9. දුතියදුට්ඨදොසසික්ඛාපදවණ්ණනා

391. වෙළුවනෙයෙවාති ඉදං තෙහි වුත්තවෙලං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘පුබ්බෙ මයං ආවුසො සුතෙන අවොචුම්හා’’ති ‘‘අම්හෙහි සා උස්සාහිතා කුපිතෙහි අනත්තමනෙහී’’තිආදිවචනං සන්ධාය වුත්තං, අඤ්ඤභාගස්ස ඉදන්ති මනුස්සභික්ඛුභාවතො අඤ්ඤභාගස්ස තිරච්ඡානඡගලකභාගස්ස ඉදං ඡගලකජාතං අධිකරණං. අඤ්ඤභාගො වා අස්ස අත්ථීති සො තිරච්ඡානඡගලකභාවසඞ්ඛාතො අඤ්ඤභාගො අස්ස ඡගලකස්ස අත්ථීති ස්වායං ඡගලකො අඤ්ඤභාගියං අධිකරණං නාම.

තත්ථ පටිමාය සරීරං, සිලාපුත්තකස්ස සරීරන්ති නිදස්සනං, පඨමං පනෙත්ථ නිබ්බචනං ජාතිපදත්ථොතිවාදීනං මතෙන වුත්තං. සා හි සාමිභාවෙන, නිච්චභාවෙන ච පධානත්තා සත්තිසභාවෙ ඨිතා. තබ්බිපරීතකත්තා බ්‍යත්තාකති ජාතියො තු පදත්ථො ඉති ඉමස්ස සුත්තස්ස වසෙන දුතියං නිබ්බචනං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. නාමකරණසඤ්ඤාය ආධාරොති එත්ථ නාමමෙව නාමකරණං. නාමං කරොන්තානං සඤ්ඤා නාමකරණසඤ්ඤා, තස්සා. මනුස්සජාතිකො ඡගලකජාතිආධාරො නාම. න හි තං නාමං කච්ඡපලොමං විය අනාධාරන්ති අධිප්පායො. තං පන ඡගලකස්ස දබ්බොති දින්නනාමං ‘‘දෙසො’’ති වුච්චති. තස්මා ථෙරං අමූලකෙනාතිආදිනා අඤ්ඤම්පි වත්ථුං ථෙරස්ස ලිස්සති සිලිස්සති වොහාරමත්තෙනෙව, න අත්ථතො, ඊසකං අල්ලීයතීති ලෙසොති අධිප්පායො. යස්මා දෙසලෙසා අත්ථතො නින්නානාකරණා, තස්මා ‘‘කඤ්චිදෙසං ලෙසමත්තං උපාදායා’’ති උද්ධරිත්වා ‘‘දස ලෙසා ජාතිලෙසො’’තිආදි වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යථා නිදානෙ, එවං සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියම්පි මාතිකායම්පි අයමෙවත්ථො. යස්මා අඤ්ඤභාගියස්ස අධිකරණස්සාති ඡගලකස්ස. කඤ්චිදෙසං ලෙසමත්තං උපාදායාති දබ්බොති නාමං උපාදායාති අයමත්ථො අට්ඨුප්පත්තිවසෙනෙව ආවිභූතො, තස්මා න විභත්තො. කිඤ්ච භිය්‍යො අනියමත්තා. න හි මෙත්තියභූමජකානං විය සබ්බෙසම්පි ඡගලකමෙව අඤ්ඤභාගියං අධිකරණං හොති. අඤ්ඤං ගොමහිං සාදිකම්පි හොති, න ච මෙත්තියභූමජකා විය සබ්බෙපි නාමලෙසමත්තමෙව උපාදියන්ති. අඤ්ඤම්පි ජාතිලෙසාදිං උපාදියන්ති, තස්මා අනියමත්තා ච යථාවුත්තනයෙන න විභත්තං. කිඤ්ච භිය්‍යො තථා වුත්තෙ ඡගලකස්සෙව අඤ්ඤභාගියතා සම්භවති, න අඤ්ඤස්ස, යෙන සොව දස්සිතො. ලෙසො ච නාම ලෙසොව, න ජාතිආදි, යෙන සොව දස්සිතොති එවං මිච්ඡාගාහප්පසඞ්ගතො ච තථා න විභත්තො.

