4. කළාරඛත්තියවග්ගො

1. භූතසුත්තවණ්ණනා

31. අජිතමාණවෙනාති සොළසසු බාවරියබ්‍රාහ්මණපරිචාරකෙසු ‘‘අජිතො’’ති ලද්ධනාමෙන මාණවෙන. සඞ්ඛා වුච්චති පඤ්ඤා, සඞ්ඛාතා පරිඤ්ඤාතා ධම්මා යෙසං තෙ සඞ්ඛාතධම්මා, පටිවිද්ධසච්චා ඛීණාසවා. සෙක්ඛා පන විපාකස්ස අපරිඤ්ඤාතත්තා ‘‘සඞ්ඛාතධම්මා’’ති න වුච්චන්ති. සෙක්ඛධම්මසමන්නාගමෙන තෙ සෙක්ඛා. තෙ පන කාමං පුග්ගලපටිලාභවසෙන අනෙකසහස්සාව හොන්ති, චතුමග්ගහෙට්ඨිමඵලත්තයස්ස පන වසෙන තංසමඞ්ගිතාසාමඤ්ඤෙන න සත්තජනතො උද්ධන්ති ආහ ‘‘සත්ත ජනෙ’’ති නියමෙත්වා විසෙසෙති. සංකිලෙසවජ්ජං, තතො වා අත්තානං විය විනෙය්‍යලොකං නිපාති රක්ඛතීති නිපකො, තස්ස භාවො නෙපක්කං, ඤාණන්ති ආහ ‘‘නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා, තාය සමන්නාගතත්තා නිපකො’’ති.

‘‘කො නු ඛො ඉමස්ස පඤ්හස්ස අත්ථො’’ති චින්තෙන්තො පඤ්හාය කඞ්ඛති නාම. ‘‘කථං බ්‍යාකරමානො නු ඛො සත්ථු අජ්ඣාසයං න විරොධෙමී’’ති චින්තෙන්තො අජ්ඣාසයං කඞ්ඛති නාම. සුජානනීයත්ථපරිච්ඡෙදං කත්වා චින්තනා හෙත්ථ ‘‘කඞ්ඛා’’ති අධිප්පෙතා, න විචිකිච්ඡාති. පහීනවිචිකිච්ඡො හි මහාථෙරො ආයස්මතො අස්සජිමහාථෙරස්ස සන්තිකෙයෙව, විචිනනභූතං කුක්කුච්චසදිසං පනෙතං වීමංසනමත්තන්ති දට්ඨබ්බං. පත්තං ආදාය චරන්තොති පබ්බජිතභාවලක්ඛණං. ධම්මසෙනාපතිභාවෙන වා මම පත්තධම්මදෙසනාවාරං ආදාය චරන්තොති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ජාතන්ති යථාරහං පච්චයතො උප්පන්නං, සඞ්ඛතන්ති අත්ථො. පඤ්හබ්‍යාකරණං උපට්ඨාසීති පඤ්හස්ස බ්‍යාකරණතා පටිභාසි. ‘‘සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතී’’ති පාඨො, අට්ඨකථායං පන ‘‘සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො’’ති පදං උද්ධරිත්වා ‘‘පස්සන්තස්සා’’ති අත්ථො වුත්තො. තං ‘‘භූතන්ති…පෙ… පටිපන්නො හොතී’’ති ඉමාය පාළියා න සමෙති, තස්මා යථාදස්සිතපාඨො එව යුත්තො. යාව අරහත්තමග්ගා නිබ්බිදාදීනං අත්ථායාති සමිතාපෙක්ඛධම්මවසා පදං වදන්ති. ආහාරසම්භවන්ති පච්චයහෙතුකං. සෙක්ඛපටිපදා කථිතා ‘‘නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොතී’’ති වචනතො. එස නයො නිරොධවාරෙපි. නිබ්බිදාති කරණෙ පච්චත්තවචනං, විරාගා නිරොධාති කරණෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘සබ්බානි කාරණවචනානී’’ති. අනුපාදාති අනුපාදාය. භූතමිදන්තිආදිමාහ සබ්බසුත්තං ආහච්චභාසිතං ජිනවචනමෙව කරොන්තො.

භූතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. කළාරසුත්තවණ්ණනා

32. තස්ස ථෙරස්ස නාමං ජාතිසමුදාගතං. නිවත්තොති පුබ්බෙ වට්ටසොතස්ස පටිසොතං ගන්තුං ආරද්ධො, තං අවිසහන්තො අනුසොතමෙව ගච්ඡන්තො, තතො නිවත්තො පරික්ලෙසවිධමෙ අසංසට්ඨො වියුත්තො හොති. එත්ථ චෙතනාති වා අස්සාසො. හීනායාවත්තනං නාම කාමෙසු සාපෙක්ඛතාය, තත්ථ ච නිරපෙක්ඛතා තතියමග්ගාධිගමෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘තයො මග්ගෙ’’තිආදිමාහ. සාවකපාරමීඤාණං ථෙරස්ස අරහත්තාධිගමෙන නිප්ඵන්නං, තස්මා තස්ස තං උපරිමකොටියා අස්සාසො වුත්තො. උග්ඝාටිතාති විවටා, වූපසමිතාති අත්ථො. තත්ථාති අරහත්තප්පත්තියං. විචිකිච්ඡාභාවන්ති නිබ්බෙමතිකතං.

