8. පඨමදුට්ඨදොසසික්ඛාපදවණ්ණනා

380. සාවකෙන පත්තබ්බන්ති පකතිසාවකං සන්ධාය වුත්තං, න අග්ගසාවකං. යථූපනිස්සයයථාපුග්ගලවසෙන ‘‘තිස්සො විජ්ජා’’තිආදි වුත්තං. කෙනචි සාවකෙන තිස්සො විජ්ජා, කෙනචි චතස්සො පටිසම්භිදා, කෙනචි ඡ අභිඤ්ඤා, කෙනචි කෙවලො නවලොකුත්තරධම්මොති එවං විසුං විසුං යථාසම්භවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

382. ‘‘යෙ තෙ භික්ඛූ සුත්තන්තිකා’’තිආදිවචනතො ධරමානෙපි භගවති පිටකත්තයපරිච්ඡෙදො අත්ථීති සිද්ධං. ධම්මකථිකාති ආභිධම්මිකා රතියා අච්ඡිස්සන්තීතිආදි ආයස්මතො දබ්බස්ස නෙසං තිරච්ඡානකථාය රතිනියොජනං විය දිස්සති, න තථා දට්ඨබ්බං. සුත්තන්තිකාදිසංසග්ගතො තෙසං සුත්තන්තිකාදීනං ඵාසුවිහාරන්තරායං, තෙසම්පි තිරච්ඡානකථාරතියා අභාවෙන අනභිරතිවාසං, තතො නෙසං සාමඤ්ඤා චාවනඤ්ච පරිවජ්ජන්තො එවං චින්තෙසීති දට්ඨබ්බං. ‘‘නිම්මිතානං ධම්මතාති සාවකෙහි නිම්මිතානංයෙව, න බුද්ධෙහී’’ති වදන්ති. ‘‘සාධකතමං කරණ’’න්ති එවං වුත්තෙ කරණත්ථෙයෙව තතියාවිභත්තීති අත්ථො.

383-4. යන්ති යෙන. ‘‘කත්තාති කත්තා, න කත්තා’’ති ලිඛිතං. ‘‘භරියං විය මං අජ්ඣාචරතී’’ති වදන්තියා බලවතී චොදනා. තෙන හීති එත්ථ යථා ඡුපනමත්තෙ විප්පටිසාරීවත්ථුස්මිං කායසංසග්ගරාගසම්භවා අපුච්ඡිත්වා එව සඞ්ඝාදිසෙසං පඤ්ඤාපෙසි, තථෙව පුබ්බෙවස්සා දුස්සීලභාවං ඤත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යදි තාව භූතාය පටිඤ්ඤාය නාසිතා, ථෙරො කාරකො හොති. අථ අභූතාය, භගවතා ‘‘නාසෙථා’’ති න වත්තබ්බං, වුත්තඤ්ච, තස්මා වුත්තං ‘‘යදි තාව පටිඤ්ඤාය නාසිතා, ථෙරො කාරකො හොතී’’ති.

අථ අප්පටිඤ්ඤායාති ‘‘අය්‍යෙනම්හි දූසිතා’’ති ඉමං පටිඤ්ඤං විනා එව තස්සා පකතිදුස්සීලභාවං සන්ධාය නාසිතා, ථෙරො අකාරකො හොති. අභයගිරිවාසිනොපි අත්තනො සුත්තං වත්වා ‘‘තුම්හාකං වාදෙ ථෙරො කාරකො’’ති වදන්ති, කස්මා? දුක්කටං මුසාවාදපච්චයා ලිඞ්ගනාසනාය අනාසෙතබ්බත්තා. පාරාජිකස්සෙව හි ලිඞ්ගනාසනාය නාසෙතබ්බා. ‘‘නාසෙථා’’ති ච වුත්තත්තා පාරාජිකාව ජාතා, සා කිං සන්ධාය, තතො ථෙරො කාරකො ආපජ්ජති. ‘‘සකාය පටිඤ්ඤාය නාසෙථා’’ති වුත්තෙ පන අපාරාජිකාපි අත්තනො වචනෙන නාසෙතබ්බා ජාතාති අධිප්පායො. මහාවිහාරවාසිනොපි අත්තනො සුත්තං වත්වා ‘‘තුම්හාකං වාදෙ ථෙරො කාරකො’’ති ච වදන්ති. කස්මා? ‘‘සකාය පටිඤ්ඤාය නාසෙථා’’ති හි වුත්තෙ පටිඤ්ඤාය භූතතා ආපජ්ජති ‘‘නාසෙථා’’ති වචනතො. භූතායෙව හි පටිඤ්ඤාය නාසෙතබ්බා හොති, නාභූතායාති අධිප්පායො. පුරිමනයෙති දුක්කටවාදෙ. පුරිමො යුත්තිවසෙන පවත්තො, පච්ඡිමො පාළිවචනවසෙන පවත්තොති වෙදිතබ්බො.