393. අඤ්ඤභාගියස්සාති චුදිතකතො අඤ්ඤස්ස. අධිකරණස්සාති මනුස්සස්ස වා අමනුස්සස්ස වා තිරච්ඡානගතස්ස වාති එවං වත්තබ්බං. එවඤ්හි වුත්තෙ මනුස්සාදීනංයෙව ජාතිලෙසාදයො වුත්තා හොන්ති, අඤ්ඤථා චතුන්නං අධිකරණානං තෙ ආපජ්ජන්ති ‘‘අධිකරණස්ස කඤ්චි දෙසං ලෙසමත්ත’’න්ති සාමිවචනං පුබ්බඞ්ගමං උද්දිට්ඨත්තාති චෙ? න, නාමස්ස විය ජාතිආදීනං මනුස්සාදීනං ආධාරභාවනියමසම්භවතො, අධිකරණභාවානියමතොති වුත්තං හොති. නියමෙ ච සති ජාතියා ආධාරො ජාති, ලිඞ්ගස්ස ච ලිඞ්ගං, ආපත්තියා ච ආපන්නො ආධාරො, විරුද්ධානම්පි අසමාදින්නානම්පි පත්තචීවරානං සාමිකො ආධාරො, යෙන අධිකරණසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡෙය්‍යාති ආපජ්ජතීති අධිකරණස්සාති පදං අභාජෙතබ්බමෙව භවෙය්‍යාති න උද්ධරිතබ්බං සියා, උද්ධරිතබ්බං. තස්මා ‘‘අධිකරණන්ති වචනසාමඤ්ඤතො’’තිආදි සබ්බං වත්තබ්බං. අපාකටා ඉතො අඤ්ඤත්‍ර දස්සිතට්ඨානාභාවතො. ජානිතබ්බා ච විනයධරෙහි යස්මා අඤ්ඤථා පරිවාරෙ ‘‘විවාදාධිකරණං චතුන්නං අධිකරණානං විවාදාධිකරණං භජතී’’තිආදිනා නයෙන අනාගතට්ඨානෙ ‘‘කස්මා’’ති වුත්තෙ කාරණං න පඤ්ඤායෙය්‍ය, තස්මා තෙසං තබ්භාගියතා ච අඤ්ඤභාගියතා ච ජානිතබ්බා විනයධරෙහි. තාසු හි විඤ්ඤාතාසු විවාදාධිකරණං විවාදාධිකරණං භජති. කස්මා? තබ්භාගියත්තා. ඉතරං න භජති අඤ්ඤභාගියත්තාති සුඛකාරණතො පඤ්ඤායන්ති, තස්මා වචනසාමඤ්ඤතො ලද්ධං අධිකරණං නිස්සායාතිආදි. තත්ථ යස්මා ආපත්තඤ්ඤභාගියං මහාවිසයං, ඉතරෙහි අසදිසනිද්දෙසඤ්ච, තස්මා තං අධිකරණපරියාපන්නම්පි සමානං විසුං වුත්තං ‘‘ආපත්තඤ්ඤභාගියං වා හොතී’’ති. අධිකරණපරියාපන්නත්තා ච ‘‘අධිකරණඤ්ඤභාගියං වා’’ති එත්ථ වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථාපි මහාවිසයත්තා, මාතිකායං ආගතත්තා ච පඨමං අඤ්ඤභාගියතා වුත්තා, පච්ඡා තබ්භාගියතාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ යස්මා අධිකරණඤ්ඤභාගියවචනෙන අත්ථාපත්තිනයෙන සිද්ධං. අධිකරණං තබ්භාගියං, තස්මා ‘‘අධිකරණං තබ්භාගියං හොතී’’ති එවං උද්දෙසං අකත්වා ‘‘කථං අධිකරණං අධිකරණස්ස තබ්භාගියං හොතී’’ති පුච්ඡාපුබ්බඞ්ගමනිද්දෙසො කතො. තත්ථාපි ආපත්තාධිකරණස්ස අඤ්ඤභාගියතා කිඤ්චාපි පාරාජිකෙන අනුද්ධංසිභාධිකාරත්තා පාරාජිකානංයෙව වසෙන වුත්තා, අථ ඛො සෙසාපත්තික්ඛන්ධවසෙනාපි වෙදිතබ්බා. යා ච සා චොදනා ‘‘අසුකො නාම භික්ඛු සඞ්ඝාදිසෙසං අජ්ඣාපජ්ජන්තො දිට්ඨො හොතී’’තිආදිකා, තත්ථ ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසෙ ථුල්ලච්චයදිට්ඨි හොති, දුබ්භාසිතෙ සඞ්ඝාදිසෙසදිට්ඨි හොතී’’ති එවමාදිකා විනයෙ අපකතඤ්ඤුතාය, තංතංවත්ථුසරික්ඛතාය වා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. සබ්බත්ථාපි ‘‘පාරාජිකදිට්ඨි හොතී’’ති න වුත්තං. තථාසඤ්ඤිනො අනාපත්තිතො. ‘‘තබ්භාගියවිචාරණාය’’න්ති තබ්භාගියපදනිද්දෙසෙ අඤ්ඤභාගියතායපි නිද්දිට්ඨත්තා වුත්තං.

