2. කළාරසුත්තවණ්ණනා

32. තස්ස ථෙරස්ස නාමං ජාතිසමුදාගතං. නිවත්තොති පුබ්බෙ වට්ටසොතස්ස පටිසොතං ගන්තුං ආරද්ධො, තං අවිසහන්තො අනුසොතමෙව ගච්ඡන්තො, තතො නිවත්තො පරික්ලෙසවිධමෙ අසංසට්ඨො වියුත්තො හොති. එත්ථ චෙතනාති වා අස්සාසො. හීනායාවත්තනං නාම කාමෙසු සාපෙක්ඛතාය, තත්ථ ච නිරපෙක්ඛතා තතියමග්ගාධිගමෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘තයො මග්ගෙ’’තිආදිමාහ. සාවකපාරමීඤාණං ථෙරස්ස අරහත්තාධිගමෙන නිප්ඵන්නං, තස්මා තස්ස තං උපරිමකොටියා අස්සාසො වුත්තො. උග්ඝාටිතාති විවටා, වූපසමිතාති අත්ථො. තත්ථාති අරහත්තප්පත්තියං. විචිකිච්ඡාභාවන්ති නිබ්බෙමතිකතං.

න එවං බ්‍යාකතාති ‘‘ඛීණා ජාතී’’තිආදිකා එවං උත්තානකං න බ්‍යාකතා, පරියායෙන පන බ්‍යාකතා. කෙනචීති කෙනචිපි කාරණෙන. එවං උත්තානකං බ්‍යාකරිස්සති.

තස්ස පච්චයස්ස ඛයාති තස්ස කම්මභවසඞ්ඛාතස්ස පච්චයස්ස අවිජ්ජාය සහකාරිතායං සඞ්ගහිතස්ස ඛයා අනුප්පාදා නිරොධා. ඛීණස්මින්ති ඛීණෙ. අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධෙ ජාතියා යථාවුත්තෙ පච්චයෙ. ජාතිසඞ්ඛාතං ඵලං ඛීණං අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදිතන්ති. විදිතං ඤාතං. ආජානාති චතුසච්චං හෙට්ඨිමමග්ගෙහි ඤාතං අනතික්කමිත්වාව පටිවිජ්ඣතීති අඤ්ඤා අග්ගමග්ගො. තදුපචාරෙන අග්ගඵලං ඉධ ‘‘අඤ්ඤා’’ නාම. පච්චයොති භවූපපත්තියා පච්චයො පටිච්චසමුප්පාදො.

මෙති මයා. අඤ්ඤාසි ආකාරග්ගහණෙන චිත්තාචාරං ජානාති. තෙනාති භගවතා. බ්‍යාකරණං අනුමොදිතං පඤ්හබ්‍යාකරණස්ස විසයකතභාවතො.

අයමස්ස විසයොති අයං වෙදනා අස්ස සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සවිසයො තත්ථ විසයභාවෙන පවත්තත්තා. කිඤ්චාපීති කිඤ්චාපි සුඛා වෙදනා ඨිතිසුඛා දුක්ඛා වෙදනා විපරිණාමසුඛා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ඤාණසුඛා. විපරිණාමකොටියාති අනිච්චභාවෙන සබ්බාව වෙදනා දුක්ඛා නාම. සුඛපටික්ඛෙපතොපි හි සුඛපීතියා ඵරණතාය සුඛාති තික්ඛමත්තෙන විපරිණාමදුක්ඛාති විපරිණාමතො අභාවාධිගමෙන සුඛනිරොධක්ඛණමත්තෙන. තථා හි වුත්තං පපඤ්චසූදනියං ‘‘සුඛාය වෙදනාය අත්ථිභාවො සුඛ’’න්ති. සුඛකාමො දුක්ඛං තිතික්ඛති. අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකානඤ්හි සුඛවෙදනුපරමො දුක්ඛතො උපට්ඨාති, තස්මායමත්ථො වියොගෙන දීපෙතබ්බො. ‘‘දුක්ඛා විපරිණාමසුඛා’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. තථාචාහ පපඤ්චසූදනියං ‘‘දුක්ඛාය වෙදනාය නත්ථිභාවො සුඛ’’න්ති. දුක්ඛවෙදනුපරමො හි වුත්තානං සුඛතො උපට්ඨාති එවාති වදන්ති. තස්ස යොගස්ස වූපසමෙන ‘‘අහො සුඛං ජාත’’න්ති මජ්ඣත්තවෙදනාය ජානනභාවො යාථාවතො අවබුජ්ඣනං සුඛං. අදුක්ඛමසුඛාපි වෙදනා විජානන්තස්ස සුඛං හොති තස්ස සුඛුමතාය විඤ්ඤෙය්‍යභාවතො. යථා රූපාරූපධම්මානං සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච සම්මදෙව අවබොධො පරමං සුඛං. තෙනාහ –

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 374);