න එවං බ්‍යාකතාති ‘‘ඛීණා ජාතී’’තිආදිකා එවං උත්තානකං න බ්‍යාකතා, පරියායෙන පන බ්‍යාකතා. කෙනචීති කෙනචිපි කාරණෙන. එවං උත්තානකං බ්‍යාකරිස්සති.

තස්ස පච්චයස්ස ඛයාති තස්ස කම්මභවසඞ්ඛාතස්ස පච්චයස්ස අවිජ්ජාය සහකාරිතායං සඞ්ගහිතස්ස ඛයා අනුප්පාදා නිරොධා. ඛීණස්මින්ති ඛීණෙ. අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධෙ ජාතියා යථාවුත්තෙ පච්චයෙ. ජාතිසඞ්ඛාතං ඵලං ඛීණං අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදිතන්ති. විදිතං ඤාතං. ආජානාති චතුසච්චං හෙට්ඨිමමග්ගෙහි ඤාතං අනතික්කමිත්වාව පටිවිජ්ඣතීති අඤ්ඤා අග්ගමග්ගො. තදුපචාරෙන අග්ගඵලං ඉධ ‘‘අඤ්ඤා’’ නාම. පච්චයොති භවූපපත්තියා පච්චයො පටිච්චසමුප්පාදො.

මෙති මයා. අඤ්ඤාසි ආකාරග්ගහණෙන චිත්තාචාරං ජානාති. තෙනාති භගවතා. බ්‍යාකරණං අනුමොදිතං පඤ්හබ්‍යාකරණස්ස විසයකතභාවතො.

අයමස්ස විසයොති අයං වෙදනා අස්ස සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සවිසයො තත්ථ විසයභාවෙන පවත්තත්තා. කිඤ්චාපීති කිඤ්චාපි සුඛා වෙදනා ඨිතිසුඛා දුක්ඛා වෙදනා විපරිණාමසුඛා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ඤාණසුඛා. විපරිණාමකොටියාති අනිච්චභාවෙන සබ්බාව වෙදනා දුක්ඛා නාම. සුඛපටික්ඛෙපතොපි හි සුඛපීතියා ඵරණතාය සුඛාති තික්ඛමත්තෙන විපරිණාමදුක්ඛාති විපරිණාමතො අභාවාධිගමෙන සුඛනිරොධක්ඛණමත්තෙන. තථා හි වුත්තං පපඤ්චසූදනියං ‘‘සුඛාය වෙදනාය අත්ථිභාවො සුඛ’’න්ති. සුඛකාමො දුක්ඛං තිතික්ඛති. අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකානඤ්හි සුඛවෙදනුපරමො දුක්ඛතො උපට්ඨාති, තස්මායමත්ථො වියොගෙන දීපෙතබ්බො. ‘‘දුක්ඛා විපරිණාමසුඛා’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. තථාචාහ පපඤ්චසූදනියං ‘‘දුක්ඛාය වෙදනාය නත්ථිභාවො සුඛ’’න්ති. දුක්ඛවෙදනුපරමො හි වුත්තානං සුඛතො උපට්ඨාති එවාති වදන්ති. තස්ස යොගස්ස වූපසමෙන ‘‘අහො සුඛං ජාත’’න්ති මජ්ඣත්තවෙදනාය ජානනභාවො යාථාවතො අවබුජ්ඣනං සුඛං. අදුක්ඛමසුඛාපි වෙදනා විජානන්තස්ස සුඛං හොති තස්ස සුඛුමතාය විඤ්ඤෙය්‍යභාවතො. යථා රූපාරූපධම්මානං සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච සම්මදෙව අවබොධො පරමං සුඛං. තෙනාහ –

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 374);

අඤ්ඤාණදුක්ඛාති අජානනභාවො අදුක්ඛමසුඛාවෙදනාය දුක්ඛං. සම්මා විභාගජානනසභාවො ඤාණස්ස සම්භවො. ඤාණසම්පයුත්තා හි ඤාණූපනිස්සයා අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා පසත්ථාකාරා, යතො සා ඉට්ඨා චෙව ඉට්ඨඵලා චාති. අජානනභාවොති එත්ථ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘දුක්ඛන්ති විදිතො’’ති පාළි, අට්ඨකථායං පන විදිතන්ති පදුද්ධාරො කතො, තං අත්ථදස්සනමත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

වෙදනාපරිච්ඡෙදජානනෙති ‘‘තිස්සො ඉමා වෙදනා’’ති එවං පරිච්ඡෙදතො ජානනෙ. අඤ්ඤාසීති කදා අඤ්ඤාසි? ඉමස්මිං දෙසනාකාලෙති වදන්ති, පටිවෙධකාලෙති පන යුත්තං. යථාපටිවිද්ධා හි වෙදනා ඉධ ථෙරෙන දෙසිතාති. ඉමිනා කාරණෙනාති ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’’න්ති වෙදනානං අනිච්චතාය දුක්ඛභාවජානනසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන. තංනිමිත්තං හිස්ස වෙදනාසු තණ්හා න උප්පජ්ජති. අතිප්පපඤ්චොති අතිවිත්ථාරො. දුක්ඛස්මිං අන්තොගධං දුක්ඛපරියාපන්නත්තා. දුක්ඛන්ති සබ්බං වෙදයිතං දුක්ඛං සඞ්ඛාරදුක්ඛභාවතො. ඤාතමත්තෙති යාථාවතො අවබුජ්ඣනමත්තෙ. තණ්හා න තිට්ඨතීති න සන්තිට්ඨති නප්පවත්තති.

