5. ගහපතිවග්ගො

1. පඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා

41. යතොති යස්මිං කාලෙ. අයඤ්හි තො-සද්දො දා-සද්දො විය ඉධ කාලවිසයො. තෙනාහ ‘‘යදා’’ති. භයවෙරචෙතනායොති භායිතබ්බට්ඨෙන භයං, වෙරපසවනට්ඨෙන වෙරන්ති ච ලද්ධනාමා චෙතනායො. පාණාතිපාතාදයො හි යස්ස පවත්තන්ති, යඤ්ච උද්දිස්ස පවත්තියන්ති, උභයෙ සභයභෙරවාති තෙ එව භායිතබ්බභයවෙරජනකාවාති. සොතස්ස අරියමග්ගස්ස ආදිතො පට්ඨාය පටිපත්තිඅධිගමො සොතාපත්ති, තදත්ථාය තත්ථ පතිට්ඨිතස්ස ච අඞ්ගානි සොතාපත්තියඞ්ගානි, තදුභයං සන්ධායාහ ‘‘දුවිධං සොතාපත්තියා අඞ්ග’’න්ති, සොතාපත්තිඅත්ථං අඞ්ගන්ති අත්ථො. යං පුබ්බභාගෙති යං සයං සොතාපත්තිමග්ගඵලපටිලාභතො පුබ්බභාගෙ තදත්ථාය සංවත්තති. කිං පන තන්ති ආහ ‘‘සප්පුරිසසංසෙවො’’තිආදි. සප්පුරිසානං බුද්ධාදීනං අරියඤාණසඤ්ඤාණජාතා පයිරුපාසනා, සද්ධම්මස්සවනං චතුසච්චධම්මස්සවනං, යොනිසො උපායෙන අනිච්චාදිතො මනසි කරණං යොනිසො මනසිකාරො, උස්සුක්කාපෙන්තෙන ධම්මස්ස නිබ්බානස්ස අනුධම්මපටිපජ්ජනං ධම්මානුධම්මපටිපත්තීති එතානි සොතාපත්තියා අඞ්ගානි. අට්ඨකථායං පන සොතාපත්තිඅඞ්ගන්ති පදං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘එවං ආගත’’න්ති වුත්තං. ඨිතස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගං. සොතාපන්නො අඞ්ගීයති ඤායති එතෙනාති සොතාපන්නස්ස අඞ්ගන්තිපි වුච්චති. ඉදං පච්ඡා වුත්තං අඞ්ගං. දොසෙහි ආරකාති අරියොති ආහ ‘‘නිද්දොසො’’ති. කථං අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයොතිආදිනා කෙනචිපි අනුපාරම්භියත්තා නිරුපාරම්භො. ඤාණං සන්ධාය ‘‘නිද්දොසො’’ති වුත්තං, පටිච්චසමුප්පාදං සන්ධාය ‘‘නිරුපාරම්භො’’ති වදන්ති. උභයම්පි පන සන්ධාය උභයං වුත්තන්ති අපරෙ. පටිච්චසමුප්පාදො එත්ථ අධිප්පෙතො. තථා හි වුත්තං ‘‘අපරාපරං උප්පන්නාය විපස්සනාපඤ්ඤායා’’ති. න හි මග්ගඤාණං විපස්සනාපඤ්ඤාති. සම්මා උපායත්තා තස්ස පටිච්චසමුප්පන්නෙ යාථාවතො ඤායතීති ඤායො, පටිච්චසමුප්පාදො. ඤාණං පන ඤායති සො එතෙනාති ඤායො.

තත්ථාති නිරයෙ. මග්ගසොතන්ති මග්ගස්ස සොතං. ආපන්නොති අධිගතො. අපායෙසු උප්පජ්ජනසඞ්ඛාතො විනිපාතධම්මො එතස්සාති විනිපාතධම්මො, න විනිපාතධම්මො අවිනිපාතධම්මො. පරං අයනන්ති අතිවිය සවිසයෙ අයිතබ්බං බුජ්ඣිතබ්බං. යෙසඤ්හි ධාතූනං ගතිඅත්ථො, බුද්ධිපි තෙසං අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අවස්සං අභිසම්බුජ්ඣනකො’’ති.

