අසම්මුය්හන්තෙන වෙදිතබ්බා, තථා තෙසං දුකමිස්සකාදිවාරා, ආපත්තිඅනාපත්තිභෙදවිනිච්ඡයො ච. ‘‘තත්ථ අමනුස්සපණ්ඩකඅමනුස්සපුරිසතිරච්ඡානගතිත්ථිතිරච්ඡානගතපණ්ඩකාති චත්තාරො දුක්කටවත්ථුකා, අමනුස්සිත්ථිමනුස්සඋභතොබ්‍යඤ්ජනකා ථුල්ලච්චයවත්ථුකා, අමනුස්සඋභතොබ්‍යඤ්ජනකා තිරච්ඡානගතඋභතොබ්‍යඤ්ජනකා දුක්කටවත්ථුකා, පාළියං පන අමනුස්සිත්ථියා අනාගතත්තා අමනුස්සපණ්ඩකා, උභතොබ්‍යඤ්ජනකා පුරිසා ච නාගතා. තිරච්ඡානගතිත්ථිපණ්ඩකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකා තිරච්ඡානගතපුරිසෙන සමානගතිකත්තා නාගතා, මනුස්සඋභතොබ්‍යඤ්ජනකො මනුස්සපණ්ඩකෙන සමානගතිකත්තා අනාගතො’’ති වදන්ති. අට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 2.281) පන ‘‘නාගමාණවිකායපි සුපණ්ණමාණවිකායපි කින්නරියාපි ගාවියාපි දුක්කටමෙවා’’ති වුත්තත්තා තදෙව පමාණතො ගහෙතබ්බං.

තත්‍රායං විචාරණා – ‘‘න, භික්ඛවෙ, තිරච්ඡානගතස්ස නිසින්නපරිසාය පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතබ්බ’’න්ති (මහාව. 183) එත්ථ ‘‘තිරච්ඡානගතොති යස්ස උපසම්පදා පටික්ඛිත්තා’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) අට්ඨකථායං වුත්තත්තා තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහො පාකතිකතිරච්ඡානගතතො විසිට්ඨො, තථා යක්ඛපෙතතිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහානං ‘‘තිරච්ඡානගතස්ස ච දුක්ඛුප්පත්තියං අපිච දුක්කටමෙවා’’ති එත්ථ විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා ච ‘‘පතනරූපං පමාණං, න මරණරූප’’න්ති එත්ථ ආපත්තිවිසෙසවචනතො ච ‘‘උභතො අවස්සුතෙ යක්ඛස්ස වා පෙතස්ස වා පණ්ඩකස්ස වා තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහස්ස වා අධක්ඛකං උබ්භජාණුමණ්ඩලං කායෙන කායං ආමසති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති (පාචි. 661) සාමඤ්ඤෙන වචනතො ච සො විසිට්ඨොති සිද්ධං. විසිට්ඨත්තා ච තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහිත්ථියා කායසංසග්ගං සමාපජ්ජන්තස්සාති විසෙසො හොති, තස්මා තත්ථ ආපත්තිවිසෙසෙන භවිතබ්බං. යදි කායසංසග්ගසික්ඛාපදෙ තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහිත්ථීපි අධිප්පෙතා, රූපසාමඤ්ඤෙන සඤ්ඤාවිරාගත්තාසම්භවතො දුට්ඨුල්ලවාචාඅත්තකාමපාරිචරියසික්ඛාපදෙසුපි සා වත්තබ්බා භවෙය්‍ය, සා චානාගතා. සරූපෙන සංඛිත්තවාරත්තා නාගතාති චෙ? ඉත්ථී ච හොති තිරච්ඡානගතො ච උභින්නං ඉත්ථිසඤ්ඤීති ඉධ ආගතත්තා පුරිසලිඞ්ගනිද්දෙසො න යුජ්ජති, තස්මා තිරච්ඡානගතපුරිසො ච ඉධ ආගතො, තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහිත්ථියා පාළියං අනාගතායපි දුක්කටමෙව අට්ඨකථායං වුත්තත්තාති ඉමස්ස වචනස්ස කාරණච්ඡායා පරියෙසිතබ්බාති අධිප්පායො. ඉදං න යුජ්ජති. කස්මා? ඉත්ථීනං, පුරිසානඤ්ච එකතො වචනෙ පුරිසලිඞ්ගසබ්භාවතො. ඉධ තිරච්ඡානගතපුරිසපණ්ඩකිත්ථියො තිස්සොපි එකතො සම්පිණ්ඩෙත්වා ‘‘තිරච්ඡානගතො’’ති වුත්තං.