කථං විමොක්ඛාති අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදෙසු විමුත්තා. හෙතුම්හි චෙතං නිස්සක්කවචනන්ති හෙතුඅත්ථෙන කරණවචනෙන අත්ථමාහ ‘‘කතරෙන විමොක්ඛෙනා’’ති. කරණත්ථෙපි වා එතං නිස්සක්කවචනන්ති තථා වුත්තං. අභිනිවෙසොති විපස්සනාරම්භො. බහිද්ධාධම්මාපි දට්ඨබ්බායෙව සබ්බස්සපි පරිඤ්ඤෙය්‍යස්ස පරිජානිතබ්බතො. ඤාණං පවත්තෙත්වා. තෙති අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ. වවත්ථපෙත්වාති සලක්ඛණතො පරිච්ඡින්දිත්වා. බහිද්ධා ඔතාරෙතීති බහිද්ධාසඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙති. අජ්ඣත්තං ඔතාරෙතීති අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ සම්මසති. තත්‍ර තස්මිං චතුක්කෙ. තෙසං වවත්ථානකාලෙති තෙසං අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරානං විපස්සනාකාලෙ.

සබ්බුපාදානක්ඛයාති සබ්බසො උපාදානානං ඛයා. කාමං දිට්ඨිසීලබ්බතඅත්තවාදුපාදානානි පඨමමග්ගෙනෙව ඛීයන්ති, කාමුපාදානං පන අග්ගමග්ගෙනාති තස්ස වසෙන ‘‘සබ්බුපාදානක්ඛයා’’ති වදන්තො ථෙරො අත්තනො අරහත්තපත්තිං බ්‍යාකරොති. තෙනාහ ‘‘ආසවා නානුස්සවන්තී’’ති. සතොති ඉමිනා සතිවෙපුල්ලප්පත්තිං දස්සෙති. චක්ඛුතො රූපෙ සවන්තීති චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථියං තදනුගතමනොවිඤ්ඤාණවීථියඤ්ච රූපාරම්මණා ආසවා පවත්තන්තීති. කිඤ්චාපි තත්ථ කුසලාදීනම්පි පවත්ති අත්ථි, කාමාසවාදයො එව වණතො යූසං විය පග්ඝරණකඅසුචිභාවෙන සන්දන්ති, තථා සෙසවාරෙසු. තෙනාහ ‘‘එව’’න්තිආදි, තස්මා තෙ එව ‘‘ආසවා’’ති වුච්චන්ති. තත්ථ හි පග්ඝරණකඅසුචිම්හි නිරුළ්හො ආසවසද්දො. ‘‘අත්තානං නාවජානාමී’’ති වුත්තත්තා ‘‘ඔමානපහානං කථිත’’න්ති ආහ. තෙන ආසවෙසු සමුදායුපලක්ඛණං කථිතන්ති දට්ඨබ්බං. න හි සෙය්‍යමානාදිප්පහානෙන විනා හීනමානංයෙව පජහති. පජානනාති ‘‘නාපරං ඉත්ථත්තායා’’ති වුත්තපජානනසම්පන්නො හොතීති.

සරූපභෙදතොපීති ‘‘චත්තාරො’’ති එවං පරිමාණපරිච්ඡෙදතොපි. ඉදං භගවා දස්සෙන්තො ආහාති සම්බන්ධො. ඉදන්ති ච ‘‘අයම්පි ඛො’’තිආදිවචනං සන්ධායාහ.

අසම්භින්නාය එවාති යථානිසින්නාය එව, අවුට්ඨිතාය එවාති අත්ථො. පුග්ගලථොමනත්ථන්ති දෙසනාකුසලානං ආනන්දත්ථෙරාදීනං පුග්ගලානං පසංසනත්ථං උක්කංසනත්ථං. ධම්මථොමනත්ථන්ති පටිපත්තිධම්මස්ස පසංසනත්ථං. තෙපීති ආනන්දත්ථෙරාදයො භික්ඛූපි. ධම්මපටිග්ගාහකා භික්ඛූ. අත්ථෙති සීලාදිඅත්ථෙ. ධම්මෙති පාළිධම්මෙ.

අස්සාති භගවතො. ආනුභාවං කරිස්සති ‘‘දිවසඤ්චෙපි භගවා’’තිආදිනා. නන්ති සාරිපුත්තත්ථෙරං. අහම්පි තථෙව ථොමෙස්සාමි ‘‘සා හි භික්ඛූ’’තිආදිනා. එවං චින්තෙසීති එවං වක්ඛමානෙන ධම්මදායාදදෙසනාය චින්තිතාකාරෙන චින්තෙසි. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. එකජ්ඣාසයායාති සමානාධිප්පායාය. මතියාති පඤ්ඤාය. අයං දෙසනා අග්ගාති භගවා ධම්මසෙනාපතිං ගුණතො එවං පග්ගණ්හාතීති කත්වා වුත්තං.