පාණාතිපාතකම්මකාරණාති පාණාතිපාතසඞ්ඛාතස්ස පාපකම්මස්ස කරණහෙතු. වෙරං වුච්චති විරොධො, තදෙව භායිතබ්බතො භයන්ති ආහ ‘‘භයං වෙරන්ති අත්ථතො එක’’න්ති. ඉදං බාහිරං වෙරං නාම තස්ස වෙරස්ස මූලභූතතො වෙරකාරපුග්ගලතො බහිභාවත්තා. තෙනෙව හි තස්ස වෙරකාරපුග්ගලස්ස උප්පන්නං වෙරං සන්ධාය ‘‘ඉදං අජ්ඣත්තිකවෙරං නාමා’’ති වුත්තං, තන්නිස්සිතස්ස වෙරස්ස මූලභූතා වෙරකාරපුග්ගලචෙතනා උප්පජ්ජති පහරිතුං අසමත්ථස්සපීති අධිප්පායො. න හි නෙරයිකා නිරයපාලෙසු පටිපහරිතුං සක්කොන්ති. නිරයපාලස්ස චෙතනා උප්පජ්ජතීති එතෙන ‘‘අත්ථි නිරයෙ නිරයපාලා’’ති දස්සෙති. යං පනෙතං බාහිරවෙරන්ති යමිදං දිට්ඨධම්මිකං සම්පරායිකඤ්ච බාහිරං වෙරං. පුග්ගලවෙරන්ති වුත්තං අත්තකිච්චං සාධෙතුං අසක්කොන්තො කෙවලං පරපුග්ගලෙ උප්පන්නමත්තං වෙරන්ති කත්වා. අත්ථතො එකමෙව ‘‘චෙතසික’’න්ති විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා. සෙසපදෙසූති ‘‘අදින්නාදානපච්චයා’’තිආදිනා ආගතෙසු සෙසකොට්ඨාසෙසු. අත්ථො භග්ගොති අත්ථො ධංසිතො. අධිගතෙනාති මග්ගෙන අධිගතෙන. ‘‘අභිගතෙනා’’තිපි පාඨො, අධිවුත්තෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අචලප්පසාදෙනා’’ති.

පඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. දුතියපඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා

42. භික්ඛූනං කථිතභාවමත්තමෙව විසෙසොති එතෙන යා සත්ථාරා එකච්චානං දෙසිතදෙසනා, පුන තදඤ්ඤෙසං වෙනෙය්‍යදමකුසලෙන කාලන්තරෙ තෙනෙව දෙසිතා, සා ධම්මසංගාහකෙහි ‘‘මා නො සත්ථුදෙසනා සම්පටිග්ගහං විනා නස්සතූ’’ති විසුං සඞ්ගහං ආරොපිතාති දස්සෙති.

දුතියපඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. දුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

43. සමුදයනං සමුදයො, සමුදෙති එතම්හාති සමුදයො, එවං උභින්නං සමුදයානමත්ථතොපි භෙදො වෙදිතබ්බො. පච්චයාව පච්චයසමුදයො. ආරද්ධවිපස්සකො ‘‘ඉමඤ්ච ඉමඤ්ච පච්චයසාමග්ගිං පටිච්ච ඉමෙ ධම්මා ඛණෙ ඛණෙ උප්පජ්ජන්තී’’ති පස්සන්තො ‘‘පච්චයසමුදයං පස්සන්තොපි භික්ඛු ඛණිකසමුදයං පස්සතී’’ති වුත්තො පච්චයදස්සනමුඛෙන නිබ්බත්තික්ඛණස්ස දස්සනතො. සො පන ඛණෙ ඛණෙ සඞ්ඛාරානං නිබ්බත්තිං පස්සිතුං ආරද්ධො ‘‘ඉමෙහි නාම පච්චයෙහි නිබ්බත්තතී’’ති පස්සති. ‘‘සො ඛණිකසමුදයං පස්සන්තො පච්චයං පස්සතී’’ති වදන්ති. යස්මා පන පච්චයතො සඞ්ඛාරානං උදයං පස්සන්තො ඛණතො තෙසං උදයදස්සනං හොති, ඛණතො එතෙසං උදයං පස්සතො පගෙව පච්චයානං සුග්ගහිතත්තා පච්චයතො දස්සනං සුඛෙන ඉජ්ඣති, තස්මා වුත්තං ‘‘පච්චයසමුදයං පස්සන්තොපී’’තිආදි. අත්ථඞ්ගමදස්සනෙපි එසෙව නයො. අච්චන්තත්ථඞ්ගමොති අප්පවත්ති නිරොධො නිබ්බානන්ති. භෙදත්ථඞ්ගමොති ඛණිකනිරොධො. තදුභයං පුබ්බභාගෙ උග්ගහපරිපුච්ඡාදිවසෙන පස්සන්තො අඤ්ඤතරස්ස දස්සනෙ ඉතරදස්සනම්පි සිද්ධමෙව හොති, පුබ්බභාගෙ ච ආරම්මණවසෙන ඛයතො වයසම්මසනාදිකාලෙ භෙදත්ථඞ්ගමං පස්සන්තො අතිරෙකවසෙන අනුස්සවාදිතො අච්චන්තං අත්ථඞ්ගමං පස්සති. මග්ගක්ඛණෙ පනාරම්මණතො අච්චන්තඅත්ථඞ්ගමං පස්සති, අසම්මොහතො ඉතරම්පි පස්සති. තං සන්ධායාහ ‘‘අච්චන්තත්ථඞ්ගමං පස්සන්තොපී’’තිආදි. සමුදයත්ථඞ්ගමං නිබ්බත්තිභෙදන්ති සමුදයසඞ්ඛාතං නිබ්බත්තිං අත්ථඞ්ගමසඞ්ඛාතං භෙදඤ්ච. නිස්සයවසෙනාති චක්ඛුස්ස සන්නිස්සයවසෙන පච්චයං කත්වා. ආරම්මණවසෙනාති රූපෙ ආරම්මණං කත්වා. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං මධුපිණ්ඩිකසුත්තටීකායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සොති ‘‘චක්ඛු රූපානි විඤ්ඤාණ’’න්ති ඉමෙසං තිණ්ණං සඞ්ගති සමාගමෙ නිබ්බත්ති ඵස්සොති වුත්තොති ආහ ‘‘තිණ්ණං සඞ්ගතියා ඵස්සො’’ති. තිණ්ණන්ති ච පාකටපච්චයවසෙන වුත්තං, තදඤ්ඤෙපි පන මනසිකාරාදයො ඵස්සපච්චයා හොන්තියෙව. එවන්ති තණ්හාදීනං අසෙසවිරාගනිරොධක්කමෙන. භින්නං හොතීති අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධං හොති. තෙනාහ ‘‘අප්පටිසන්ධිය’’න්ති.