වත්ථුසභාගතායාති අනුවාදවත්ථුසභාගතායාති අත්ථො. අඤ්ඤථා ‘‘චතස්සො විපත්තියො’’ති වචනං විරුජ්ඣෙය්‍ය. සභාවසරික්ඛාසරික්ඛතො චාති සභාවෙන සදිසාසදිසතො. තත්ථ ඣානාදිවත්ථුවිසභාගතායපි සභාවසරික්ඛතාය උත්තරිමනුස්සධම්මපාරාජිකාපත්ති තස්සෙව තබ්භාගියාව හොති. තථා වත්ථුවසෙන අනුවාදාධිකරණං, කිච්චාධිකරණඤ්ච පාටෙක්කං චතුබ්බිධම්පි වුත්තඤ්ඤභාගියං න ජාතං, තස්මා තදඤ්ඤභාගියතාය විදිතාය තබ්භාගියතා පාරියෙසයුත්තියා අවුත්තාපි සිජ්ඣතීති කත්වා ‘‘අඤ්ඤභාගියමෙව පඨමං නිද්දිට්ඨ’’න්තිපි වත්තුං යුජ්ජති. එකංසෙන තබ්භාගියං න හොතීති සරික්ඛවසෙන අරහත්තං ආපත්ති අනාපත්තීති විවාදසබ්භාවතො අබ්‍යාකතභාවෙන විවාදාධිකරණස්සපි අඤ්ඤභාගියං සියා, පාළියං ආපත්තාධිකරණස්ස වුත්තත්තා එවං වුත්තං, ආදිතො පට්ඨායාති ‘‘අඤ්ඤභාගියස්ස අධිකරණස්සා’’ති ඉතො පට්ඨාය. ‘‘මෙථුනරාගෙන මනුස්සවිග්ගහො දොසෙනාතිආදිනා සරික්ඛතො චා’’ති ලිඛිතං. තං වත්ථුවිසභාගතාය එව සිද්ධං. අයං පන වත්ථුසභාගතායපි සති ආපත්තිසභාගතා සරික්ඛතොති නො තක්කොති ච, එකස්මිම්පි හි වත්ථුස්මිං ආපත්තිභෙදො හොතීති ආචරියො. පරතො වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො.

‘‘කිච්චමෙව කිච්චාධිකරණ’’න්ති වුත්තත්තා සඞ්ඝකම්මානමෙතං අධිවචනං. කම්මලක්ඛණන්ති කම්මානං සභාවං. තං නිස්සායාති පුබ්බෙව හි සංවිධාය සඞ්ඝො කම්මං කරොති. අථ වා පුරිමං පුරිමන්ති පරිවාසඋක්ඛෙපනියාදීනි සඞ්ඝකම්මානි නිස්සාය අබ්භානඔසාරණාදි උප්පන්නන්ති කත්වා වුත්තං. තස්මා කිඤ්චාපි සඞ්ඝකම්මමෙව කිච්චාධිකරණං, තථාපි සෙසවිසෙසො ලබ්භතීති දස්සෙති.

394. අත්ථතො එකං, තස්මා දෙසස්ස අත්ථමවත්වා ‘‘ලෙසො’’තිආදි වුත්තං කිර.

