6. දුක්ඛවග්ගො

1. පරිවීමංසනසුත්තවණ්ණනා

51. උපපරික්ඛමානොති පවත්තිපවත්තිහෙතුං, නිවත්තිනිවත්තිහෙතුඤ්ච පරිතුලෙන්තො. කුතො පනෙතන්ති? ‘‘සම්මා දුක්ඛක්ඛයා’’ති වචනතො. න හි සබ්බදුක්ඛපරිවීමංසං විනා සම්මා දුක්ඛක්ඛයො සම්භවති. කස්මාතිආදිනා ජරාමරණස්සෙව ගහණෙ කාරණං පුච්ඡති. ජාතිආදීනම්පි පවත්ති දුක්ඛභාවිනීති අධිප්පායො. යස්මා ජරාමරණෙ ගහිතෙ සති ජාතිපි ගහිතා හොති, තස්සා අභාවෙ ජරාමරණස්සෙව අභාවතො. එස නයො භවාදීසුපි. එවං යාව ජාතිධම්මො ජරාමරණෙ ගහිතෙ ගහිතොව හොති, ජරාමරණපදෙසෙන තබ්බිකාරවන්තො සබ්බෙ තෙභූමකා සඞ්ඛාරා ගහිතාති එවම්පි ජරාමරණග්ගහණෙන සබ්බම්පි වට්ටදුක්ඛං ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘තස්මිං ගහිතෙ සබ්බදුක්ඛස්ස ගහිතත්තා’’ති. අනෙකවිධන්ති බහුවිධං බහුකොට්ඨාසං. ‘‘අනෙක’’න්ති වා පාඨො. අනෙකන්ති බහුලවචනං. විධන්ති ඛණ්ඩිච්චපාලිච්චාදිවසෙන විපරීතකොට්ඨාසං. නානප්පකාරකන්ති තතො එව නානප්පකාරං. න්හත්වා ඨිතං පුරිසං වියාති බාලානං අත්තභාවස්ස සුභාකාරෙන උපට්ඨානං සන්ධායාහ.

‘‘සාරුප්පභාවෙනා’’ති වුත්තං, කිං සබ්බථා සාරුප්පභාවෙනාති ආහ ‘‘නික්කිලෙසතාය පරිසුද්ධතායා’’ති. න හි තස්සෙසා අසඞ්ඛතතාදිභාවෙන සදිසා. පටිපන්නොති පටිමුඛො අභිසඞ්ඛාරමුඛො හුත්වා පන්නො අධිගතො. අනුගතන්ති අනුච්ඡවිකභාවෙන ගතං, යථා ච නිබ්බානස්ස අධිගමො හොති, එවං තදනුරූපභාවෙන ගතං. එත්ථ ච පාළියං ‘‘පජානාතී’’ති පුබ්බභාගවසෙන පජානනා වුත්තා, ‘‘තථා පටිපන්නො ච හොතී’’ති නියතවසෙන. ‘‘අපරභාගවසෙනා’’ති අපරෙ. කෙචි පන ‘‘යථා පටිපන්නස්ස ජරාමරණං නිරුජ්ඣති, තථා පටිපන්නො’’ති වදන්ති. පදවීමංසනා පුබ්බභාගවසෙන වෙදිතබ්බා, න මග්ගක්ඛණවසෙන. සඞ්ඛාරනිරොධායාති එත්ථ නයිදං අවිජ්ජාපච්චයසඞ්ඛාරග්ගහණං, අථ ඛො සඞ්ඛතසඞ්ඛාරග්ගහණන්ති ආහ ‘‘සඞ්ඛාරදුක්ඛස්ස නිරොධත්ථායා’’ති. තෙනාහ ‘‘එත්තාවතා යාව අරහත්තා දෙසනා කථිතා’’ති.