දුක්ඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. ලොකසුත්තවණ්ණනා

44. අයමෙත්ථ විසෙසොති ‘‘අයං ලොකස්සා’’ති සමුදයත්ථඞ්ගමානං විසෙසදස්සනං. එත්ථ චතුත්ථසුත්තෙ තතියසුත්තතො විසෙසො.

ලොකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. ඤාතිකසුත්තවණ්ණනා

45. අඤ්ඤමඤ්ඤං ද්වින්නං ඤාතීනං ගාමො ඤාතිකොති වුත්තොති ආහ ‘‘ද්වින්නං ඤාතකානං ගාමෙ’’ති. ගිඤ්ජකා වුච්චන්ති ඉට්ඨකා, ගිඤ්ජකාහි එව කතො ආවසථො ගිඤ්ජකාවසථො. සො කිර ආවාසො යථා සුධාපරිකම්මෙන පයොජනං නත්ථි, එවං ඉට්ඨකාහි එව චිනිත්වා ඡාදෙත්වා කතො. තාදිසඤ්හි ඡදනං සන්ධාය භගවතා ඉට්ඨකාඡදනං අනුඤ්ඤාතං. තෙන වුත්තං ‘‘ඉට්ඨකාහි කතෙ මහාපාසාදෙ’’ති. තත්ථ ද්වාරබන්ධකවාටඵලකාදීනි පන දාරුමයානියෙව. පරියායති අත්තනො ඵලං පරිග්ගහෙත්වා වත්තතීති පරියායො, කාරණන්ති ආහ ‘‘ධම්මපරියායන්ති ධම්මකාරණ’’න්ති, පරියත්තිධම්මභූතං විසෙසාධිගමස්ස හෙතුන්ති අත්ථො. උපෙච්ච සුය්‍යති එත්ථාති උපස්සුතීති වුත්තං ‘‘උපස්සුතීති උපස්සුතිට්ඨාන’’න්ති. අත්තනො කම්මන්ති යදත්ථං තත්ථ ගතො, තං පරිවෙණසමජ්ජනකිරියං. පහායාති අකත්වා. එවං මහත්ථඤ්හි විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා සුණන්තස්ස මහතො අත්ථාය සංවත්තති. එකඞ්ගණං අහොසීති සබ්බං විවටං අහොසි. තීසු හි භවෙසු සඞ්ඛාරගතං පච්චයුප්පන්නවසෙන මනසිකරොතො භගවතො කිඤ්චි අසෙසෙත්වා සබ්බම්පි තං ඤාණමුඛෙ ආපාථං උපගච්ඡි. තෙන වුත්තං ‘‘යාවභවග්ගා එකඞ්ගණං අහොසී’’ති. තන්තිවසෙන තමත්ථං වාචාය නිච්ඡාරෙන්තො ‘‘වචසා සජ්ඣායං කරොන්තො’’ති වුත්තො. පච්චයපච්චයුප්පන්නවසෙන ච අත්ථං ආහරිත්වා තෙසං නිරොධෙන විවට්ටස්ස ආහතත්තා ‘‘යථානුසන්ධිනා’’ති වුත්තං. අද්දස ඤාණචක්ඛුනා.