අඤ්ඤාණදුක්ඛාති අජානනභාවො අදුක්ඛමසුඛාවෙදනාය දුක්ඛං. සම්මා විභාගජානනසභාවො ඤාණස්ස සම්භවො. ඤාණසම්පයුත්තා හි ඤාණූපනිස්සයා අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා පසත්ථාකාරා, යතො සා ඉට්ඨා චෙව ඉට්ඨඵලා චාති. අජානනභාවොති එත්ථ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘දුක්ඛන්ති විදිතො’’ති පාළි, අට්ඨකථායං පන විදිතන්ති පදුද්ධාරො කතො, තං අත්ථදස්සනමත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

වෙදනාපරිච්ඡෙදජානනෙති ‘‘තිස්සො ඉමා වෙදනා’’ති එවං පරිච්ඡෙදතො ජානනෙ. අඤ්ඤාසීති කදා අඤ්ඤාසි? ඉමස්මිං දෙසනාකාලෙති වදන්ති, පටිවෙධකාලෙති පන යුත්තං. යථාපටිවිද්ධා හි වෙදනා ඉධ ථෙරෙන දෙසිතාති. ඉමිනා කාරණෙනාති ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’’න්ති වෙදනානං අනිච්චතාය දුක්ඛභාවජානනසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන. තංනිමිත්තං හිස්ස වෙදනාසු තණ්හා න උප්පජ්ජති. අතිප්පපඤ්චොති අතිවිත්ථාරො. දුක්ඛස්මිං අන්තොගධං දුක්ඛපරියාපන්නත්තා. දුක්ඛන්ති සබ්බං වෙදයිතං දුක්ඛං සඞ්ඛාරදුක්ඛභාවතො. ඤාතමත්තෙති යාථාවතො අවබුජ්ඣනමත්තෙ. තණ්හා න තිට්ඨතීති න සන්තිට්ඨති නප්පවත්තති.

කථං විමොක්ඛාති අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදෙසු විමුත්තා. හෙතුම්හි චෙතං නිස්සක්කවචනන්ති හෙතුඅත්ථෙන කරණවචනෙන අත්ථමාහ ‘‘කතරෙන විමොක්ඛෙනා’’ති. කරණත්ථෙපි වා එතං නිස්සක්කවචනන්ති තථා වුත්තං. අභිනිවෙසොති විපස්සනාරම්භො. බහිද්ධාධම්මාපි දට්ඨබ්බායෙව සබ්බස්සපි පරිඤ්ඤෙය්‍යස්ස පරිජානිතබ්බතො. ඤාණං පවත්තෙත්වා. තෙති අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ. වවත්ථපෙත්වාති සලක්ඛණතො පරිච්ඡින්දිත්වා. බහිද්ධා ඔතාරෙතීති බහිද්ධාසඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙති. අජ්ඣත්තං ඔතාරෙතීති අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ සම්මසති. තත්‍ර තස්මිං චතුක්කෙ. තෙසං වවත්ථානකාලෙති තෙසං අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරානං විපස්සනාකාලෙ.

සබ්බුපාදානක්ඛයාති සබ්බසො උපාදානානං ඛයා. කාමං දිට්ඨිසීලබ්බතඅත්තවාදුපාදානානි පඨමමග්ගෙනෙව ඛීයන්ති, කාමුපාදානං පන අග්ගමග්ගෙනාති තස්ස වසෙන ‘‘සබ්බුපාදානක්ඛයා’’ති වදන්තො ථෙරො අත්තනො අරහත්තපත්තිං බ්‍යාකරොති. තෙනාහ ‘‘ආසවා නානුස්සවන්තී’’ති. සතොති ඉමිනා සතිවෙපුල්ලප්පත්තිං දස්සෙති. චක්ඛුතො රූපෙ සවන්තීති චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථියං තදනුගතමනොවිඤ්ඤාණවීථියඤ්ච රූපාරම්මණා ආසවා පවත්තන්තීති. කිඤ්චාපි තත්ථ කුසලාදීනම්පි පවත්ති අත්ථි, කාමාසවාදයො එව වණතො යූසං විය පග්ඝරණකඅසුචිභාවෙන සන්දන්ති, තථා සෙසවාරෙසු. තෙනාහ ‘‘එව’’න්තිආදි, තස්මා තෙ එව ‘‘ආසවා’’ති වුච්චන්ති. තත්ථ හි පග්ඝරණකඅසුචිම්හි නිරුළ්හො ආසවසද්දො. ‘‘අත්තානං නාවජානාමී’’ති වුත්තත්තා ‘‘ඔමානපහානං කථිත’’න්ති ආහ. තෙන ආසවෙසු සමුදායුපලක්ඛණං කථිතන්ති දට්ඨබ්බං. න හි සෙය්‍යමානාදිප්පහානෙන විනා හීනමානංයෙව පජහති. පජානනාති ‘‘නාපරං ඉත්ථත්තායා’’ති වුත්තපජානනසම්පන්නො හොතීති.