‘‘පච්චත්තංයෙව පරිනිබ්බායතී’’තිආදිනා අරහත්තඵලපච්චවෙක්ඛණං, ‘‘සො සුඛඤ්ච වෙදනං වෙදයතී’’තිආදිනා සතතවිහාරඤ්ච දස්සෙත්වා දෙසනා සබ්බථාව වට්ටදෙසනාතො නිවත්තෙතබ්බා සියා. අවිජ්ජාගතොති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, තෙන එවමාදිකං ඉදං වට්ටවිවට්ටකථනං පුන ගණ්හාති. පුග්ගලසද්දො ඉතරාසං ද්වින්නං පකතීනං වාචකොති තතො විසෙසෙත්වා ගහණෙ පඨමපකතිමෙව දස්සෙන්තො ‘‘පුරිසපුග්ගලො’’ති අවොචාති ආහ ‘‘පුරිසොයෙව පුග්ගලො’’ති. උභයෙනාති පුරිසපුග්ගලග්ගහණෙන. සම්මුතියා අවිජ්ජමානාය කථා දෙසනා සම්මුතිකථා. පරමත්ථස්ස කථා දෙසනා පරමත්ථකථා. තත්ථාති සම්මුතිපරමත්ථකථාසු, න සම්මුතිපරමත්ථෙසු. තෙනාහ ‘‘එවං පවත්තා සම්මුතිකථා නාමා’’තිආදි. තත්‍රිදං සම්මුතිපරමත්ථානං ලක්ඛණං – යස්මිං භින්නෙ බුද්ධියා වා අවයවවිනිබ්භොගෙ කතෙ න තංසමඤ්ඤා, සා ඝටපටාදිප්පභෙදා සම්මුති, තබ්බිපරියායතො පරමත්ථො. න හි කක්ඛළඵුසනාදිසභාවෙ අයං නයො ලබ්භති. තත්ථ රූපාදිධම්මං සමූහසන්තානවසෙන පවත්තමානං උපාදාය ‘‘සත්තො’’තිආදි වොහාරොති ආහ ‘‘සත්තො නරො…පෙ… සම්මුතිකථා නාමා’’ති. යස්මා රූපාදයො පරමත්ථධම්මා ‘‘ඛන්ධා ධාතුයො’’තිආදිනා වුච්චන්ති, න වොහාරමත්තං, තස්මා ‘‘ඛන්ධා…පෙ… පරමත්ථකථා නාමා’’ති වුත්තං. නනු ඛන්ධකථාපි සම්මුතිකථාව, සම්මුති හි සඞ්කෙතො ඛන්ධට්ඨො රාසට්ඨො වා කොට්ඨාසට්ඨො වාති? සච්චමෙතං, අයං පන ඛන්ධසමඤ්ඤා ඵස්සාදීසු තජ්ජාපඤ්ඤත්ති විය පරමත්ථසන්නිස්සයා තස්ස ආසන්නතරා පුග්ගලසමඤ්ඤාදයො විය න දූරෙති පරමත්ථසඞ්ගහතා වුත්තා. ඛන්ධසීසෙන වා තදුපාදානා සභාවධම්මා එව ගහිතා. නනු ච සබ්බෙපි සභාවධම්මා සම්මුතිමුඛෙනෙව දෙසනං ආරොහන්ති, න සම්මුඛෙනාති සබ්බාපි දෙසනා සම්මුතිදෙසනාව සියාති? නයිදමෙවං දෙසෙතබ්බධම්මවිභාගෙන දෙසනාවිභාගස්ස අධිප්පෙතත්තා, න ච සද්දො කෙනචි පවත්තිනිමිත්තෙන විනා අත්ථං පකාසෙතීති. තෙනාහ ‘‘පරමත්ථං කථෙන්තාපි සම්මුතිං අමුඤ්චිත්වාව කථෙන්තී’’ති. සච්චමෙව අවිපරීතමෙව කථෙන්ති.

සම්මුතීති සමඤ්ඤා. පරමො උත්තමො අත්ථොති පරමත්ථො, ධම්මානං යථාභූතසභාවො. තං පරමත්ථං, සම්මුති පන ලොකස්ස සඞ්කෙතමත්තසිද්ධා. යදි එවං කථං සම්මුතිකථාය සච්චතාති ආහ ‘‘ලොකසම්මුතිකාරණ’’න්ති ලොකසමඤ්ඤං නිස්සාය පවත්තනතො. ලොකසමඤ්ඤාය හි අභිනිවෙසනං විනා පඤ්ඤාපනා එකච්චස්ස සුතස්ස සාවනා විය, න මුසා අනතික්කමිතබ්බතො තස්සා. තෙනාහ භගවා ‘‘ජනපදනිරුත්තිං නාභිනිවෙසෙය්‍ය, සමඤ්ඤං නාතිධාවෙය්‍යා’’ති. ධම්මානං සභාවධම්මානං. භූතලක්ඛණං භාවස්ස ලක්ඛණං දීපෙන්තීති කත්වා.

තෙරසචෙතනාභෙදන්ති අට්ඨකාමාවචරකුසලචෙතනාපඤ්චරූපාවචරකුසලචෙතනාභෙදං. අත්තනො සන්තානස්ස පුනනතො පුජ්ජභවඵලස්ස අභිසඞ්ඛරණතො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං. කම්මපුඤ්ඤෙනාති කම්මභූතෙන. විපාකපුඤ්ඤෙනාති විපාකසඞ්ඛාතෙන. පුඤ්ඤඵලම්පි හි උත්තරපදලොපෙන ‘‘පුඤ්ඤ’’න්ති වුච්චති ‘‘එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’තිආදීසු විය. ‘‘අපුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්ති ඉදං ‘‘පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්ති එත්ථ වුත්තනයමෙවාති න උද්ධතං. අපුඤ්ඤඵලං උත්තරපදලොපෙන ‘‘අපුඤ්ඤ’’න්ති වුච්චති. සඞ්ඛාරන්ති සඞ්ඛාරස්ස ගහිතත්තා ‘‘අවිජ්ජාගතොය’’න්ති ඉමිනා සඞ්ඛාරස්ස පච්චයො ගහිතො, ‘‘පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා පච්චයුප්පන්නං විඤ්ඤාණං. තස්මිඤ්ච ගහිතෙ නාමරූපාදි සබ්බං ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘ද්වාදසපදිකො පච්චයාකාරො ගහිතොව හොතී’’ති.

විජ්ජාති අරහත්තමග්ගඤාණං උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන. තස්සා හි උප්පාදා සබ්බසො අවිජ්ජා පහීනා හොති. පඨමමෙවාති ඉදං අවිජ්ජාපහානවිජ්ජුප්පාදානං සමානකාලතාදස්සනං. තෙනාහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි. පදීපුජ්ජලෙනාති පදීපුජ්ජලනහෙතුනා සහෙව. විජ්ජුප්පාදාති විජ්ජුප්පාදහෙතු, එවං සතීපි සමකාලත්තෙති අධිප්පායො. න ගණ්හාතීති ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා න ගණ්හාති. න තණ්හායති න භායති තණ්හාවුත්තිනො අභාවා, තතො එව භයවත්ථුනො ච අභාවා.

ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වාති ගිලිත්වා විය අඤ්ඤස්ස අවිසයං විය කරණෙන පරිනිට්ඨාපෙත්වා. සාමිසසුඛස්ස අනෙකදුක්ඛානුබන්ධභාවතො, සුඛාභිනන්දස්ස දුක්ඛහෙතුභාවතො ච සුඛං අභිනන්දන්තොයෙව දුක්ඛං අභිනන්දති නාම අග්ගිසන්තාපසුඛං ඉච්ඡන්තො ධූමදුක්ඛානුඤ්ඤාතො විය. දුක්ඛං පත්වා සුඛං පත්ථනතොති එත්ථ දුබ්බලගහණිකාදයො නිදස්සනභාවෙන වෙදිතබ්බා. තෙ හි යාව සායන්හසමයාපි අභුත්වා සායමාසාදීනි කරොන්තො ජිඝච්ඡාදිං උප්පාදෙත්වා භුඤ්ජනාදීනි කරොන්ති. සුඛස්ස විපරිණාමදුක්ඛතො සුඛං අභිනන්දන්තො දුක්ඛං අභිනන්දති නාමාති යොජනා. කෙචි පන දුක්ඛස්ස අභාවතො විපරිණාමසුඛතො තං සුඛං අභිනන්දන්තො දුක්ඛං අභිනන්දතීති වදන්ති. තං න, න හි තාදිසං සුඛනිමිත්තං කොචි දුක්ඛං අභිනන්දන්තො දිට්ඨො, දුක්ඛහෙතුං පන සාමිසං සුඛං අභිනන්දන්තො දිට්ඨො. දුක්ඛහෙතුං සාමිසං සුඛං අභිනන්දන්තො අත්ථතො දුක්ඛං අභිනන්දති නාමාති වුත්තොවායමත්ථො. කායොති පඤ්චද්වාරකායො, සො පරියන්තො අවසානං එතස්සාති කායපරියන්තිකං. තෙනාහ ‘‘යාව පඤ්චද්වාරකායො පවත්තති, තාව පවත්ත’’න්ති. ජීවිතපරියන්තිකන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො.

පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා පඨමං නිරුජ්ඣතීති එකස්මිං අත්තභාවෙ මනොද්වාරිකවෙදනාතො පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා තතො පඨමං නිරුජ්ඣති, තතො එව සිද්ධමත්ථං සරූපෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘මනොද්වාරිකවෙදනා පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා නිරුජ්ඣතී’’ති වුත්තං. ඉදානි තමෙව සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං විවරිතුං ‘‘සා හී’’තිආදිමාහ. යාව තෙත්තිංසවස්සාපි පඨමවයො. පණ්ණාසවස්සකාලෙති පඨමවයතො යාව පඤ්ඤාසවස්සකාලා, තාව ඨිතා හොතීති වුඩ්ඪිහානියො අනුපගන්ත්වා සරූපෙනෙව ඨිතා හොති. මන්දාති මුදුකා අතිඛිණා. තදාති අසීතිනවුතිවස්සකාලෙ. තථා චිරපරිවිතක්කෙපි. භග්ගා නිත්තෙජා භග්ගවිභග්ගා දුබ්බලා. හදයකොටිංයෙවාති චක්ඛාදිවත්ථූසු අවත්තෙත්වා තෙසං ඛීණත්තා කොටිභූතං හදයවත්ථුංයෙව. යාව එසා වෙදනා වත්තති.

වාපියාති මහාතළාකෙන. පඤ්චඋදකමග්ගසම්පන්නන්ති පඤ්චහි උදකස්ස පවිසනනික්ඛමනමග්ගෙහි යුත්තං. තතො තතො විස්සන්දමානං සබ්බසො පුණ්ණත්තා.

පඨමං දෙවෙ වස්සන්තෙතිආදි උපමාසංසන්දනං. ඉමං වෙදනං සන්ධායාති ඉමං යථාවුත්තං පරියොසානප්පත්තං මනොද්වාරිකවෙදනං සන්ධාය.

කායස්ස භෙදාති අත්තභාවස්ස විනාසතො. ‘‘උද්ධං ජීවිතපරියාදානා’’ති පාළි, අට්ඨකථායං පන ජීවිතපරියාදානා උද්ධන්ති පදුද්ධාරො කතො. පරලොකවසෙන අගන්ත්වා. වෙදනානං සීතිභාවො නාම සඞ්ඛාරදරථපරිළාහභාවො, සො පනායං අප්පවත්තිවසෙනාති ආහ ‘‘පවත්ති…පෙ… භවිස්සන්තී’’ති. ධාතුසරීරානීති අට්ඨිකඞ්කලසඞ්ඛාතධාතුසරීරානි. සරීරෙකදෙසෙ හි සරීරසමඤ්ඤා.

කුම්භකාරපාකාති කුම්භකාරපාකතො. එත්ථ පච්චතීති පාකො, පචනට්ඨානං. තදෙව පාචනවසෙන ආවසන්ති එත්ථාති ආවාසො, තස්මා කුම්භකාරාවාසතො. අවිගතවූපසමං සඞ්ඛරිතං කුම්භං උද්ධරිත්වා ඨපෙන්තො ඡාරිකාය සති පිධානවසෙන ඨපෙති. තථා ඨපනං පන සන්ධාය වුත්තං ‘‘පටිසිස්සෙය්‍යා’’ති. කුම්භස්ස පදෙසභූතතාය ආබද්ධා අවයවා ‘‘කුම්භකපාලානී’’ති අධිප්පෙතානි, න ඡින්නභින්නානි. අවයවමුඛෙන හි සමුදායො වුත්තො. තත්ථ කපාලසමුදායො හි ඝටො. තෙනාහ ‘‘මුඛවට්ටියා එකබද්ධානී’’ති. අවසිස්සෙය්‍යුන්ති වණ්ණවිසෙසඋණ්හභාවාපගතා ඝටකාරානෙව තිට්ඨෙය්‍යුන්ති. ආදිත්ත…පෙ… තයො භවා දට්ඨබ්බා එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තභාවතො. යථා කුම්භකාරො කුම්භකාරාවාසං ආදිත්තං පච්චවෙක්ඛති, එවං ආරද්ධවිපස්සකොපෙස භවත්තයං රාගාදීහි ආදිත්තන්ති ආහ ‘‘කුම්භකාරො විය යොගාවචරො’’ති. නීහරණදණ්ඩකො විය අරහත්තමග්ගඤාණං භවත්තයපාකතො නීහරණතො. සමො භූමිභාගො විය නිබ්බානතලං සබ්බවිසමා නිවත්තනතො.