තත්ථ ච මනුස්සවිග්ගහාමනුස්සවිග්ගහෙසු ඉත්ථිපණ්ඩකපුරිසසඤ්ඤිතා යථාසම්භවං වෙදිතබ්බා. දුට්ඨුල්ලවාචාදිසික්ඛාපදද්වයෙ වාරානං සංඛිත්තත්තා පුරිසතිරච්ඡානගතාදයො නාගතා. යථාවුත්තෙසු ආපත්ති, තථා තත්ථාපි. අඤ්ඤථා පුරිසං ඔභාසන්තස්ස ච අනාපත්තීති පණ්ඩකං ඔභාසන්තස්ස ච ථුල්ලච්චයන්ති මාතිකාට්ඨකථායං වුත්තං. තස්මා තෙ වාරා සංඛිත්තාති පඤ්ඤායන්තීති. විසෙසො ච පණ්ඩකෙ, පුරිසෙ, තිරච්ඡානගතෙ ච ඉත්ථිසඤ්ඤිස්ස අත්ථි, තථාපි තත්ථ දුක්කටං වුත්තං, තස්මා අට්ඨකථායං වුත්තමෙව පමාණන්ති ද්වින්නමෙතෙසං වාදානං යත්ථ යුත්ති වා කාරණං වා අතිරෙකං දිස්සති, තං විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බන්ති ආරිචයො. එවරූපෙසු ඨානෙසු සුට්ඨු විචාරෙත්වා කථෙතබ්බං.

තත්ථ පාළියං ආගතවාරගණනා තාව එවං සඞ්ඛෙපතො වෙදිතබ්බා – ඉත්ථිමූලකා පඤ්ච වාරා පණ්ඩකපුරිසතිරච්ඡානගතමූලකා ච පඤ්ච පඤ්චාති වීසති වාරා එකමූලකා, තථා දුමූලකා වීසති, මිස්සකමූලකා වීසතීති සට්ඨි වාරා, තානි තීණි වීසතිකානි හොන්ති. එකෙකස්මිං වීසතිකෙ එකෙකමූලවාරං ගහෙත්වා කායෙන කායපටිබද්ධවාරා තයො වුත්තා. සෙසා සත්තපඤ්ඤාස වාරා සංඛිත්තා, තථා කායපටිබද්ධෙන කායවාරා තයො වුත්තා, සෙසා සංඛිත්තා, එවං කායපටිබද්ධෙන කායපටිබද්ධවාරෙපි නිස්සග්ගියෙන කායවාරෙපි නිස්සග්ගියෙන කායපටිබද්ධවාරෙපි නිස්සග්ගියෙන නිස්සග්ගියවාරෙපි තයො තයො වාරා වුත්තා, සෙසා සංඛිත්තා. එවං ඡන්නං තිකානං වසෙන අට්ඨාරස වාරා ආගතාති සරූපතො වුත්තා, සෙසා ද්වෙචත්තාලීසාධිකානි තීණි වාරසතානි සංඛිත්තානි. තතො පරං මාතුගාමස්ස සාරත්තපක්ඛෙ කායෙන කායන්ති එකමෙකං වඩ්ඪෙත්වා පුබ්බෙ වුත්තා අට්ඨාරස වාරා ආගතාති එකවීසති වාරා සරූපෙන ආගතා, නවනවුතාධිකානි තීණි වාරසතානි සංඛිත්තානි. තතො පරං ආපත්තානාපත්තිදීපකා චත්තාරො සෙවනාධිප්පායමූලකා චත්තාරො මොක්ඛාධිප්පායමූලකාති ද්වෙ චතුක්කා ආගතා.

තත්ථායං විසෙසො – යදිදං මාතිකාය පරාමසනපදං, තෙන යස්මා ආමසනාදීනි ඡුපනපරියොසානානි ද්වාදසපි පදානි ගහිතානි, තස්මා පදුද්ධාරං අකත්වා ‘‘ආමසනා පරාමසනං ඡුපන’’න්ති ආහ. පරාමසනං නාම ආමසනා. ‘‘ඡුපන’’න්ති හි වුත්තෙ පරාමසනම්පි විසුං එකත්තං භවෙය්‍යාති වෙදිතබ්බං. ඉත්ථී ච හොති ඉත්ථිසඤ්ඤී චාති ඉමස්මිං පඨමවාරෙ එව ද්වාදසපි ආමසනාදීනි යොජෙත්වා දස්සිතානි. තතො පරං ආදිම්හි ද්වෙ පදානීති චත්තාරි පදානි ආගතානි, ඉතරානි සංඛිත්තානීති වෙදිතබ්බානි. නිස්සග්ගියෙන කායවාරාදීසු පන සබ්බාකාරෙන අලාභතො ආමසනමෙවෙකං ආගතං, නෙතරානි. ‘‘සඤ්චොපෙති හරතී’’ති පාඨො, සඤ්චොපෙති ච. ගණ්ඨිපදෙසු පන ‘‘පුරිමනයෙනෙවාති රජ්ජුවත්ථාදීහි පරික්ඛිපනෙ’’ති ච පච්ඡා ‘‘පුරිමනයෙනෙවාති සම්මසනා හොතී’’ති ච ‘‘වෙණිග්ගාහෙ ආපත්තියා පඤ්ඤත්තත්තා ලොමඵුසනෙපි සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති ච ‘‘තං පකාසෙතුං උපාදින්නකෙන හීතිආදි වුත්ත’’න්ති ච ලිඛිතං.