385-6. පීතිසුඛෙහීති එත්ථ ‘‘සුඛෙනා’’ති වත්තබ්බෙ පීතිග්ගහණං තතියජ්ඣානසුඛං, කායිකඤ්ච අපනෙතුං සම්පයුත්තපීතියා වුත්තං. සචෙ චුදිතකවසෙන කතං අමූලකං නාම, ‘‘අනජ්ඣාපන්නං අකත’’න්ති වදෙය්‍ය, ඉමෙ කරිස්සන්ති, තස්මා ‘‘තාදිසං දිට්ඨසඤ්ඤී හුත්වා චොදෙතී’’ති පාඨො. ‘‘එතෙන නයෙන සුතමුතපරිසඞ්කිතානිපි විත්ථාරතො වෙදිතබ්බානී’’ති පාඨො. ‘‘චතුන්නං අඤ්ඤතරෙනා’’ති පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ එව ආගතෙ ගහෙත්වා වුත්තං, ඉතරෙසං අඤ්ඤතරෙනාපි අනුද්ධංසෙන්තස්ස සඞ්ඝාදිසෙසොවාති නො තක්කොති ආචරියො. භික්ඛුභාවා හි චාවනසමත්ථතො. ‘‘සමීපෙ ඨත්වා’’ති වචනතො පරම්මුඛා චොදෙන්තස්ස, චොදාපෙන්තස්ස වා සීසං න එති. දිට්ඨඤ්චෙ සුතෙන පරිසඞ්කිතෙන චොදෙති චොදාපෙති, සුතපරිසඞ්කිතං වා දිට්ඨාදීහි චොදිතෙ වා චොදාපිතෙ වා සීසං එති එව අමූලකෙන චොදිතත්තා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘දිට්ඨස්ස හොති පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපජ්ජන්තො, තඤ්චෙ චොදෙති ‘සුතො මයා…පෙ… සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති (පාරා. 387). ‘‘අසුද්ධො හොති පුග්ගලො අඤ්ඤතරං පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නො, තඤ්චෙ අසුද්ධදිට්ඨි සමානො අනොකාසං කාරාපෙත්වා චාවනාධිප්පායො වදෙති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. ඔකාසං කාරාපෙත්වා චාවනාධිප්පායො වදෙති, අනාපත්තී’’ති (පාරා. 389) ඉමිනා න-සමෙන්තං විය ඛායති, කථං? දිට්ඨස්ස හොති පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපජ්ජන්තො නාම අසුද්ධො පුග්ගලො හොති, ‘‘අඤ්ඤතරස්මිං අසුද්ධදිට්ඨි සමානො තඤ්චෙ චොදෙති ‘සුතො මයා පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නොසී’ති, ආපත්ති වාචාය වාචාය සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති වචනතො පුරිමනයෙනාපත්ති. ‘‘චාවනාධිප්පායො වදෙති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වචනතො පච්ඡිමනයෙන සඞ්ඝාදිසෙසෙන ආපත්තීති ද්වෙ පාළිනයා අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධා විය දිස්සන්ති, න ච විරුද්ධං බුද්ධා කථයන්ති, තස්මා එත්ථ යුත්ති පරියෙසිතබ්බා. අට්ඨකථාචරියා තාවාහු ‘‘සමූලකෙන වා සඤ්ඤාසමූලකෙන වා චොදෙන්තස්ස අනාපත්ති, අමූලකෙන වා පන සඤ්ඤාඅමූලකෙන වා චොදෙන්තස්ස ආපත්තී’’ති. තස්සත්ථො – දස්සනසවනපරිසඞ්කනමූලෙන සමූලකෙන වා තදභාවෙන අමූලකෙනාපි සඤ්ඤාසමූලකෙන වා චොදෙන්තස්ස අනාපත්ති, දස්සනාදිමූලාභාවෙන අමූලකෙන වා තබ්භාවෙන සමූලකෙනාපි සඤ්ඤාඅමූලකෙන වා චොදෙන්තස්ස ආපත්ති, තස්මා දිට්ඨස්ස හොති.

පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපජ්ජන්තොතිආදිම්හි දස්සනමූලෙන සමූලකෙනාපි ‘‘සුතො මයා’’ති වචනතො සඤ්ඤාඅමූලකෙන වා චොදෙති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස. තදත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං ‘‘දිට්ඨෙ වෙමතිකො’’තිආදි වාරා වුත්තාති වෙදිතබ්බා.

අසුද්ධො හොති පුග්ගලොභිආදිම්හි පන සමූලකෙන, සඤ්ඤාසමූලකෙන වා චොදිතත්තා අනාපත්තීති. එවමෙවං පන තදත්ථදීපනත්ථං තෙ වාරා වුත්තා. තත්ථ හි ‘‘අදිට්ඨස්ස හොතී’’තිආදිවාරා අමූලකෙන චොදෙන්තස්ස ආපත්ති හොතීති දස්සනත්ථං වුත්තා. ‘‘දිට්ඨෙ වෙමතිකො’’තිආදිනා සඤ්ඤාඅමූලකෙන චොදෙන්තස්ස ආපත්ති හොතීති දස්සනත්ථං වුත්තා. අඤ්ඤථා ‘‘දිට්ඨස්ස හොති, දිට්ඨෙ වෙමතිකො’’තිආදිවාරා නිබ්බිසෙසා භවෙය්‍යුං. ඉදං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානං-යථා අසුද්ධං පුග්ගලං අනොකාසං කාරාපෙත්වා චොදෙන්තස්ස දුක්කටං, අක්කොසාධිප්පායස්ස ච ඔමසවාදෙන දුක්කටස්ස, තථා අසුද්ධදිට්ඨිකොපි අසුද්ධං අසුද්ධදිට්ඨි අමූලකෙන චොදෙති, ආපත්ති. සමූලකෙන වා චොදෙති, අනාපත්තීති තං සන්නිට්ඨානං යථා ‘‘අනාපත්ති සුද්ධෙ අසුද්ධදිට්ඨිස්ස අසුද්ධෙ අසුද්ධදිට්ඨිස්සා’’ති ඉමිනා සංසන්දති, තථා ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤථා යුත්ති පරියෙසිතබ්බා.

සීලසම්පන්නොති එත්ථ ‘‘දුස්සීලස්ස වචනං අප්පමාණං. භික්ඛුනී හි භික්ඛුම්හි අනිස්සරා, තස්මා උක්කට්ඨනයෙ විධිං සන්ධාය ථෙරෙන වුත්තං. දුතියත්ථෙරෙන භික්ඛුනී අජානිත්වාපි චොදෙති, සික්ඛමානාදයො වා චොදෙන්ති, තෙසං සුත්වා භික්ඛූ එව විචාරෙත්වා තස්ස පටිඤ්ඤාය කාරෙන්ති. කො එත්ථ දොසොති ඉදං සන්ධාය වුත්තං. තතියෙන තිත්ථියානං වචනං සුත්වාපි භික්ඛූ එව විචාරෙන්ති, තස්මා න කොචි න ලභතීති එවං සබ්බං සමෙතීති අපරෙ’’ති වුත්තං. තිංසානි තිංසවන්තානි. අනුයොගොති පටිවචනං. එහිතීති ආගමිස්සති. දිට්ඨසන්තානෙනාති දිට්ඨනයෙන, දිට්ඨවිධානෙනාති අධිප්පායො. පතිට්ඨායාති පතිට්ඨං ලභිත්වා. ඨානෙති ලජ්ජිට්ඨානෙ.