‘‘ආදානනික්ඛෙපනතො, වයොවුද්ධත්ථඞ්ගමතො, ආහාරමයතො, උතුමයතො, චිත්තසමුට්ඨානතො, කම්මජතො, ධම්මතාරූපතො’’ති (විසුද්ධි. 2.706) ඉමෙහි සත්තහි ආකාරෙහි සම්මසන්තො රූපසත්තකං විපස්සති නාම. ‘‘කලාපතො, යමකතො, ඛණිකතො, පටිපාටිතො, දිට්ඨිඋග්ඝාටනතො, මානසමුග්ඝාටතො, නිකන්තිපරියාදානතො’’ති (විසුද්ධි. 2.717) ඉමෙහි සත්තහි ආකාරෙහි සම්මසන්තො අරූපසත්තකං විපස්සති නාම, තස්මා යථාවුත්තං ඉමං රූපසත්තකං අරූපසත්තකඤ්ච නීහරිත්වා විපස්සන්තස්ස. යදිපි අරහතො අත්තභාවො සබ්බභවෙහිපි උද්ධටො, යාව පන අනුපාදිසෙසපරිනිබ්බානං න පාපුණාති, තාව තස්මිම්පි සුගතිභවෙ ඨිතොයෙවාති වත්තබ්බතං ලබ්භතීති ‘‘චතූහි අපායෙහි අත්තභාවං උද්ධරිත්වා’’ඉච්චෙව වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඛීණාසවො පනා’’තිආදි. තථා ච වක්ඛති ‘‘අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස වට්ටවූපසමො වෙදිතබ්බො’’ති. න පරිනිබ්බාති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයාති අධිප්පායො, සඋපාදිසෙසාය පන නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බානං අරහත්තප්පත්තියෙව. අභිසඞ්ඛාරහෙතුතො හෙත්ථ පරිළාහවූපසමස්ස උපසමභාවෙන අධිප්පෙතත්තා උණ්හකුම්භනිබ්බානනිදස්සනම්පි න විරුජ්ඣති. අනුපාදින්නකසරීරානීති උතුසමුට්ඨානිකරූපකලාපෙ වදන්ති. භික්ඛවෙති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. ඉදං පන වචනං. අනුයොගාරොපනත්ථන්ති කායපරියන්තිකං වෙදනං වෙදයමානො ඛීණාසවො අපි නු පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදිකම්මං කරෙය්‍යාති පඤ්හං කාතුං. අථ වා අනුයොගාරොපනත්ථන්ති ‘‘අපි නු ඛො ඛීණාසවො භික්ඛු පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං වා අභිසඞ්ඛරෙය්‍යා’’තිආදිනා අනුයොගං ආරොපෙතුං වුත්තං, න තාව යථාරද්ධදෙසනං නිට්ඨාපෙතුන්ති අත්ථො.

පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙ සිද්ධෙ තස්මිං භවෙ උප්පජ්ජනාරහානං විඤ්ඤාණානං සියා සම්භවො, නාසතීති වුත්තං ‘‘විඤ්ඤාණං පඤ්ඤායෙථාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං පඤ්ඤායෙථා’’ති. සබ්බසො සඞ්ඛාරෙසු අසන්තෙසු පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං අපි නු ඛො පඤ්ඤායෙය්‍ය. තස්මිඤ්හි අපඤ්ඤායමානෙ සබ්බං විඤ්ඤාණං න පඤ්ඤායෙය්‍ය. ථෙරානන්ති ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආලපිතත්ථෙරානං. පඤ්හබ්‍යාකරණං සම්පහංසති තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සංසන්දනතො. අප්පඤ්ඤාණන්ති අප්පඤ්ඤායනං. ආදි-සද්දෙන විඤ්ඤාණෙ අසති නාමරූපස්ස අප්පඤ්ඤාණන්ති එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති. සන්නිට්ඨානසඞ්ඛාතන්ති සද්දහනාකාරෙන පවත්තසන්නිට්ඨානසඞ්ඛාතං. අධිමොක්ඛන්ති නිච්ඡයාකාරවිමොක්ඛං සද්ධාවිමොක්ඛඤ්ච. තෙනාහ පාළියං ‘‘සද්දහථ මෙතං, භික්ඛවෙ’’ති. සද්ධාසහිතඤ්හි නිච්ඡයාකාරවිමොක්ඛං සන්ධායාහ ‘‘සන්නිට්ඨානසඞ්ඛාතං අධිමොක්ඛ’’න්ති. අන්තොති පරියන්තො. පරිතො ඡිජ්ජති එත්ථාති පරිච්ඡෙදො.

පරිවීමංසනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. උපාදානසුත්තවණ්ණනා

52. ආරම්මණාදිභාවෙන සංවත්තනතො උපාදානානං හිතානි උපාදානියානි, තෙසු උපාදානියෙසු. තෙනාහ ‘‘චතුන්නං උපාදානානං පච්චයෙසූ’’ති. අස්සාදං අනුපස්සන්තස්සාති අසාදෙතබ්බං මිච්ඡාඤාණෙන අනුපස්සතො. තදාහාරොති සොළස වා වීසං තිංසං චත්තාලීසං පඤ්ඤාසං වා ආහාරො පච්චයො එතස්සාති තදාහාරො. අග්ගික්ඛන්ධො විය තයො භවා එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තභාවතො එතදෙව භවත්තයං. අග්ගි…පෙ… පුථුජ්ජනො අග්ගික්ඛන්ධසදිසස්ස භවත්තයස්ස පරිබන්ධනතො.

කම්මට්ඨානස්සාති විපස්සනාකම්මට්ඨානස්ස. තෙනාහ ‘‘තෙභූමකධම්මෙසූ’’ති. ධම්මපාසාදන්ති ලොකුත්තරධම්මපාසාදං. සො හි අච්චුග්ගතට්ඨෙන ‘‘පාසාදො’’ති වුච්චති. සතිපට්ඨානමහාවීථියං ඵලක්ඛණෙ පවත්තායාති.

උපාදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3-4. සංයොජනසුත්තද්වයවණ්ණනා

53-54. මහන්තවට්ටප්පබන්ධඔපම්මභාවෙන තෙලපදීපස්ස ආහතත්තා ‘‘මහන්තඤ්ච වට්ටිකපාලං ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. පුරිමනයෙනෙවාති පුරිමස්මිං උපාදානියසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව. තථා විනෙතබ්බානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන හි ඉමෙසං සුත්තානං එවං වචනං එවං දෙසනා. එස නයො ඉතො පරෙසුපි.

සංයොජනසුත්තද්වයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5-6. මහාරුක්ඛසුත්තද්වයවණ්ණනා

55-56. ඔජං අභිහරන්තීති රසහරණියො විය පුරිසස්ස සරීරෙ රුක්ඛමූලානි රුක්ඛස්ස පථවීආපොරසෙ උපරි ආරොපෙන්ති. තෙසං තථා ආරොපනං ‘‘ඔජායා’’තිආදිනා විභාවෙති. හත්ථසතුබ්බෙධමස්සාති හත්ථසතුබ්බෙධො, හත්ථසතං උබ්බිද්ධස්සපි. එත්ථාති එතිස්සං වට්ටකථායං. කම්මාරොහනන්ති කම්මපච්චයො.

පුන එත්ථාති එතිස්සං විවට්ටකථායං. වට්ටදුක්ඛං නාසෙතුකාමස්ස දළ්හං උප්පන්නසංවෙගඤාණං සන්ධාය ‘‘කුද්දාලො වියා’’ති ආහ. තතො නිබ්බත්තිතඤාණං සමාධිපච්ඡියා ඨිතං නිස්සාය පවත්තෙතබ්බවිපස්සනාරම්භඤාණං. රුක්ඛච්ඡෙදනඵරසු වියාති එවංභූතස්ස විපස්සනා එකන්තතො වට්ටච්ඡෙදාය හොතියෙවාති ආහ ‘‘රුක්ඛස්ස…පෙ… මනසිකරොන්තස්ස පඤ්ඤා’’ති. තත්ථ කම්මට්ඨානන්ති විපස්සනාකම්මට්ඨානං. තං චතුබ්බිධවවත්ථානවසෙන වීසති පථවීකොට්ඨාසා, ද්වාදස ආපොකොට්ඨාසා, චත්තාරො තෙජොකොට්ඨාසා, ඡ වායොකොට්ඨාසාති ද්වෙචත්තාලීසාය කොට්ඨාසෙසු. විඤ්ඤාණස්ස චාති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො පකාරත්ථො ච. තෙන භූතරූපානි විඤ්ඤාණසම්පයුත්තධම්මෙ ච සඞ්ගණ්හාති. සත්තසු සප්පායෙසු යස්ස අලභන්තස්ස කම්මට්ඨානං විභූතං හුත්වා න උපට්ඨාති, තං සන්ධායාහ ‘‘අඤ්ඤතරං සප්පාය’’න්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

මහාරුක්ඛසුත්තද්වයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. තරුණරුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

57-59. පලිමජ්ජෙය්‍යාති අල්ලකරණවසෙන පරිතො පාළිං බන්ධෙය්‍ය. තථා කරොන්තො යස්මා ච තත්ථ තිණගච්ඡාදීනං මූලසන්තානග්ගහණෙන තං ඨානං සොධෙති නාම, තස්මා වුත්තං ‘‘සොධෙය්‍යා’’ති. පංසුන්ති අස්ස පවඩ්ඪකාරකං, ආගන්තුකං පංසුන්ති අත්ථො. දදෙය්‍යාති පක්ඛිපෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘ථද්ධ’’න්තිආදි. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘රුක්ඛං නාසෙතුකාමො පුරිසො වියා’’තිආදිනා පඤ්චමසුත්තෙ වුත්තනයෙන. අට්ඨමනවමානි උත්තානත්ථානෙව වුත්තනයත්තා.

