1. නිදානසංයුත්තං

1. බුද්ධවග්ගො

1. පටිච්චසමුප්පාදසුත්තවණ්ණනා

1. දුතියසුත්තාදීනිපි පටිච්චසමුප්පාදවසෙනෙව දෙසිතානීති ආහ ‘‘පඨමං පටිච්චසමුප්පාදසුත්ත’’න්ති. තත්‍රාති පදං යෙ දෙසකාලා ඉධ විහරණකිරියාය විසෙසනභාවෙන වුත්තා, තෙසං පරිදීපනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යං සමයං…පෙ… දීපෙතී’’ති ආහ. තං-සද්දො හි වුත්තස්ස අත්ථස්ස පටිනිද්දෙසො, තස්මා ඉධ දෙසස්ස කාලස්ස වා පටිනිද්දෙසො භවිතුං අරහති, න අඤ්ඤස්ස. අයං තාව තත්‍රසද්දස්ස පටිනිද්දෙසභාවෙ අත්ථවිභාවනා. යස්මා පන ඊදිසෙසු ඨානෙසු තත්‍රසද්දො ධම්මදෙසනාවිසිට්ඨං දෙසං කාලඤ්ච විභාවෙති, තස්මා වුත්තං ‘‘භාසිතබ්බයුත්තෙ වා දෙසකාලෙ’’ති. තෙන තත්‍රාති යත්ථ භගවා ධම්මදෙසනත්ථං භික්ඛූ ආලපි අභාසි, තාදිසෙ දෙසෙ, කාලෙ වාති අත්ථො. න හීතිආදිනා තමෙවත්ථං සමත්ථෙති.

නනු ච යත්ථ ඨිතො භගවා ‘‘අකාලො ඛො තාවා’’තිආදිනා බාහියස්ස ධම්මදෙසනං පටික්ඛිපි, තත්ථෙව අන්තරවීථියං ඨිතොව තස්ස ධම්මං දෙසෙසීති? සච්චමෙතං. අදෙසෙතබ්බකාලෙ අදෙසනාය හි ඉදං උදාහරණං. තෙනාහ ‘‘අකාලො ඛො තාවා’’ති. යං පන තත්ථ වුත්තං ‘‘අන්තරඝරං පවිට්ඨම්හා’’ති, තම්පි තස්ස අකාලභාවස්සෙව පරියායෙන දස්සනත්ථං වුත්තං. තස්ස හි තදා අද්ධානපරිස්සමෙන රූපකායෙ අකම්මඤ්ඤතා අහොසි, බලවපීතිවෙගෙන නාමකායෙ. තදුභයස්ස වූපසමං ආගමෙන්තො පපඤ්චපරිහාරත්ථං භගවා ‘‘අකාලො ඛො’’ති පරියායෙන පටික්ඛිපි. අදෙසෙතබ්බදෙසෙ අදෙසනාය පන උදාහරණං ‘‘අථ ඛො භගවා මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි, විහාරතො නික්ඛමිත්වා විහාරපච්ඡායායං පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදී’’ති එවමාදිකං ඉධ ආදිසද්දෙන සඞ්ගහිතං. ‘‘ස ඛො සො භික්ඛවෙ බාලො ඉධ පාපානි කම්මානි කරිත්වා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 3.248) පදපූරණමත්තෙ ඛො-සද්දො, ‘‘දුක්ඛං ඛො අගාරවො විහරති අප්පතිස්සො’’තිආදීසු (අ. නි. 4.21) අවධාරණෙ, ‘‘කිත්තාවතා නු ඛො, ආවුසො, සත්ථු පවිවිත්තස්ස විහරතො සාවකා විවෙකං නානුසික්ඛන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.31) ආදිකාලත්ථෙ, වාක්‍යාරම්භෙති අත්ථො. තත්ථ පදපූරණෙන වචනාලඞ්කාරමත්තං කතං හොති, ආදිකාලත්ථෙන වාක්‍යස්ස උපඤ්ඤාසමත්තං, අවධාරණත්ථෙන පන නියමදස්සනං. ‘‘තස්මා ආමන්තෙසි එවා’’ති ආමන්තනෙ නියමො දස්සිතො හොතීති.

‘‘භගවාති ලොකගරුදීපන’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු පුබ්බෙ ‘‘භගවා’’ති පදං වුත්තන්ති? යදිපි පුබ්බෙ වුත්තං, තං පන යථාවුත්තට්ඨානෙ විහරණකිරියාය කත්තුවිසෙසදස්සනපරං, න ආමන්තනකිරියාය, ඉධ පන ආමන්තනකිරියාය, තස්මා තදත්ථං පුන භගවාති පාළියං වුත්තන්ති. තස්සත්ථං දස්සෙතුං ‘‘භගවාති ලොකගරුදීපන’’න්ති ආහ. කථාසවනයුත්තපුග්ගලවචනන්ති වක්ඛමානාය පටිච්චසමුප්පාදදෙසනාය සවනයොග්‍යපුග්ගලවචනං. චතූසුපි පරිසාසු භික්ඛූ එව එදිසානං දෙසනානං විසෙසෙන භාජනභූතාති සාතිසයෙන සාසනසම්පටිග්ගාහකභාවදස්සනත්ථං ඉධ භික්ඛුගහණන්ති දස්සෙත්වා ඉදානි සද්දත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’ති ආහ. තත්ථ භික්ඛකොති භික්ඛූති භික්ඛනසීලත්තා භික්ඛනධම්මත්තා භික්ඛූති අත්ථො. භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති බුද්ධාදීහිපි අජ්ඣුපගතං භික්ඛාචරියං උඤ්ඡාචරියං අජ්ඣුපගතත්තා අනුට්ඨිතත්තා භික්ඛු. යො හි කොචි අප්පං වා මහන්තං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො, සො කසිගොරක්ඛාදීහි ජීවිකකප්පනං හිත්වා ලිඞ්ගසම්පටිච්ඡනෙනෙව භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතත්තා භික්ඛු. පරපටිබද්ධජීවිකත්තා වා විහාරමජ්ඣෙ කාජභත්තං භුඤ්ජමානොපි භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති භික්ඛු පිණ්ඩියාලොපභොජනං නිස්සාය පබ්බජ්ජාය උස්සාහජාතත්තා වා භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති භික්ඛූති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ආදිනා නයෙනාති ‘‘භින්නපටධරොති භික්ඛු, භින්දති පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙති භික්ඛු, භින්නත්තා පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං භික්ඛූ’’තිආදිනා විභඞ්ගෙ (විභ. 509) ආගතනයෙන. ඤාපනෙති අවබොධනෙ, පටිවෙදනෙති අත්ථො. භික්ඛනසීලතා, න කසිවාණිජ්ජාදීහි ජීවනසීලතා. භික්ඛනධම්මතා ‘‘උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්තී’’ති (ජා. 1.7.59) එවං වුත්තභික්ඛනසභාවතා, න යාචනාකොහඤ්ඤසභාවතා. භික්ඛනෙ සාධුකාරිතා ‘‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍යා’’ති (ධ. ප. 168) වචනං අනුස්සරිත්වා තත්ථ අප්පමජ්ජතා. අථ වා සීලං නාම පකතිසභාවො. ඉධ පන තථාධිට්ඨානං. ධම්මොති වතං. අපරෙ පන ‘‘සීලං නාම වතවසෙන සමාදානං. ධම්මො නාම පවෙණි-ආගතං චාරිත්තං. සාධුකාරිතා සක්කච්චකාරිතා ආදරකිරියා’’ති වණ්ණෙන්ති.

හීනාධිකජනසෙවිතවුත්තින්ති යෙ භික්ඛුභාවෙ ඨිතාපි ජාතිමදාදිවසෙන උද්ධතා උන්නළා, යෙ ච ගිහිභාවෙ පරෙසු අත්ථිකභාවම්පි අනුපගතතාය භික්ඛාචරියං පරමකාපඤ්ඤං මඤ්ඤන්ති, තෙසං උභයෙසම්පි යථාක්කමං ‘‘භික්ඛවො’’ති වචනෙන හීනජනෙහි දලිද්දෙහි පරමකාපඤ්ඤතං පත්තෙහි පරකුලෙසු භික්ඛාචරියාය ජීවිකං කප්පෙන්තෙහි සෙවිතං වුත්තිං පකාසෙන්තො උද්ධතභාවනිග්ගහං කරොති, අධිකජනෙහි උළාරභොගඛත්තියකුලාදිතො පබ්බජිතෙහි බුද්ධාදීහි ආජීවසොධනත්ථං සෙවිතං වුත්තිං පකාසෙන්තො දීනභාවනිග්ගහං කරොතීති යොජෙතබ්බං. යස්මා ‘‘භික්ඛවො’’ති වචනං ආමන්තනභාවතො අභිමුඛීකරණං, පකරණතො සාමත්ථියතො ච සුස්සූසාජනනං, සක්කච්චසවනමනසිකාරනියොජනඤ්ච හොති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘භික්ඛවොති ඉමිනා’’තිආදිමාහ.

තත්ථ සාධුකං මනසිකාරෙපීති සාධුකං සවනෙ සාධුකං මනසිකාරෙ ච. කථං පවත්තිතා සවනාදයො සාධුකං පවත්තිතා හොන්තීති? ‘‘අද්ධා ඉමාය පටිපත්තියා සකලසාසනසම්පත්ති හත්ථගතා භවිස්සතී’’ති ආදරගාරවයොගෙන කථාදීසු අපරිභවාදිනා ච. වුත්තඤ්හි ‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො සුණන්තො සද්ධම්මං භබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තං. කතමෙහි පඤ්චහි? න කථං පරිභොති, න කථිකං පරිභොති, න අත්තානං පරිභොති, අවික්ඛිත්තචිත්තො ධම්මං සුණාති එකග්ගචිත්තො, යොනිසො ච මනසි කරොති. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො සුණන්තො සද්ධම්මං භබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්ත’’න්ති (අ. නි. 5.151). තෙනාහ ‘‘සාධුකං මනසිකාරායත්තා හි සාසනසම්පත්තී’’ති. සාසනසම්පත්ති නාම සීලාදිනිප්ඵත්ති. පඨමං උප්පන්නත්තා අධිගමවසෙන. සත්ථුචරියානුවිධායකත්තා සීලාදිගුණානුට්ඨානෙන. තිණ්ණං යානානං වසෙන අනුධම්මපටිපත්තිසම්භවතො සකලසාසනපටිග්ගාහකත්තා.

සන්තිකත්තාති සමීපභාවතො. සන්තිකාවචරත්තාති සබ්බකාලං සංවුත්තිභාවතො. යථානුසිට්ඨන්ති අනුසාසනියානුරූපං, අනුසාසනිං අනවසෙසතො පටිග්ගහෙත්වාති අත්ථො. එකච්චෙ භික්ඛූති යෙ පටිච්චසමුප්පාදධම්මෙ දෙසනාපසුතා, තෙ. පුබ්බෙ ‘‘සබ්බපරිසසාධාරණා හි භගවතො ධම්මදෙසනා’’තිආදිනා භික්ඛූනං එව ආමන්තනකාරණං දස්සෙත්වා ඉදානි භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ධම්මදෙසනාය පයොජනං දස්සෙතුං කිමත්ථං පන භගවාති චොදනං සමුට්ඨාපෙති. තත්ථ අඤ්ඤං චින්තෙන්තාති අඤ්ඤවිහිතා. වික්ඛිත්තචිත්තාති අසමාහිතචිත්තා. ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තාති හිය්‍යො තතො පරදිවසෙසු වා සුතධම්මං පති මනසා අවෙක්ඛන්තා. භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ධම්මෙ දෙසියමානෙ ආදිතො පට්ඨාය දෙසනං සල්ලක්ඛෙතුං සක්කොතීති ඉමමෙවත්ථං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘තෙ අනාමන්තෙත්වා’’තිආදි වුත්තං.

භික්ඛවොති ච සන්ධිවසෙන ඉ-කාරලොපො දට්ඨබ්බො ‘‘භික්ඛවො ඉතී’’ති, අයඤ්හි ඉතිසද්දො හෙතුපරිසමාපනාදිපදත්ථවිපරියායපකාරාවධාරණනිදස්සනාදිඅනෙකත්ථපභෙදො. තථා හෙස ‘‘රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා ‘රූප’න්ති වුච්චතී’’තිආදීසු (සං. නි. 3.79) හෙතුම්හි දිස්සති, ‘‘තස්මාතිහ මෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මදායාදා භවථ, මා ආමිසදායාදා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.29) පරිසමාපනෙ, ‘‘ඉති වා එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.13) ආදිඅත්ථෙ ‘‘මාගණ්ඩියොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනං අභිලාපො’’තිආදීසු (මහානි. 73, 75) පදත්ථවිපරියායෙ, ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සප්පටිභයො බාලො, අප්පටිභයො පණ්ඩිතො. සඋපද්දවො බාලො, අනුපද්දවො පණ්ඩිතො’’තිආදීසු (ම. නි. 3.124) පකාරෙ, ‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. කිං පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉච්චස්ස වචනීය’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.96) අවධාරණෙ, ‘‘සබ්බමත්ථීති ඛො, කච්චාන, අයමෙකො අන්තො, සබ්බං නත්ථීති අයං දුතියො අන්තො’’තිආදීසු (සං. නි. 2.15; 3.90) නිදස්සනෙ. ඉධාපි නිදස්සනෙ එව දට්ඨබ්බො. භික්ඛවොති ආමන්තනාකාරො තමෙස ඉති-සද්දො නිදස්සෙති ‘‘භික්ඛවොති ආමන්තෙසී’’ති. ඉමිනා නයෙන භද්දන්තෙතිආදීසුපි යථාරහං ඉතිසද්දස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො.

පුබ්බෙ ‘‘භගවා ආමන්තෙසී’’ති වුත්තත්තා භගවතො පච්චස්සොසුන්ති ඉධ භගවතොති සාමිවචනං ආමන්තනමෙව සම්බන්ධීඅන්තරං අපෙක්ඛතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘භගවතො ආමන්තනං පටිඅස්සොසු’’න්ති වුත්තං. භගවතොති ඉදං පන පටිස්සවසම්බන්ධෙන සම්පදානවචනං. එත්තාවතා යං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසපටිමණ්ඩිතං නිදානං භාසිතන්ති සම්බන්ධො. එත්ථාහ – කිමත්ථං පන ධම්මවිනයසඞ්ගහෙ කරියමානෙ නිදානවචනං, නනු භගවතා භාසිතවචනස්සෙව සඞ්ගහො කාතබ්බොති? වුච්චතෙ – දෙසනාය ඨිතිඅසම්මොසසද්ධෙය්‍යභාවසම්පාදනත්ථං. කාලදෙසදෙසකනිමිත්තපරිසාපදෙසෙහි උපනිබන්ධිත්වා ඨපිතා හි දෙසනා චිරට්ඨිතිකා හොති අසම්මොසධම්මා සද්ධෙය්‍යා ච, දෙසකාලකත්තුසොතුනිමිත්තෙහි උපනිබන්ධො විය වොහාරවිනිච්ඡයො. තෙනෙව චායස්මතා මහාකස්සපෙන ‘‘පටිච්චසමුප්පාදසුත්තං, ආවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්තිආදිනා දෙසාදිපුච්ඡාසු කතාසු තාසං විස්සජ්ජනං කරොන්තෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති ආයස්මතා ආනන්දෙන ඉමස්ස සුත්තස්ස නිදානං භාසිතං.

අපිච සත්ථු සම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචනං. තථාගතස්ස හි භගවතො පුබ්බරචනානුමානාගමතක්කාභාවතො සම්මාසම්බුද්ධභාවසිද්ධි. න හි සම්මාසම්බුද්ධස්ස පුබ්බරචනාදීහි අත්ථො අත්ථි, සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණචාරතාය එකප්පමාණත්තා ච ඤෙය්‍යධම්මෙසු. තථා ආචරියමුට්ඨිධම්මමච්ඡරියසත්ථුසාවකානුරොධාභාවතො ඛීණාසවත්තසිද්ධි. න හි සබ්බසො ඛීණාසවස්ස තෙ සම්භවන්තීති සුවිසුද්ධා චස්ස පරානුග්ගහප්පවත්ති, එවං දෙසකසංකිලෙසභූතානං දිට්ඨිසීලසම්පදාදූසකානං අවිජ්ජාතණ්හානං අච්චන්තාභාවසංසූචකෙහි ඤාණසම්පදාපහානසම්පදාභිබ්‍යඤ්ජනකෙහි ච සංබුද්ධවිසුද්ධභාවෙහි පුරිමවෙසාරජ්ජද්වයසිද්ධි, තතො එව ච අන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මෙසු සම්මොහාභාවසිද්ධිතො පච්ඡිමවෙසාරජ්ජද්වයසිද්ධීති භගවතො චතුවෙසාරජ්ජසමන්නාගමො අත්තහිතපරහිතපටිපත්ති ච නිදානවචනෙන පකාසිතා හොති, තත්ථ තත්ථ සම්පත්තපරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපං ඨානුප්පත්තිකපටිභානෙන ධම්මදෙසනාදීපනතො, ඉධ පන මූලද්වයවසෙන අන්තද්වයරහිතස්ස තිසන්ධිකාලබන්ධස්ස චතුබ්බිධනයසඞ්ඛෙපගම්භීරභාවයුත්තස්ස පටිච්චසමුප්පාදස්ස බොධියා නිදස්සනතො චාති යොජෙතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘සත්ථු සම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචන’’න්ති.

තථා සාසනසම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචනං. ඤාණකරුණාපරිග්ගහිතසබ්බකිරියස්ස හි භගවතො නත්ථි නිරත්ථිකා පවත්ති, අත්තහිතත්ථා වා, තස්මා පරෙසං එව අත්ථාය පවත්තසබ්බකිරියස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සකලම්පි කායවචීමනොකම්මං යථාපවත්තං වුච්චමානං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං සත්තානං අනුසාසනට්ඨෙන සාසනං, න කබ්බරචනා. තයිදං සත්ථුචරිතං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසෙහි සද්ධිං තත්ථ තත්ථ නිදානවචනෙහි යථාරහං පකාසීයති, ඉධ පන ද්වාදසපදිකපච්චයාකාරවිභාවනෙන තෙන. තෙන වුත්තං ‘‘සාසනසම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචන’’න්ති.

අපිච සත්ථු පමාණභාවප්පකාසනෙන සාසනස්ස පමාණභාවදස්සනත්ථං නිදානවචනං, තඤ්චස්ස පමාණභාවදස්සනං හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙන ‘‘භගවා’’ති ච ඉමිනා පදෙන විභාවිතන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘භගවා’’ති ච ඉමිනා තථාගතස්ස රාගදොසමොහාදි-සබ්බසංකිලෙසමලදුච්චරිතාදිදොසප්පහානදීපනෙන වචනෙන අනඤ්ඤසාධාරණසුපරිසුද්ධඤාණකරුණාදිගුණවිසෙසයොගපරිදීපනෙන තතො එව සබ්බසත්තුත්තමභාවදීපනෙන අයමත්ථො සබ්බථා පකාසිතො හොතීති. ඉදමෙත්ථ නිදානවචනෙ පයොජනනිදස්සනං.

නික්ඛිත්තස්සාති දෙසිතස්ස. දෙසනාපි හි දෙසෙතබ්බස්ස සීලාදිඅත්ථස්ස විනෙය්‍යසන්තානෙසු නික්ඛිපනතො ‘‘නික්ඛෙපො’’ති වුච්චතීති ‘‘සුත්තනික්ඛෙපං තාව විචාරෙත්වා වුච්චමානා පාකටා හොතී’’ති සාමඤ්ඤතො භගවතො දෙසනාය සමුට්ඨානස්ස විභාගං දස්සෙත්වා ‘‘එත්ථායං දෙසනා එවංසමුට්ඨානා’’ති දෙසනාය සමුට්ඨානෙ දස්සිතෙ සුත්තස්ස සම්මදෙව නිදානපරිජානනෙන වණ්ණනාය සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා වුත්තං. තතො හෙට්ඨා ‘‘කස්මා භගවතා පටිච්චසමුප්පාදවසෙනෙව දෙසනා ආරද්ධා’’ති කෙනචි චොදනාය කතාය ‘‘පරජ්ඣාසයොයං සුත්තනික්ඛෙපො’’ති පරිහාරො සුකථිතො හොති. තත්ථ යථා අනෙකසතඅනෙකසහස්සභෙදානිපි සුත්තන්තානි සංකිලෙසභාගියාදිපධානනයෙන සොළසවිධතං නාතිවත්තන්ති, එවං අත්තජ්ඣාසයාදිසුත්තනික්ඛෙපවසෙන චතුබ්බිධභාවන්ති ආහ ‘‘චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා’’ති. එත්ථ ච යථා අත්තජ්ඣාසයස්ස අට්ඨුප්පත්තියා ච පරජ්ඣාසයපුච්ඡාහි සද්ධිං සංසග්ගභෙදො සම්භවති ‘‘අත්තජ්ඣාසයො ච පරජ්ඣාසයො ච, අත්තජ්ඣාසයො ච පුච්ඡාවසිකො ච, අත්තජ්ඣාසයො ච පරජ්ඣාසයො ච පුච්ඡාවසිකො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පරජ්ඣාසයො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පුච්ඡාවසිකො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පරජ්ඣාසයො ච පුච්ඡාවසිකො චා’’ති අජ්ඣාසයපුච්ඡානුසන්ධිසම්භවතො, එවං යදිපි අට්ඨුප්පත්තියා අජ්ඣාසයෙනපි සංසග්ගභෙදො සම්භවති, අත්තජ්ඣාසයාදීහි පන පුරතො ඨිතෙහි අට්ඨුප්පත්තියා සංසග්ගො නත්ථීති. නයිධ නිරවසෙසො විත්ථාරනයො සම්භවතීති ‘‘චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා’’ති වුත්තං. තදන්තොගධත්තා වා සම්භවන්තානං සෙසනික්ඛෙපානං මූලනික්ඛෙපවසෙන චත්තාරොව දස්සිතා, තථාදස්සනඤ්චෙත්ථ අයං සංසග්ගභෙදො ගහෙතබ්බොති.