යථානිද්දිට්ඨනිද්දෙසෙති ඉමස්මිංයෙව යථානිද්දිට්ඨෙ නිද්දෙසෙ. ‘‘සදිසං අග්ගහෙසී’’ති වුත්තෙ තාදිසං අග්ගහෙසීති ගරුකං තත්ථ කාරයෙති අත්ථො, කායසංසග්ගවිභඞ්ගෙ වාති අත්ථො. ඉතරොපි කායපටිබද්ධඡුපනකො. ගහණෙ චාති ගහණං වා. විරාගිතෙති විරද්ධෙ. සාරත්තන්ති කායසංසග්ගරාගෙන රත්තං, අත්තනා අධිප්පෙතන්ති අත්ථො. ‘‘මාතුභගිනිආදිවිරත්තං ගණ්හිස්සාමී’’ති විරත්තං ඤාතිපෙමවසෙන ගණ්හි, එත්ථ දුක්කටං යුත්තං. ‘‘කායසංසග්ගරාගං වා සාරත්තං ගණ්හිස්සාමී’’ති විරත්තං මාතරං ගණ්හි, අනධිප්පෙතං ගණ්හි. එත්ථ මහාසුමත්ථෙරවාදෙන ථුල්ලච්චයං ‘‘කායං ගණ්හිස්සාමී’’ති කායප්පටිබද්ධං ගණ්හාති, ථුල්ලච්චයන්ති ලද්ධිකත්තා. ‘‘ඉත්ථී ච හොති ඉත්ථිසඤ්ඤී සාරත්තො ච, භික්ඛු ච නං ඉත්ථියා කායෙන කායං ආමසති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති (පාරා. 273) වචනතො සඞ්ඝාදිසෙසොපි ඛායති. ‘‘විරත්තං ගණ්හිස්සාමී’’ති සාරත්තං ගණ්හාති, එත්ථපි සඞ්ඝාදිසෙසොව ඛායති ‘‘නීලං ඝට්ටෙස්සාමී’ති කායං ඝට්ටෙති, සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති වචනතො. එත්ථ පන ‘‘න පුබ්බභාගෙ කායසංසග්ගරාගත්තා’’ති අනුගණ්ඨිපදෙ කාරණං වුත්තං. කෙචි පන ‘‘ගරුකාපත්තිභයෙන ‘නීලමෙව ඝට්ටෙස්සාමී’ති වායාමන්තො කායං ඝට්ටෙති, පුබ්බභාගෙ තස්ස ‘කායපටිබද්ධං ඝට්ටෙස්සාමී’ති පවත්තත්තා දුක්කටෙන භවිතබ්බ’’න්ති වදන්ති. ධම්මසිරිත්ථෙරො ‘‘එවරූපෙ සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති වදති කිර. ‘‘ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකඉත්ථියා පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකපුරිසෙ වුත්තනයෙන ආපත්තිභෙදො, ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස පටිච්ඡන්නකාලෙපි ඉත්ථිවසෙනෙව ආපත්තී’’ති වදන්ති.

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

281. තිණණ්ඩුපකන්ති හිරිවෙරාදිමූලානි ගහෙත්වා කත්තබ්බං. තාලපණ්ණමුද්දිකන්ති තාලපණ්ණමයං අඞ්ගුලිමුද්දිකං, තෙන තාලපණ්ණමයං කටං, කටිසුත්තකං, කණ්ණපිළන්ධනාදි සබ්බං න වට්ටතීති සිද්ධං. තම්බපණ්ණිවාසිනො ඉත්ථිරූපං ලිඛිතං, කටිකපටඤ්ච න ඡුපන්ති කිර. ආකරතො මුත්තමත්තො. රතනමිස්සොති අලඞ්කාරත්ථං කතො කඤ්චනලතාදිවිනද්ධො. සුවණ්ණෙන සද්ධිං යොජෙත්වා පචිත්වාති සුවණ්ණරසං පක්ඛිපිත්වා පචිත්වා. බීජතො ධාතුපාසාණතො පට්ඨාය. ථෙරො න කප්පතීති ‘‘තුම්හාකං පෙසිත’’න්ති වුත්තත්තා. ‘‘චෙතියස්ස පූජං කරොථා’’ති වුත්තෙ වට්ටති කිර. බුබ්බුළකං තාරකං. ආරකූටලොහම්පි ජාතරූපගතිකමෙව.

වුත්තඤ්හෙතං අන්ධකට්ඨකථායං –

‘‘ආරකූටලොහං සුවණ්ණසදිසමෙව, සුවණ්ණං අනුලොමෙති, අනාමාස’’න්ති.

‘‘භෙසජ්ජත්ථාය පන වට්ටතී’’ති වචනතො මහාඅට්ඨකථායං වුත්තනයෙකදෙසොපි අනුඤ්ඤාතො හොතීති තත්ථ තත්ථ අධිප්පායං ඤත්වා විභාවෙතබ්බං.

කායසංසග්ගසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.