තරුණරුක්ඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. නිදානසුත්තවණ්ණනා

60. බහුවචනවසෙනාති කුරූ නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හීවසෙන ‘‘කුරූ’’ති එවං බහුවචනවසෙන. යත්ථ භගවතො වසනොකාසභූතො කොචි විහාරො න හොති, තත්ථ කෙවලං ගොචරගාමකිත්තනං නිදානකථාය පකති යථා ‘‘සක්කෙසු විහරති දෙවදහං නාම සක්‍යානං නිගමො’’ති. ‘‘ආයස්මා’’ති වා ‘‘දෙවානං පියො’’ති වා භවන්ති වා පියසමුදාහාරො එසොති ආහ ‘‘ආයස්මාති පියවචනමෙත’’න්ති. තයිදං පියවචනං ගාරවවසෙන වුච්චතීති ආහ ‘‘ගරුවචනමෙත’’න්ති. අතිදූරං අච්චාසන්නං අතිසම්මුඛා අතිපච්ඡතො උපරිවාතො උන්නතප්පදෙසොති ඉමෙ ඡ නිසජ්ජදොසා. නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨපභස්සරවසෙන ඡබ්බණ්ණානං.

කුලසඞ්ගහත්ථායාති කුලානුද්දයතාවසෙන කුලානුග්ගණ්හනත්ථාය. සහස්සභණ්ඩිකං නික්ඛිපන්තො විය භික්ඛාපටිග්ගණ්හනෙන තෙසං අභිවාදනාදිසම්පටිච්ඡනෙන ච පුඤ්ඤාභිසන්දස්ස ජනනෙන. පටිසම්මජ්ජිත්වාති අන්තෙවාසිකෙහි සම්මට්ඨට්ඨානං සක්කච්චකාරිතාය පුන සම්මජ්ජිත්වා. උභයන්තතො පට්ඨාය මජ්ඣන්ති ආදිතො පට්ඨාය වෙදනං, ජරාමරණතො පට්ඨාය ච වෙදනං පාපෙත්වා සම්මසනමාහ. තික්ඛත්තුන්ති ‘‘ආදිතො පට්ඨාය අන්ත’’න්තිආදිනා වුත්තචතුරාකාරුපසංහිතෙ තයො වාරෙ. තෙන ද්වාදසක්ඛත්තුං සම්මසනමාහ. අම්හාකං භගවතා ගම්භීරභාවෙනෙව කථිතත්තා සෙසබුද්ධෙහිපි එවමෙව කථිතොති ධම්මන්වයෙ ඨත්වා වුත්තං ‘‘සබ්බබුද්ධෙහි…පෙ… කථිතො’’ති.

පමාණාතික්කමෙති අපරිමාණත්ථෙ ‘‘යාවඤ්චිදං තෙන භගවතා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.3) විය. අතිරෙකභාවජොතනො හි යං යාව-සද්දො. තෙනාහ ‘‘අතිගම්භීරොති අත්ථො’’ති. අවභාසති ඛායති උපට්ඨාති ඤාණස්ස. තථා උපට්ඨානඤ්හි සන්ධාය ‘‘දිස්සතී’’ති වුත්තං. නනු එස පටිච්චසමුප්පාදො එකන්තගම්භීරොව, අථ කස්මා ගම්භීරාවභාසතා ජොතිතාති? සච්චමෙතං, එකන්තගම්භීරතාදස්සනත්ථමෙව පනස්ස ගම්භීරාවභාසග්ගහණං, තස්මා අඤ්ඤත්ථ ලබ්භමානං චාතුකොටිකං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන නිදස්සෙත්වා තමෙවස්ස එකන්තගම්භීරතං විභාවෙතුං ‘‘එකං හී’’තිආදි වුත්තං. එතං නත්ථීති අගම්භීරො අගම්භීරාවභාසො චාති එතං ද්වයං නත්ථි. තෙන යථාදස්සිතෙ චාතුකොටිකෙ පච්ඡිමා එකකොටි ලබ්භතීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘අයං හී’’තිආදි.

යෙහි ගම්භීරභාවෙහි පටිච්චසමුප්පාදො ‘‘ගම්භීරො’’ති වුච්චති, තෙ චතූහි උපමාහි උල්ලිඞ්ගෙන්තො ‘‘භවග්ගග්ගහණායා’’තිආදිමාහ. යථා භවග්ගග්ගහණත්ථං හත්ථං පසාරෙත්වා ගහෙතුං න සක්කා දූරභාවතො, එවං සඞ්ඛාරාදීනං අවිජ්ජාදිපච්චයසම්භූතසමුදාගතත්ථො පකතිඤාණෙන ගහෙතුං න සක්කා. යථා සිනෙරුං භින්දිත්වා මිඤ්ජං පබ්බතරසං පාකතිකපුරිසෙන නීහරිතුං න සක්කා, එවං පටිච්චසමුප්පාදගතෙ ධම්මත්ථාදිකෙ පකතිඤාණෙන භින්දිත්වා විභජ්ජ පටිවිජ්ඣනවසෙන ජානිතුං න සක්කා. යථා මහාසමුද්දං පකතිපුරිසස්ස බාහුද්වයවසෙන පාරං තරිතුං න සක්කා. එවං වෙපුල්ලට්ඨෙන මහාසමුද්දසදිසං පටිච්චසමුප්පාදං පකතිඤාණෙන දෙසනාවසෙන පරිහරිතුං න සක්කා. යථා පථවිං පරිවත්තෙත්වා පාකතිකපුරිසස්ස පථවොජං ගහෙතුං න සක්කා, එවං ඉත්ථං අවිජ්ජාදයො සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයා හොන්තීති තෙසං පටිච්චසමුප්පාදසභාවො පාකතිකඤාණෙන නීහරිත්වා ගහෙතුං න සක්කොති, එවං චතුබ්බිධගම්භීරතාවසෙන චතස්සො උපමා යොජෙතබ්බා. පාකතිකඤාණවසෙන චායමත්ථයොජනා කතා දිට්ඨසච්චානං තත්ථ පටිවෙධසබ්භාවතො, තථාපි යස්මා සාවකානං පච්චෙකබුද්ධානඤ්ච තත්ථ සප්පදෙසමෙව ඤාණං, බුද්ධානංයෙව නිප්පදෙසං. තස්මා වුත්තං ‘‘බුද්ධවිසයං පඤ්හ’’න්ති.

මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. ස්වායං ‘‘උත්තානකුත්තානකො විය ඛායතී’’ති වචනං සන්ධාය වුත්තොති ආහ ‘‘මා භණීති අත්ථො’’ති. උස්සාදෙන්තොති පඤ්ඤාවසෙන උක්කංසන්තොති අත්ථො. අපසාදෙන්තොති නිබ්භච්ඡන්තො, නිග්ගණ්හන්තොති අත්ථො. තෙනාති මහාපඤ්ඤභාවෙන.

තත්ථාති ථෙරස්ස සතිපි උත්තානභාවෙ පටිච්චසමුප්පාදස්ස අඤ්ඤෙසං ගම්භීරභාවෙ. සුභොජනරසපුට්ඨස්සාති සුන්දරෙන භොජනරසෙන පොසිතස්ස. කතයොගස්සාති නිබ්බුද්ධපයොගෙ කතපරිචයස්ස. මල්ලපාසාණන්ති මල්ලෙහි මහාබලෙහෙව ඛිපිතබ්බපාසාණං. කුහිං ඉමස්ස භාරියට්ඨානන්ති කස්මිං පස්සෙ ඉමස්ස පාසාණස්ස ගරුතරපදෙසොති තස්ස සල්ලහුකභාවං දීපෙන්තො වදති.

තිමිරපිඞ්ගලෙනෙව දීපෙන්ති තස්ස මහාවිප්ඵාරභාවතො. තෙනාහ ‘‘තස්ස කිරා’’තිආදි. පක්කුථතීති පක්කුථන්තං විය පරිවත්තති පරිතො වත්තති. ලක්ඛණවචනඤ්හෙතං. පිට්ඨියං සකලිකඅට්ඨිකා පිට්ඨිපත්තං. කායූපපන්නස්සාති මහතා කායෙන උපෙතස්ස, මහාකායස්සාති අත්ථො. පිඤ්ඡ වට්ටීති පිඤ්ඡ කලාපො. සුපණ්ණවාතන්ති නාගග්ගහණාදීසු පක්ඛපප්ඵොටනවසෙන උප්පජ්ජනකවාතං.

‘‘පුබ්බූපනිස්සයසම්පත්තියා’’තිආදිනා උද්දිට්ඨකාරණානි විත්ථාරතො විවරිතුං ‘‘ඉතො කිරා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉතොති ඉතො භද්දකප්පතො. සතසහස්සිමෙති සතසහස්සමෙ. හංසවතී නාම නගරං අහොසි ජාතනගරං. ධුරපත්තානීති බාහිරපත්තානි, යානි දීඝතමානි.

කනිට්ඨභාතාති වෙමාතිකභාතා කනිට්ඨො යථා අම්හාකං භගවතො නන්දත්ථෙරො. බුද්ධානඤ්හි සහොදරා භාතරො නාම න හොන්ති. තත්ථ ජෙට්ඨා තාව නුප්පජ්ජන්ති, කනිට්ඨානං පන අසම්භවො එව. භොගන්ති විභවං. උපසන්තොති චොරජනිතසඞ්ඛොභවූපසමෙන උපසන්තො ජනපදො.

ද්වෙ සාටකෙ නිවාසෙත්වාති සාටකද්වයමෙව අත්තනො කායපරිහාරියං කත්වා, ඉතරං සබ්බසම්භාරං අත්තනා මොචෙත්වා.

පත්තග්ගහණත්ථන්ති අන්තොපක්ඛිත්තඋණ්හභොජනත්තා පත්තස්ස අපරාපරං හත්ථෙ පරිවත්තෙන්තස්ස සුඛෙන පත්තග්ගහණත්ථං. උත්තරිසාටකන්ති අත්තනො උත්තරියං සාටකං. එතානි පාකටට්ඨානානීති එතානි යථාවුත්තානි භගවතො දෙසනාය පාකටානි බුද්ධෙ බුද්ධසාවකෙ ච උද්දිස්ස ථෙරස්ස පුඤ්ඤකරණට්ඨානානි, පච්චෙකබුද්ධං පන බොධිසත්තඤ්ච උද්දිස්ස ථෙරස්ස පුඤ්ඤකරණට්ඨානානි බහූනියෙව.

පටිසන්ධිං ගහෙත්වාති අම්හාකං බොධිසත්තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙයෙව පටිසන්ධිං ගහෙත්වා.

උග්ගහනං පාළියා උග්ගණ්හනං, සවනං අත්ථසවනං, පරිපුච්ඡනං ගණ්ඨිට්ඨානෙසු අත්ථපරිපුච්ඡනං, ධාරණං පාළියා පාළිඅත්ථස්ස ච චිත්තෙ ඨපනං. සබ්බඤ්චෙතං ඉධ පටිච්චසමුප්පාදවසෙන වෙදිතබ්බං, සබ්බස්සපි බුද්ධවචනස්ස වසෙනාතිපි වට්ටති. සොතාපන්නානඤ්ච…පෙ… උපට්ඨාති තත්ථ සම්මොහවිගමෙන ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති අත්තපච්චක්ඛවසෙන උපට්ඨානතො. නාමරූපපරිච්ඡෙදොති සහ පච්චයෙන නාමරූපස්ස පරිච්ඡිජ්ජ අවබොධො. චතූහීති ධම්මගම්භීරාදීහි චතූහි ගම්භීරතාහි සබ්බාපි ගම්භීරතා.