තත්‍රායං වචනත්ථො – නික්ඛිපීයතීති නික්ඛෙපො, සුත්තං එව නික්ඛෙපො සුත්තනික්ඛෙපො. අථ වා නික්ඛිපනං නික්ඛෙපො, සුත්තස්ස නික්ඛෙපො සුත්තනික්ඛෙපො, සුත්තදෙසනාති අත්ථො. අත්තනො අජ්ඣාසයො අත්තජ්ඣාසයො, සො අස්ස අත්ථි කාරණභූතොති අත්තජ්ඣාසයො. අත්තනො අජ්ඣාසයො එතස්සාති වා අත්තජ්ඣාසයො. පරජ්ඣාසයෙපි එසෙව නයො. පුච්ඡාය වසෙන පවත්තධම්මො එතස්ස අත්ථීති, පුච්ඡාවසිකො. සුත්තදෙසනාය වත්ථුභූතස්ස අත්ථස්ස උප්පත්ති අත්ථුප්පත්ති, අත්ථුප්පත්තියෙව අට්ඨුප්පත්ති, සා එතස්ස අත්ථීති අට්ඨුප්පත්තිකො. අථ වා නික්ඛිපීයති සුත්තං එතෙනාති සුත්තනික්ඛෙපො, අත්තජ්ඣාසයාදි එව. එතස්මිං පන අත්ථවිකප්පෙ අත්තනො අජ්ඣාසයො අත්තජ්ඣාසයො. පරෙසං අජ්ඣාසයො පරජ්ඣාසයො. පුච්ඡීයතීති පුච්ඡා, පුච්ඡිත්වා ඤාතබ්බො අත්ථො. තස්ස පුච්ඡාවසෙන පවත්තං ධම්මපටිග්ගාහකානං වචනං පුච්ඡාවසිකං, තදෙව නික්ඛෙපසද්දාපෙක්ඛාය පුල්ලිඞ්ගවසෙන ‘‘පුච්ඡාවසිකො’’ති වුත්තං. තථා අට්ඨුප්පත්ති එව අට්ඨුප්පත්තිකොති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

අපිචෙත්ථ පරෙසං ඉන්ද්‍රියපරිපාකාදිකාරණනිරපෙක්ඛත්තා අත්තජ්ඣාසයස්ස විසුං සුත්තනික්ඛෙපභාවො යුත්තො කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව ධම්මතන්තිඨපනත්ථං පවත්තිතදෙසනත්තා. පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකානං පන පරෙසං අජ්ඣාසයපුච්ඡානං දෙසනාපවත්තිහෙතුභූතානං උප්පත්තියං පවත්තිතානං කථං අට්ඨුප්පත්තියං අනවරොධො, පුච්ඡාවසිකඅට්ඨුප්පත්තිකානං වා පරජ්ඣාසයානුරොධෙන පවත්තිතානං කථං පරජ්ඣාසයෙ අනවරොධොති? න චොදෙතබ්බමෙතං. පරෙසඤ්හි අභිනීහාරපරිපුච්ඡාදිවිනිමුත්තස්සෙව සුත්තදෙසනාකාරණුප්පාදස්ස අට්ඨුප්පත්තිභාවෙන ගහිතත්තා පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකානං විසුං ගහණං. තථා හි බ්‍රහ්මජාලධම්මදායාදසුත්තාදීනං වණ්ණාවණ්ණආමිසුප්පාදාදිදෙසනානිමිත්තං ‘‘අට්ඨුප්පත්තී’’ති වුච්චති. පරෙසං පුච්ඡං විනා අජ්ඣාසයං එව නිමිත්තං කත්වා දෙසිතො පරජ්ඣාසයො, පුච්ඡාවසෙන එව දෙසිතො පුච්ඡාවසිකොති පාකටොවායමත්ථොති. අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව කථෙති ධම්මතන්තිඨපනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. දසබලසුත්තන්තහාරකොති දසබලවග්ගෙ අනුපුබ්බෙන නික්ඛිත්තානං සුත්තානං ආවලි, තථා චන්දොපමහාරකාදයො.

විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා සද්ධින්ද්‍රියාදයො. අජ්ඣාසයන්ති අධිමුත්තිං. ඛන්තින්ති දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තිං. මනන්ති චිත්තං. අභිනීහාරන්ති පණිධානං. බුජ්ඣනභාවන්ති බුජ්ඣනසභාවං, පටිවිජ්ඣනාකාරං වා.

උග්ඝටිතඤ්ඤූති උග්ඝටනං නාම ඤාණුග්ඝටනං, ඤාණෙන උග්ඝටිතමත්තෙ එව ධම්මං ජානාතීති අත්ථො. විපඤ්චිතං විත්ථාරිතමෙව අත්ථං ජානාතීති විපඤ්චිතඤ්ඤූ. උද්දෙසාදීහි නෙතබ්බොති නෙය්‍යො. බ්‍යඤ්ජනපදං පරමං අස්සාති පදපරමො. සහ උදාහටවෙලායාති උදාහාරධම්මස්ස උද්දෙසෙ උදාහටමත්තෙ එව. ධම්මාභිසමයොති චතුසච්චධම්මස්ස ඤාණෙන සද්ධිං අභිසමායොගො. අයං වුච්චතීති අයං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා නයෙන සංඛිත්තෙන මාතිකාය ඨපියමානාය දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිතුං සමත්ථො පුග්ගලො ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤූ’’ති වුච්චති. අයං වුච්චතීති අයං සංඛිත්තෙන මාතිකං ඨපෙත්වා විත්ථාරෙන අත්ථෙ විභජියමානෙ අරහත්තං පාපුණිතුං සමත්ථො පුග්ගලො ‘‘විපඤ්චිතඤ්ඤූ’’ති වුච්චති. උද්දෙසතොති උද්දෙසහෙතු, උද්දිසන්තස්ස උද්දිසාපෙන්තස්ස වාති අත්ථො, ‘‘උද්දිසතො’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. පරිපුච්ඡතොති පරිපුච්ඡන්තස්ස. අනුපුබ්බෙන ධම්මාභිසමයො හොතීති අනුක්කමෙන අරහත්තප්පත්ති හොති. න තාය ජාතියා ධම්මාභිසමයො හොතීති තෙන අත්තභාවෙන මග්ගං වා ඵලං වා අන්තමසො ඣානං වා විපස්සනං වා නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති. අයං වුච්චතීති අයං පුග්ගලො බ්‍යඤ්ජනපදමෙව පරමං කත්වා ඨිතත්තා ‘‘පදපරමො’’ති වුච්චති.

එකචරාති විවෙකාභිරතියා එකවිහාරිනො. ද්විචරාති ද්වෙ එකජ්ඣාසයා හුත්වා ඤාණචරියාදිවසෙන විචරන්තා. එස නයො සෙසෙසු. සත්තසුඤ්ඤතාපකාසනෙන සුඤ්ඤතං. තතො එව සණ්හං සුඛුමං. ‘‘පරෙසං අජ්ඣාසයවසෙන භගවා ඉදං සුත්තං ආරභී’’ති වත්වා තෙ පන ‘‘පරෙ’’ති වුත්තපුග්ගලා අපරිකම්මිකා සුපරිසොධිතපුබ්බභාගපටිපදා චාති දුවිධා, තදුභයෙසු සත්ථු පටිපත්තිං උපමාමුඛෙන පකාසෙන්තො යථා හීතිආදිමාහ. රූපං න සමුට්ඨාපෙති ලිඛනවසෙන න උප්පාදෙති. අකතාභිනිවෙසන්ති විපස්සනාභාවනාය අකතානුයොගං. සීල…පෙ… සම්පදායාති අසමාදින්නසීලං සීලසම්පදාය, සුපරිසුද්ධසීලං සමාධිසම්පදාය, අනුජුකතදිට්ඨිජුකම්මං දිට්ඨිසම්පදාය යොජෙන්තොති යොජනා.

යන්ති යං පුබ්බභාගපටිපදං සන්ධාය. සීලන්ති චතුපාරිසුද්ධිසීලං. දිට්ඨි චාති කම්මස්සකතාදිට්ඨි චෙව කම්මපථසම්මාදිට්ඨි ච. තිවිධෙනාති අජ්ඣත්තං බහිද්ධා අජ්ඣත්තබහිද්ධාති එවං විසයභාවතො තිප්පකාරෙන. යථාවුත්තදිට්ඨිවිසුද්ධියා විසෙසපච්චයං සීලංයෙව භාවනාය අධිට්ඨානන්ති වුත්තං ‘‘සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨායා’’ති.

සුධන්තසුවණ්ණං අපගතසබ්බකාළකං. චතුරස්සාදිධොතො සුපරිමජ්ජිතමණික්ඛන්ධො. පච්චයධම්මානං අවිජ්ජාදීනං තස්ස තස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස හෙතුපච්චයාදිභාවො පච්චයාකාරො. සො පන අත්ථතො අවිජ්ජා එවාති ආහ ‘‘පටිච්චසමුප්පාදන්ති පච්චයාකාර’’න්ති. තෙනාහ ‘‘පච්චයාකාරො හී’’තිආදි.

කාමං වො-සද්දො පදපරට්ඨිතො පටියොගීඅත්ථවිසෙසවාචකො, නාමපරභූතො පන තං තං කත්තුකම්මකරණාදිසාධනවිසිට්ඨමෙව පබොධෙති, හි-නිපාතපරභූතො පන වචනාලඞ්කාරමත්තමෙවාති ආහ ‘‘වොති…පෙ… දිස්සතී’’ති. තංදෙසනන්ති තස්ස පටිච්චසමුප්පාදස්ස දෙසනං. සා හි ඉධ ත-සද්දෙන පච්චාමසීයති. ‘‘සුණාථා’’ති සොතවිඤ්ඤෙය්‍යතාවචනතො න කෙවලං පටිච්චසමුප්පාදො.

එකත්ථමෙතං පදං ක-සද්දෙන පදවඩ්ඪනමත්තස්ස කතත්තා, තස්මා සාධුසද්දස්ස කතො අත්ථුද්ධාරො සාධුකසද්දස්සපි කතො එව හොතීති අධිප්පායො. සාධු භන්තෙති යාචාමහං භන්තෙති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘ආයාචනෙ’’ති. පුන සාධු භන්තෙති එවං භන්තෙති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘සම්පටිච්ඡනෙ’’ති. සාධු සාධූති අහො අහොති අයමෙත්ථ අත්ථොති වුත්තං ‘‘සම්පහංසනෙ’’ති. සාධු ධම්මරුචීති පුඤ්ඤකාමො සුන්දරොති අත්ථො. පඤ්ඤාණවාති පඤ්ඤවා. අද්දුබ්භොති අදූසකො. දළ්හීකම්මෙති ථිරීකරණෙ සක්කච්චකිරියායං. ආණත්තියන්ති ආණාපනෙ. ‘‘සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථා’’ති හි වුත්තෙ සාධුකසද්දෙන සවනමනසිකාරානං සක්කච්චකිරියා විය තදාණාපනම්පි වුත්තං හොති. ආයාචනත්ථතා විය චස්ස ආණාපනත්ථතා වෙදිතබ්බා.

ඉදානෙත්ථ එවං යොජනා වෙදිතබ්බාති සම්බන්ධො. සොතින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණං සවනෙ නියොජනවසෙන කිරියන්තරපටිසෙධනභාවතො, සොතං ඔදහථාති හි අත්ථො. මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණං අඤ්ඤචින්තාපටිසෙධනතො. පුරිමන්ති ‘‘සුණාථා’’ති පදං. එත්ථාති ‘‘සුණාථ, මනසි කරොථා’’ති පදද්වයෙ, එතස්මිං වා අධිකාරෙ. බ්‍යඤ්ජනවිපල්ලාසග්ගාහනිවාරණං සොතද්වාරෙ වික්ඛෙපපටිබාහකත්තා. න හි යාථාවතො සුණන්තස්ස සද්දතො විපල්ලාසග්ගාහො හොති. අත්ථවිපල්ලාසග්ගාහනිවාරණං මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපපටිබාහකත්තා. න හි සක්කච්චං ධම්මං උපධාරෙන්තස්ස අත්ථවිපල්ලාසග්ගාහො හොති. ධම්මස්සවනෙ නියොජෙති ‘‘සුණාථා’’ති විදහනතො. ධාරණූපපරික්ඛාසූති එත්ථ උපපරික්ඛග්ගහණෙනෙව තුලනතීරණාදිකෙ දිට්ඨියා ච සුප්පටිවෙධං සඞ්ගණ්හාති. සබ්‍යඤ්ජනොති එත්ථ යථාධිප්පෙතමත්ථං බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යඤ්ජනං, සභාවනිරුත්ති. සහ බ්‍යඤ්ජනෙහීති සබ්‍යඤ්ජනො, බ්‍යඤ්ජනසම්පන්නොති අත්ථො. අරණීයතො උපගන්තබ්බතො අත්ථො, චතුපාරිසුද්ධිසීලාදිකො. සහ අත්ථෙනාති සාත්ථො, අත්ථසම්පන්නොති අත්ථො. ධම්මගම්භීරොතිආදීසු ධම්මො නාම තන්ති. දෙසනා නාම තස්සා මනසා වවත්ථපිතාය තන්තියා දෙසනා කථනං. අත්ථො නාම තන්තියා අත්ථො. පටිවෙධො නාම තන්තියා තන්තිඅත්ථස්ස ච යථාභූතාවබොධො. යස්මා චෙතෙ ධම්මදෙසනාඅත්ථපටිවෙධා සසාදීහි විය මහාසමුද්දො මන්දබුද්ධීහි දුක්ඛොගාළ්හා අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා ච, තස්මා ගම්භීරා. තෙන වුත්තං ‘‘යස්මා අයං ධම්මො…පෙ… සාධුකං මනසි කරොථා’’ති.

එත්ථ ච පටිවෙධස්ස දුක්කරභාවතො ධම්මත්ථානං දෙසනාඤාණස්ස දුක්කරභාවතො දෙසනාය දුක්ඛොගාහතා, පටිවෙධස්ස පන උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා තබ්බිසයඤාණුප්පත්තියා ච දුක්කරභාවතො දුක්ඛොගාහතා වෙදිතබ්බා. දෙසනං නාම උද්දිසනං සඞ්ඛෙපදස්සනසදිසං. තථා හි විභඞ්ගසුත්තෙ ‘‘දෙසෙස්සාමී’’ති වත්වා පුන ‘‘භාසිස්සාමී’’ති වුත්තං. තස්ස නිද්දිසනං භාසනන්ති ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘විත්ථාරතොපි නං භාසිස්සාමීති වුත්තං හොතී’’ති. පරිබ්‍යත්තං කථනං වා භාසනං.

සාළිකායිව නිග්ඝොසොති සාළිකාය ආලාපො විය මධුරො කණ්ණසුඛො පෙමනීයො. පටිභානං සද්දො. උදීරයීති උච්චාරීයති, වුච්චතීති අත්ථො. එවං වුත්තෙ උස්සාහජාතාති එවං ‘‘සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථ, භාසිස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘න කිර සත්ථා සඞ්ඛෙපෙනෙව දෙසෙස්සති, විත්ථාරෙනපි භාසිස්සතී’’ති සඤ්ජාතුස්සාහා හට්ඨතුට්ඨා හුත්වා.

කතමොති තස්ස පදස්ස සාමඤ්ඤතො පුච්ඡාභාවො ඤායති, න විසෙසතොති තස්ස පුච්ඡාවිසෙසභාවං කථෙන්තො ‘‘කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා’’ති වත්වා තෙනෙව පසඞ්ගෙන මහානිද්දෙසෙ ආගතා සබ්බාපි පුච්ඡා අත්ථුද්ධාරනයෙන දස්සෙති ‘‘පඤ්චවිධා හි පුච්ඡා’’තිආදිනා. තත්ථ අදිට්ඨං ජොතෙති එතායාති අදිට්ඨජොතනා. දිට්ඨං සංසන්දීයති එතායාති දිට්ඨසංසන්දනා. සංසන්දනඤ්චෙත්ථ සාකච්ඡාවසෙන විනිච්ඡයකරණං. විමතිං ඡින්දති එතායාති විමතිච්ඡෙදනා. අනුමතියා පුච්ඡනං අනුමතිපුච්ඡා. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ භික්ඛවෙ’’තිආදිපුච්ඡාය හි ‘‘කා තුම්හාකං අනුමතී’’ති අනුමති පුච්ඡිතා හොති. කථෙතුකම්‍යතා කථෙතුකම්‍යතාය.

ලක්ඛණන්ති ඤාතුං පුච්ඡිතො යො කොචි සභාවො. අඤ්ඤාතන්ති යෙන කෙනචි ඤාණෙන අඤ්ඤාතභාවමාහ. අදිට්ඨන්ති දස්සනභූතෙන ඤාණෙන චක්ඛුනා විය න දිට්ඨතං. අතුලිතන්ති ‘‘එත්තකං ඉද’’න්ති තුලනභූතෙන ඤාණෙන න තුලිතතං. අතීරිතන්ති තීරණභූතෙන ඤාණෙන අකතඤාණකිරියාසමාපනතං. අවිභූතන්ති ඤාණස්ස අපාකටභාවං. අවිභාවිතන්ති ඤාණෙන අපාකටීකතභාවං.

පඤ්චසු පුච්ඡාසු යා බුද්ධානං සබ්බතො න සන්ති, තා දස්සෙත්වා ඉධාධිප්පෙතපුච්ඡං නිගමෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. යදි පටිච්චසමුප්පාදො පච්චයාකාරො, අථ කස්මා භගවතා පටිච්චසමුප්පාදදෙසනාය සඞ්ඛාරාදයො පච්චයුප්පන්නා කථිතාති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. පච්චයුප්පන්නම්පි කථෙති පච්චයුප්පන්නදස්සනෙන පච්චයධම්මානං පච්චයභාවස්ස කථිතභාවතො. ආහාරවග්ගස්සාතිආදි ‘‘පච්චයාකාරො පටිච්චසමුප්පාදො’’ති දස්සනත්ථං වුත්තං. ‘‘සම්භවන්තී’’ති පාළියං පරතො වුත්තං කිරියාපදං ආනෙත්වා යොජෙති, අඤ්ඤථා සඞ්ඛාරා කිං කතාති වා කරොන්තීති වා න ඤායෙය්‍ය. පවත්තියා අනුලොමතො ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා’’තිආදිකා අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදකථා.

‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙවා’’තිආදිකා පන තස්ස විලොමතො පටිලොමකථා. අච්චන්තමෙව සඞ්ඛාරෙ විරජ්ජති එතෙනාති විරාගො, මග්ගො. අසෙසනිරොධාති අසෙසෙත්වා නිරොධා සමුච්ඡින්දනා. එවං නිරොධානන්ති එවං අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධානං සඞ්ඛාරානං නිරොධා. ඉති අවිජ්ජාදීනං නිරොධවචනෙන අරහත්තං වදති. සකලස්සාති අනවසෙසස්ස. සත්තවිරහිතස්සාති පරපරිකප්පිතජීවරහිතස්ස. විනිවත්තෙත්වාති අනුප්පාදනිරොධදස්සනවසෙන විපරිවත්තෙත්වා.

අත්තමනාති පීතිසොමනස්සෙන ගහිතචිත්තා. තථාභූතා ච හට්ඨචිත්තා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘තුට්ඨචිත්තා’’ති. ‘‘තස්ස වචනං අභිනන්දිතබ්බ’’න්ති එත්ථ අභිනන්දනසද්දො අනුමොදනත්ථො. ‘‘අභිනන්දිත්වා’’ති එත්ථ සම්පටිච්ඡනත්ථො. ඉධ පන උභයත්ථොපි වට්ටතීති ආහ ‘‘අනුමොදිංසු චෙව සම්පටිච්ඡිංසු චා’’ති.

පටිච්චසමුප්පාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

2. දුතියෙපීති දුතියසුත්තෙපි. පි-සද්දෙන තදඤ්ඤෙසු සුත්තෙසුපීති අත්ථො. ‘‘විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තා එවා’’ති වත්වාපි තදෙකදෙසං ඉධ විනියොගක්ඛමං දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තන්ති මූලං. විත්ථාරදෙසනන්ති ‘‘විභජිස්සාමී’’ති පදස්ස අත්ථස්ස දස්සනවසෙන පවත්තං විභඞ්ගදෙසනං. උද්දෙසදෙසනා පඨමසුත්තෙ අනුලොමදෙසනාසදිසාව. පුන වට්ටවිවට්ටං දස්සෙන්තොති ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා පවත්තිං නිවත්තිඤ්ච දස්සෙන්තො. පඨමං උද්දෙසවසෙන විභජනවසෙන විවට්ටං දස්සිතං, තතො එව බ්‍යතිරෙකනයෙන විවට්ටම්පි දස්සිතමෙව හොතීති පුනග්ගහණං.

තෙසං තෙසං සත්තානන්ති ඉදං කිඤ්චි පකාරතො අනාමසිත්වා සබ්බෙපි සත්තෙ සාමඤ්ඤතො බ්‍යාපෙත්වා ගහණන්ති ආහ ‘‘සඞ්ඛෙපතො…පෙ… නිද්දෙසො’’ති. ගතිජාතිවසෙනාති පඤ්චගතිවසෙන, තත්ථාපි එකෙකාය ගතියා ඛත්තියාදිභුම්මදෙවාදිහත්ථිආදිජාතිවසෙන ච. ‘‘චිත්තං මනො’’තිආදීසු විය කිච්චවිසෙසං, ‘‘මානස’’න්තිආදීසු විය සමානෙ අත්ථෙ සද්දවිසෙසං, ‘‘පණ්ඩර’’න්තිආදීසු විය ගුණවිසෙසං, ‘‘චෙතසිකං හදය’’න්තිආදීසු විය නිස්සයවිසෙසං, ‘‘චිත්තස්ස ඨිතී’’තිආදීසු විය අඤ්ඤස්ස අවත්ථාභාවවිසෙසං, ‘‘අලුබ්භනා’’තිආදීසු විය අඤ්ඤස්ස කිරියාභාවවිසෙසං, ‘‘අලුබ්භිතත්ත’’න්තිආදීසු විය අඤ්ඤස්ස අභාවතාවිසෙසන්ති එවමාදිකං අනපෙක්ඛිත්වා ධම්මමත්තං වා දීපනා සභාවනිද්දෙසො. ජිණ්ණස්ස ජීරණවසෙන පවත්තනාකාරො ජීරණතාති ආහ ‘‘ආකාරනිද්දෙසො’’ති.

කාලාතික්කමෙ කිච්චනිද්දෙසාති කලලකාලතො පභුති පුරිමරූපානං ජරාපත්තක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානානි පච්ඡිමරූපානි පරිපක්කරූපානුරූපානි පරිණතපරිණතානි උප්පජ්ජන්තීති අනුක්කමෙන සුපරිණතරූපානං පරිපාකකාලෙ උප්පජ්ජමානානි ඛණ්ඩිච්චාදිසභාවානි උප්පජ්ජන්තීති ‘‘ඛණ්ඩිච්ච’’න්තිආදයො කාලාතික්කමෙ ජරාය කිච්චනිද්දෙසා. පකතිනිද්දෙසාති ඵලවිපච්චනපකතියා නිද්දෙසා, ජරාය වා පාපුණිතබ්බඵලමෙව පකති, තස්සා නිද්දෙසා, න ච ඛණ්ඩිච්චාදීනෙව ජරාති උදකාදිගතමග්ගෙසු තිණරුක්ඛසංභග්ගතාදයො විය පරිපාකගතමග්ගසඞ්ඛාතෙසු පරිපුණ්ණරූපෙසු ලබ්භමානා ඛණ්ඩිච්චාදයො ජරාය ගතමග්ගාඉච්චෙව වෙදිතබ්බා, න ජරාති.

යස්මා ජරං පත්තස්ස ආයු හායති, ඉන්ද්‍රියානි ජජ්ජරානි හොන්තීති ආයුහානාදයො පකතිනිද්දෙසා, තස්මා වුත්තං ‘‘පච්ඡිමා ද්වෙ පකතිනිද්දෙසා’’ති. තෙනාහ ‘‘ඉමෙහි පනා’’තිආදි.

අවිඤ්ඤායමානන්තරත්තා අවීචිජරා මණිආදීසු මන්දදසකාදීසු එකෙකදසකෙසු ච ඛණෙ ඛණෙ ජිණ්ණවිකාරාදීනං දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා. තතො අඤ්ඤෙසූති මණිආදිතො අඤ්ඤෙසු අහිච්ඡත්තකාදීසු, පාණීනං එකභවපරියාපන්නෙ සකලආයුස්මිං ගහිතතරුණයුවාජරාකාලෙසු, එකද්විත්තිදිවසාතික්කමෙසු පුප්ඵාදීසු වාති අත්ථො. තත්ථ හි ජරාවිසෙසස්ස සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා සවීචිජරා නාම.