ගාහන්ති ‘‘අහං චොදෙස්සාමී’’ති අත්තාදානග්ගහණං. චෙතනාති අත්තාදානග්ගහණචෙතනා. වොහාරොති ඉතො, එත්තො ච ඤත්වා පකාසනං. පණ්ණත්තීති නාමපඤ්ඤත්ති. යා වචීඝොසාරම්මණස්ස සොතද්වාරප්පවත්තවිඤ්ඤාණසන්තානස්ස අනන්තරං උප්පන්නෙන උපලද්ධපුබ්බසඞ්කෙතෙන මනොද්වාරවිඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤායති, යස්සා විඤ්ඤාතත්තා තදත්ථො පරමත්ථො වා අපරමත්ථො වා තතියවාරං උප්පන්නෙන මනොවිඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤායතීති නාමාදීහි ඡහි බ්‍යඤ්ජනෙහි පාළියා පකාසිතා, සා ‘‘විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’තිආදිනා ඡධා ආචරියෙහි දස්සිතා. තබ්භාගියභාවො අතබ්භාගියභාවො ච නිප්ඵන්නධම්මස්සෙව යුජ්ජති, න පඤ්ඤත්තියා අධිකරණීයවත්ථුත්තා, අධිකරණෙ පවත්තත්තා ච අධිකරණො මඤ්චට්ඨෙ මඤ්චොපචාරො වියාති ච. ‘‘පරියායෙනාති අමූලකා නාමපඤ්ඤත්ති නත්ථි. පරියායමත්තං, සභාවතො නත්ථි. අභිධානමත්තමෙව, අභිධෙය්‍යං නත්ථී’’ති ච ලිඛිතං. ඉධෙවාති ඉමස්මිං එව සික්ඛාපදෙ. න සබ්බත්ථාති විවාදාධිකරණාදීසු. කස්මා? න හීතිආදි. විවාදාධිකරණාදීනමත්ථිතා විය අමූලකං අධිකරණං නත්ථීති. පුබ්බෙ වුත්තසමථෙහීති ‘‘යං අධිකිච්ච සමථා වත්තන්තී’’ති වුත්තසමථෙහීති අධිප්පායො. අපිච සභාවතො නත්ථීති අප්පටිලද්ධසභාවත්තා වුත්තං. අනුප්පන්නං විය විඤ්ඤාණාදි. න හි විවාදාදීනං පණ්ණත්ති අධිකරණට්ඨොති පණ්ණත්තිං අධිකිච්ච සමථා න පවත්තන්ති, තස්මා න තස්සා අධිකරණීයතාති න විවාදාදීනං පණ්ණත්ති අධිකරණට්ඨොති අධිප්පායො. හොති චෙත්ථ –

‘‘පාරාජිකාපත්ති අමූලිකා චෙ,

පණ්ණත්තිමත්තා ඵලමග්ගධම්මා;

චතුත්ථපාරාජිකවත්ථුභූතා,

පණ්ණත්තිමත්තාව සියුං තථෙව.

‘‘තතො ද්විධා මග්ගඵලාදිධම්මා,

සියුං තථාතීතමනාගතඤ්ච;

පණ්ණත්තිඡක්කං න සියා තතො වා,

පරියායතො සම්මුතිවාදමාහා’’ති.

අනුවදන්තීති අක්කොසන්ති. කිච්චයතාති කරණීයතා. තං කතමන්ති චෙ? අපලොකනකම්මන්තිආදි. කිච්චන්ති විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකචිත්තං කිර අධිප්පෙතං.

387. සුතාදීනං අභාවෙන අමූලකත්තන්ති එත්ථ යො දිස්වාපි ‘‘දිට්ඨොසි මයා’’ති වත්තුං අසක්කොන්තො අත්තනො දිට්ඨනියාමෙනෙව ‘‘සුතොසි මයා’’ති වදති. තස්ස තස්මිං අසුද්ධදිට්ඨිත්තා ආපත්ති, ඉධ පන යො පුබ්බෙ සුත්වා අනාපත්ති, පච්ඡා තං විස්සරිත්වා සුද්ධදිට්ඨි එව සමානො වදති, තං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘එස නයො සබ්බත්ථාති අපරෙ’’ති වුත්තං. ජෙට්ඨබ්බතිකො කාකෙකප්පටිවත්තා. යදග්ගෙනාති යාවතා, යදා වා. නො කප්පෙතීතිආදි වෙමතිකාභාවදීපනත්ථමෙව වුත්තන්ති දස්සෙති. තෙන වෙමතිකොව නස්සරති සම්මුට්ඨො නාමාති ආපජ්ජති, තං න යුත්තං තදනන්තරභාවතො, තස්මා දුතියත්ථෙරවාදො පච්ඡා වුත්තො.

389. සබ්බත්ථාති සබ්බඅට්ඨකථාසු. ඔකාසකම්මන්ති ඔකාසකරණං. ‘‘ඔකාසෙන කම්මං ඔකාසකම්ම’’න්ති ලිඛිතං. අසූරියං පස්සති කඤ්ඤාති එත්ථ යථා කඤ්ඤා සූරියං න පස්සතීති භවති, එවං ‘‘අනොකාසං කාරෙත්වා’’ති වුත්තෙ ඔකාසං න කාරෙත්වාති හොති.

පඨමදුට්ඨදොසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.