මනසා සජ්ඣායං කරොන්තො ‘‘තුණ්හීභූතොව පගුණං කරොන්තො’’ති වුත්තො. පදානුපදන්ති පදඤ්ච අනුපදඤ්ච. පුරිමඤ්හි පදං නාම, තදනන්තරං අනුපදං. ඝටෙත්වා සම්බන්ධං කත්වා අවිච්ඡින්දිත්වා. පරියාපුණාතීති අජ්ඣයති. ආධාරප්පත්තන්ති ආධාරං චිත්තසන්තානප්පත්තං අප්පමුට්ඨං ගතත්තා ආධාරප්පත්තං නාම. කාරණනිස්සිතොති ලොකුත්තරධම්මස්ස කාරණසන්නිස්සිතො. ආදිබ්‍රහ්මචරියකොති ආදිබ්‍රහ්මචරියං, තදෙව ආදිබ්‍රහ්මචරියකං. ධම්මපරියායාපෙක්ඛාය පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො. තීසුපි ඉමෙසූති තතියචතුත්ථපඤ්චමෙසු තීසු සුත්තෙසු.

ඤාතිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අඤ්ඤතරබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

46. නාමවසෙනාති ගොත්තනාමවසෙන ච කිත්තිවසෙන ච අපාකටො, තස්මා ‘‘ජාතිවසෙන බ්‍රාහ්මණො’’ති වුත්තං.

අඤ්ඤතරබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ජාණුස්සොණිසුත්තවණ්ණනා

47. එවංලද්ධනාමොති ‘‘ජාණුස්සොණී’’ති එවංලද්ධනාමො රඤ්ඤො සන්තිකා අධිගතනාමො.

ජාණුස්සොණිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා

48. ආයතිං හිතං තෙන ලොකො න යතති න ඊහතීති ලොකායතං. න හි තං ලද්ධිං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤකිරියාය චිත්තම්පි උප්පාදෙන්ති, කුතො පයොගො, තං එතස්ස අත්ථි, තත්ථ වා නියුත්තොති ලොකායතිකො. පඨමසද්දො ආදිඅත්ථවාචකත්තා ජෙට්ඨවෙවචනොති ආහ ‘‘පඨමං ලොකායත’’න්ති. සාධාරණවචනොපි ලොකසද්දො විසිට්ඨවිසයො ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘බාලපුථුජ්ජනලොකස්සා’’ති. ඉත්තරභාවෙන ලකුණ්ඩකභාවෙන තස්ස විපුලාදිභාවෙන බාලානං උපට්ඨානමත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ආයතං මහන්ත’’න්තිආදිමාහ. පරිත්තන්ති ඛුද්දකං. එකසභාවන්ති එකං සභාවං. අවිපරිණාමධම්මතායාති ආහ ‘‘නිච්චසභාවමෙවාති පුච්ඡතී’’ති. පුරිමසභාවෙන නානාසභාවන්ති පුරිමසභාවතො භින්නසභාවං. පච්ඡා න හොතීති පච්ඡා කිඤ්චි න හොති සබ්බසො සමුච්ඡිජ්ජනතො. තෙනාහ ‘‘උච්ඡෙදං සන්ධාය පුච්ඡතී’’ති. එකත්තන්ති සබ්බකාලං අත්තසම්භවං. තථා චෙව ගහණෙන ද්වෙපි වාදා සස්සතදිට්ඨියො හොන්ති. නත්ථි න හොති. පුථුත්තං නානාසභාවං, එකරූපං න හොතීති වා ගහණෙන ද්වෙපි වාදා උච්ඡෙදදිට්ඨියොති.

ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. අරියසාවකසුත්තවණ්ණනා

49. සංසයුප්පත්ති ආකාරදස්සනන්ති ‘‘කස්මිං සති කිං හොතී’’ති කාරණස්ස ඵලස්ස ච පච්චාමසනෙන විනා කෙවලං ඉදප්පච්චයතාය සංසයස්ස උප්පජ්ජනාකාරදස්සනං. සමුදයති සමුදෙතීති අත්ථොති ආහ ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති.

අරියසාවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. දුතියඅරියසාවකසුත්තවණ්ණනා

50. ද්වෙපි නයා එකතො වුත්තාති ඉදං ‘‘විඤ්ඤාණෙ සති නාමරූපං හොතී’’තිආදිනා නවමෙ වුත්තස්ස නයස්ස ‘‘අවිජ්ජාය සති සඞ්ඛාරා හොන්තී’’තිආදිනා දසමෙ වුත්තනයෙ අන්තොගධත්තා. නානත්තන්ති පුරිමතො නවමතො දසමස්ස නානත්තං.

දුතියඅරියසාවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ගහපතිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.