චවනකවසෙනාති චවනකානං ඛන්ධානං වසෙන. එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධාය චුතියා චවනමෙව චවනතාති ආහ ‘‘භාවවචනෙන ලක්ඛණනිදස්සන’’න්ති, පාළියං ‘‘චුතී’’ති වුත්තස්ස මරණස්ස සභාවදස්සනන්ති අත්ථො. භඞ්ගුප්පත්ති භිජ්ජමානතා. තෙන ‘‘භෙදො’’ති ඉමිනා ඛන්ධානං භිජ්ජමානතා භෙදසමඞ්ගිතා වුත්තාති දස්සෙති. ඨානාභාවපරිදීපනන්ති කෙනචිපි ආකාරෙන අවට්ඨානාභාවදීපනං. ඝටස්සෙවාති හි විසදිසූදාහරණං. යථා ඝටෙ භින්නෙ කපාලාදිඅවයවසෙසො ලබ්භති, න එවං චුතික්ඛන්ධෙසු භඞ්ගෙසු, න කොචි විසෙසො තිට්ඨතීති දස්සෙතුං ‘‘අන්තරධාන’’න්ති වුත්තං. මච්චුසඞ්ඛාතං මරණන්ති මච්චුසඤ්ඤිතං මරණං. ‘‘කාලමරණ’’න්ති වදන්ති. සන්තානස්ස අච්චන්තසමුච්ඡෙදභූතං ඛීණාසවානං මරණං සමුච්ඡෙදමරණං. ආදි-සද්දෙන ඛණිකමරණං සඞ්ගණ්හාති. තස්ස කිරියාති අන්තකස්ස කිරියා, යා ලොකෙ වුච්චති ‘‘මච්චූ’’ති, මරණන්ති අත්ථො. චවනකාලො එව වා අනතික්කමනීයත්තා විසෙසෙන කාලොති වුත්තොති තස්ස කිරියා අත්ථතො චුතික්ඛන්ධානං භෙදපවත්තියෙව. ‘‘මච්චු මරණ’’න්ති වා එත්ථ සමාසං අකත්වා යො ‘‘මච්චූ’’ති වුච්චති භෙදො, තමෙව මරණං ‘‘පාණචාගො’’ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

චතුවොකාරවසෙනාති චතුවොකාරභවවසෙන. තත්ථ හි රූපකායසඤ්ඤිතො කළෙවරො නත්ථි, යං නික්ඛිපෙය්‍ය. කිඤ්චාපි එකවොකාරභවෙපි කළෙවරනික්ඛෙපො නත්ථි, රූපකායස්ස පන තත්ථ අත්ථිතාමත්තං ගහෙත්වා ‘‘එකවොකාරවසෙන කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො’’ති වුත්තො. චතුවොකාරවසෙන චාති ච-සද්දෙන ‘‘සෙසද්වයවසෙන ඛන්ධානං භෙදො’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති සබ්බත්ථෙව ඛන්ධභෙදසබ්භාවතො. සෙසද්වයවසෙනාති සෙසභවද්වයවසෙනෙව කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. යදිපි එකවොකාරභවෙ රූපකායො විජ්ජති, කළෙවරනික්ඛෙපො පන නත්ථීති ‘‘කළෙවරස්ස සබ්භාවතො’’ඉච්චෙව වුත්තං. යස්මා මනුස්සාදීසු කළෙවරනික්ඛෙපො අත්ථි, තස්මා මනුස්සාදීසු කළෙවරස්ස නික්ඛෙපොති යොජනා. කළෙවරං නික්ඛිපීයති එතෙනාති මරණං කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. එකතො කත්වාති එකජ්ඣං කත්වා, එකජ්ඣං ගහණමත්තෙන.

ජායනට්ඨෙනාතිආදි ආයතනවසෙන යොනිවසෙන ච ද්වීහි පදෙහි සබ්බසත්තෙ පරියාදියිත්වා පරියාදියිත්වා ජාතිං දස්සෙතුං වුත්තං. කෙචි පන ‘‘කත්තුභාවවසෙන පදද්වයං වුත්ත’’න්ති වදන්ති. ‘‘තෙසං තෙසං සත්තානං ජාති සඤ්ජාතී’’ති පන කත්තරි සාමිනිද්දෙසස්ස කතත්තා උභයත්ථාපි භාවනිද්දෙසො. සම්පුණ්ණා ජාති සඤ්ජාති. පාකටා නිබ්බත්ති අභිනිබ්බත්ති. තෙසං තෙසං සත්තානං…පෙ… අභිනිබ්බත්තීති සත්තවසෙන පවත්තත්තා වොහාරදෙසනා.

තත්‍ර තත්‍රාති එකචතුවොකාරභවෙසු ද්වින්නං සෙසරූපධාතුයං පටිසන්ධික්ඛණෙ උප්පජ්ජමානානං පඤ්චන්නං, කාමධාතුයං විකලාවිකලින්ද්‍රියානං වසෙන සත්තන්නං නවන්නං දසන්නං පුන දසන්නං එකාදසන්නඤ්ච ආයතනානං වසෙන සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. සන්තතියන්ති යෙන කම්මුනා ඛන්ධානං පාතුභාවො, තෙන අභිසඞ්ඛතසන්තතියං. තඤ්ච ඛො පටිසන්ධික්ඛණවසෙන වෙදිතබ්බං.

කම්මංයෙව කම්මභවො ‘‘භවති එතස්මා උපපත්තිභවො’’ති කත්වා. කම්මෙන නිය්‍යාදිතඅත්තභාවුපපත්තිවසෙන භවතීති භවො, තථා තථා නිබ්බත්තවිපාකො කටත්තාරූපඤ්ච. අට්ඨකථායං පන ‘‘භවතීති කත්වා භවො’’ති උපපත්තිභවස්ස වක්ඛමානත්තා ‘‘කම්මං ඵලවොහාරෙන භවොති වුත්ත’’න්ති කථිතං.

උපාදියන්ති සත්තා දළ්හග්ගාහං ගණ්හන්ති එතෙන කිලෙසකාමෙන. න කෙවලං ඉධ කරණසාධනමෙව, අථ ඛො කත්තුසාධනම්පි ලබ්භතීති වුත්තං ‘‘සයං වා’’ති. තන්ති වත්ථුකාමං. කාමො ච සො කාමනට්ඨෙන, උපාදානඤ්ච භුසමාදානට්ඨෙනාති කාමුපාදානං. එතන්ති කාමුපාදානපදං. පුන එතන්ති කාමුපාදානසඞ්ඛාතං.

සස්සතො අත්තාති ඉදං පුරිමදිට්ඨිං උපාදියමානං උත්තරදිට්ඨිං දස්සෙතුං වුත්තං. යථා එසා දිට්ඨි දළ්හීකරණවසෙන පුරිමං උත්තරා උපාදියති, එවං ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිකාපීති. අත්තග්ගහණං පන ‘‘අත්තවාදුපාදාන’’න්ති ඉදං න දිට්ඨුපාදානදස්සනන්ති දට්ඨබ්බං. ලොකො චාති අත්තග්ගහණවිනිමුත්තග්ගහණං දිට්ඨුපාදානභූතං ඉධ පුරිමදිට්ඨිඋත්තරදිට්ඨිවචනෙහි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

යෙන මිච්ඡාභිනිවෙසෙන ගොසීලගොවතාදිං සමාදියති චෙව අනුතිට්ඨති ච, සො ගොසීලගොවතාදීනීති අධිප්පෙතානි. තෙනාහ ‘‘ගොසීල…පෙ… සයමෙව උපාදානානී’’ති. අභිනිවෙසතොති අභිනිවෙසනතො.

අත්තවාදුපාදානන්ති ‘‘අත්තා’’ති වාදස්ස පඤ්ඤාපනස්ස ගහණස්ස කාරණභූතා දිට්ඨීති අත්ථො. අත්තවාදමත්තමෙවාති අත්තස්ස අභාවා ‘‘අත්තා’’ති ඉදං වචනමත්තමෙව. උපාදියන්ති දළ්හං ගණ්හන්ති.

චක්ඛුද්වාරාදීසු පවත්තායාති ඉදං තණ්හාය රූපතණ්හාදිභාවස්ස කාරණවචනං ඡද්වාරාරම්මණිකධම්මානං පටිනියතාරම්මණත්තා. ජවනවීථියා පවත්තායාති ඉදං තස්සා පවත්තිට්ඨානදස්සනං. සභාවෙනෙව උට්ඨාතුං අසක්කොන්තස්ස වෙළු විය නිස්සයො අහුත්වා ඔලුම්භකභාවෙන භාවො උපාදානස්ස පච්චයභාවතො ආරම්මණම්පි තංසදිසං වුත්තං. රූපෙති විසයෙ භුම්මං. සා තිවිධා හොතීති සම්බන්ධො. කාමතණ්හා කාමස්සාදභාවෙන පවත්තියා. එවං අස්සාදෙන්තීති සස්සතදිට්ඨියා සහජාතනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයභූතාය සංසට්ඨත්තා නිච්චධුවසස්සතාභිනිවෙසමුඛෙන අස්සාදෙන්තී. භවසහගතා තණ්හා භවතණ්හා. භවති තිට්ඨති සබ්බකාලන්ති හි භවදිට්ඨි භවො උත්තරපදලොපෙන, භවස්සාදවසෙන පවත්තියා ච. ඉමිනා නයෙන විභවතණ්හාති එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. විභවති උච්ඡිජ්ජති විනස්සතීති එවං පවත්තා දිට්ඨි විභවො උත්තරපදලොපෙන. එවං තානි අට්ඨාරසාති යා ඡ කාමතණ්හා, ඡ භවතණ්හා, ඡ විභවතණ්හා වුත්තා, එතානි අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි තණ්හාපච්චයො. අජ්ඣත්තන්ති සකසන්තතියං. බහිද්ධාති තතො බහිද්ධා. අතීතාරම්මණානි වා හොන්තු ඉතරාරම්මණානි වා, සයං පන අතීතානි ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. ‘‘අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානී’’තිආදිනා සම්බන්ධො. ඉදානි අපරෙනපි පකාරෙන අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානි දස්සෙතුං ‘‘අජ්ඣත්තිකස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අජ්ඣත්තිකස්සාති අජ්ඣත්තිකඛන්ධපඤ්චකං. උපයොගත්ථෙ හි ඉදං සාමිවචනං. උපාදායාති ගහෙත්වා. අස්මීති හොතීති යදෙතං අජ්ඣත්තිකං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන සමුදායග්ගාහතො අස්මීති ගාහො හොති, තස්මිං සතීති අත්ථො. ඉධ පන රූපාදිආරම්මණවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉත්ථමස්මීති හොතීති ඛත්තියාදීසු ‘‘ඉදංපකාරො අහ’’න්ති එවං තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන හොතීති අත්ථො. ඉදං තාව අනුපනිධාය ගහණං.

එවමාදීනීති ආදි-සද්දෙන ‘‘එවමස්මි, අඤ්ඤථාස්මි, අහං භවිස්සං, ඉත්ථං භවිස්සං, එවං භවිස්සං, අඤ්ඤථා භවිස්සං, අසස්මි, සතස්මි, අහං සියං, ඉත්ථං සියං, එවං සියං, අඤ්ඤථා සියං, අපාහං සියං, අපාහං ඉත්ථං සියං, අපාහං එවං සියං, අපාහං අඤ්ඤථා සිය’’න්ති එතෙසං සඞ්ගහො. උපනිධාය ගහණම්පි දුවිධං සමතො අසමතො වාති තං දස්සෙතුං ‘‘එවමස්මි, අඤ්ඤථාස්මී’’ති ච වුත්තං. තත්ථ එවමස්මීති ඉදං සමතො උපනිධාය ගහණං, යථා අයං ඛත්තියො, එවං අහමස්මීති අත්ථො. අඤ්ඤථාස්මීති ඉදං පන අසමතො ගහණං, යථායං ඛත්තියො තතො අඤ්ඤථා අහං හීනො වා අධිකො වාති අත්ථො. ඉමානි තාව පච්චුප්පන්නවසෙන චත්තාරි තණ්හාවිචරිතානි. භවිස්සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අනාගතවසෙන වුත්තානි, තෙසං පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අසස්මීති සස්සතො අස්මි, නිච්චස්සෙතං අධිවචනං. සතස්මීති අසස්සතො අස්මි, අනිච්චස්සෙතං අධිවචනං. ඉති ඉමානි ද්වෙ සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තානි. ඉතො පරානි සියන්තිආදීනි චත්තාරි සංසයපරිවිතක්කවසෙන වුත්තානි, තානි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙන අත්ථතො වෙදිතබ්බානි. අපාහං සියන්තිආදීනි පන චත්තාරි ‘‘අපි නාමාහං භවෙය්‍ය’’න්ති එවං පත්ථනාකප්පනවසෙන වුත්තානි, තානිපි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. එවමෙතෙසු –

ද්වෙ දිට්ඨිසීසා චත්තාරො, සුද්ධසීසා සීසමූලකා;

තයො තයොති එතානි, අට්ඨාරස විභාවයෙ.

එතෙ හි සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තා ද්වෙ දිට්ඨිසීසා නාම, ‘‘අස්මි, භවිස්සං සියං, අපාහං සිය’’න්ති එතෙ චත්තාරො සුද්ධසීසා නාම, ‘‘ඉත්ථමස්මී’’තිආදයො තයො තයොති ද්වාදස සීසමූලකා නාමාති වෙදිතබ්බං. ඉධ පාළියං රූපාරම්මණාදිවසෙන තණ්හා ආගතාති ආහ ‘‘අජ්ඣත්තිකරූපාදිනිස්සිතානී’’ති. අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ඉමිනා අස්මීති ඉමිනා අභිසෙකසෙනාපච්චාදිනා ‘‘ඛත්තියො අහ’’න්ති මූලභාවතො ‘‘අස්මී’’ති හොති. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සඞ්ගහෙති තණ්හාය යථාවුත්තවිභාගස්ස සංඛිපනවසෙන සඞ්ගණ්හනෙ කරියමානෙ. ‘‘ඡයිමෙ, භික්ඛවෙ, තණ්හාකායා’’තිආදි නිද්දෙසො. ‘‘රූපෙ තණ්හා රූපතණ්හා’’තිආදි නිද්දෙසත්ථො. ‘‘කාමරාගභාවෙනා’’තිආදිකො, ‘‘අජ්ඣත්තිකස්සුපාදායා’’තිආදිකො ච නිද්දෙසවිත්ථාරො. ‘‘රූපාදීසු ආරම්මණෙසු ඡළෙවා’’තිආදිකො සඞ්ගහො.

යස්මා චක්ඛුද්වාරාදීසු එකෙකස්මිං ද්වාරෙ උප්පජ්ජනකවිඤ්ඤාණානි විය අනෙකා එව වෙදනා, තස්මා තා රාසිවසෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා ‘‘ඡ වෙදනාකායා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘වෙදනාසමූහා’’ති. නිස්සයභාවෙන උප්පත්තිද්වාරභාවෙන නානාපච්චයා හොන්ති චක්ඛුධාතුආදයො, තා කුච්ඡිනා ධාරෙන්තියො විය පොසෙන්තියො විය ච හොන්තීති තාසං මාතුසදිසතා වුත්තා. චක්ඛුසම්ඵස්සහෙතූති නිස්සයාදිචක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා. අයන්ති අයං වෙදනා ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා’’තිආදිනා සාධාරණතො වුත්තා. එත්ථාති එතස්මිං වෙදනාපදෙ. සබ්බසඞ්ගාහිකාති කුසලාකුසලවිපාකකිරියානං වසෙන සබ්බසඞ්ගාහිකා. එවං විභඞ්ගෙ ආගතනයෙන සාධාරණතො වත්වාපි ඉධාධිප්පෙතවෙදනමෙව දස්සෙතුං ‘‘විපාකවසෙන පනා’’තිආදිමාහ. චක්ඛුම්හි සම්ඵස්සොති චක්ඛුම්හි නිස්සයභූතෙ උප්පන්නඵස්සො. එස නයො සෙසෙසු. යස්මා චක්ඛාදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ ඛන්ධනිද්දෙසෙ ලක්ඛණාදිවිභාගතො, ආයතනනිද්දෙසෙ විසෙසතො, සාමඤ්ඤතො ච සද්දත්ථදස්සනාදිවසෙන විභාවිතානි, තස්මා ‘‘යං වත්තබ්බං…පෙ… වුත්තමෙවා’’ති ආහ.

නමනලක්ඛණන්ති ආරම්මණාභිමුඛං හුත්වා නමනසභාවං තෙන විනා අප්පවත්තනතො. රුප්පනලක්ඛණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. වෙදනාක්ඛන්ධො පන එකාව වෙදනා. සබ්බදුබ්බලචිත්තානි නාම පඤ්චවිඤ්ඤාණානි. නනු තත්ථ ජීවිතචිත්තට්ඨිතියො ච සන්තීති? සච්චං, තාසං පන කිච්චං න තථා පාකටං, යථා චෙතනාදීනන්ති තෙ එවෙත්ථ පාළියං උද්ධටා. යෙන මහන්තපාතුභාවාදිනා කාරණෙන. එත්ථාති එතස්මිං මහාභූතනිද්දෙසෙ. අඤ්ඤො විනිච්ඡයනයොති ‘‘වචනත්ථතො කලාපතො’’තිආදිනා ලක්ඛණාදිනිච්ඡයතො අඤ්ඤො විනිච්ඡයනයො. නනු සො චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තො, න රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසෙති? තත්ථ වුත්තෙපි ‘‘චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තානී’’ති අතිදෙසවසෙන වුත්තත්තා ‘‘රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසෙ වුත්තො’’ති වුත්තං. උපාදායාති පටිච්ච. භූතානි හි පටිච්ච උප්පජ්ජමානං උපාදාරූපං ‘‘තානි ගහෙත්වා’’ති වුත්තං අවිස්සජ්ජනතො. නිස්සායාතිපි එකෙ තෙසං නිස්සයපච්චයභාවතො. පුබ්බකාලකිරියා නාම එකංසතො අපරකාලකිරියාපෙක්ඛාති පාඨසෙසෙන අත්ථං වදති. විභත්තිවිපල්ලාසෙන විනා එව අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සමූහත්ථෙ වා’’තිආදි වුත්තං. සමූහසම්බන්ධෙ සාමිනිද්දෙසෙන සමූහත්ථො දීපිතොති තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමූහං උපාදායා’’ති. ධම්මසඞ්ගණියං (ධ. ස. 584) ආගතනයෙන ‘‘තෙවීසතිවිධ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ හි හදයවත්ථු න නිද්දිට්ඨං, ‘‘යං රූපං නිස්සායා’’ති වා පට්ඨානෙ (පට්ඨාන. 1.1.8) ආගතත්තා හදයවත්ථුම්පි ගහෙත්වා ජාතිරූපභාවෙන උපචයසන්තතියො එකතො කත්වා ‘‘තෙවීසතිවිධ’’න්ති වුත්තං.

චක්ඛුස්ස විඤ්ඤාණන්ති වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. අසාධාරණකාරණෙන චායං නිද්දෙසො. ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති එත්ථ සබ්බලොකියවිපාකවිඤ්ඤාණස්ස ගහෙතබ්බත්තා ‘‘තෙභූමකවිපාකචිත්තස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං.

අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණොති ආයූහනසභාවො. චොපනවසෙනාති විඤ්ඤත්තිසංචොපනවසෙන, කායවිඤ්ඤත්තියා සමුට්ඨාපනවසෙනාති අත්ථො. වචනභෙදවසෙනාති වචීභෙදුප්පාදවසෙන, වචීවිඤ්ඤත්තියා සමුට්ඨාපනවසෙනාති අත්ථො. එවං චොපනං න භවෙය්‍යාති දස්සෙතුං ‘‘රහො නිසීදිත්වා චින්තෙන්තස්සා’’ති වුත්තං. එකූනතිංසාති එත්ථ අභිඤ්ඤාචෙතනාවිනිමුත්තා එව එකූනතිංස චෙතනා වෙදිතබ්බා තස්සා විපාකවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයත්තාභාවතො.

දුක්ඛෙති එකම්පි ඉදං භුම්මවචනං සංසිලෙසනනිස්සයවිසයබ්‍යාපනවසෙන අත්තානං භින්දිත්වා විනියොගං ගච්ඡතීති ‘‘චතූහි කාරණෙහී’’තිආදි වුත්තං. එකොපි හි විභත්තිනිද්දෙසො අනෙකධා විනියොගං ගච්ඡති යථා තද්ධිතත්ථෙ උත්තරපදසමාහාරෙති. තන්ති අඤ්ඤාණං. දුක්ඛසච්චන්ති හදයවත්ථුලක්ඛණං දුක්ඛසච්චං. අස්සාති අඤ්ඤාණස්ස. නිස්සයපච්චයභාවෙනාති පුරෙජාතනිස්සයභාවෙන. සහජාතනිස්සයපච්චයභාවෙන පන තංසහජාතා ඵස්සාදයො වත්තබ්බා. ආරම්මණපච්චයභාවෙන දුක්ඛසච්චං අස්ස ආරම්මණන්ති යොජනා. දුක්ඛසච්චන්ති උපයොගඑකවචනං. එතන්ති අඤ්ඤාණං. තස්සාති දුක්ඛසච්චස්ස. ‘‘පටිච්ඡාදෙතී’’ති එත්ථ වුත්තං පටිච්ඡාදනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘යාථාවා’’තිආදි වුත්තං. ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙනපි එකදෙසෙන යාථාවතො ලක්ඛණපටිවෙධො හොතියෙවාති ‘‘යාථාවලක්ඛණපටිවෙධනිවාරණෙනා’’ති වත්වා ‘‘ඤාණපවත්තියා චෙත්ථ අප්පදානෙනා’’ති වුත්තන්ති වදන්ති. පුරිමං පන පටිවෙධඤාණුප්පත්තියා නිසෙධකථාදස්සනං, පච්ඡිමං අනුබොධඤාණුප්පත්තියා. එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථාති දුක්ඛසච්චෙ.

සහජාතස්ස අඤ්ඤාණස්ස සමුදයසච්චං වත්ථු හොති නිස්සයපච්චයභාවතොති වුත්තං ‘‘වත්ථුතො’’ති. ආරම්මණතොති ආරම්මණපච්චයභාවෙන. යස්මා සමුදයසච්චං අඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං හොති, තස්මා ‘‘දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණ’’න්ති වුත්තන්ති අත්ථො. පටිච්ඡාදනං දුක්ඛසච්චෙ වුත්තනයමෙව එකෙනෙව කාරණෙන ඉතරෙසං තිණ්ණං අසම්භවතො, කිං පන එතං එකං කාරණන්ති ආහ ‘‘පටිච්ඡාදනතො’’ති. ඉදං විත්ථාරතො විභාවෙතුං ‘‘නිරොධපටිපදානං හී’’තිආදි වුත්තං. තදාරබ්භාති තං ආරබ්භ තං ආරම්මණං කත්වා. පච්ඡිමඤ්හි සච්චද්වයන්ති නිරොධො මග්ගො. තඤ්හි නයගම්භීරත්තා. දුද්දසන්ති සණ්හසුඛුමධම්මත්තා සභාවෙනෙව ගම්භීරතාය දුද්දසං දුවිඤ්ඤෙය්‍යං දුරවග්ගාහං. තත්ථාති පුරිමෙ සච්චද්වයෙ. අන්ධභූතන්ති අන්ධකාරභූතං. න පවත්තති ආරම්මණං කාතුං න විසහති. වචනීයත්තෙනාති වාචකභාවෙන තථා උපට්ඨානතො. සභාවලක්ඛණස්ස දුද්දසත්තාති පීළනාදිආයූහනාදිවසෙන ‘‘ඉදං දුක්ඛං, අයං සමුදයො’’ති (ම. නි. 484; 3.104) යාථාවතො සභාවලක්ඛණස්ස දුද්දසත්තා දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පුරිමද්වයං ගම්භීරං. තත්ථාති පුරිමස්මිං සච්චද්වයෙ. විපල්ලාසග්ගාහවසෙන පවත්තතීති සුභාදිවිපරීතග්ගාහානං පච්චයභාවවසෙන අඤ්ඤාණං පවත්තති.