පකාසෙත්වාති ගුණතො පාකටං පඤ්ඤාතං කත්වා සබ්බසාවකෙහි සෙට්ඨභාවෙ ඨපෙතුකාමො. චිත්තගතියා චිත්තවසෙන කායස්ස පරිණාමනෙන ‘‘අයං කායො ඉදං චිත්තං විය හොතූ’’ති කායසමානගතිකත්තාධිට්ඨානෙන. කථං පන කායො දන්ධප්පවත්තිකො ලහුපරිවත්තෙන චිත්තෙන සමානගතිකො හොතීති? න සබ්බථා සමානගතිකො. යථෙව හි කායවසෙන චිත්තවිපරිණාමනෙ චිත්තං සබ්බථා කායෙන සමානගතිකං හොති. න හි තදා චිත්තං සභාවසිද්ධෙන අත්තනො ඛණෙන අවත්තිත්වා දන්ධවුත්තිකස්ස රූපධම්මස්ස ඛණෙන වත්තිතුං සක්කොති, ‘‘ඉදං චිත්තං අයං කායො විය හොතූ’’ති පනාධිට්ඨානෙන දන්ධගතිකස්ස කායස්ස අනුවත්තනතො යාව ඉච්ඡිතට්ඨානප්පත්ති හොති, තාව කායගතිඅනුලොමෙනෙව හුත්වා සන්තානවසෙන පවත්තමානං චිත්තං කායගතියා පරිණාමිතං නාම හොති, එවං ‘‘අයං කායො ඉදං චිත්තං විය හොතූ’’ති අධිට්ඨානෙන පගෙව සුඛලහුසඤ්ඤාය සම්පාදිතත්තා අභාවිතිද්ධිපාදානං විය දන්ධං අවත්තිත්වා යථා ලහුකතිපයචිත්තවාරෙහෙව ඉච්ඡිතට්ඨානප්පති හොති, එවං පවත්තරූපතා විඤ්ඤායතීති.

අධිප්පායානුරූපමෙව තස්ස භගවතො ථොමනාය කතත්තා. ඉදං නාම අත්ථජාතං භගවා පුච්ඡිස්සතීති පුබ්බෙ මයා අවිදිතං අපස්සං. ආසයජානනත්ථන්ති ‘‘එවං බ්‍යාකරොන්තෙන සත්ථු අජ්ඣාසයො ගහිතො හොතී’’ති එවං සත්ථු අජ්ඣාසයජානනත්ථං. දුතියං පඤ්හං පුච්ඡන්තො භගවා පඨමං පඤ්හං අනුමොදි දුතියං පඤ්හං පුච්ඡන්තෙනෙව පඨමපඤ්හවිස්සජ්ජනස්ස සම්පටිච්ඡිතභාවතො.

එතං අහොසීති එතං පරිවිතක්කනං අහොසි. අස්සාති කළාරඛත්තියස්ස භික්ඛුනො. ධම්මෙ දහතීති ධම්මධාතු, සාවකපාරමීඤාණං, සාවකවිසයෙ ධම්මෙ දහති යාථාවතො අජිතෙ කත්වා ඨපෙතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ධම්මධාතූ’’තිආදි. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකමෙව විසයෙ. ගොචරධම්මෙති ගොචරභූතෙ ඤෙය්‍යධම්මෙ.

කළාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. ඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

33. ඤාණමෙව ඤාණවත්ථු සම්පත්තීනං කාරණභාවතො. චතූසූති චතුසච්චස්ස බොධනවසෙන වුත්තෙසු චතූසු ඤාණෙසු. පඨමන්ති ‘‘ජරාමරණෙ ඤාණ’’න්ති එවං වුත්තං ඤාණං, යෙන ධාරණපරිචයමනසිකාරවසෙන පවත්තං සබ්බං ගණ්හි. සන්නිචයඤාණමයං සවනමයං නාමත්වෙව වෙදිතබ්බං. සභාවතො පච්චයතො චස්ස පරිග්ගණ්හනඤාණං සම්මසනඤාණංත්වෙව වෙදිතබ්බං. ජරාමරණසීසෙන චෙත්ථ ජරාමරණවන්තොව ධම්මා ගහිතා. පටිවෙධඤාණන්ති අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣනඤාණං. ඉමිනා ධම්මෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනං. ඉමස්ස හි ධම්මස්ස අධිගමහෙතු අයං අරියො අතීතානාගතෙ නයෙනපි චතුසච්චධම්මෙ අභිසම්බුජ්ඣති. මග්ගඤාණමෙව පන අතීතානාගතෙ නයනසදිසං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘මග්ගඤාණධම්මෙන වා’’ති දුතියවිකප්පො වුත්තො. එවඤ්හි ‘‘අකාලික’’න්ති සමත්ථිතං හොති.