395. සවත්ථුකං කත්වාති පුග්ගලස්ස උපරි ආරොපෙත්වා ඛත්තියාදිභාවෙන එකජාතිකොපි දීඝරස්සකාළකොදාතාදීනං දිට්ඨසුතපරිසඞ්කිතානං වසෙන අඤ්ඤභාගියතා, දීඝං ඛත්තියං අජ්ඣාචරන්තං දිස්වා රස්සාදිඛත්තියපඤ්ඤත්තියා ආධාරභාවතො ජාතිලෙසෙන චොදෙති, එකං වා ඛත්තියං අජ්ඣාචරන්තං දිස්වා තතො විසිට්ඨඤ්ඤභාගභූතං ඛත්තියං ජාතිලෙසං ගහෙත්වා ‘‘ඛත්තියො දිට්ඨො ත්වං ඛත්තියොසී’’ති චොදෙති දිට්ඨාදිඅඤ්ඤභාගෙන. එත්ථ ච ‘‘දීඝාදයො, දිට්ඨාදයො ච ජාතිනාමාදීනං වත්ථුභූතත්තා අධිකරණ’’න්ති ලිඛිතං. තං ‘‘අධිකරණභාවානියමතො’’ති වුත්තදොසං නාතික්කමති, අට්ඨකථායං ‘‘ඛත්තියජාතිපඤ්ඤත්තියා ආධාරවසෙන අධිකරණතා ච වෙදිතබ්බා’’ති වුත්තං. තම්පි නාමගොත්තතො අඤ්ඤිස්සා නාමගොත්තපඤ්ඤත්තියා නාම කස්සචි අභාවතො න සබ්බසාධාරණං, තස්මා ‘‘අධිකරණස්සා’’ති පදුද්ධාරණං අධිකරණචතුක්කදස්සනත්ථං, තං සමානවචනදස්සනත්ථන්ති නො තක්කොති. තත්ථ දීඝාදිනො වා දිට්ඨාදිනො වාති එත්ථ දීඝාදිතා, දිට්ඨාදිතා ච අඤ්ඤභාගො, යො චුදිතකො ඉතරස්ස විසෙසො යතො අඤ්ඤොති වුච්චති.

399. ලහුකං ආපත්තින්ති පාරාජිකතො ලහුකාපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසාදි. තෙනෙව අන්තෙ තං දස්සෙන්තෙන ‘‘භික්ඛු සඞ්ඝාදිසෙසං අජ්ඣාපජ්ජන්තො දිට්ඨො හොතී’’තිආදි වුත්තං. ආපත්තිලෙසොපි කිමත්ථං ජාතිලෙසාදයො විය න විත්ථාරිතොති චෙ? තථා අසම්භවතොති වෙදිතබ්බං.

400. සාටකපත්තො සරීරට්ඨපත්තො. ආපත්තියාති පාරාජිකාපත්තියා අඤ්ඤභාගියං සඞ්ඝාදිසෙසාදි, අධිකරණඤ්ච ආපත්තිපඤ්ඤත්තියා. ‘‘ලෙසො නාම ආපත්තිභාගො’’ති වුත්තත්තා ආපත්තිභාවලෙසො වුත්තොති වෙදිතබ්බො, තස්මා පාරාජිකාපත්තිතො අඤ්ඤභාගියස්ස ආපත්තිපඤ්ඤත්තියා ආධාරණට්ඨෙන ‘‘අධිකරණ’’න්ති සඞ්ඛ්‍යං ගතස්ස සඞ්ඝාදිසෙසාදිනො ආපත්තිනිකායස්ස ආපත්තිභාවලෙසං ගහෙත්වා චොදනා ආපත්තිලෙසචොදනාති වෙදිතබ්බා.

408. අනාපත්ති තථාසඤ්ඤී චොදෙති වා චොදාපෙති වාති ආපත්තඤ්ඤභාගියචොදනායමෙව, න අඤ්ඤත්ථ. එත්තාවතා පඨමදුට්ඨදොසෙ වුත්තවිචරණාය සංසන්දිතං හොති, තං ඉධ කථං පඤ්ඤායතීති චෙ? කඞ්ඛාවිතරණියා වචනතො. වුත්තඤ්හි ‘‘තත්ථ ඉධ ච ආපත්තඤ්ඤභාගියචොදනාය තථාසඤ්ඤිනොපි අනාපත්තී’’ති.

අඤ්ඤාභාගියසික්ඛං යො, නෙව සික්ඛති යුත්තිතො. ගච්ඡෙ විනයවිඤ්ඤූහි, අඤ්ඤභාගියතඤ්ච

සොති.

දුතියදුට්ඨදොසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.