සරූපභෙදතොපීති ‘‘චත්තාරො’’ති එවං පරිමාණපරිච්ඡෙදතොපි. ඉදං භගවා දස්සෙන්තො ආහාති සම්බන්ධො. ඉදන්ති ච ‘‘අයම්පි ඛො’’තිආදිවචනං සන්ධායාහ.

අසම්භින්නාය එවාති යථානිසින්නාය එව, අවුට්ඨිතාය එවාති අත්ථො. පුග්ගලථොමනත්ථන්ති දෙසනාකුසලානං ආනන්දත්ථෙරාදීනං පුග්ගලානං පසංසනත්ථං උක්කංසනත්ථං. ධම්මථොමනත්ථන්ති පටිපත්තිධම්මස්ස පසංසනත්ථං. තෙපීති ආනන්දත්ථෙරාදයො භික්ඛූපි. ධම්මපටිග්ගාහකා භික්ඛූ. අත්ථෙති සීලාදිඅත්ථෙ. ධම්මෙති පාළිධම්මෙ.

අස්සාති භගවතො. ආනුභාවං කරිස්සති ‘‘දිවසඤ්චෙපි භගවා’’තිආදිනා. නන්ති සාරිපුත්තත්ථෙරං. අහම්පි තථෙව ථොමෙස්සාමි ‘‘සා හි භික්ඛූ’’තිආදිනා. එවං චින්තෙසීති එවං වක්ඛමානෙන ධම්මදායාදදෙසනාය චින්තිතාකාරෙන චින්තෙසි. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. එකජ්ඣාසයායාති සමානාධිප්පායාය. මතියාති පඤ්ඤාය. අයං දෙසනා අග්ගාති භගවා ධම්මසෙනාපතිං ගුණතො එවං පග්ගණ්හාතීති කත්වා වුත්තං.

පකාසෙත්වාති ගුණතො පාකටං පඤ්ඤාතං කත්වා සබ්බසාවකෙහි සෙට්ඨභාවෙ ඨපෙතුකාමො. චිත්තගතියා චිත්තවසෙන කායස්ස පරිණාමනෙන ‘‘අයං කායො ඉදං චිත්තං විය හොතූ’’ති කායසමානගතිකත්තාධිට්ඨානෙන. කථං පන කායො දන්ධප්පවත්තිකො ලහුපරිවත්තෙන චිත්තෙන සමානගතිකො හොතීති? න සබ්බථා සමානගතිකො. යථෙව හි කායවසෙන චිත්තවිපරිණාමනෙ චිත්තං සබ්බථා කායෙන සමානගතිකං හොති. න හි තදා චිත්තං සභාවසිද්ධෙන අත්තනො ඛණෙන අවත්තිත්වා දන්ධවුත්තිකස්ස රූපධම්මස්ස ඛණෙන වත්තිතුං සක්කොති, ‘‘ඉදං චිත්තං අයං කායො විය හොතූ’’ති පනාධිට්ඨානෙන දන්ධගතිකස්ස කායස්ස අනුවත්තනතො යාව ඉච්ඡිතට්ඨානප්පත්ති හොති, තාව කායගතිඅනුලොමෙනෙව හුත්වා සන්තානවසෙන පවත්තමානං චිත්තං කායගතියා පරිණාමිතං නාම හොති, එවං ‘‘අයං කායො ඉදං චිත්තං විය හොතූ’’ති අධිට්ඨානෙන පගෙව සුඛලහුසඤ්ඤාය සම්පාදිතත්තා අභාවිතිද්ධිපාදානං විය දන්ධං අවත්තිත්වා යථා ලහුකතිපයචිත්තවාරෙහෙව ඉච්ඡිතට්ඨානප්පති හොති, එවං පවත්තරූපතා විඤ්ඤායතීති.

අධිප්පායානුරූපමෙව තස්ස භගවතො ථොමනාය කතත්තා. ඉදං නාම අත්ථජාතං භගවා පුච්ඡිස්සතීති පුබ්බෙ මයා අවිදිතං අපස්සං. ආසයජානනත්ථන්ති ‘‘එවං බ්‍යාකරොන්තෙන සත්ථු අජ්ඣාසයො ගහිතො හොතී’’ති එවං සත්ථු අජ්ඣාසයජානනත්ථං. දුතියං පඤ්හං පුච්ඡන්තො භගවා පඨමං පඤ්හං අනුමොදි දුතියං පඤ්හං පුච්ඡන්තෙනෙව පඨමපඤ්හවිස්සජ්ජනස්ස සම්පටිච්ඡිතභාවතො.

එතං අහොසීති එතං පරිවිතක්කනං අහොසි. අස්සාති කළාරඛත්තියස්ස භික්ඛුනො. ධම්මෙ දහතීති ධම්මධාතු, සාවකපාරමීඤාණං, සාවකවිසයෙ ධම්මෙ දහති යාථාවතො අජිතෙ කත්වා ඨපෙතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ධම්මධාතූ’’තිආදි. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකමෙව විසයෙ. ගොචරධම්මෙති ගොචරභූතෙ ඤෙය්‍යධම්මෙ.

කළාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.