ඉදානි ‘‘දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු පකාරන්තරෙනපි අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ දුක්ඛෙති එත්තාවතාති ‘‘අඤ්ඤාණන්ති වුච්චමානාය අවිජ්ජාය දුක්ඛෙ’’ති එත්තකෙන. සඞ්ගහතොති සමොධානතො. කිච්චතොති අසම්පටිවෙධකිච්චතො. අඤ්ඤාණමිවාති විසයසභාවං යාථාවතො පටිවිජ්ඣිතුං අප්පදානකිච්චමිව. ‘‘දුක්ඛෙ’’තිආදිනා තත්ථ අවිජ්ජා පවත්තති, විසෙසතො නිද්දිට්ඨං හොතීති කත්වා සබ්බත්ථෙව තථා අවිසිට්ඨසභාවදස්සනං ඉදන්ති දස්සෙතුං ‘‘අවිසෙසතො පනා’’තිආදි වුත්තං.

ඛණිකනිරොධස්ස ඉධ අනධිප්පෙතත්තා අයුජ්ජමානත්තා විරාගග්ගහණතො ච අවිජ්ජාදීනං පටිපක්ඛවසෙන පටිබාහනං ඉධ ‘‘නිරොධො’’ති අධිප්පෙතො, සො ච නෙසං සබ්බසො අනුප්පජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘නිරොධො හොතීති අනුප්පාදො හොතී’’ති. ‘‘අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති එත්ථාති අවිජ්ජානිරොධො, සඞ්ඛාරා නිරුජ්ඣන්ති එත්ථාති සඞ්ඛාරනිරොධො’’ති එවං සබ්බෙහි එතෙහි නිරොධපදෙහි නිබ්බානස්ස දෙසිතත්තා දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානං හී’’තිආදි. වට්ටවිවට්ටන්ති වට්ටඤ්ච විවට්ටඤ්ච. ‘‘ද්වාදසහී’’ති ඉදං පච්චෙකං යොජෙතබ්බං ‘‘අනුලොමතො ද්වාදසහි පදෙහි වට්ටං, පටිලොමතො ද්වාදසහි විවට්ටං ඉධ දස්සිත’’න්ති.

විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පටිපදාසුත්තවණ්ණනා

3. මිච්ඡා පටිපජ්ජති එතායාති මිච්ඡාපටිපදා, වට්ටගාමිමග්ගො දුක්ඛාවහත්තා. තං මිච්ඡාපටිපදං. තෙනාහ ‘‘අනිය්‍යානිකපටිපදා’’ති. සො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො කථං මිච්ඡාපටිපදා හොතීති? සම්පත්තිභවෙ සුඛාවහොව හොතීති අධිප්පායො. වට්ටසීසත්තාති වට්ටපක්ඛියානං උත්තමඞ්ගභාවතො. අන්තමසොති උක්කංසපරියන්තං සන්ධාය වදති අවකංසපරියන්තතො. ‘‘ඉදං මෙ පුඤ්ඤං නිබ්බානාධිගමාය පච්චයො හොතූ’’ති එවං නිබ්බානං පත්ථෙත්වා පවත්තිතං. පණ්ණමුට්ඨිදානමත්තන්ති සාකපණ්ණමුට්ඨිදානමත්තං. අප්පත්වාති අන්තොගධහෙතු එස නිද්දෙසො, අපාපෙත්වාති අත්ථො. යදග්ගෙන වා පටිපජ්ජනතො අරහත්තං පත්තොති වුච්චති, තදග්ගෙන තදාවහා පටිපදාපි පත්තාති වුච්චතීති ‘‘අප්පත්වා’’ති වුත්තං. අනුලොමවසෙනාති අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදවසෙන. පටිලොමවසෙනාති එත්ථාපි එසෙව නයො. පටිපදා පුච්ඡිතාති එතෙන පටිපදා දෙසෙතුං ආරද්ධාති අයම්පි අත්ථො සඞ්ගහිතො යථාරද්ධස්ස අත්ථස්ස කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාය ඉධාගතත්තා. අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදදෙසනායම්පෙත්ථ බ්‍යතිරෙකමුඛෙන අවිජ්ජාදිනිරොධා පන විජ්ජාය සති හොති සඞ්ඛාරානං අසම්භවොති වුත්තං ‘‘නිබ්බානං භාජිත’’න්ති. සරූපෙන පන තාය වට්ටමෙව පකාසිතං. වක්ඛති හි පරියොසානෙ ‘‘වට්ටවිවට්ටමෙව කථිත’’න්ති. නිය්‍යාතනෙති නිගමනෙ. ඵලෙනාති පත්තබ්බඵලෙන පටිපදාය සම්පාපකහෙතුනො දස්සිතත්තා. යථා හි තිවිධො හෙතු ඤාපකො, නිබ්බත්තකො, සම්පාපකොති, එවං තිවිධං ඵලං ඤාපෙතබ්බං, නිබ්බත්තෙතබ්බං, සම්පාපෙතබ්බන්ති. තස්මා පත්තබ්බඵලෙන නිබ්බානෙන තංසම්පාපකහෙතුභූතාය පටිපදාය දස්සිතත්තාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඵලෙන හෙත්ථා’’තිආදි. අයං වුච්චතීති එවං නිබ්බානඵලා අයං ‘‘සම්මාපටිපදා’’ති වුච්චති. අසෙසවිරාගා අසෙසනිරොධාති සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන අවිජ්ජාය අසෙසවිරජ්ජනතො අසෙසනිරුජ්ඣනතො ච. පදද්වයෙනපි අනුප්පාදනිරොධමෙව වදති. තඤ්හි නිබ්බානං. දුතියවිකප්පෙ අයං එත්ථ අධිප්පායො – යෙන මග්ගෙන කරණභූතෙන අසෙසනිරොධො හොති, අවිජ්ජාය අසෙසනිරොධො යං ආගම්ම හොති, තං මග්ගං දස්සෙතුන්ති. එවඤ්හි සතීති එවං පදභාජනස්ස නිබ්බානස්ස පදත්ථෙ සති. සානුභාවා පටිපදා විභත්තා හොතීති අවිජ්ජාය අසෙසනිරොධහෙතුපටිපදා තත්ථ සාතිසයසාමත්ථියසමායොගතො සානුභාවා විභත්තා හොති. මිච්ඡාපටිපදාගහණෙනෙත්ථ වට්ටස්සපි විභත්තත්තා වුත්තං ‘‘වට්ටවිවට්ටමෙව කථිත’’න්ති.

පටිපදාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. විපස්සීසුත්තවණ්ණනා

4. විප්ඵන්දන්තීති නිමිසනවසෙන. අනිමිසෙහීති විගතනිමිසෙහි උම්මීලන්තෙහෙව. තෙන වුත්තං මහාපදානෙ. එත්ථාති එතස්මිං ‘‘විපස්සී’’ති පදෙ, එතස්මිං වා ‘‘අනිමිසෙහී’’තිආදිකෙ යථාගතෙ සුත්තන්තෙ.

මහාපුරිසස්ස අනිමිසලොචනතො ‘‘විපස්සී’’ති සමඤ්ඤාපටිලාභස්ස කාරණං වුත්තං, තං අකාරණං අඤ්ඤෙසම්පි මහාසත්තානං චරිමභවෙ අනිමිසලොචනත්තාති චොදනං සන්ධාය ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිං වත්වා තතො පන අඤ්ඤමෙව කාරණං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. පලාළයමානස්සාති තොසෙන්තස්ස. අනාදරෙ චෙතං සාමිවචනං. අට්ටස්සාති අත්ථස්ස.

පුඤ්ඤුස්සයසඞ්ඛාතො භගො අස්ස අතිසයෙන අත්ථීති භගවාති ‘‘භාග්‍යසම්පන්නස්සා’’ති වුත්තං. සම්මාති සම්මදෙව යාථාවතො, ඤායෙන කාරණෙනාති වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘නයෙන හෙතුනා’’ති. සං-සද්දො ‘‘සාම’’න්ති ඉමිනා සමානත්ථොති ආහ ‘‘සාමං පච්චත්තපුරිසකාරෙනා’’ති, සයම්භුඤාණෙනාති අත්ථො. සම්මා, සාමං බුජ්ඣි එතෙනාති සම්බොධො වුච්චති මග්ගඤාණං, ‘‘බුජ්ඣති එතෙනා’’ති කත්වා ඉධ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සපි සඞ්ගහො. බොධිමා සත්තො බොධිසත්තො, පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපො යථා ‘‘සාකපත්ථවො’’ති. බුජ්ඣනකසත්තොති එත්ථ මහාබොධියානපටිපදාය බුජ්ඣතීති බොධි ච සො සත්තවිසෙසයොගතො සත්තො චාති බොධිසත්තො. පත්ථයමානො පවත්තතීති ‘‘කුදාස්සු නාම මහන්තං බොධිං පාපුණිස්සාමී’’ති සඤ්ජාතච්ඡන්දො පටිපජ්ජති. දුක්ඛන්ති ජාතිආදිමූලකං දුක්ඛං. කාමං චුතුපපාතාපි මරණජාතියො, ‘‘ජායති මීයතී’’ති පන වත්වා ‘‘චවති උපපජ්ජතී’’ති වචනං න එකභවපරියාපන්නානං තෙසං ගහණං, අථ ඛො නානාභවපරියාපන්නානං එකජ්ඣං ගහණන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉදං…පෙ… වුත්ත’’න්ති. තස්ස නිස්සරණන්ති තස්ස ජරාමරණස්ස නිස්සරණන්ති වුච්චති. යස්මා මහාසත්තො ජිණ්ණබ්‍යාධිමතෙ දිස්වා පබ්බජිතො, තස්මාස්ස ජරාමරණමෙව ආදිතො උපට්ඨාසි.

උපායමනසිකාරෙනාති උපායෙන විධිනා ඤායෙන මනසිකාරෙන පථෙන මනසිකාරස්ස පවත්තනතො. සමායොගො අහොසීති යාථාවතො පටිවිජ්ඣනවසෙන සමාගමො අහොසි. යොනිසො මනසිකාරාති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනන්ති තස්ස ‘‘යොනිසො මනසිකාරෙනා’’ති හෙතුම්හි කරණවචනෙන ආහ. ජාතියා ඛො සති ජරාමරණන්ති ‘‘කිම්හි නු ඛො සති ජරාමරණං හොති, කිං පච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ජරාමරණෙ කාරණං පරිග්ගණ්හන්තස්ස බොධිසත්තස්ස ‘‘යස්මිං සති යං හොති, අසති ච න හොති, තං තස්ස කාරණ’’න්ති එවං අබ්‍යභිචාරජාතිකාරණපරිග්ගණ්හනෙන ‘‘ජාතියා ඛො සති ජරාමරණං හොති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති යා ජරාමරණස්ස කාරණපරිග්ගාහිකා පඤ්ඤා උප්පජ්ජි, තාය උප්පජ්ජන්තියා චස්ස අභිසමයො පටිවෙධො අහොසීති අත්ථො.

ඉතීති වුත්තප්පකාරපරාමසනං. හීති නිපාතමත්තං. ඉදන්ති යථාවුත්තස්ස වට්ටස්ස පච්චක්ඛතො ගහණං. තෙනාහ ‘‘එවමිද’’න්ති. ඉධ අවිජ්ජාය සමුදයස්ස ආගතත්තා ‘‘එකාදසසු ඨානෙසූ’’ති වුත්තං. සමුදයං සම්පිණ්ඩෙත්වාති සඞ්ඛාරාදීනං සමුදයං එකජ්ඣං ගහෙත්වා. අනෙකවාරඤ්හි සමුදයදස්සනවසෙන ඤාණස්ස පවත්තත්තා ‘‘සමුදයො සමුදයො’’ති ආමෙඩිතවචනං. අථ වා ‘‘එවං සමුදයො හොතී’’ති ඉදං න කෙවලං නිබ්බත්තිදස්සනපරං, අථ ඛො පටිච්චසමුප්පාදසද්දො විය පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන ඉධ සමුදයසද්දො නිබ්බත්තිමුඛෙන පච්චයත්තං වදති. විඤ්ඤාණාදයො ච යාවන්තො ඉධ පච්චයධම්මා නිද්දිට්ඨා, තෙ සාමඤ්ඤරූපෙන බ්‍යාපනිච්ඡාවසෙන ගණ්හන්තො ‘‘සමුදයො සමුදයො’’ති අවොච. තෙනාහ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරානං සමුදයො හොතී’’ති. දස්සනට්ඨෙන චක්ඛූති සමුදයස්ස පච්චක්ඛතො දස්සනභාවො චක්ඛු. ඤාතට්ඨෙනාති ඤාතභාවෙන. පජානනට්ඨෙනාති ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිතංතංපච්චයධම්මපවත්තියා එතස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො’’ති පකාරතො වා ජානනට්ඨෙන. පටිවෙධනට්ඨෙනාති ‘‘අයං අවිජ්ජාදි පච්චයධම්මො ඉමස්ස සඞ්ඛාරාදිකස්ස පච්චයභාවතො සමුදයො’’ති පටිවිජ්ඣනට්ඨෙන. ඔභාසනට්ඨෙනාති සමුදයභාවපටිච්ඡාදකස්ස මොහන්ධකාරස්ස කිලෙසන්ධකාරස්ස විධමනවසෙන අවභාසනවසෙන. තං පනෙතං ‘‘චක්ඛු’’න්තිආදිනා වුත්තං ඤාණං. නිරොධවාරෙති පටිලොමවාරෙ. සො හි ‘‘කිස්ස නිරොධා ජරාමරණනිරොධො’’ති නිරොධකිත්තනවසෙන ආගතො.

විපස්සීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5-10. සිඛීසුත්තාදිවණ්ණනා

5-10. න එවං යොජෙත්වාති ‘‘සිඛිස්සපී’’තිආදිනා සමුච්චයවසෙන එවං න යොජෙත්වා. කස්මාතිආදිනා තත්ථ කාරණං වදති. එකාසනෙ අදෙසිතත්තාති වුත්තමෙවත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘නානාඨානෙසු හී’’තිආදි වුත්තං. යදිපි තානි විසුං විසුං වුත්තභාවෙන දෙසිතානි, අත්ථවණ්ණනා පන එකසදිසා තදත්ථස්ස අභින්නත්තා. ‘‘බුද්ධා ජාතා’’ති න අඤ්ඤො ආචික්ඛතීති යොජනා. න හි මහාබොධිසත්තානං පච්ඡිමභවෙ පරොපදෙසෙන පයොජනං අත්ථි. ගතමග්ගෙනෙවාති පටිපත්තිගමනෙන ගතමග්ගෙනෙව පච්ඡිමමහාබොධිසත්තා ගච්ඡන්ති, අයමෙත්ථ ධම්මතා. ගච්ඡන්තීති චතූසු සතිපට්ඨානෙසු පතිට්ඨිතචිත්තා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යාථාවතො භාවෙත්වා සම්මාසම්බොධියා අභිසම්බුජ්ඣනවසෙන පවත්තන්තීති අත්ථො. යථා පන තෙසං පඨමවිපස්සනාභිනිවෙසො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බබොධිසත්තා හී’’තිආදි වුත්තං. බුද්ධභාවානං විපස්සනා, බුද්ධත්ථාය වා විපස්සනා බුද්ධවිපස්සනා.

සිඛීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බුද්ධවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ආහාරවග්ගො

1. ආහාරසුත්තවණ්ණනා

11. ආහරන්තීති ආනෙන්ති උප්පාදෙන්ති, උපත්ථම්භෙන්තීති අත්ථො. නිබ්බත්තාති පසුතා. භූතා නාම යස්මා තතො පට්ඨාය ලොකෙ ජාතවොහාරො පටිසන්ධිග්ගහණතො පන පට්ඨාය යාව මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තො, තාව සම්භවෙසිනො, එස තාව ගබ්භසෙය්‍යකෙසු භූතසම්භවෙසිවිභාගො, ඉතරෙසු පන පඨමචිත්තාදිවසෙන වුත්තො. සම්භව-සද්දො චෙත්ථ ගබ්භසෙය්‍යකානං වසෙන පසූතිපරියායො, ඉතරෙසං වසෙන උප්පත්තිපරියායො. පඨමචිත්තපඨමඉරියාපථක්ඛණෙසු හි තෙ සම්භවං උප්පත්තිං එසන්ති උපගච්ඡන්ති නාම, න තාව භූතා උපපත්තියා න සුප්පතිට්ඨිතත්තා, භූතා එව සබ්බසො භවෙසනාය සමුච්ඡින්නත්තා. න පුන භවිස්සන්තීති අවධාරණෙන නිවත්තිතමත්ථං දස්සෙති. යො ච ‘‘කාලඝසො භූතො’’තිආදීසු භූත-සද්දස්ස ඛීණාසවවාචිතා දට්ඨබ්බා. වා-සද්දො චෙත්ථ සම්පිණ්ඩනත්ථො ‘‘අග්ගිනා වා උදකෙන වා’’තිආදීසු විය.

යථාසකං පච්චයභාවෙන අත්තභාවස්ස පඨපනමෙවෙත්ථ ආහාරෙහි කාතබ්බඅනුග්ගහො හොතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘වචනභෙදො…පෙ… එකො යෙවා’’ති. සත්තස්ස උප්පන්නධම්මානන්ති සත්තස්ස සන්තානෙ උප්පන්නධම්මානං. යථා ‘‘වස්සසතං තිට්ඨතී’’ති වුත්තෙ අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තතීති වුත්තං හොති, එවං ඨිතියාති අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තියාති අත්ථො, සා පන අවිච්ඡෙදොති ආහ ‘‘අවිච්ඡෙදායා’’ති. අනුප්පබන්ධධම්මුප්පත්තියා සත්තසන්තානො අනුග්ගහිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘අනුප්පන්නානං උප්පාදායා’’ති. එතානීති ඨිතිඅනුග්ගහපදානි. උභයත්ථ දට්ඨබ්බානි න යථාසම්බන්ධතො.

වත්ථුගතා ඔජා වත්ථු විය තෙන සද්ධිං අජ්ඣොහරිතබ්බතං ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘අජ්ඣොහරිතබ්බකො ආහාරො’’ති, නිබ්බත්තිතඔජං පන සන්ධාය ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ඔජට්ඨමකරූපානි ආහරතී’’ති වක්ඛති. ඔළාරිකතා අප්පොජතාය න වත්ථුනො ථූලතාය කථිනතාය වා, තස්මා යස්මිං වත්ථුස්මිං පරිත්තා ඔජා හොති, තං ඔළාරිකං. සප්පාදයො දුක්ඛුප්පාදකතාය ඔළාරිකා වෙදිතබ්බා. විසාණාදීනං තිවස්සඡඩ්ඩිතානං පූතිභූතත්තා මුදුකතාති වදන්ති. තරච්ඡඛෙළතෙමිතතාය පන තථාභූතානං තෙසං මුදුකතා. ධම්මසභාවො හෙස. සසානං ආහාරො සුඛුමො තරුණතිණසස්සඛාදනතො. සකුණානං ආහාරො සුඛුමො තිණබීජාදිඛාදනතො. පච්චන්තවාසීනං ආහාරො සුඛුමො මාසමුග්ගකුරාදිභොජනත්තා. තෙසන්ති පරනිම්මිතවසවත්තීනං. සුඛුමොත්වෙවාති න කිඤ්චි උපාදාය, අථ ඛො සුඛුමොඉච්චෙව නිට්ඨං පත්තො තතො පරමසුඛුමස්ස අභාවතො.

වත්ථුවසෙන පනෙත්ථ ආහාරස්ස ඔළාරිකසුඛුමතා වුත්තා, සා චස්ස අප්පොජමහොජතාහි වෙදිතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. පරිස්සයන්ති ඛුදාවසෙන උප්පන්නං විහිංසං සරීරදරථං. විනොදෙතීති වත්ථු තස්ස විනොදනමත්තං කරොති. න පන සක්කොති පාලෙතුන්ති සරීරං යාපෙතුං නප්පහොති නිරොජත්තා. න සක්කොති පරිස්සයං විනොදෙතුං ආමාසයස්ස අපූරණතො.

ඡබ්බිධොපීති ඉමිනා කස්සචි ඵස්සස්ස අනවසෙසිතබ්බතමාහ. දෙසනක්කමෙනෙවෙත්ථ ඵස්සාදීනං දුතියාදිතා, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනාති ආහ ‘‘දෙසනානයො එව චෙසා’’තිආදි. මනසො සඤ්චෙතනා න සත්තස්සාති දස්සනත්ථං මනොගහණං යථා ‘‘චිත්තස්ස ඨිති, චෙතොවිමුත්ති චා’’ති ආහ ‘‘මනොසඤ්චෙතනාති චෙතනාවා’’ති. චිත්තන්ති යං කිඤ්චි චිත්තමෙව. එකරාසිං කත්වාති එකජ්ඣං ගහෙත්වා විභාගං අකත්වා, සාමඤ්ඤෙන ගහිතාති අත්ථො. තත්ථ ලබ්භමානං උපාදිණ්ණකාදිවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘කබළීකාරො ආහාරො’’තිආදි වුත්තං. ආහාරත්ථං න සාධෙන්තීති තාදිසස්ස ආහාරස්ස අනාහරණතො. තදාපීති භිජ්ජිත්වා විගතකාලෙපි. උපාදිණ්ණකාහාරොති වුච්චන්තීති කෙචි. ඉදං පන ආචරියානං න රුච්චති තදා උපාදිණ්ණකරූපස්සෙව අභාවතො. පටිසන්ධිචිත්තෙනෙව සහජාතාති ලක්ඛණවචනමෙතං, සබ්බායපි කම්මජරූපපරියාපන්නාය ඔජාය අත්ථිභාවස්ස අවිච්ඡෙදප්පවත්තිසම්භවදස්සනත්ථො. සත්තමාති උප්පන්නදිවසතො පට්ඨාය යාව සත්තමදිවසාපි. රූපසන්තතිං පාලෙති පවෙණිඝටනවසෙන. අයමෙවාති කම්මජඔජා. කම්මජඔජං පන පටිච්ච උප්පන්නඔජා අකම්මජත්තා අනුපාදිණ්ණආහාරොත්වෙව වෙදිතබ්බො. අනුපාදිණ්ණකා ඵස්සාදයො වෙදිතබ්බාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ලොකුත්තරා ඵස්සාදයො කථන්ති ආහ ‘‘ලොකුත්තරා පන රුළ්හීවසෙන කථිතා’’ති. යස්මා තෙසං කුසලානං උපෙතපරියායො නත්ථි, තස්මා විපාකානං උපාදිණ්ණපරියායො නත්ථෙවාති අනුපාදිණ්ණපරියායොපි රුළ්හීවසෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

පුබ්බෙ ‘‘ආහාරාති පච්චයා’’ති වුත්තත්තා යදි පච්චයට්ඨො ආහාරට්ඨොතිආදිනා චොදෙති, අථ කස්මා ඉමෙ එව චත්තාරො වුත්තාති අථ කස්මා චත්තාරොව වුත්තා. ඉමෙ එව ච වුත්තාති යොජනා. විසෙසප්පච්චයත්තාති එතෙන යථා අඤ්ඤෙ පච්චයධම්මා අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයාව හොන්ති, ඉමෙ පන තථා ච හොති අඤ්ඤථා චාති සමානෙපි පච්චයත්තෙ අතිරෙකපච්චයා හොන්ති, තස්මා ‘‘ආහාරාති වුත්තා’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ඉදානි තං අතිරෙකපච්චයතං දස්සෙතුං ‘‘විසෙසපච්චයො හී’’තිආදි වුත්තං. විසෙසප්පච්චයො රූපකායස්ස කබළීකාරො ආහාරො උපථම්භකභාවතො. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘රූපාරූපානං උපථම්භකත්තෙන උපකාරකා චත්තාරො ආහාරා ආහාරපච්චයො’’ති (විසුද්ධි. 2.608; පට්ඨා. අට්ඨ. පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා). උපථම්භකත්තඤ්හි සතීපි ජනකත්තෙ අරූපීනං ආහාරානං ආහාරජරූපසමුට්ඨානකරූපාහාරස්ස ච හොති, අසති පන උපථම්භකත්තෙ ආහාරානං ජනකත්තං නත්ථීති උපථම්භකත්තං පධානං. ජනයමානොපි හි ආහාරො අවිච්ඡෙදවසෙන උපථම්භයමානො එව ජනෙතීති උපථම්භකභාවො එව ආහාරභාවො. වෙදනාය ඵස්සො විසෙසපච්චයො. ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’ති හි වුත්තං. ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති වචනතො විඤ්ඤාණස්ස මනොසඤ්චෙතනා. ‘‘චෙතනා තිවිධං භවං ජනෙතී’’ති හි වුත්තං. ‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති පන වචනතො නාමරූපස්ස විඤ්ඤාණං විසෙසපච්චයො. න හි ඔක්කන්තවිඤ්ඤාණාභාවෙ නාමරූපස්ස අත්ථි සම්භවො. යථාහ ‘‘විඤ්ඤාණඤ්ච හි, ආනන්ද, මාතුකුච්ඡිස්මිං න ඔක්කමිස්සථ, අපි නු ඛො නාමරූපං මාතුකුච්ඡිස්මිං සමුච්චිස්සථා’’තිආදි (දී. නි. 2.115). වුත්තමෙවත්ථං සුත්තෙන සාධෙතුං ‘‘යථාහා’’තිආදි වුත්තං.