ඤාණචක්ඛුනා දිට්ඨෙනාති ධම්මචක්ඛුභූතෙන ඤාණචක්ඛුනා අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පච්චක්ඛතො දිට්ඨෙන. පඤ්ඤාය විදිතෙනාති මග්ගපඤ්ඤාය තථෙව විදිතෙන. යස්මා තථා දිට්ඨං විදිතං සබ්බසො පත්තං මහාඋපායො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘පරියොගාළ්හෙනා’’ති. දිට්ඨෙනාති වා දස්සනෙන, ධම්මං පස්සිත්වා ඨිතෙනාති අත්ථො. විදිතෙනාති චත්තාරි සච්චානි විදිත්වා පාකටානි කත්වා ඨිතෙන. අකාලිකෙනාති න කාලන්තරවිපාකදායිනා. පත්තෙනාති චත්තාරි සච්චානි පත්වා ඨිතත්තා ධම්මං පත්තෙන. පරියොගාළ්හෙනාති චතුසච්චධම්මෙ පරියොගාහිත්වා ඨිතෙන. අතීතානාගතෙ නයං නෙතීති අතීතෙ ච අනාගතෙ ච නයං නෙති හරති පෙසෙති. ඉදං පන පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස කිච්චං, සත්ථාරා පන මග්ගඤාණං අතීතානාගතෙ නයනසදිසං කතං තංමූලකත්තා. අතීතමග්ගස්ස හි පච්චවෙක්ඛණං නාම හොති, තස්මා මග්ගඤාණං නයනසදිසං කතං නාම හොති, පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන පන නයං නෙති. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. යථා පන තෙන නයං නෙති. තං ආකාරං දස්සෙතුං ‘‘යෙ ඛො කෙචී’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච නයනුප්පාදනං නයඤාණස්සෙව පවත්තිවිසෙසො. තෙන වුත්තං ‘‘පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස කිච්ච’’න්ති. කිඤ්චාපි ‘‘ඉමිනාති මග්ගඤාණධම්මෙන වා’’ති වුත්තං, දුවිධං පන මග්ගඵලඤාණං සම්මසනඤාණපච්චවෙක්ඛණාය මූලකාරණං, න නයනස්සාති දුවිධෙන ඤාණධම්මෙනාති න න යුජ්ජති. තථා චතුසච්චධම්මස්ස ඤාතත්තා මග්ගඵලසඞ්ඛාතස්ස වා ධම්මස්ස සච්චපටිවෙධසම්පයොගං ගතත්තා ‘‘නයනං හොතූ’’ති තෙන ‘‘ඉමිනා ධම්මෙනා’’ති ඤාණස්ස විසයභාවෙන ඤාණසම්පයොගෙන තදඤාතෙනාති ච අත්ථො න න යුජ්ජති. අනුඅයෙති ධම්මඤාණස්ස අනුරූපවසෙන අයෙ බුජ්ඣනඤාණෙ දිට්ඨානං අදිට්ඨානයනතො අදිට්ඨස්ස දිට්ඨතාය ඤාපනතො ච. තෙනාහ ‘‘ධම්මඤාණස්ස අනුගමනෙ ඤාණ’’න්ති. ඛීණාසවස්ස සෙක්ඛභූමි නාම අග්ගමග්ගක්ඛණො. කස්මා පනෙතං එවං වුත්තන්ති චෙ? ‘‘එවං ජරාමරණං පජානාතී’’තිආදිනා වත්තමානවසෙන දෙසනාය පවත්තත්තා.

ඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. දුතියඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

34. සත්තරීති ත-කාරස්ස ර-කාරාදෙසං වුත්තං. සත්තතිසද්දෙන වා සමානත්ථො සත්තරිසද්දො. බ්‍යඤ්ජනරුචිවසෙන බ්‍යඤ්ජනං භණන්තීති බ්‍යඤ්ජනභාණකා. තෙනාහ ‘‘බහුබ්‍යඤ්ජනං කත්වා’’තිආදි. තිට්ඨති තත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති ඨිති, පච්චුප්පන්නලක්ඛණස්ස ධම්මස්ස ඨිති ධම්මට්ඨිති. අථ වා ධම්මොති කාරණං, පච්චයොති අත්ථො. ධම්මස්ස යො ඨිතිසභාවො, සොව ධම්මතො අඤ්ඤො නත්ථීති ධම්මට්ඨිති, පච්චයො. තත්ථ ඤාණං ධම්මට්ඨිතිඤාණං. තෙනාහ ආයස්මා ධම්මසෙනාපති – ‘‘පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්ති (පටි. ම. මාතිකා 4). තථා චාහ ‘‘පච්චයාකාරෙ ඤාණ’’න්තිආදි. තත්ථ ධම්මානන්ති පච්චයුප්පන්නධම්මානං. පවත්තිට්ඨිතිකාරණත්තාති පවත්තිසඞ්ඛාතාය ඨිතියා කාරණත්තා. ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්තිආදිනා අද්ධත්තයෙ අන්වයබ්‍යතිරෙකවසෙන පවත්තියා ඡබ්බිධස්ස ඤාණස්ස. ඛයො නාම විනාසො, සොව භෙදොති. විරජ්ජනං පලුජ්ජනං. නිරුජ්ඣනං අන්තරධානං. එකෙකස්මින්ති ජරාමරණාදීසු එකෙකස්මිං. පුබ්බෙ ‘‘යථාභූතඤාණ’’න්ති තරුණවිපස්සනං ආහ. තස්මා ඉධාපි ධම්මට්ඨිතිඤාණං විපස්සනාති ගහෙත්වා ‘‘විපස්සනාපටිවිපස්සනා කථිතා’’ති වුත්තං.

දුතියඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. අවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා

35. දෙසනං ඔසාපෙසීති යථාරද්ධකථං ඨපෙසි. තත්ථ නිසින්නස්ස දිට්ඨිගතිකස්ස ලද්ධියා භින්දනවසෙන උපරි කථෙතුකාමො. බුද්ධානඤ්හි දෙසනාවාරං පච්ඡින්දාපෙත්වා පුච්ඡිතුං සමත්ථො නාම කොචි නත්ථි. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨිගතිකස්ස ඔකාසදානත්ථ’’න්ති. දුප්පඤ්හො එසො සත්තූපලද්ධියා පුච්ඡිතත්තා. සත්තූපලද්ධිවාදපදෙනාති ‘‘සත්තො ජීවො උපලබ්භතී’’ති එවං පවත්තදිට්ඨිදීපකපදවසෙන. වදන්ති එතෙනාති වාදො. දිට්ඨි-සද්දො පන ද්වයසඞ්ගහිතො, බ්‍රහ්මචරියවාසො පන පරමත්ථතො අරියමග්ගභාවනාති ආහ ‘‘අරියමග්ගවාසො’’ති. අයං දිට්ඨීති අනඤ්ඤෙ සරීරජීවාති දිට්ඨි. ‘‘ජීවො’’ති ච ජීවිතමෙව වදන්ති. වට්ටන්ති දුවිධං වට්ටං. නිරොධෙන්තොති අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදෙන්තො. සමුච්ඡින්දන්තොති අප්පවත්තියං පාපනෙන උපච්ඡින්දන්තො. තදෙතං මග්ගෙන නිරොධෙතබ්බං වට්ටං නිරුජ්ඣතීති යොජනා. ‘‘අයං සත්තො විනාසං අභාවං පත්වා සබ්බසො උච්ඡිජ්ජතී’’ති එවං උච්ඡෙදදිට්ඨියා ගහිතාකාරස්ස සම්භවෙ සච්චභාවෙ සති. න හොතීති සාත්ථකො න හොති.

ගච්ඡතීති සරීරතො නික්ඛමිත්වා ගච්ඡති. විවට්ටෙන්තොති අප්පවත්තිං කරොන්තොති අත්ථො. විවට්ටෙතුං න සක්කොති නිච්චස්ස අප්පවත්තිං පාපෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. මිච්ඡාදිට්ඨි සම්මාදිට්ඨිං විජ්ඣති අසමාහිතපුග්ගලසෙවනවසෙන තථා පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන ච පජහිතබ්බාපජහනවසෙන සම්මාදිට්ඨිං විජ්ඣති. විසූකමිවාති කණ්ඩකො විය. න කෙවලං අනනුවත්තකොව, අථ ඛො විරොධොපි ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා පවත්තනධම්මතාය විඤ්ඤාපනතො. විරූපං බීභච්ඡං ඵන්දිතං විප්ඵන්දිතං. පණ්ණපුප්ඵඵලපල්ලවානං අවත්ථුභූතො තාලො එව තාලාවත්ථු ‘‘අසිවෙ සිවා’’ති වොහාරො විය. කෙචි පන ‘‘තාලවත්ථුකතානී’’ති පඨන්ති, අවත්ථුභූතතාය තාලො විය කතානීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මත්ථකච්ඡින්නතාලො වියා’’ති. අනුඅභාවන්ති විනාසං.

අවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. දුතියඅවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා

36. ඉති වාති එවං වා. ජරාමරණස්ස චෙව ජරාමරණසාමිකස්ස ච ඛණවසෙන යො වදෙය්‍ය. අවිසාරදධාතුකො පුච්ඡිතුං අච්ඡෙකතාය මඞ්කුභාවෙන ජාතො. තෙනාහ ‘‘පුච්ඡිතුං න සක්කොතී’’ති.

දුතියඅවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. නතුම්හසුත්තවණ්ණනා

37. න තුම්හාකන්ති කායස්ස අනත්තනියභාවදස්සනමෙව පනෙතන්ති යා තස්ස අනත්තනියතා, තං දස්සෙතුං ‘‘අත්තනි හී’’තිආදි වුත්තං. යදි න අත්තනියං, පරකියං නාම සියාති, තම්පි නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘නාපි අඤ්ඤෙස’’න්ති ආහ. නයිදං පුරාණකම්මමෙවාති ‘‘ඉදං කායො’’ති වුත්තසරීරං පුරාණකම්මමෙව න හොති. න හි කායො වෙදනාසභාවො. පච්චයවොහාරෙනාති කාරණොපචාරෙන. අභිසඞ්ඛතන්තිආදි නපුංසකලිඞ්ගවචනං. පුරිමලිඞ්ගසභාගතායාති ‘‘පුරාණමිදං කම්ම’’න්ති එවං වුත්තපුරිමනපුංසකලිඞ්ගසභාගතාය. අඤ්ඤමඤ්ඤාභිමුඛෙහි සමෙච්ච පච්චයෙහි කතො අභිසඞ්ඛතොති ආහ ‘‘පච්චයෙහි කතොති දට්ඨබ්බො’’ති. අභිසඤ්චෙතයිතන්ති තථා අභිසඞ්ඛතත්තසඞ්ඛාතෙන අභිමුඛභාවෙන චෙතයිතං පකප්පිතං, පවත්තිතන්ති අත්ථො. චෙතනාවත්ථුකොති චෙතනාහෙතුකො. වෙදනියන්ති වෙදනාය හිතං වත්ථාරම්මණභාවෙන වෙදනාය පච්චයභාවතො. තෙනාහ ‘‘වෙදනියවත්ථූ’’ති.