එවං යදිපි පච්චයත්ථො ආහාරත්ථො, විසෙසපච්චයත්තා පන ඉමෙව ආහාරාති වුත්තාති තං නෙසං විසෙසපච්චයතං අවිභාගතො දස්සෙත්වා ඉදානි විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘කො පනෙත්ථා’’තිආදි ආරද්ධං. මුඛෙ ඨපිතමත්තො එව අසඞ්ඛාදිතො, තත්තකෙනාපි අබ්භන්තරස්ස ආහාරස්ස පච්චයො හොති එව. තෙනාහ ‘‘අට්ඨ රූපානි සමුට්ඨාපෙතී’’ති. සුඛවෙදනාය හිතො සුඛවෙදනීයො. සබ්බථාපීති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිවසෙන. යත්තකා ඵස්සස්ස පකාරභෙදා, තෙසං වසෙන සබ්බප්පකාරොපි ඵස්සාහාරො යථාරහං තිස්සො වෙදනා ආහරති, අනාහාරකො නත්ථි.

සබ්බථාපීති ඉධාපි ඵස්සාහාරෙ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තිසන්තතිවසෙනාති කායදසකං භාවදසකං වත්ථුදසකන්ති තිවිධසන්තතිවසෙන. සහජාතාදිපච්චයනයෙනාති සහජාතාදිපච්චයවිධිනා. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණඤ්හි අත්තනා සහජාතනාමස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤවිපාකින්ද්‍රියසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි පච්චයො හොන්තොයෙව ආහාරපච්චයතාය තං ආහාරෙති වුත්තං, සහජාතරූපෙසු පන වත්ථුනො සම්පයුත්තපච්චයං ඨපෙත්වා විප්පයුත්තපච්චයෙන, සෙසරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයඤ්ච ඨපෙත්වා ඉතරෙසං පච්චයානං වසෙන යොජනා කාතබ්බා. තානීති නපුංසකනිද්දෙසො අනපුංසකානම්පි නපුංසකෙහි සහ වචනතො. සාසවකුසලාකුසලචෙතනාව වුත්තා විසෙසපච්චයභාවදස්සනං හෙතන්ති, තෙනාහ ‘‘අවිසෙසෙන පනා’’තිආදි. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමෙව වුත්තන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. යථා තස්ස තස්ස ඵලස්ස විසෙසතො පච්චයතාය එතෙසං ආහාරත්ථො, එවං අවිසෙසතොපීති දස්සෙතුං ‘‘අවිසෙසෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තංසම්පයුත්තතංසමුට්ඨානධම්මානන්ති තෙහි ඵස්සාදීහි සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව තංසමුට්ඨානරූපධම්මානඤ්ච. තත්ථ සම්පයුත්තග්ගහණං යථාරහතො දට්ඨබ්බං, සමුට්ඨානග්ගහණං පන අවිසෙසතො.

උපත්ථම්භෙන්තො ආහාරකිච්චං සාධෙතීති උපත්ථම්භෙන්තො එව රූපං සමුට්ඨාපෙති, ඔජට්ඨමකසමුට්ඨාපනෙනෙව පනස්ස උපථම්භනකිච්චසිද්ධි. ඵුසන්තොයෙවාති ඵුසනකිච්චං කරොන්තො එව. ආයූහමානාවාති චෙතයමානා එව අභිසන්දහන්තී එව. විජානන්තමෙවාති උපපත්තිපරිකප්පනවසෙන විජානන්තමෙව ආහාරකිච්චං සාධෙතීති යොජනා. සබ්බත්ථ ආහාරකිච්චසාධනඤ්ච තෙසං වෙදනාදිඋප්පත්තිහෙතුතාය අත්තභාවස්ස පවත්තනමෙව. කායට්ඨපනෙනාති කස්මා වුත්තං, නනු කම්මජාදිරූපං කම්මාදිනාව පවත්තතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘කම්මජනිතොපී’’තිආදි.

උපාදිණ්ණරූපසන්තතියා උපත්ථම්භනෙනෙව උතුචිත්තජරූපසන්තතීනම්පි උපත්ථම්භනසිද්ධි හොතීති ‘‘ද්වින්නං රූපසන්තතීන’’න්ති වුත්තං. උපත්ථම්භනමෙව සන්ධාය ‘‘අනුපාලකො හුත්වා’’ති ච වුත්තං. රූපකායස්ස ඨිතිහෙතුතා හි යාපනා අනුපාලනා. සුඛාදිවත්ථුභූතන්ති සුඛාදීනං පවත්තිට්ඨානභූතං. ආරම්මණම්පි හි වසති එත්ථ ආරම්මණකරණවසෙන තදාරම්මණා ධම්මාති වත්ථූති වුච්චති. ඵුසන්තොයෙවාති ඉදං ඵස්සස්ස ඵුසනසභාවත්තා වුත්තං. න හි ධම්මානං සභාවෙන විනා පවත්ති අත්ථි, වෙදනාපවත්තියා විනා සත්තානං සන්ධාවනතා නත්ථීති ආහ ‘‘සුඛාදි…පෙ… හොතී’’ති. න චෙත්ථ සඤ්ඤීභවකථායං අසඤ්ඤීභවො දස්සෙතබ්බො, තස්සාපි වා කාරණභූතවෙදනාපවත්තිවසෙනෙව ඨිතියා හෙතුනො අබ්‍යාපිතත්තා, තථා හි ‘‘මනොසඤ්චෙතනා…පෙ… භවමූලනිප්ඵාදනතො සත්තානං ඨිතියා හොතී’’ති වුත්තා. තතො එව විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙවාති උපපත්තිපරිකප්පනවසෙන විජානන්තමෙවාති වුත්තොවායමත්ථො.

චත්තාරි භයානි දට්ඨබ්බානි ආදීනවවිභාවනතො. නිකන්තීති නිකාමනා, රසතණ්හං සන්ධාය වදති. සා හි කබළීකාරෙ ආහාරෙ බලවතී, තෙනෙවෙත්ථ අවධාරණං කතං. භායති එතස්මාති භයං, නිකන්තියෙව භයං මහානත්ථහෙතුතො. උපගමනං විසයින්ද්‍රියවිඤ්ඤාණෙසු විසයවිඤ්ඤාණෙසු ච සඞ්ගතිවසෙන පවත්ති, තං වෙදනාදිඋප්පත්තිහෙතුතාය ‘‘භය’’න්ති වුත්තං. අවධාරණෙ පයොජනං වුත්තනයමෙව. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ආයූහනං අභිසන්දහනං, සංවිධානන්තිපි වදන්ති. තං භවූපපත්තිහෙතුතාය ‘‘භය’’න්ති වුත්තං. අභිනිපාතො තත්ථ තත්ථ භවෙ පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන විඤ්ඤාණස්ස නිබ්බත්ති. සො භවූපපත්තිහෙතුකානං සබ්බෙසං අනත්ථානං මූලකාරණතාය ‘‘භය’’න්ති වුත්තං. ඉදානි නිකන්තිආදීනං සප්පටිභයතං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘කිං කාරණා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ නිකන්තිං කත්වාති ආලයං ජනෙත්වා, තණ්හං උප්පාදෙත්වාති අත්ථො. සීතාදීනං පුරක්ඛතාති සීතාදීනං පුරතො ඨිතා, සීතාදීහි බාධියමානාති අත්ථො.

ඵස්සං උපගච්ඡන්තාති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිභෙදං ඵස්සං පවත්තෙන්තා. ඵස්සස්සාදිනොති කායසම්ඵස්සවසෙන ඵොට්ඨබ්බසඞ්ඛාතස්ස අස්සාදනසීලා. කායසම්ඵස්සවසෙන හි සත්තානං ඵොට්ඨබ්බතණ්හා පවත්තතීති දස්සෙතුං ඵස්සාහාරාදීනවදස්සනෙ ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං උද්ධටං ‘‘පරෙසං රක්ඛිතගොපිතෙසූ’’තිආදිනා. ඵස්සස්සාදිනොති වා ඵස්සාහාරස්සාදිනොති අත්ථො. සති හි ඵස්සාහාරෙ සත්තානං ඵස්සාරම්මණෙ අස්සාදො, නාසති, තෙනාහ ‘‘ඵස්සස්සාදමූලක’’න්තිආදි.

ජාතිනිමිත්තස්ස භයස්ස අභිනිපාතසභාවෙන ගහිතත්තා ‘‘තම්මූලක’’න්ති වුත්තං. කම්මායූහනනිමිත්තන්ති අත්ථො. භයං සබ්බන්ති පඤ්චවීසති, තිවිධමහාභයං, අඤ්ඤඤ්ච සබ්බභයං ආගතමෙව හොති භයාධිට්ඨානස්ස අත්තභාවස්ස නිප්ඵාදනතො.

අභිනිපතතීති අභිනිබ්බත්තති. පඨමාභිනිබ්බත්ති හි සත්තානං තත්ථ තත්ථ අඞ්ගාරකාසුසදිසෙ භවෙ අභිනිපාතසදිසී. තම්මූලකත්තාති නාමරූපනිබ්බත්තිමූලකත්තා. සබ්බභයානං අභිනිපාතොයෙව භයං භායති එතස්මාති කත්වා.

අප්පෙති වියාති ඵලස්ස අත්තලාභහෙතුභාවතො කාරණං, තං නිය්‍යාදෙති විය. තන්ති ඵලං. තතොති කාරණතො. එතෙසන්ති ආහාරානං. යථාවුත්තෙනාති ‘‘ඵලං නිදෙතී’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන අත්ථෙන. සබ්බපදෙසූති ‘‘වෙදනානිරොධෙනා’’තිආදීසු සබ්බෙසු පදෙසු.

පටිසන්ධිං ආදිං කත්වාති පටිසන්ධික්ඛණං ආදිං කත්වා. උපාදිණ්ණකආහාරෙ සන්ධාය ‘‘අත්තභාවසඞ්ඛාතානං ආහාරාන’’න්ති වුත්තං. තෙ හි නිප්පරියායතො තණ්හානිදානා. පරිපුණ්ණායතනානං සත්තානං සත්තසන්තතිවසෙනාති පරිපුණ්ණායතනානං සභාවකානං චක්ඛු සොතං ඝානං ජිව්හා කායො භාවො වත්ථූති ඉමෙසං සත්තන්නං සන්තතීනං වසෙන. සෙසානං අපරිපුණ්ණායතනානං අන්ධබධිරඅභාවකානං. ඌනඌනසන්තතිවසෙනාති චක්ඛුනා, සොතෙන, තදුභයෙන, භාවෙන ච ඌනඌනසන්තතිවසෙන. පටිසන්ධියං ජාතා පටිසන්ධිකා. පඨමභවඞ්ගචිත්තක්ඛණාදීති ආදි-සද්දෙන තදාරම්මණචිත්තස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

තණ්හායපි නිදානං ජානාතීති යොජනා. තණ්හානිදානන්තිපි පාඨො. වට්ටං දස්සෙත්වාති සරූපතො නයතො ච සකලමෙව වට්ටං දස්සෙත්වා. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො විභාවෙතුං ‘‘ඉමස්මිඤ්ච පන ඨානෙ’’තිආදිමාහ. අතීතාභිමුඛං දෙසනං කත්වාති පච්චුප්පන්නභවතො පට්ඨාය අතීතධම්මාභිමුඛං තබ්බිසයං දෙසනං කත්වා තථාකාරණෙන. අතීතෙන වට්ටං දස්සෙතීති අතීතභවෙන කම්මකිලෙසවිපාකවට්ටං දස්සෙති. අත්තභාවොති පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො. යදි එවං කස්මා ‘‘අතීතෙන වට්ටං දස්සෙතී’’ති වුත්තන්ති? නායං දොසො ‘‘අතීතෙනෙවා’’ති අනවධාරණතො, එවඤ්ච කත්වා අතීතාභිමුඛග්ගහණං ජනකකම්මං ගහිතං, තණ්හාසීසෙන නානන්තරියභාවතො. න හි කම්මුනා විනා තණ්හා භවනෙත්ති යුජ්ජති.

තං කම්මන්ති තණ්හාසීසෙන වුත්තකම්මං. දස්සෙතුන්ති තං අතීතං අත්තභාවං දස්සෙතුං. තස්සත්තභාවස්ස ජනකං කම්මන්ති තස්ස යථාවුත්තස්ස අත්තභාවස්ස ජනකං. තතො පරම්පි අත්තභාවං ආයූහිතං කම්මං දස්සෙතුං වුත්තං. අවිජ්ජා ච නාම තණ්හා විය කම්මත්තාති කම්මස්සෙව ගහණං. ද්වීසු ඨානෙසූති ආහාරග්ගහණෙන වෙදනාදිග්ගහණෙනාති ද්වීසු ඨානෙසු. අත්තභාවොති පච්චුප්පන්නකාලිකො අතීතකාලිකො ච අත්තභාවො. පුන ද්වීසූති තණ්හාග්ගහණෙ අවිජ්ජාසඞ්ඛාරග්ගහණෙති ද්වීසු ඨානෙසු. තස්ස ජනකන්ති පච්චුප්පන්නස්ස චෙව අතීතස්ස ච අත්තභාවස්ස ජනකං කම්මං වුත්තන්ති යොජනා. කම්මග්ගහණෙන චෙත්ථ යත්ථ තං කම්මං ආයූහිතං, සා අතීතා ජාති අත්ථතො දස්සිතා හොති. තෙන සංසාරවට්ටස්ස අනමතග්ගතං දීපෙති. සඞ්ඛෙපෙනාති සඞ්ඛෙපෙන හෙතුපඤ්චකඵලපඤ්චකග්ගහණම්පි හි සඞ්ඛෙපො එව හෙතුඵලභාවෙන සඞ්ගහෙතබ්බධම්මානං අනෙකවිධත්තා.

යදි අතීතෙන වට්ටං දස්සිතං, එවං සති සප්පදෙසා පටිච්චසමුප්පාදධම්මදෙසනා හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍රාය’’න්තිආදිමාහ. තෙන හි යදිපි සරූපතො අනාගතෙන වට්ටං ඉධ න දස්සිතං, නයතො පන තස්සපි දස්සිතත්තා නිප්පදෙසා එව පටිච්චසමුප්පාදදෙසනාති දස්සෙති. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. උදකපිට්ඨෙ නිපන්නන්ති උදකං පරිප්ලවවසෙන නිපන්නං. පරභාගන්ති පරඋත්තමඞ්ගභාගං. ඔරතොති තතො අපරභාගතො ඔලොකෙන්තො. අපරිපුණ්ණොති විකලාවයවො. එවංසම්පදන්තිආදි උපමාය සංසන්දනං.

යථා හි ගීවා සරීරසන්ධාරකකණ්ඩරානං මූලට්ඨානභූතා, එවං අත්තභාවසන්ධාරකානං සඞ්ඛාරානං මූලභූතා තණ්හාති වුත්තං ‘‘ගීවාය දිට්ඨකාලො’’ති. යථා වෙදනාදිඅනෙකාවයවසමුදායභූතො අත්තභාවො, එවං ඵාසුකපිට්ඨිකණ්ඩකාදිඅනෙකාවයවසමුදායභූතා පිට්ඨීති ‘‘පිට්ඨියා…පෙ… තස්ස දිට්ඨකාලො’’ති වුත්තං. තණ්හාසඞ්ඛාතන්ති තණ්හාය කථිතං. ඉධ දෙසනාය පච්චයා අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා වෙදිතබ්බාති ‘‘නඞ්ගුට්ඨමූලස්ස දිට්ඨකාලො වියා’’ති වුත්තං. තථා හි පරියොසානෙ ‘‘නඞ්ගුට්ඨමූලං පස්සෙය්‍යා’’ති උපමාදස්සනං කතං. නයතො පරිපුණ්ණභාවග්ගහණං වෙදිතබ්බං. පාළියං අනාගතස්සාපි පච්චයවට්ටස්ස හෙතුවසෙන ඵලවසෙන වා පරිපුණ්ණභාවස්ස මුඛමත්තදස්සනීයත්තා ආදිතො ඵලහෙතුසන්ධි, මජ්ඣෙ හෙතුඵලසන්ධි, අන්තෙපි ඵලහෙතුසන්ධීති එවං තිසන්ධිකත්තා චතුසඞ්ඛෙපමෙව වට්ටං දස්සිතන්ති.

ආහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. මොළියඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා

12. ඉමස්මිංයෙව ඨානෙති ‘‘චත්තාරොමෙ භික්ඛු…පෙ… ආහාරා’’ති එවං චත්තාරො ආහාරෙ සරූපතො දස්සෙත්වා ‘‘ඉමෙ ඛො භික්ඛවෙ…පෙ… අනුග්ගහායා’’ති නිගමනවසෙන දස්සිතෙ ඉමස්මිංයෙව ඨානෙ. දෙසනං නිට්ඨාපෙසි චතුආහාරවිභාගදීපකං දෙසනං උද්දෙසවසෙනෙව නිට්ඨාපෙසි, උපරි ආවජ්ජෙත්වා තුණ්හී නිසීදි. දිට්ඨිගතිකොති අත්තදිට්ඨිවසෙන දිට්ඨිගතිකො. වරගන්ධවාසිතන්ති සභාවසිද්ධෙන චන්දනගන්ධෙන චෙව තදඤ්ඤනානාගන්ධෙන ච පරිභාවිතත්තා වරගන්ධවාසිතං. රතනචඞ්කොටවරෙනාති රතනමයෙන උත්තමචඞ්කොටකෙන. දෙසනානුසන්ධිං ඝටෙන්තොති යථාදෙසිතාය දෙසනාය අනුසන්ධිං ඝටෙන්තො, යථා උපරිදෙසනා වද්ධෙය්‍ය, එවං උස්සාහං කරොන්තො. විඤ්ඤාණාහාරං ආහාරෙතීති තස්ස ආහාරණකිරියාය වුත්තපුච්ඡාය තං දිට්ඨිගතං උප්පාටෙන්තො ‘‘යො එතං…පෙ… භුඤ්ජති වා’’ති ආහ.

විඤ්ඤාණාහාරෙ නාම ඉච්ඡිතෙ තස්ස උපභුඤ්ජකෙනපි භවිතබ්බං, සො ‘‘කො නු ඛො’’ති අයං පුච්ඡාය අධිප්පායො. උතුසමයෙති ගබ්භවුට්ඨානසමයෙ. සො හි උතුසමයස්ස මත්තකසමයත්තා තථා වුත්තො. ‘‘උදකෙන අණ්ඩානි මා නස්සන්තූ’’ති මහාසමුද්දතො නික්ඛමිත්වා. ගිජ්ඣපොතකා විය ආහාරසඤ්චෙතනාය තානි කච්ඡපණ්ඩානි මනොසඤ්චෙතනාහාරෙන යාපෙන්තීති අයං තස්ස ථෙරස්ස ලද්ධි. කිඤ්චාපි අයං ලද්ධීති ඵස්සමනොසඤ්චෙතනාහාරෙසු කිඤ්චාපි ථෙරස්ස යුත්තා අයුත්තා වා අයං ලද්ධි. ඉමං පඤ්හන්ති ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, විඤ්ඤාණාහාරං ආහාරෙතී’’ති ඉමං පඤ්හං එතාය යථාවුත්තාය ලද්ධියා න පන පුච්ඡති, අථ ඛො සත්තුපලද්ධියා පුච්ඡතීති අධිප්පායො. සොති දිට්ඨිගතිකො. න නිග්ගහෙතබ්බො උම්මත්තකසදිසත්තා අධිප්පායං අජානිත්වා පුච්ඡාය කතත්තා. තෙනාහ ‘‘ආහාරෙතීති නාහං වදාමී’’තිආදි.

තස්මිං මයා එවං වුත්තෙති තස්මිං වචනෙ මයා ‘‘ආහාරෙතී’’ති එවං වුත්තෙ සති. අයං පඤ්හොති ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, විඤ්ඤාණාහාරං ආහාරෙතී’’ති අයං පඤ්හො යුත්තො භවෙය්‍ය. එවං පුච්ඡිතෙ පඤ්හෙති සත්තුපලද්ධිං අනාදාය ‘‘කතමස්ස ධම්මස්ස පච්චයො’’ති එවං ධම්මපවත්තවසෙනෙව පඤ්හෙ පුච්ඡිතෙ. තෙනෙව විඤ්ඤාණෙනාති තෙනෙව පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සහ උප්පන්නං නාමඤ්ච රූපඤ්ච අතීතභවෙ දිට්ඨිගතිකස්ස වසෙන ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති ඉධාධිප්පෙතං. නාමරූපෙ ජාතෙ සතීති නාමරූපෙ නිබ්බත්තෙ තප්පච්චයභූතං භින්දිත්වා සළායතනං හොති.

තත්‍රායං පච්චයවිභාගො – නාමන්ති වෙදනාදිඛන්ධත්තයං ඉධාධිප්පෙතං, රූපං පන සත්තසන්තතිපරියාපන්නං, නියමතො චත්තාරි භූතානි ඡ වත්ථූනි ජීවිතින්ද්‍රියං ආහාරො ච. තත්ථ විපාකනාමං පටිසන්ධික්ඛණෙ හදයවත්ථුනො සහායො හුත්වා ඡට්ඨස්ස මනායතනස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තවිපාකඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි සත්තධා පච්චයො හොති. කිඤ්චි පනෙත්ථ හෙතුපච්චයෙන කිඤ්චි ආහාරපච්චයෙනාති එවං උක්කංසාවකංසො වෙදිතබ්බො. ඉතරෙසං පන පඤ්චායතනානං චතුන්නං මහාභූතානං සහායො හුත්වා සහජාතනිස්සයවිපාකවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන ඡධා පච්චයො හොති. කිඤ්චි පනෙත්ථ හෙතුපච්චයෙන කිඤ්චි ආහාරපච්චයෙනාති සබ්බං පුරිමසදිසං. පවත්තෙ විපාකනාමං විපාකස්ස ඡට්ඨායතනස්ස වුත්තනයෙන සත්තධා පච්චයො හොති, අවිපාකං පන අවිපාකස්ස ඡට්ඨස්ස තතො විපාකපච්චයං අපනෙත්වා පච්චයො හොති. චක්ඛායතනාදීනං පන පච්චුප්පන්නං චක්ඛුපසාදාදිවත්ථුකම්පි ඉතරම්පි විපාකනාමං පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි චතුධා පච්චයො හොති, තථා අවිපාකම්පි වෙදිතබ්බං. රූපතො පන වත්ථුරූපං පටිසන්ධියං ඡට්ඨස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි ඡධා පච්චයො හොති. චත්තාරි පන භූතානි චක්ඛායතනාදීනං පඤ්චන්නං සහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි චතුධා පච්චයො හොති. රූපජීවිතං අත්ථිඅවිගතින්ද්‍රියවසෙන තිධා පච්චයො හොතීති අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 2.594) ගහෙතබ්බො.