නතුම්හසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. චෙතනාසුත්තවණ්ණනා

38. යඤ්චාති එත්ථ ච-සද්දො අට්ඨානෙ. තෙන චෙතනාය විය පකප්පානානුසයානම්පි විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා වක්ඛමානංයෙව අවිසිට්ඨං ආරම්මණභාවං ජොතෙති. කාමං තීසුපි පදෙසු ‘‘පවත්තෙති’’ඉච්චෙව අත්ථො වුත්තො, වත්තනත්ථො පන චෙතනාදීනං යථාක්කමං චෙතයනපකප්පනානුසයනරූපො විසිට්ඨට්ඨො දට්ඨබ්බො. තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා ගහිතා කම්මවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයනිද්ධාරණමෙතන්ති. තණ්හාදිට්ඨිකප්පා ගහිතා යථාරහන්ති අධිප්පායො. අට්ඨසුපි හි ලොභසහගතචිත්තෙසු තණ්හාකප්පො, තත්ථ චතූස්වෙව දිට්ඨිකප්පොති. කාමං අනුසයා ලොකියකුසලචෙතනාසුපි අනුසෙන්තියෙව, අකුසලෙසු පන පවත්ති පාකටාති ‘‘ද්වාදසන්නං චෙතනාන’’න්ති වුත්තං. සහජාතකොටියාති ඉදං පච්චුප්පන්නාපි කාමරාගාදයො අනුසයාව වුච්චන්ති තංසදිසතායාති වුත්තං. න හි කාලභෙදෙන ලක්ඛණප්පභෙදො අත්ථීති. අනාගතා එව හි කාමරාගාදයො නිප්පරියායතො ‘‘අනුසයා’’ති වත්තබ්බතං අරහන්ති. පච්චයුප්පන්නො වට්ටතීති ආහ ‘‘ආරම්මණං පච්චයො’’ති. කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ඨිතත්ථන්ති කම්මවිඤ්ඤාණස්සෙව පවත්තියා. තස්මිං පච්චයෙ සතීති තස්මිං චෙතනාපකප්පනානුසයසඤ්ඤිතෙ පච්චයෙ සති පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොති. සන්තානෙ ඵලදානසමත්ථතායෙව හොතීති ‘‘පතිට්ඨා හොති, තස්මිං පතිට්ඨිතෙ’’ති වුත්තං. සන්නිට්ඨාපකචෙතනාවසෙන විරුළ්හෙති. පතිට්ඨිතෙති හි ඉමිනා කම්මස්ස කතභාවො වුත්තො, ‘‘විරුළ්හෙ’’ති ඉමිනා උපචිතභාවො. තෙනාහ ‘‘කම්මං ජවාපෙත්වා’’තිආදි. තත්ථ පුරෙතරං උප්පන්නාහි කම්මචෙතනාහි ලද්ධපච්චයත්තා බලප්පත්තාය සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය කම්මවිඤ්ඤාණං ලද්ධපතිට්ඨං විරුළ්හමූලඤ්ච හොතීති වුත්තං ‘‘නිබ්බත්තමූලෙ ජාතෙ’’ති. තථා හි සන්නිට්ඨාපකචෙතනා විපාකං දෙන්තං අනන්තරෙ ජාතිවසෙන දෙති උපපජ්ජවෙදනීයකම්මන්ති.

තෙභූමකචෙතනායාති තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනාය. අප්පවත්තනක්ඛණොති ඉධ පවත්තනක්ඛණො ජායමානක්ඛණො. න ජායමානක්ඛණො අප්පවත්තනක්ඛණො න කෙවලං භඞ්ගක්ඛණො අප්පහීනානුසයස්ස අධිප්පෙතත්තා. අප්පහීනකොටියාති අසමුච්ඡින්නභාවෙන. තදිදං තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනාසු අප්පවත්තමානාසු අනුසයානං සහජාතකොටිආදිනා පවත්ති නාම නත්ථි, විපාකාදීසු අප්පහීනකොටියා පවත්තති කරොන්තස්ස අභාවතොති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං. අවාරිතත්තාති පටිපක්ඛෙති අවාරිතබ්බත්තා. පච්චයොව හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා.

පඨමදුතියවාරෙහි වට්ටං දස්සෙත්වා තතියවාරෙ ‘‘නො චෙ’’තිආදිනා විවට්ටං දස්සිතන්ති ‘‘පඨමපදෙ තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා නිවත්තා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නිවත්තාති අකරණතො අප්පවත්තියා අපගතා. තණ්හාදිට්ඨියො නිවත්තාති යොජනා. වුත්තප්පකාරෙසූති ‘‘තෙභූමකවිපාකෙසූ’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙසු.

එත්ථාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. එත්ථ චෙතනාපකප්පනානං පවත්තනවසෙන ධම්මපරිච්ඡෙදො දස්සිතොති ‘‘චෙතෙතීති තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා ගහිතා’’තිආදිනයො ඉධෙව හොතීති දස්සිතො. චතස්සොති පටිඝද්වයමොහමූලසමාගතා චතස්සො අකුසලචෙතනා. චතූසු අකුසලචෙතනාසූති යථාවුත්තාසු එව චතූසු අකුසලචෙතනාසු, ඉතරා පන ‘‘න පකප්පෙතී’’ති ඉමිනා පටික්ඛෙපෙන නිවත්තාති. සුත්තෙ ආගතං වාරෙත්වාති ‘‘නො ච පකප්පෙතී’’ති එවං පටික්ඛෙපවසෙන සුත්තෙ ආගතං වජ්ජෙත්වා. ‘‘න පකප්පෙතී’’ති හි ඉමිනා අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තෙසු සහජාතකොටියා පවත්තඅනුසයො නිවත්තිතො තෙසං චිත්තානං අප්පවත්තනතො, තස්මා තං ඨානං ඨපෙත්වාති අත්ථො. පුරිමසදිසොව පුරිමනයෙසු වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බො ධම්මපරිච්ඡෙදත්තා.

තදප්පතිට්ඨිතෙති සමාසභාවතො විභත්තිලොපො, සන්ධිවසෙන ද-කාරාගමො, තස්ස අප්පතිට්ඨිතං තදප්පතිට්ඨිතං, තස්මිං තදප්පතිට්ඨිතෙති එවමෙත්ථ සමාසපදසිද්ධි දට්ඨබ්බා. එත්ථාති එතස්මිං තතියවාරෙ අරහත්තමග්ගස්ස කිච්චං කථිතං සබ්බසො අනුසයනිබ්බත්තිභෙදනතො. ඛීණාසවස්ස කිච්චකරණන්තිපි වත්තුං වට්ටති සබ්බසො වෙදනාදීනං පටික්ඛෙපභාවතො. නව ලොකුත්තරධම්මාතිපි වත්තුං වට්ටති මග්ගපටිපාටියා අනුසයසමුග්ඝාටනතො මග්ගානන්තරානි ඵලානි, තදුභයාරම්මණඤ්ච නිබ්බානන්ති. විඤ්ඤාණස්සාති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස. පුනබ්භවසීසෙන අනන්තරභවසඞ්ගහිතං නාමරූපං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමෙව වා ගහිතන්ති ආහ ‘‘පුනබ්භවස්ස ච අන්තරෙ එකො සන්ධී’’ති. භවජාතීනන්ති එත්ථ ‘‘දුතියභවස්ස තතියභවෙ ජාතියා’’ති එවං පරම්පරවසෙන ගහෙතබ්බං. ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිගහණෙන පන නානන්තරියතො කම්මභවො ගහිතො, ජාතිහෙතුඵලසිද්ධිපෙත්ථ වුත්තා එවාති වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච ‘‘නො චෙ, භික්ඛවෙ, චෙතෙති නො ච පකප්පෙති, අථ ඛො අනුසෙතී’’ති එවං භගවතා දුතියනයෙ පුබ්බභාගෙ භවනිබ්බත්තකකුසලාකුසලායූහනං, පකප්පනඤ්ච විනාපි භවෙසු දිට්ඨාදීනවස්ස යොගිනො අනුසයපච්චයා විපස්සනාචෙතනාපි පටිසන්ධිජනකා හොතීති දස්සනත්ථං කුසලාකුසලස්ස අප්පවත්ති චෙපි, තදා විජ්ජමානතෙභූමකවිපාකාදිධම්මෙසු අප්පහීනකොටියා අනුසයිතකිලෙසප්පච්චයා භවවජ්ජස්ස කම්මවිඤ්ඤාණස්ස පතිට්ඨිතතා හොතීති දස්සනත්ථඤ්ච වුත්තො. ‘‘න චෙතෙති පකප්පෙති අනුසෙතී’’ති අයං නයො න ගහිතො චෙතනං විනා පකප්පනස්ස අභාවතො.

චෙතනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. දුතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා

39. විඤ්ඤාණනාමරූපානං අන්තරෙ එකො සන්ධීති හෙතුඵලසන්ධි විඤ්ඤාණග්ගහණෙන කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ගහිතත්තා. නාමරූපං පන විපාකනාමරූපමෙවාති පාකටමෙව. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

දුතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. තතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා

40. රූපාදීසු ඡසු ආරම්මණෙසු. තෙන චෙත්ථ භවත්තයං සඞ්ගණ්හාති ඡළාරම්මණපරියාපන්නත්තා. තස්සෙව භවත්තයස්ස පත්ථනා පණිධානාදිවසෙන නති නාම. ආගතිම්හි ගතීති පච්චුපට්ඨානවසෙන අභිමුඛං ගති පවත්ති එතස්මාති ආගති, කම්මාදිනිමිත්තං. තස්මිං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ගති පවත්ති නිබ්බත්ති හොති. තෙනාහ ‘‘ආගතෙ’’තිආදි. චුතූපපාතොති චවනං චුති, මරණං. උපපජ්ජනං නිබ්බත්ති, උපපාතො. චුතිතො උපපාතො පුනරුප්පාදො. තෙනාහ ‘‘එවං විඤ්ඤාණස්සා’’තිආදි. ඉතොති නිබ්බත්තභවතො. තත්ථාති පුනබ්භවසඞ්ඛාතෙ ආයතිභවෙ. එකොව සන්ධීති එකො හෙතුඵලසන්ධි එව කථිතො.

තතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කළාරඛත්තියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.