පඤ්හස්ස ඔකාසං දෙන්තොති ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, ඵුසතී’’ති ඉමස්ස දිට්ඨිගතිකපඤ්හස්ස ඔකාසං දෙන්තො. තතො විවෙචෙතුකාමොති අධිප්පායො. සබ්බපදෙසූති දිට්ඨිගතිකෙන භගවතා ච වුත්තපදෙසු. සත්තොති අත්තා. සො පන උච්ඡෙදවාදිනොපි යාව න උච්ඡිජ්ජති, තාව අත්ථෙවාති ලද්ධි, පගෙව සස්සතවාදිනො. භූතොති විජ්ජමානො. නිප්ඵත්තොති නිප්ඵන්නො. න තස්ස දානි නිප්ඵාදෙතබ්බං කිඤ්චි අත්ථීති ලද්ධි. ඉදප්පච්චයා ඉදන්ති ඉමස්මා විඤ්ඤාණාහාරපච්චයා ඉදං නාමරූපං. පුන ඉදප්පච්චයා ඉදන්ති ඉමස්මා නාමරූපපච්චයා ඉදං සළායතනන්ති එවං බහූසු ඨානෙසු භගවතා කථිතත්තා යථා පච්චයතො නිබ්බත්තං සඞ්ඛාරමත්තමිදන්ති සඤ්ඤත්තිං උපගතො. තෙනාපීති සඤ්ඤත්තුපගතෙනාපි. එකාබද්ධං කත්වාති යථා පුච්ඡාය අවසරො න හොති, තථා එකාබද්ධං කත්වා. දෙසනාරුළ්හන්ති යතො සළායතනපදතො පට්ඨාය ‘‘සළායතනපච්චයා ඵස්සො’’තිආදිනා දෙසනා පටිච්චසමුප්පාදවීථිං ආරුළ්හමෙව. තමෙවාති සළායතනපදමෙව ගහෙත්වා. විවජ්ජෙන්තොති විවට්ටෙන්තො. එවමාහාති ‘‘ඡන්නංත්වෙවා’’තිආදිආකාරෙන එවං දෙසිතෙ, ‘‘විනෙය්‍යජනො පටිවිජ්ඣතී’’ති එවමාහ. විඤ්ඤාණාහාරො ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියාති එවං පුරිමභවතො ආයතිභවස්ස පච්චයවසෙන මූලකාරණවසෙන ච දෙසිතත්තා ‘‘විඤ්ඤාණනාමරූපානං අන්තරෙ එකො සන්ධී’’ති වුත්තං. තදමිනා විඤ්ඤාණග්ගහණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්සාපි ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං.

මොළියඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

13. යෙ පච්චයසමවායෙ තෙනත්තභාවෙන සච්චානි පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථා, තෙ බාහිරකලිඞ්ගෙ ඨිතාපි තෙනෙව තත්ථ සමත්ථතායොගෙන භාවිනං සමිතබාහිතපාපතං අපෙක්ඛිත්වා සමණසම්මතායෙව බ්‍රාහ්මණසම්මතායෙවාති තෙ නිවත්තෙතුං ‘‘සච්චානි පටිවිජ්ඣිතුං අසමත්ථා’’ති වුත්තං. දුක්ඛසච්චවසෙනාති දුක්ඛඅරියසච්චවසෙන. අඤ්ඤථා කථං බාහිරකාපි ජරාමරණං දුක්ඛන්ති න ජානන්ති. සච්චදෙසනාභාවතො ‘‘සහ තණ්හායා’’ති වුත්තන්ති කෙචි. තං න සුට්ඨු. යස්මා තත්ථ තත්ථ භවෙ පඨමාභිනිබ්බත්ති, ඉධ ජාතීති අධිප්පෙතා, සා ච තණ්හා එව සන්තානෙන, තණ්හෙව සා ජාති. ජරාමරණඤ්චෙත්ථ පාකටමෙව අධිප්පෙතං, න ඛණිකං, තස්මා සතණ්හා එව ජාතිජරාමරණස්ස සමුදයොති භූතකථනමෙතං දට්ඨබ්බං. සමුදයසච්චවසෙන න ජානන්තීති යොජනා. එස නයො සෙසපදෙසුපි. සබ්බපදෙසූති යත්ථ තණ්හා විසෙසනභාවෙන වත්තබ්බා, තෙසු සබ්බපදෙසු. යෙන සමන්නාගතත්තා පුග්ගලො පරමත්ථතො සමණො බ්‍රාහ්මණොති වුච්චති, තං සාමඤ්ඤං බ්‍රහ්මඤ්ඤඤ්චාති ආහ ‘‘අරිය…පෙ… බ්‍රහ්මඤ්ඤඤ්චා’’ති. යෙන හි පවත්තිනිමිත්තෙන සමණ-සද්දො බ්‍රාහ්මණ-සද්දො ච සකෙ අත්ථෙ නිරුළ්හො, තස්ස වසෙන අභින්නොපි වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයතො ද්විධා කත්වා වත්තුං අරහතීති වුත්තං ‘‘උභයත්ථාපී’’ති. එකාදසසු ඨානෙසු චත්තාරි සච්චානි කථෙසි අවිජ්ජාසමුදයස්ස අනුද්ධටත්තා.

සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

14. ඉමෙ ධම්මෙ කතමෙ ධම්මෙති ච එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘ඉමෙසං ධම්මානං කතමෙසං ධම්මාන’’න්ති ඉමෙසං පදානං සඞ්ගහො. එතානි හි පදානි ජරාමරණාදීනං සාධාරණභාවෙන වුත්තානි ඉමිස්සා දෙසනාය පපඤ්චභූතානීති ආහ ‘‘එත්තකං පපඤ්චං කත්වා කථිතං, දෙසනං…පෙ… අජ්ඣාසයෙනා’’ති. ඉමිනා තානෙව ජරාමරණාදීනි ගහෙත්වා පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන ආදිතො ‘‘ඉමෙ ධම්මෙ’’තිආදිනා සබ්බපදසාධාරණතො දෙසනා ආරද්ධා. යථානුලොමසාසනඤ්හි සුත්තන්තදෙසනා, න යථාධම්මසාසනන්ති.

දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. කච්චානගොත්තසුත්තවණ්ණනා

15. යස්මා ඉධ ජානන්තාපි ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වදන්ති අජානන්තාපි බාහිරකාපි සාසනිකාපි අනුස්සවාදිවසෙනපි අත්තපච්චක්ඛෙනපි, තස්මා තං බහූනං වචනං උපාදාය ආමෙඩිතවසෙන ‘‘සම්මාදිට්ඨි සම්මාදිට්ඨීති, භන්තෙ, වුච්චතී’’ති ආහ. තථානිද්දිට්ඨතාදස්සනත්ථං හිස්ස අයං ආමෙඩිතපයොගො. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – ‘‘අපරෙහිපි සම්මාදිට්ඨීති වුච්චති, සා පනායං එවං වුච්චමානා අත්ථඤ්ච ලක්ඛණඤ්ච උපාදාය කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, සම්මාදිට්ඨි හොතී’’ති. අට්ඨකථායං පන ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වචනෙ යස්මා විඤ්ඤූ එව පමාණං, න අවිඤ්ඤූ, තස්මා ‘‘යං පණ්ඩිතා’’තිආදි වුත්තං. ද්වෙ අවයවා අස්සාති ද්වයං, දුවිධං දිට්ඨිගාහවත්ථු, ද්වයං දිට්ඨිගාහවසෙන නිස්සිතො අපස්සිතොති ද්වයනිස්සිතො. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ කොට්ඨාසෙ නිස්සිතො’’ති. යාය දිට්ඨියා ‘‘සබ්බොයං ලොකො අත්ථි විජ්ජති සබ්බකාලං උපලබ්භතී’’ති දිට්ඨිගතිකො ගණ්හාති, සා දිට්ඨි අත්ථිතා, සා එව සදා සබ්බකාලං ලොකො අත්ථීති පවත්තගාහතාය සස්සතො, තං සස්සතං. යාය දිට්ඨියා ‘‘සබ්බොයං ලොකො නත්ථි න හොති උච්ඡිජ්ජතී’’ති දිට්ඨිගතිකො ගණ්හාති, සා දිට්ඨි නත්ථිතා, සා එව උච්ඡිජ්ජතීති උප්පන්නගාහතාය උච්ඡෙදො, තං උච්ඡෙදං. ලොකො නාම සඞ්ඛාරලොකො තම්හි ගහෙතබ්බතො. සම්මප්පඤ්ඤායාති අවිපරීතපඤ්ඤාය යථාභූතපඤ්ඤාය. තෙනාහ ‘‘සවිපස්සනා මග්ගපඤ්ඤා’’ති. නිබ්බත්තෙසු ධම්මෙසූති යථා පච්චයුප්පන්නෙසු රූපාරූපධම්මෙසු. පඤ්ඤායන්තෙ ස්වෙවාති සන්තානනිබන්ධනවසෙන පඤ්ඤායමානෙසු එව. යා නත්ථීති යා උච්ඡෙදදිට්ඨි තත්ථ තත්ථෙව සත්තානං උච්ඡිජ්ජනතො විනස්සනතො කොචි ඨිතො නාම සත්තො ධම්මො වා නත්ථීති සඞ්ඛාරලොකෙ උප්පජ්ජෙය්‍ය. ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති පවත්තමානාපි මිච්ඡාදිට්ඨි තථාපවත්තසඞ්ඛාරාරම්මණාව. සා න හොතීති කම්මාවිජ්ජාතණ්හාදිභෙදං පච්චයං පටිච්ච සඞ්ඛාරලොකස්ස සමුදයනිබ්බත්තිං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො, සා උච්ඡෙදදිට්ඨි, න හොති, නප්පවත්තති අවිච්ඡෙදෙන සඞ්ඛාරානං නිබ්බත්තිදස්සනතො. ලොකනිරොධන්ති සඞ්ඛාරලොකස්ස ඛණිකනිරොධං. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරානං භඞ්ග’’න්ති. යා අත්ථීති හෙතුඵලසම්බන්ධෙන පවත්තමානස්ස සන්තානානුපච්ඡෙදස්ස එකත්තග්ගහණෙන සඞ්ඛාරලොකෙ යා සස්සතදිට්ඨි සබ්බකාලං ලොකො අත්ථීති උප්පජ්ජෙය්‍ය. සා න හොතීති උප්පන්නුප්පන්නානං නිරොධස්ස නවනවානඤ්ච උප්පාදස්ස දස්සනතො, සා සස්සතදිට්ඨි න හොති.

ලොකො සමුදෙති එතස්මාති ලොකසමුදයොති ආහ ‘‘අනුලොමපච්චයාකාර’’න්ති. පච්චයධම්මානඤ්හි අත්තනො ඵලස්ස පච්චයභාවො අනුලොමපච්චයාකාරො. පටිලොමං පච්චයාකාරන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තංතංහෙතුනිරොධතො තංතංඵලනිරොධො හි පටිලොමපච්චයාකාරො. යො හි අවිජ්ජාදීනං පච්චයධම්මානං හෙතුආදිපච්චයභාවො, සො නිප්පරියායතො ලොකසමුදයො. පච්චයුප්පන්නස්ස සඞ්ඛාරාදිකස්ස. අනුච්ඡෙදං පස්සතොති අනුච්ඡෙදදස්සනස්ස හෙතු. අයම්පීති න කෙවලං ඛණතො උදයවයනීහරණනයො, අථ ඛො පච්චයතො උදයවයනීහරණනයොපි.

උපගමනට්ඨෙන තණ්හාව උපයො. තථා දිට්ඨුපයො. එසෙව නයොති ඉමිනා උපයෙහි උපාදානාදීනං අනත්ථන්තරතං අතිදිසති. තථා ච පන තෙසු දුවිධතා උපාදීයති. නනු ච චත්තාරි උපාදානානි අඤ්ඤත්ථ වුත්තානීති? සච්චං වුත්තානි, තානි ච ඛො අත්ථතො ද්වෙ එවාති ඉධ එවං වුත්තං. කාමං ‘‘අහං මම’’න්ති අයථානුක්කමෙන වුත්තං, යථානුක්කමංයෙව පන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ආදි-සද්දෙන පරොපරස්ස සුභං අසුභන්තිආදීනඤ්ච සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. තෙ ධම්මෙති තෙභූමකධම්මෙ. විනිවිසන්තීති විරූපං නිවිසන්ති, අභිනිවිසන්තීති අත්ථො. තාහීති තණ්හාදිට්ඨීහි. විනිබද්ධොති විරූපං විමුච්චිතුං වා අප්පදානවසෙන නියමෙත්වා බද්ධො.

‘‘අභිනිවෙසො’’ති උපයුපාදානානං පවත්තිආකාරවිසෙසො වුත්තොති ආහ ‘‘තඤ්චායන්ති තඤ්ච උපයුපාදාන’’න්ති. චිත්තස්සාති අකුසලචිත්තස්ස. පතිට්ඨානභූතන්ති ආධාරභූතං. දොසමොහවසෙනපි අකුසලචිත්තප්පවත්ති තණ්හාදිට්ඨාභිනිවෙසූපනිස්සයා එවාති තණ්හාදිට්ඨියො අකුසලස්ස චිත්තස්ස අධිට්ඨානන්ති වුත්තා. තස්මින්ති අකුසලචිත්තෙ. අභිනිවිසන්තීති ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’තිආදිනා අභිනිවෙසනං පවත්තෙන්ති. අනුසෙන්තීති ථාමගතා හුත්වා අප්පහානභාවෙන අනුසෙන්ති. තදුභයන්ති තණ්හාදිට්ඨිද්වයං. න උපගච්ඡතීති ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා තණ්හාදිට්ඨිගතියා න උපසඞ්කමති න අල්ලීයති. න උපාදියතීති න දළ්හග්ගාහං ගණ්හාති. න අධිට්ඨාතීති න තණ්හාදිට්ඨිගාහෙන අධිට්ඨාය පවත්තති. අත්තනියගාහො නාම සති අත්තගාහෙ හොතීති වුත්තං ‘‘අත්තා මෙ’’ති. ඉදං දුක්ඛග්ගහණං උපාදානක්ඛන්ධාපස්සයං තබ්බිනිමුත්තස්ස දුක්ඛස්ස අභාවාති වුත්තං ‘‘දුක්ඛමෙවාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධමත්තමෙවා’’ති. ‘‘සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති (දී. නි. 2.387; ම. නි. 1.120; 3.373; විභ. 190) හි වුත්තං. කඞ්ඛං න කරොතීති සංසයං න උප්පාදෙති සබ්බසො විචිකිච්ඡාය සමුච්ඡින්දනතො.

න පරප්පච්චයෙනාති පරස්ස අසද්දහනෙන. මිස්සකසම්මාදිට්ඨිං ආහාති නාමරූපපරිච්ඡෙදතො පට්ඨාය සම්මාදිට්ඨියා වුත්තත්තා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං සම්මාදිට්ඨිං අවොච. නිකූටන්තොති නිහීනන්තො. නිහීනපරියායො හි අයං නිකූට-සද්දො. තෙනාහ ‘‘ලාමකන්තො’’ති. පඨමකන්ති ච ගරහායං ක-සද්දො. සබ්බං නත්ථීති යථාසඞ්ඛතං භඞ්ගුප්පත්තියා නත්ථි එව, සබ්බං නත්ථි උච්ඡිජ්ජති විනස්සතීති අධිප්පායො. සබ්බමත්ථීති ච යථා අසඞ්ඛතං අත්ථි විජ්ජති, සබ්බකාලං උපලබ්භතීති අධිප්පායො. සබ්බන්ති චෙත්ථ සක්කායසබ්බං වෙදිතබ්බං ‘‘සබ්බධම්මමූලපරියාය’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.1) විය. තඤ්හි පරිඤ්ඤාඤාණානං පච්චයභූතං. ඉති-සද්දො නිදස්සනෙ. කිං නිදස්සෙති? අත්ථි-සද්දෙන වුත්තං. ‘‘අත්ථිත’’න්ති නිච්චතං. සස්සතග්ගාහො හි ඉධ පඨමො අන්තොති අධිප්පෙතො. උච්ඡෙදග්ගාහො දුතියොති තදුභයවිනිමුත්තා ච ඉදප්පච්චයතා. එත්ථ ච උප්පන්නනිරොධකථනතො සස්සතතං, නිරුජ්ඣන්තානං අසති නිබ්බානප්පත්තියං යථාපච්චයං පුනූපගමනකථනතො උච්ඡෙදතඤ්ච අනුපගම්ම මජ්ඣිමෙන භගවා ධම්මං දෙසෙති ඉදප්පච්චයතානයෙන. තෙන වුත්තං ‘‘එතෙ…පෙ… අන්තෙ’’තිආදි.

කච්චානගොත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා

16. නිබ්බින්දනත්ථායාති නිබ්බිදානුපස්සනාපටිලාභාය. සා හි ජරාමරණසීසෙන වුත්තෙසු සඞ්ඛතධම්මෙසු නිබ්බින්දනාකාරෙන පවත්තති. විරජ්ජනත්ථායාති විරාගානුපස්සනාපටිලාභාය. සීලතො පට්ඨායාති විවට්ටසන්නිස්සිතසීලසමාදානතො පට්ඨාය. සොතාපත්තියඞ්ගෙහි සමන්නාගතො විවට්ටසන්නිස්සිතසීලෙ පතිට්ඨිතො උපාසකොපි පගෙව චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ පතිට්ඨිතො භික්ඛු සම්මාපටිපන්නො නාම. තෙනාහ ‘‘යාව අරහත්තමග්ගා පටිපන්නොති වෙදිතබ්බො’’ති. නිබ්බානධම්මස්සාති නිබ්බානාවහස්ස අරියස්ස මග්ගස්ස. අනුරූපසභාවභූතන්ති නිබ්බානාධිගමස්ස අනුච්ඡවිකසභාවභූතං. නිබ්බිදාති ඉමිනා වුට්ඨානගාමිනිපරියොසානං විපස්සනං වදති. විරාගා නිරොධාති පදද්වයෙන අරියමග්ගං, ඉතරෙන ඵලං. එත්ථාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. එකෙන නයෙනාති පඨමෙන නයෙන. තත්ථ හි භගවා තෙන භික්ඛුනා ධම්මකථිකලක්ඛණං පුච්ඡිතො තං මත්ථකං පාපෙත්වා විස්සජ්ජෙසි. යො හි විපස්සනං මග්ගං අනුපාදාවිමුත්තිං පාපෙත්වා කථෙතුං සක්කොති, සො එකන්තධම්මකථිකො. තෙනාහ ‘‘ධම්මකථිකස්ස පුච්ඡා කථිතා’’ති. ද්වීහීති දුතියතතියනයෙහි. තන්ති පුච්ඡං. විසෙසෙත්වාති විසිට්ඨං කත්වා. යථාපුච්ඡිතමත්තමෙව අකථෙත්වා අපුච්ඡිතම්පි අත්ථං දස්සෙන්තො ධම්මානුධම්මපටිපත්තිං අනුපාදාය විමුත්තිසඞ්ඛාතං විසෙසං පාපෙත්වා. භගවා හි අප්පං යාචිතො බහුං දෙන්තො උළාරපුරිසො විය ධම්මකථිකලක්ඛණං පුච්ඡිතො පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන තඤ්චෙව තතො ච උත්තරිං ධම්මානුධම්මපටිපත්තිං අනුපාදාවිමුත්තඤ්ච විස්සජ්ජෙසි. තත්ථ ‘‘නිබ්බිදාය…පෙ… ධම්මං දෙසෙතී’’ති ඉමිනා ධම්මදෙසනං වාසනාභාගියං කත්වා දස්සෙසි. ‘‘නිරොධාය පටිපන්නො හොතී’’ති ඉමිනා නිබ්බෙධභාගියං, ‘‘අනුපාදාවිමුත්තො හොතී’’ති ඉමිනා දෙසනං අසෙක්ඛභාගියං කත්වා දස්සෙසි. තෙනාහ ‘‘සෙක්ඛාසෙක්ඛභූමියො නිද්දිට්ඨා’’ති.

ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. අචෙලකස්සපසුත්තවණ්ණනා

17. ලිඞ්ගෙන අචෙලකොති පබ්බජිතලිඞ්ගෙන අචෙලකො. තෙන අචෙලකචරණෙන අචෙලො, න නිච්චෙලතාමත්තෙනාති දස්සෙති. නාමෙනාති ගොත්තනාමෙන කස්සපොති. දෙසෙති පවෙදෙති සංසයවිගමනං එතෙනාති දෙසො, නිච්ඡයහෙතූති ආහ ‘‘කිඤ්චිදෙව දෙස’’න්තිආදි. සො හි සංසයවිගමනං කරොතීති කාරණං. ඔකාසන්ති අවසංසන්දනපදෙසං. තෙනාහ ‘‘ඛණං කාල’’න්ති. අන්තරඝරං අන්තොනිවෙසනං. අන්තරෙ ඝරානි එතස්සාති අන්තරඝරං, අන්තොගාමො. යදාකඞ්ඛසීති යං ආකඞ්ඛසි. ඉති භගවා සබ්බඤ්ඤුපවාරණාය පවාරෙති. තෙනාහ ‘‘යං ඉච්ඡසී’’ති. යදාකඞ්ඛසීති යං ආකඞ්ඛසි, කස්සප, තික්ඛත්තුං පටික්ඛිපන්තොපි පුච්ඡසි, යං ආකඞ්ඛසි, තමෙව පුච්ඡාති අත්ථො.

‘‘යාවතතියං පටික්ඛිපී’’ති වුත්තත්තා ‘‘තතියම්පි ඛො’’තිආදිනා පාඨෙන භවිතබ්බං. සො පන නයවසෙන සංඛිත්තොති දට්ඨබ්බො. යෙන කාරණෙන භගවා අචෙලකස්ස තික්ඛත්තුං යාචාපෙත්වා චස්ස පඤ්හං කථෙසි, තං දස්සෙතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදිමාහ. ගාරවජනනත්ථං යාවතතියං පටික්ඛිපි තඤ්ච ධම්මස්ස සුස්සූසාය. ධම්මගරුකා හි බුද්ධා භගවන්තො. සත්තානං ඤාණපරිපාකං ආගමයමානො යාවතතියං යාචාපෙතීති විභත්තිවිපරිණාමවසෙන සාධාරණතො පදං යොජෙත්වා පුන ‘‘එත්තකෙන කාලෙනා’’ති කස්සපස්ස වසෙන යොජෙතබ්බං.

මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. භණීති පුනවචනවසෙන කිරියාපදං වදති. මා එවං භණි, කථෙසීති අත්ථො. ‘‘ඉති භගවා අවොචා’’ති පන සඞ්ගීතිකාරවචනං. සයංකතං දුක්ඛන්ති පුරිසස්ස උප්පජ්ජමානදුක්ඛං, තෙන කතං නාම තස්ස කාරණස්ස පුබ්බෙ තෙනෙව කම්මස්ස උපචිතත්තාති අයං නයො අනවජ්ජො. දිට්ඨිගතිකො පන පඤ්චක්ඛන්ධවිනිමුත්තං නිච්චං කාරකවෙදකලක්ඛණං අත්තානං පරිකප්පෙත්වා තස්ස වසෙන ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති පුච්ඡතීති භගවා ‘‘මා හෙව’’න්ති අවොච, තෙනාහ ‘‘සයංකතං දුක්ඛන්ති වත්තුං න වට්ටතී’’තිආදි. එත්ථ ච යදි බාහිරකෙහි පරිකප්පිතො අත්තා නාම කොචි අත්ථි, සො ච නිච්චො, තස්ස නිබ්බිකාරතාය, පුරිමරූපාවිජහනතො කස්සචි විසෙසාධානස්ස කාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අහිතතො නිවත්තනත්ථං, හිතෙ ච වත්තනත්ථං උපදෙසො ච නිප්පයොජනො සියා අත්තවාදිනො. කථං වා සො උපදෙසො පවත්තීයති? විකාරාභාවතො. එවඤ්ච අත්තනො අජටාකාසස්ස විය දානාදිකිරියා හිංසාදිකිරියා ච න සම්භවති, තථා සුඛස්ස දුක්ඛස්ස ච අනුභවනබන්ධො එව අත්තවාදිනො න යුජ්ජති කම්මබන්ධාභාවතො. ජාතිආදීනඤ්ච අසම්භවතො කුතො විමොක්ඛො. අථ පන ‘‘ධම්මමත්තං තස්ස උප්පජ්ජති චෙව විනස්සති ච. යස්ස වසෙනායං කිරියාවොහාරො’’ති වදෙය්‍ය, එවම්පි පුරිමරූපාවිජහනෙන අවට්ඨිතස්ස අත්තනො ධම්මමත්තන්ති න සක්කා සම්භාවෙතුං. තෙ වා පනස්ස ධම්මා අවත්ථාභූතා, තතො අඤ්ඤෙ වා සියුං අනඤ්ඤෙ වා. යදි අඤ්ඤෙ, න තාහි තස්ස උප්පන්නාහිපි කොචි විසෙසො අත්ථි. යො හි කරොති පටිසංවෙදෙති චවති උපපජ්ජති චාති ඉච්ඡිතං, තස්මා තදත්ථො එව යථාවුත්තදොසො. කිඤ්ච ධම්මකප්පනාපි නිරත්ථිකා සියා. අථ අනඤ්ඤෙ, උප්පාදවිනාසවන්තීහි අවත්ථාහි අනඤ්ඤස්ස අත්තනො තාසං විය උප්පාදවිනාසසම්භවතො කුතො නිච්චතාවකාසො. තාසම්පි වා අත්තනො විය නිච්චතාපත්තීති බන්ධවිමොක්ඛානං අසම්භවො එවාති න යුජ්ජතෙවායං අත්තවාදො. තෙනාහ ‘‘අත්තා නාම කොචි දුක්ඛස්ස කාරකො නත්ථීති දීපෙතී’’ති. පරතොති ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්තිආදිකෙ පරස්මිං තිවිධෙපි නයෙ. අධිච්චසමුප්පන්නන්ති අධිච්ච යදිච්ඡාය කිඤ්චි කාරණං කස්සචි වා පුබ්බං විනා සමුප්පන්නං. තෙනාහ ‘‘අකාරණෙන යදිච්ඡාය උප්පන්න’’න්ති. කස්මා එවමාහාති එවං වක්ඛමානොති අධිප්පායො. අස්සාති අචෙලස්ස. අයන්ති භගවන්තං සන්ධාය වදති. සොධෙන්තොති සයං විසුද්ධං කත්වා පුච්ඡිතමත්ථං එව අත්තනො පුච්ඡාය සුද්ධිං දස්සෙන්තො. ලද්ධියා ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති මිච්ඡාගහණස්ස පටිසෙධනත්ථාය.

සො කරොතීති සො කම්මං කරොති. සො පටිසංවෙදයතීති කාරකවෙදකානං අනඤ්ඤත්තදස්සනපරං එතං, න පන කම්මකිරියාඵලානං පටිසංවෙදනානං සමානකාලතාදස්සනපරං. ඉතීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. ඛොති අවධාරණෙ. ‘‘සො එවා’’ති දස්සිතො. අනියතාදෙසා හි එතෙ නිපාතා. ආදිතොති භුම්මත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘ආදිම්හියෙවා’’ති. ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පගෙව ‘‘සො කරොති, සො පටිසංවෙදයතී’’ති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසා භවන්ති. සඤ්ඤාවිපල්ලාසතො හි චිත්තවිපල්ලාසො, චිත්තවිපල්ලාසතො දිට්ඨිවිපල්ලාසො, තෙනාහ ‘‘එවං සති පච්ඡා සයංකතං දුක්ඛන්ති අයං ලද්ධි හොතී’’ති. එවං සති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසානං බ්‍රූහිතො මිච්ඡාභිනිවෙසො, යදිදං ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධි. තස්මා පටිනිස්සජ්ජෙතුං පාපකං දිට්ඨිගතන්ති දස්සෙති. තෙනාහ භගවා ‘‘සයංකතං…පෙ… එතං පරෙතී’’ති. වට්ටදුක්ඛං අධිප්පෙතං අවිසෙසතො අත්ථීති ච වුත්තත්තා. සස්සතං සස්සතගාහං දීපෙති පරෙසං පකාසෙති, තථාභූතො ච සස්සතං දළ්හග්ගාහං ගණ්හාතීති. තස්සාති දිට්ඨිගතිකස්ස. තං ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති එවං පවත්තං විපරීතදස්සනං. එතං සස්සතග්ගහණං. පරෙති උපෙති. තෙනාහ ‘‘කාරකඤ්ච…පෙ… අත්ථො’’ති. එකමෙව ගණ්හන්තන්ති සතිපි වත්ථුභෙදෙ අයොනිසො උප්පජ්ජනෙන එකමෙව කත්වා ගණ්හන්තං.

ඉධ ‘‘ආදිම්හියෙවා’’ති පදෙ. ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පගෙවාතිආදිනා හෙත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයඤ්හෙත්ථ යොජනා – ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පගෙව අඤ්ඤො කරොති, අඤ්ඤො පටිසංවෙදයතීති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසා භවන්තීති සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. එවං සතීති එවං මුදුකෙ උච්ඡෙදවිපල්ලාසෙ පඨමුප්පන්නෙ සති පච්ඡා ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති අයං ලද්ධි හොතීති සම්බන්ධො. කාරකොති කම්මස්ස කාරකො. තෙන කතන්ති කම්මකාරකෙන කතං. කම්මුනා හි ඵලස්ස වොහාරො අභෙදොපචාරකත්තා. එවන්ති දිට්ඨිසහගතා වෙදනා සාතසභාවා කිලෙසපරිළාහාදිනා සපරිස්සයා සඋපායාසා, එවං. ‘‘පගෙව ඉතරෙ’’ති වුත්තවෙදනාය අභිතුන්නස්ස විද්ධස්ස. ‘‘වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බ’’න්ති වත්වා තං යොජනං දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍රාය’’න්තිආදිමාහ. උච්ඡෙදන්ති සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං, විභවන්ති අත්ථො. අසතො හි විනාසාසම්භවතො අත්ථිභාවනිබන්ධනො උච්ඡෙදො. යථා හෙතුඵලභාවෙන පවත්තමානානං සභාවධම්මානං සතිපි එකසන්තානපරියාපන්නානං භින්නසන්තතිපතිතෙහි විසෙසෙ හෙතුඵලානං පරමත්ථතො අවිනාභාවත්තා භින්නසන්තානපතිතානං විය අච්චන්තභෙදසන්නිට්ඨානෙන නානත්තනයස්ස මිච්ඡාගහණං උච්ඡෙදාභිනිවෙසස්ස කාරණං. එවං හෙතුඵලභූතානං ධම්මානං විජ්ජමානෙපි සභාවභෙදෙ එකසන්තතිපරියාපන්නතාය එකත්තනයෙන අච්චන්තාභෙදගහණම්පි කාරණමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘සත්තස්සා’’ති වුත්තං පාළියං. සන්තානවසෙන හි වත්තමානෙසු ඛන්ධෙසු ඝනවිනිබ්භොගාභාවෙන එකත්තගහණනිබන්ධනො සත්තග්ගාහො, සත්තස්ස ච අත්ථිභාවග්ගාහනිබන්ධනො උච්ඡෙදග්ගාහො, යාවායං අත්තා න උච්ඡිජ්ජති, තාවායං විජ්ජතියෙවාති ගහණතො නිරුදයවිනාසො ඉධ උච්ඡෙදොති අධිප්පෙතොති ‘‘උච්ඡෙද’’න්ති වුත්තං. විසෙසෙන නාසො විනාසො, අභාවො. සො පන මංසචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛූනං දස්සනපථාතික්කමොයෙව හොතීති වුත්තං ‘‘අදස්සන’’න්ති. අදස්සනෙ හි නාසසද්දො ලොකෙ නිරුළ්හොති. සභාවවිගමො සභාවාපගමො විභවො. යො හි නිරුදයවිනාසෙන උච්ඡිජ්ජති, න සො අත්තනො සභාවෙන තිට්ඨති.

එතෙ තෙති වා යෙ ඉමෙ තයා ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති ච පුට්ඨෙන මයා ‘‘සො කරොති, සො පටිසංවෙදයතී’’තිආදිනා, ‘‘අඤ්ඤො කරොති, අඤ්ඤො පටිසංවෙදයතී’’තිආදිනා ච පටික්ඛිත්තා සස්සතුච්ඡෙදසඞ්ඛාතා අන්තා, තෙ උභො අන්තෙති යොජනා. අථ වා එතෙ තෙති යත්ථ පුථූ අඤ්ඤතිත්ථියා අනුපචිතඤාණසම්භාරතාය පරමගම්භීරං සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං අප්පජානන්තා සස්සතුච්ඡෙදෙ නිමුග්ගා සීසං උක්ඛිපිතුං න විසහන්ති, එතෙ තෙ උභො අන්තෙ අනුපගම්මාති යොජනා. දෙසෙතීති පඨමං තාව අනඤ්ඤසාධාරණෙ පටිපත්තිධම්මෙ ඤාණානුභාවෙන මජ්ඣිමාය පටිපදාය ඨිතො, කරුණානුභාවෙන දෙසනාධම්මෙ මජ්ඣිමාය පටිපදාය ඨිතො ධම්මං දෙසෙති. එත්ථ හීති හි-සද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා කාරණතො…පෙ… නිද්දිට්ඨො, තස්මා මජ්ඣිමාය පටිපදාය ඨිතො ධම්මං දෙසෙතීති යොජනා. කාරණතො ඵලං දීපිතන්ති යොජනා, අභිධෙය්‍යානුරූපඤ්හි ලිඞ්ගවචනානි හොන්ති. අස්සාති ඵලස්ස. න කොචි කාරකො වා වෙදකො වා නිද්දිට්ඨො, අඤ්ඤදත්ථු පටික්ඛිත්තො හෙතුඵලමත්තතාදස්සනතො කෙවලං දුක්ඛක්ඛන්ධගහණතොති. එත්තාවතාති ‘‘එතෙ තෙ, කස්සප…පෙ… දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතී’’ති එත්තකෙන තාව පදෙන. සෙසපඤ්හාති ‘‘සයංකතඤ්ච පරංකතඤ්ච දුක්ඛ’’න්තිආදිකා සෙසා චත්තාරො පඤ්හා. අට්ඨකථායං පන ‘‘කිං නු ඛො, භො ගොතම, නත්ථි දුක්ඛ’’න්ති පඤ්හො පාළියං සරූපෙනෙව පටික්ඛිත්තොති න උද්ධතො. පටිසෙධිතා හොන්තීති තතියපඤ්හො, තාව පඨමදුතියපඤ්හපටික්ඛෙපෙනෙව පටික්ඛිත්තො, සො හි පඤ්හො විසුං විසුං පටික්ඛෙපෙන එකජ්ඣං පටික්ඛෙපෙන ච. තෙනාහ ‘‘උභො…පෙ… පටික්ඛිත්තො’’ති. එත්ථ ච යස්ස අත්තා කාරකො වෙදකො වා ඉච්ඡිතො, තෙන විපරිණාමධම්මො අත්තා අනුඤ්ඤාතො හොති. තථා ච සති අනුපුබ්බධම්මප්පවත්තියා රූපාදිධම්මානං විය, සුඛාදිධම්මානං විය චස්ස පච්චයායත්තවුත්තිතාය උප්පාදවන්තතා ආපජ්ජති. උප්පාදෙ ච සති අවස්සංභාවී නිරොධොති අනවකාසා නිච්චතාති. තස්ස ‘‘සයංකත’’න්ති පඨමපඤ්හපටික්ඛෙපො පච්ඡා චෙ අත්තනො නිරුළ්හස්ස සමුදයො හොතීති පුබ්බෙ විය අනෙන භවිතබ්බං, පුබ්බෙ විය වා පච්ඡාපි. සෙසපඤ්හාති තතියපඤ්හාදයො. තතියපඤ්හො පටික්ඛිත්තොති එවඤ්ච තතියපඤ්හො පටික්ඛිත්තො වෙදිතබ්බො – ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා සතතං සමිතං පච්චයායත්තස්ස දීපනෙන දුක්ඛස්ස අධිච්චසමුප්පන්නතා පටික්ඛිත්තා, තතො එව තස්ස අජානනඤ්ච පටික්ඛිත්තං. තෙනාහ භගවා ‘‘එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතී’’ති (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.39-40; මහාව. 1; උදා. 1).

යං පරිවාසං සමාදියිත්වා පරිවසතීති යොජනා. වචනසිලිට්ඨතාවසෙනාති ‘‘භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං ලභෙය්‍යං උපසම්පද’’න්ති යාචන්තෙන තෙන වුත්තවචනසිලිට්ඨතාවසෙන. ගාමප්පවෙසනාදීනීති ආදි-සද්දෙන නාතිදිවාපටික්කමනං, නවෙසියාදිගොචරතා, සබ්‍රහ්මචාරීනං කිච්චෙසු දක්ඛතාදි, උද්දෙසාදීසු තිබ්බච්ඡන්දතා, තිත්ථියානං අවණ්ණභණනෙ අත්තමනතා, බුද්ධාදීනං අවණ්ණභණනෙ අනත්තමනතා, තිත්ථියානං වණ්ණභණනෙ අනත්තමනතා, බුද්ධාදීනං වණ්ණභණනෙ අත්තමනතාති (මහාව. 87) ඉමෙසං සඞ්ගහො. අට්ඨ වත්තානීති ඉමානි අට්ඨ තිත්ථියවත්තානි පූරෙන්තෙන. එත්ථ ච නාතිකාලෙන ගාමප්පවෙසනා තත්ථ විසුද්ධකායවචීසමාචාරෙන පිණ්ඩාය චරිත්වා නාතිදිවාපටික්කමනන්ති ඉදමෙකං වත්තං.

අයමෙත්ථ පාඨොති එතස්මිං කස්සපසුත්තෙ අයං පාඨො. අඤ්ඤත්ථාති සීහනාදසුත්තාදීසු (දී. නි. 1.402-403). ඝංසිත්වා කොට්ටෙත්වාති යථා සුවණ්ණං නිඝංසිත්වා අධිකරණියා කොට්ටෙත්වා නිද්දොසමෙව ගය්හති, එවං පරිවාසවත්තචරණෙන ඝංසිත්වා සුද්ධභාවවීමංසනෙන කොට්ටෙත්වා සුද්ධො එව අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉධ ගය්හති. තිබ්බච්ඡන්දතන්ති සාසනං අනුපවිසිත්වා බ්‍රහ්මචරියවාසෙ තිබ්බච්ඡන්දතං දළ්හතරාභිරුචිතං. අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසීති නාමගොත්තෙන අපාකටං එකං භික්ඛුං ආණාපෙසි එහිභික්ඛුඋපසම්පදාය උපනිස්සයාභාවතො. ගණෙ නිසීදිත්වාති භික්ඛූ අත්තනො සන්තිකෙ පත්තාසනවසෙන ගණෙ නිසීදිත්වා.

අචෙලකස්සපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. තිම්බරුකසුත්තවණ්ණනා

18. යස්මා තිම්බරුකො ‘‘වෙදනා අත්තා. අත්තාව වෙදයතී’’ති එවංලද්ධිකො, තස්මා තාය ලද්ධියා ‘‘සයංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති වදති, තං පටිසංහරිතුං භගවා ‘‘සා වෙදනා’’තිආදිං අවොච. තෙනාහ ‘‘සා වෙදනාතිආදි සයංකතං සුඛදුක්ඛන්ති ලද්ධියා නිසෙධනත්ථං වුත්ත’’න්ති. එත්ථාපීති ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ. තත්‍රාති යං වුත්තං ‘‘සා වෙදනා…පෙ… සුඛදුක්ඛ’’න්ති, තස්මිං පාඨෙ. ආදිම්හියෙවාති එත්ථ භුම්මවචනෙන ‘‘ආදිතො’’ති තො-සද්දො න නිස්සක්කවචනෙ. එව-කාරෙන ඛො-සද්දො අවධාරණෙති දස්සෙති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං අනන්තරසුත්තෙ වුත්තමෙව. තත්ථ පන ‘‘වෙදනාතො අඤ්ඤො අත්තා, වෙදනාය කාරකො’’ති ලද්ධිකස්ස දිට්ඨිගතිකස්ස වාදො පටික්ඛිත්තො, ඉධ ‘‘වෙදනා අත්තා’’ති එවංලද්ධිකස්සාති අයමෙව විසෙසො. තෙනාහ ‘‘එවඤ්හි සති වෙදනාය එව වෙදනා කතා හොතී’’තිආදි. ඉමිස්සාති යාය වෙදනාය සුඛදුක්ඛං කතං, ඉමිස්සා. පුබ්බෙපීති සස්සතාකාරතො පුබ්බෙපි. පුරිමඤ්හි අත්ථන්ති අනන්තරසුත්තෙ වුත්තං අත්ථං. අට්ඨකථායන්ති පොරාණට්ඨකථායං. තන්ති පුරිමසුත්තෙ වුත්තමත්ථං. අස්සාති ඉමස්ස සුත්තස්ස. යස්මා තිම්බරුකො ‘‘වෙදනාව අත්තා’’ති ගණ්හාති, තස්මා වුත්තං ‘‘අහං සා වෙදනා…පෙ… න වදාමී’’ති.

අඤ්ඤා වෙදනාතිආදීසුපි යං වත්තබ්බං, තං අනන්තරසුත්තෙ වුත්තනයමෙව. කාරකවෙදනාති කත්තුභූතවෙදනා. වෙදනාසුඛදුක්ඛන්ති වෙදනාභූතසුඛදුක්ඛං කථිතං, න වට්ටසුඛදුක්ඛං. ‘‘විපාකසුඛදුක්ඛමෙව වට්ටතී’’ති වුත්තං ‘‘සයංකතං සුඛං දුක්ඛ’’න්තිආදිවචනතො.

තිම්බරුකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා

19. අවිජ්ජා නීවරණා භවාදි-ආදීනවස්ස නිවාරිතපටිච්ඡාදිකා එතස්සාති අවිජ්ජානීවරණො, අවිජ්ජාය නිවුතොති ආහ ‘‘අවිජ්ජාය නිවාරිතස්සා’’ති. අයං කායොති බාලස්ස අප්පහීනකිලෙසස්ස පච්චුප්පන්නං අත්තභාවං රක්ඛං කත්වා අවිජ්ජාය පටිච්ඡාදිතාදීනවෙ අයාථාවදස්සනවසෙන තණ්හාය පටිලද්ධචිත්තස්ස තංතංභවූපගා සඞ්ඛාරා සඞ්ඛරීයන්ති. තෙහි ච අත්තභාවස්ස අභිනිබ්බත්ති, තස්මා අයඤ්ච අවිජ්ජාය කායො නිබ්බත්තොති. අස්සාති බාලස්ස. අයං අත්ථොති ‘‘අයං කායො නාමරූපන්ති ච වුත්තො’’ති අත්ථො දීපෙතබ්බො උපාදානක්ඛන්ධසළායතනසඞ්ගහතො තෙසං ධම්මානං. එවමෙතං ද්වයන්ති එවං අවිජ්ජාය නිවාරිතත්තා, තණ්හාය ච සංයුත්තත්තා එවං සපරසන්තානගතසවිඤ්ඤාණකකායසඞ්ඛාතං ද්වයං හොති. අඤ්ඤත්ථාති සුත්තන්තරෙසු. ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425-426; සං. නි. 2.43-45; 4.60-61; කථා. 465, 467) අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනානි භින්දිත්වා චක්ඛුරූපාදිද්වයානි පටිච්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො වුත්තා, ඉධ පන අභින්දිත්වා ඡ අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනානි පටිච්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො වුත්තා ‘‘ද්වයං පටිච්ච ඵස්සො’’ති, තස්මා මහාද්වයං නාම කිරෙතං අනවසෙසතො අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනානං ගහිතත්තා. අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානීති එත්ථාපි හි සළායතනානි සඞ්ගහිතානෙව. ඵස්සකාරණානීති ඵස්සපවත්තියා පච්චයානි. යෙහීති හෙතුදස්සනමත්තන්ති ආහ ‘‘යෙහි කාරණභූතෙහී’’ති. ඵස්සො එව ඵුසනකිච්චො, න ඵස්සායතනානීති වුත්තං ‘‘ඵස්සෙන ඵුට්ඨො’’ති. පරිපුණ්ණවසෙනාති අවෙකල්ලවසෙන. අපරිපුණ්ණායතනානං හීනානි ඵස්සස්ස කාරණානි හොන්ති, තෙසං වියාති ‘‘එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙනා’’ති වුත්තං. කායනිබ්බත්තනාදිම්හීති සවිඤ්ඤාණකස්ස කායස්ස නිබ්බත්තනං කායනිබ්බත්තනං, කායො වා නිබ්බත්තති එතෙනාති කායනිබ්බත්තනං, කිලෙසාභිසඞ්ඛාරා. ආදිසද්දෙන ඵස්සසළායතනාදිසඞ්ගහො. අධිකං පයසති පයුඤ්ජති එතෙනාති අධිප්පයාසො, විසෙසකාරණන්ති ආහ ‘‘අධිකපයොගො’’ති.

භගවා අම්හාකං උප්පාදකභාවෙන මූලභාවෙන භගවංමූලකා. ඉමෙ ධම්මාති ඉමෙ කාරණධම්මා. යෙහි මයං බාලපණ්ඩිතානං සමානෙපි කායනිබ්බත්තනාදිම්හි විසෙසං ජානෙය්‍යාම, තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධෙන උප්පාදිතා’’තිආදි. ආජානාමාති අභිමුඛං පච්චක්ඛතො ජානාම. පටිවිජ්ඣාමාති තස්සෙව වෙවචනං, අධිගච්ඡාමාති අත්ථො. නෙතාති අම්හාකං සන්තානෙ පාපෙතා. විනෙතාති යථා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො හොති, එවං විසෙසතො නෙතා, තදඞ්ගවිනයාදිවසෙන වා විනෙතා. අනුනෙතාති අනුරූපං නෙතා. අන්තරන්තරා යථාධම්මපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤාපිතානං ධම්මානං අනුරූපතො දස්සනං හොතීති ආහ ‘‘යථාසභාවතො …පෙ… දස්සෙතා’’ති. ආපාථං උපගච්ඡන්තානං භගවා පටිසරණං සමොසරණට්ඨානන්ති භගවංපටිසරණා ධම්මා. තෙනාහ ‘‘චතුභූමකධම්මා’’තිආදි. පටිසරති පටිවිජ්ඣතීති පටිසරණං, තස්මා පටිවිජ්ඣනවසෙන භගවා පටිසරණං එතෙසන්ති භගවංපටිසරණා. තෙනාහ ‘‘අපි චා’’තිආදි. ඵස්සො ආගච්ඡතීති පටිවිජ්ඣනකවසෙන ඵස්සො ඤාණස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, ආපාථං ආගච්ඡන්තොයෙව සො අත්ථතො ‘‘අහං කින්නාමො’’ති නාමං පුච්ඡන්තො විය, භගවා චස්ස නාමං කරොන්තො විය හොතීති වුත්තං ‘‘අහං භගවා’’තිආදි. උපට්ඨාතූති ඤාණස්ස පච්චුපට්ඨාතු. භගවන්තංයෙව පටිභාතූති භගවතො එව භාගො හොතු, භගවාව නං අත්තනො භාගං කත්වා විස්සජ්ජෙතූති අත්ථො, භගවතො භාගො යදිදං ධම්මස්ස අක්ඛානං, අම්හාකං පන සවනං භාගොති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. එවඤ්හි සද්දලක්ඛණෙන සමෙති. කෙචි පන පටිභාතූති අත්ථං වදන්ති ඤාණෙන දිස්සතු දෙසීයතූති වා අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තුම්හෙයෙව නො කථෙත්වා දෙථාති අත්ථො’’ති.

බාලස්ස පණ්ඩිතස්ස ච කායස්ස නිබ්බත්තියා පච්චයභූතා අවිජ්ජා ච තණ්හා ච. තෙනාහ ‘‘කම්මං…පෙ… නිරුද්ධා’’ති. ජවාපෙත්වාති ගහිතජවනං කත්වා, යථා පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං සමත්ථං හොති, එවං කත්වා. යදි නිරුද්ධා, කථං අප්පහීනාති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි. භවති හි තංසදිසෙපි තබ්බොහාරො යථා ‘‘සා එව තිත්තිරී, තානෙව ඔසධානි, තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනා’’ති ච. දුක්ඛක්ඛයායාති තදත්ථවිසෙසනත්ථන්ති ආහ ‘‘ඛයත්ථායා’’ති. පටිසන්ධිකායන්ති පටිසන්ධිගහණපුබ්බකං කායං. පාළියං ‘‘බාලෙනා’’ති කරණවචනං නිස්සක්කෙති ආහ ‘‘බාලතො’’ති. භාවිනා සහ පටිසන්ධිනා සප්පටිසන්ධිකො. යො පන එකන්තතො තෙනත්තභාවෙන අරහත්තං පත්තුං භබ්බො, සො භාවිනා පටිසන්ධිනා ‘‘අප්පටිසන්ධිකො’’ති, තතො විසෙසනත්ථං ‘‘සප්පටිසන්ධිකො’’ති වුත්තං. කිඤ්චාපි වුත්තං, සො ච යාව අරියභූමිං න ඔක්කමති, තාව බාලධම්මසමඞ්ගී එවාති කත්වා ‘‘සබ්බොපි පුථුජ්ජනො බාලො’’ති වුත්තං. තථා හි ‘‘අප්පටිසන්ධිකො ඛීණාසවො පණ්ඩිතො’’ති ඛීණාසව-සද්දෙන අප්පටිසන්ධිකො විසෙසිතො. යදි එවං සෙක්ඛා කථන්ති ආහ ‘‘සොතාපන්නා’’තිආදි. තෙ හි සිඛාපත්තපණ්ඩිච්චභාවලක්ඛණාභාවතො පණ්ඩිතාති න වත්තබ්බා ඛීණාසවා විය, බලවතරානං පන බාලධම්මානං පහීනත්තා බාලාතිපි න වත්තබ්බා පුථුජ්ජනා විය. භජියමානා පන චතුසච්චසම්පටිවෙධං උපාදාය පණ්ඩිතපක්ඛං භජන්ති, න බාලපක්ඛං වුත්තකාරණෙනාති.

බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. පච්චයසුත්තවණ්ණනා

20. සබ්බම්පි සඞ්ඛතං අප්පටිච්ච උප්පන්නං නාම නත්ථීති පච්චයධම්මොපි අත්තනො පච්චයධම්මං උපාදාය පච්චයුප්පන්නො, තථා පච්චයුප්පන්නධම්මොපි අත්තනො පච්චයුප්පන්නං උපාදාය පච්චයධම්මොති යථාරහං ධම්මානං පච්චයපච්චයුප්පන්නතා. යෙසං විනෙය්‍යානං පටිච්චසමුප්පාදදෙසනායෙව සුබොධතො උපට්ඨාති, තෙසං වසෙන සුට්ඨු විභාගං කත්වා පටිච්චසමුප්පාදො දෙසිතො. යෙසං පන විනෙය්‍යානං තදුභයස්මිං විභජ්ජ සුතෙ එව ධම්මාභිසමයො හොති, තෙ සන්ධාය භගවා තදුභයං විභජ්ජ දස්සෙන්තො ‘‘පටිච්චසමුප්පාදඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි පටිච්චසමුප්පන්නෙ ච ධම්මෙ’’ති ඉමං දෙසනං ආරභීති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘සත්ථා ඉමස්මිං සුත්තෙ’’තිආදිමාහ. පච්චයස්ස භාවො පච්චයත්තං, පච්චයනිබ්බත්තතා. අසභාවධම්මෙ න ලබ්භතීති ‘‘සභාවධම්මෙ’’ති වුත්තං. නනු ච ජාති ජරා මරණඤ්ච සභාවධම්මො න හොති, යෙසං පන ඛන්ධානං ජාති ජරා මරණඤ්ච, තෙ එව සභාවධම්මා, අථ කස්මා දෙසනාය තෙ ගහිතාති? නායං දොසො, ජාති ජරා මරණඤ්හි පච්චයනිබ්බත්තානං සභාවධම්මානං විකාරමත්තං, නඤ්ඤෙසං, තස්මා තෙ ගහිතාති. උප්පාදා වා තථාගතානන්ති න විනෙය්‍යපුග්ගලානං මග්ගඵලුප්පත්ති විය ජාතිපච්චයා ජරාමරණුප්පත්ති තථාගතුප්පාදායත්තා, අථ ඛො සා තථාගතානං උප්පාදෙපි අනුප්පාදෙපි හොතියෙව. තස්මා සා කාමං අසඞ්ඛතා විය ධාතු න නිච්චා, තථාපි ‘‘සබ්බකාලිකා’’ති එතෙන ජාතිපච්චයතො ජරාමරණුප්පත්තීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘ජාතියෙව ජරාමරණස්ස පච්චයො’’ති. ජාතිපච්චයාති ච ජාතිසඞ්ඛාතපච්චයා. හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනං. ඨිතාව සා ධාතු, යායං ඉදප්පච්චයතා ජාතියා ජරාමරණස්ස පච්චයතා තස්ස බ්‍යභිචාරාභාවතො. ඉදානි න කදාචි ජාති ජරාමරණස්ස පච්චයො න හොති හොතියෙවාති ජරාමරණස්ස පච්චයභාවෙ නියමෙති. උභයෙනපි යථාවුත්තස්ස පච්චයභාවො යත්ථ හොති, තත්ථ අවස්සංභාවිතං දස්සෙති. තෙනාහ භගවා ‘‘ඨිතාව සා ධාතූ’’ති. ද්වීහි පදෙහි. තිට්ඨන්තීති යස්ස වසෙන ධම්මානං ඨිති, සා ඉදප්පච්චයතා ධම්මට්ඨිතතා. ධම්මෙති පච්චයුප්පන්නෙ ධම්මෙ. නියමෙති විසෙසෙති. හෙතුගතවිසෙසසමායොගො හි හෙතුඵලස්ස එවං ධම්මතානියාමො එවාති.

අපරො නයො – ඨිතාව සා ධාතූති යායං ජරාමරණස්ස ඉදප්පච්චයතා ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති, එසා ධාතු එස සභාවො. තථාගතානං උප්පාදතො පුබ්බෙ උද්ධඤ්ච අප්පටිවිජ්ඣියමානො, මජ්ඣෙ ච පටිවිජ්ඣියමානො න තථාගතෙහි උප්පාදිතො, අථ ඛො සම්භවන්තස්ස ජරාමරණස්ස සබ්බකාලං ජාතිපච්චයතො සම්භවොති ඨිතාව සා ධාතු, කෙවලං පන සයම්භුඤාණෙන අභිසම්බුජ්ඣනතො ‘‘අයං ධම්මො තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො’’ති පවෙදනතො ච තථාගතො ‘‘ධම්මසාමී’’ති වුච්චති, න අපුබ්බස්ස උප්පාදනතො. තෙන වුත්තං ‘‘ඨිතාව සා ධාතූ’’ති. සා එව ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති එත්ථ විපල්ලාසාභාවතො එවං අවබුජ්ඣමානස්ස එතස්ස සභාවස්ස, හෙතුනො වා තථෙව භාවතො ඨිතතාති ධම්මට්ඨිතතා, ජාති වා ජරාමරණස්ස උප්පාදට්ඨිති පවත්තආයූහන-සංයොග-පලිබොධ-සමුදය-හෙතුපච්චයට්ඨිතීති තදුප්පාදාදිභාවෙනස්සා ඨිතතා ‘‘ධම්මට්ඨිතතා’’ති ඵලං පති සාමත්ථියතො හෙතුමෙව වදති. ධාරීයති පච්චයෙහීති වා ධම්මො, තිට්ඨති තත්ථ තදායත්තවුත්තිතාය ඵලන්ති ඨිති, ධම්මස්ස ඨිති ධම්මට්ඨිති. ධම්මොති වා කාරණං පච්චයභාවෙන ඵලස්ස ධාරණතො, තස්ස ඨිති සභාවො, ධම්මතො ච අඤ්ඤො සභාවො නත්ථීති ධම්මට්ඨිති, පච්චයො. තෙනාහ ‘‘පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්ති (පටි. ම. මාතිකා 4). ධම්මට්ඨිති එව ධම්මට්ඨිතතා. සා එව ධාතු ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ඉමස්ස සභාවස්ස, හෙතුනො වා අඤ්ඤථත්තාභාවතො, ‘‘න ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති විඤ්ඤායමානස්ස ච තබ්භාවාභාවතො නියාමතා වවත්ථිතභාවොති ධම්මනියාමතා. ඵලස්ස වා ජරාමරණස්ස ජාතියා සති සම්භවො ධම්මෙ හෙතුම්හි ඨිතතාති ධම්මට්ඨිතතා, අසති අසම්භවො ධම්මනියාමතාති එවං ඵලෙන හෙතුං විභාවෙති, තං ‘‘ඨිතාව සා ධාතූ’’තිආදිනා වුත්තං. ඉමෙසං ජරාමරණාදීනං පච්චයතාසඞ්ඛාතං ඉදප්පච්චයතං අභිසම්බුජ්ඣති පච්චක්ඛකරණෙන අභිමුඛං බුජ්ඣති යාථාවතො පටිවිජ්ඣති, තතො එව අභිසමෙති අභිමුඛං සමාගච්ඡති, ආදිතො කථෙන්තො ආචික්ඛති, උද්දිසතීති අත්ථො. තමෙව උද්දෙසං පරියොසාපෙන්තො දෙසෙති. යථාඋද්දිට්ඨමත්තං නිද්දිසනවසෙන පකාරෙහි ඤාපෙන්තො පඤ්ඤාපෙති. පකාරෙහි එව පතිට්ඨපෙන්තො පට්ඨපෙති. යථානිද්දිට්ඨං පටිනිද්දෙසවසෙන විවරති විභජති. විවටඤ්හි විභත්තඤ්ච අත්ථං හෙතූදාහරණදස්සනෙහි පාකටං කරොන්තො උත්තානීකරොති. උත්තානීකරොන්තො තථා පච්චක්ඛභූතං කත්වා නිගමනවසෙන පස්සථාති චාහ.

ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්තිආදීසූති ජාතිආදීනං ජරාමරණපච්චයභාවෙසු. තෙහි තෙහි පච්චයෙහීති යාවතකෙහි පච්චයෙහි යං ඵලං උප්පජ්ජමානාරහං, අවිකලෙහි තෙහෙව තස්ස උප්පත්ති, න ඌනාධිකෙහීති. තෙනාහ ‘‘අනූනාධිකෙහෙවා’’ති. යථා තං චක්ඛුරූපාලොකමනසිකාරෙහි චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස සම්භවොති. තෙන තංතංඵලනිප්ඵාදනෙ තස්සා පච්චයසාමග්ගියා තප්පකාරතා තථතාති වුත්තාති දස්සෙති. සාමග්ගින්ති සමොධානං, සමවායන්ති අත්ථො. අසම්භවාභාවතොති අනුප්පජ්ජනස්ස අභාවතො. තථාවිධපච්චයසාමග්ගියඤ්හි සතිපි ඵලස්ස අනුප්පජ්ජනෙ තස්සාවිතථතා සියා. අඤ්ඤධම්මපච්චයෙහීති අඤ්ඤස්ස ඵලධම්මස්ස පච්චයෙහි. අඤ්ඤධම්මානුප්පත්තිතොති තතො අඤ්ඤස්ස ඵලධම්මස්ස අනුප්පජ්ජනතො. න හි කදාචි චක්ඛුරූපාලොකමනසිකාරෙහි සොතවිඤ්ඤාණස්ස සම්භවො අත්ථි. යදි සියා, තස්සා සාමග්ගියා අඤ්ඤථතා නාම සියා, න චෙතං අත්ථීති ‘‘අනඤ්ඤථතා’’ති වුත්තං. පච්චයතොති පච්චයභාවතො. පච්චයසමූහතොති එත්ථාපි එසෙව නයො. ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතාති තා-සද්දෙන පදං වඩ්ඪිතං යථා ‘‘දෙවොයෙව දෙවතා’’ති, ඉදප්පච්චයානං සමූහො ඉදප්පච්චයතාති සමූහත්ථො තාසද්දො යථා ‘‘ජනානං සමූහො ජනතා’’ති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘ලක්ඛණං පනෙත්ථ සද්දසත්ථතො වෙදිතබ්බ’’න්ති.

න නිච්චං සස්සතන්ති අනිච්චං. ජරාමරණං න අනිච්චං සඞ්ඛාරානං විකාරභාවතො අනිප්ඵන්නත්තා, තථාපි ‘‘අනිච්ච’’න්ති පරියායෙන වුත්තං. එස නයො සඞ්ඛතාදීසුපි. සමාගන්ත්වා කතං සහිතෙහෙව පච්චයෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බතො යථාසභාවං සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතන්ති සඞ්ඛතං. පච්චයාරහං පච්චයං පටිච්ච න විනා තෙන සහිතසමෙතමෙව උප්පන්නන්ති පටිච්චසමුප්පන්නං. තෙනාහ ‘‘පච්චයෙ නිස්සාය උප්පන්න’’න්ති. ඛයසභාවන්ති භිජ්ජනසභාවං. විගච්ඡනකසභාවන්ති සකභාවතො අපගච්ඡනකසභාවං. විරජ්ජනකසභාවන්ති පලුජ්ජනකසභාවං. නිරුජ්ඣනකසභාවන්ති ඛණභඞ්ගවසෙන පභඞ්ගුසභාවං. වුත්තනයෙනාති ජරාය වුත්තනයෙන. ජනකප්පච්චයානං කම්මාදීනං. කිච්චානුභාවක්ඛණෙති එත්ථ කිච්චානුභාවො නාම යථා පවත්තමානෙ පච්චයෙ තස්ස ඵලං උප්පජ්ජති, තථා පවත්ති, එවං සන්තස්ස පවත්තනක්ඛණෙ. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මිං ඛණෙ පච්චයො අත්තනො ඵලුප්පාදනං පති බ්‍යාවටො නාම හොති, ඉමස්මිං ඛණෙ යෙ ධම්මා රූපාදයො උපලබ්භන්ති තතො පුබ්බෙ, පච්ඡා ච අනුපලබ්භමානා, තෙසං තතො උප්පත්ති නිද්ධාරීයති, එවං ජාතියාපි සා නිද්ධාරෙතබ්බා තංඛණූපලද්ධතොති. යදි එවං නිප්පරියායතොව ජාතියා කුතොචි උප්පත්ති සිද්ධි, අථ කස්මා ‘‘එකෙන පරියායෙනා’’ති වුත්තන්ති? ජායමානධම්මානං විකාරභාවෙන උපලද්ධබ්බත්තා. යදි නිප්ඵන්නධම්මා විය ජාති උපලබ්භෙය්‍ය, නිප්පරියායතොව තස්සා කුතොචි උප්පත්ති සියා, න චෙවං උපලබ්භති, අථ ඛො අනිප්ඵන්නත්තා විකාරභාවෙන උපලබ්භති. තස්මා ‘‘එකෙන පරියායෙනෙත්ථ අනිච්චාතිආදීනි යුජ්ජන්තී’’ති වුත්තං. න පන ජරාමරණෙ, ජනකප්පච්චයානං කිච්චානුභාවක්ඛණෙ තස්ස අලබ්භනතො. තෙනෙව ‘‘එත්ථ ච අනිච්චන්ති…පෙ… අනිච්චං නාම ජාත’’න්ති වුත්තං.

සවිපස්සනායාති එත්ථ සහ-සද්දො අප්පධානභාවදීපනො ‘‘සමක්ඛිකං, සමකස’’න්තිආදීසු විය. අප්පධානභූතා හි විපස්සනා, යථාභූතදස්සනමග්ගපඤ්ඤා පජානාති. ‘‘පුරිමං අන්ත’’න්ති වුච්චමානෙ පච්චුප්පන්නභාවස්සපි ගහණං සියාති ‘‘පුරිමං අන්තං අතීත’’න්ති වුත්තං. විජ්ජමානතඤ්ච අවිජ්ජමානතඤ්චාති සස්සතාසඞ්කං නිස්සාය ‘‘අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධාන’’න්ති අතීතෙ අත්තනො විජ්ජමානතං, අධිච්චසමුප්පත්තිආසඞ්කං නිස්සාය ‘‘යතො පභුති අහං, තතො පුබ්බෙ න නු ඛො අහොසි’’න්ති අතීතෙ අත්තනො අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛති. කස්මා? විචිකිච්ඡාය ආකාරද්වයාවලම්බනතො. තස්සා පන අතීතවත්ථුතාය ගහිතත්තා සස්සතාධිච්චසමුප්පත්තිආකාරනිස්සිතතා දස්සිතා එව. ආසප්පනපරිසප්පනපවත්තිකං කත්ථචිපි අප්පටිවත්තිහෙතුභූතං විචිකිච්ඡං කස්මා උප්පාදෙතීති න විචාරෙතබ්බමෙතන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කිංකාරණන්ති න වත්තබ්බ’’න්ති. කාරණං වා විචිකිච්ඡාය අයොනිසොමනසිකාරො, තස්ස අන්ධබාලපුථුජ්ජනභාවො, අරියානං අදස්සාවිතා චාති දට්ඨබ්බං. ජාතිලිඞ්ගුපපත්තියොති ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදිජාතිං, ගහට්ඨපබ්බජිතාදිලිඞ්ගං, දෙවමනුස්සාදිඋපපත්තිඤ්ච. නිස්සායාති උපාදාය. තස්මිං කාලෙ යං සන්තානං මජ්ඣිමං පමාණං, තෙන යුත්තො පමාණිකො, තදභාවතො අධිකභාවතො වා ‘‘අප්පමාණිකො’’ති වෙදිතබ්බො. කෙචීති සාරසමාසාචරියා. තෙ හි ‘‘කථං නු ඛො’’ති ඉස්සරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා පුබ්බකතෙන වා අහෙතුතො වා නිබ්බත්තොති චින්තෙතීති වදන්ති. අහෙතුතො නිබ්බත්තිකඞ්ඛාපි හි හෙතුපරාමසනමෙවාති. පරම්පරන්ති පුබ්බාපරප්පවත්තිං. අද්ධානන්ති කාලාධිවචනං, තඤ්ච භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං. විජ්ජමානතඤ්ච අවිජ්ජමානතඤ්චාති සස්සතාසඞ්කං නිස්සාය ‘‘භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධාන’’න්ති අනාගතෙ අත්තනො විජ්ජමානතං, උච්ඡෙදාසඞ්කං නිස්සාය ‘‘යස්මිඤ්ච අත්තභාවෙ උච්ඡෙදනකඞ්ඛා, තතො පරං නු ඛො භවිස්සාමී’’ති අනාගතෙ අත්තනො අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛතීති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බං.

පච්චුප්පන්නං අද්ධානන්ති අද්ධාපච්චුප්පන්නස්ස ඉධාධිප්පෙතත්තා ‘‘පටිසන්ධිමාදිං කත්වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ඉදං කථං, ඉදං කථ’’න්ති පවත්තනතො කථංකථා, විචිකිච්ඡා, සා අස්ස අත්ථීති කථංකථී. තෙනාහ ‘‘විචිකිච්ඡී’’ති. කා එත්ථ චින්තා? උම්මත්තකො විය බාලපුථුජ්ජනොති පටිකච්චෙව වුත්තන්ති අධිප්පායො. තං මහාමාතාය පුත්තං. මුණ්ඩෙසුන්ති මුණ්ඩෙන අනිච්ඡන්තං ජාගරණකාලෙ න සක්කාති සුත්තං මුණ්ඩෙසුං කුලධම්මවසෙන යථා එකච්චෙ කුලතාපසා. රාජභයෙනාති ච වදන්ති. සීතිභූතන්ති ඉදං මධුරකභාවප්පත්තියා කාරණවචනං. ‘‘සෙතභූත’’න්තිපි පාඨො, උදකෙ චිරට්ඨානෙන සෙතභාවං පත්තන්ති අත්ථො.

අත්තනො ඛත්තියභාවං කඞ්ඛති කණ්ණො විය සූතපුත්තසඤ්ඤී, සූතපුත්තසඤ්ඤීති සූරියදෙවපුත්තස්ස පුත්තසඤ්ඤී. ජාතියා විභාවියමානාය ‘‘අහ’’න්ති තස්ස අත්තනො පරාමසනං සන්ධායාහ ‘‘එවම්පි සියා කඞ්ඛා’’ති. මනුස්සාපි ච රාජානො වියාති මනුස්සාපි ච කෙචි එකච්චෙ රාජානො වියාති අධිප්පායො. වුත්තනයමෙව ‘‘සණ්ඨානාකාරං නිස්සායා’’තිආදිනා. එත්ථාති ‘‘කථං නු ඛොස්මී’’ති පදෙ. අබ්භන්තරෙ ජීවොති පරපරිකප්පිතං අන්තරත්තානං වදති. සොළසංසාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සරීරපරිමාණඅඞ්ගුට්ඨ-යවපරමාණුපරිමාණතාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. සත්තපඤ්ඤත්ති ජීවවිසයාති දිට්ඨිගතිකානං මතිමත්තං, පරමත්ථතො පන සා අත්තභාවවිසයාවාති ආහ ‘‘අත්තභාවස්ස ආගතිගතිට්ඨාන’’න්ති. යතායං ආගතො, යත්ථ ච ගමිස්සති, තං ඨානන්ති අත්ථො. සොතාපන්නො අධිප්පෙතො විචිකිච්ඡාපහානස්ස දිට්ඨත්තා. ඉතරෙපි තයොති සකදාගාමීආදයො අවාරිතා එව. ‘‘අයඤ්ච…පෙ… සුදිට්ඨා’’ති නිප්පදෙසතො සච්චසංපටිවෙධස්ස ජොතිතත්තා.