සාවකෙහි දෙසිතා දෙසනාපි පන සත්ථු එව දෙසනාති ආහ ‘‘මයා දින්නනයෙ ඨත්වා’’ති. ‘‘සෙක්ඛෙන නාම නිබ්බානං සබ්බාකාරෙන පටිවිද්ධං න හොතී’’ති න තස්ස ගම්භීරතාති තස්ස ගම්භීරස්ස උපාදානස්ස ගම්භීරතා විය සුට්ඨු දිට්ඨා නාම හොති. තස්මා ආහ ‘‘ඉදං නිබ්බානමෙව ගම්භීරං, පච්චයාකාරො පන උත්තානකො ජාතො’’ති. නිබ්බානඤ්හි සබ්බෙපි අසෙක්ඛා සබ්බසො පටිවිජ්ඣන්ති නිප්පදෙසත්තා, පච්චයාකාරං පන සම්මාසම්බුද්ධායෙව අනවසෙසතො පටිවිජ්ඣන්ති, න ඉතරෙ. තස්මා පච්චයවසෙන ‘‘ඉදං අපරද්ධ’’න්ති වුත්තං ථෙරං අපසාදෙන්තෙන. තමෙව හිස්ස අනවසෙසතො පටිවෙධාභාවං විභාවෙතුං ‘‘අථ කස්මා’’තිආදි වුත්තං. අසතිපි ධම්මතො භෙදෙ සංයොජනත්ථඅනුසයත්ථවසෙන පන තෙසං ලබ්භමානභෙදං ගහෙත්වා ‘‘ඉමෙ චත්තාරො කිලෙසෙ’’ති වුත්තං. අඤ්ඤො හි තෙසං බන්ධනත්ථො, අඤ්ඤො ථාමගමනට්ඨොති. එස නයො සෙසෙසුපි. ඉති ඉමෙසං කිලෙසානං අප්පහීනත්තා තථාරූපං උපනිස්සයසම්පදං අභාවයතොව අනුත්තානමෙව ධම්මං උත්තානන්ති න වත්තබ්බමෙවාති අධිප්පායො. චත්තාරි අට්ඨ සොළස වා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානීති ඉදං මහාබොධිසත්තානං සන්තානෙ බොධිපරිපාචකධම්මානං තික්ඛමජ්ඣිමමුදුභාවසිද්ධකාලවිසෙසදස්සනං, තඤ්ච ඛො මහාභිනීහාරතො පට්ඨායාති වදන්ති. එතෙහීති යථාවුත්තබුද්ධසාවකඅග්ගසාවකපච්චෙකබුද්ධසම්මාසම්බුද්ධානං විසෙසාධිගමෙහි. පච්චනීකන්ති පටික්කූලං විරුද්ධං. සබ්බථා පච්චයාකාරපටිවෙධො නාම සම්මාසම්බොධියාධිගමො එවාති වුත්තං ‘‘පච්චයාකාරං පටිවිජ්ඣිතුං වායමන්තස්සෙවා’’ති. නවහි ආකාරෙහීති උප්පාදාදීහි නවහි පච්චයාකාරෙහි. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.45) –

‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං උප්පාදට්ඨිති ච පවත්තට්ඨිති ච නිමිත්තට්ඨිති ච ආයූහනට්ඨිති ච සංයොගට්ඨිති ච පලිබොධට්ඨිති ච සමුදයට්ඨිති ච හෙතුට්ඨිති ච පච්චයට්ඨිති ච, ඉමෙහි නවහාකාරෙහි අවිජ්ජා පච්චයො, සඞ්ඛාරා පච්චයසමුප්පන්නා’’තිආදි.

තත්ථ නවහාකාරෙහීති නවහි පච්චයභාවූපගමනෙහි ආකාරෙහි. උප්පජ්ජති එතස්මා ඵලන්ති උප්පාදො, ඵලුප්පත්තියා කාරණභාවො. සති ච අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති, නාසති, තස්මා අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං උප්පාදො හොති. තථා අවිජ්ජාය සති සඞ්ඛාරා පවත්තන්ති ච නිමියන්ති ච. යථා ච භවාදීසු ඛිපන්ති, එවං තෙසං අවිජ්ජා පච්චයො හොති, තථා ආයූහන්ති ඵලුප්පත්තියා ඝටෙන්ති සංයුජ්ජන්ති අත්තනො ඵලෙන. යස්මිං සන්තානෙ සයං උප්පන්නා, තං පලිබුන්ධන්ති පච්චයන්තරසමවායෙ උදයන්ති උප්පජ්ජන්ති, හිනොති ච සඞ්ඛාරානං කාරණභාවං උපගච්ඡති. පටිච්ච අවිජ්ජං සඞ්ඛාරා අයන්ති පවත්තන්තීති එවං අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං කාරණභාවූපගමනවිසෙසා උප්පාදාදයො වෙදිතබ්බාති. උප්පාදට්ඨිතීති ච තිට්ඨති එතෙනාති ඨිති, කාරණං. උප්පාදො එව ඨිති උප්පාදඨිති. එස නයො සෙසෙසුපි. ඉදඤ්ච පච්චයාකාරදස්සනං යථා පුරිමෙහි මහාබොධිමූලෙ පවත්තිතං, තථා අම්හාකං භගවතාපි පවත්තිතන්ති අච්ඡරියවෙගාභිහතා දසසහස්සිලොකධාතු සඞ්කම්පි සම්පකම්පීති දස්සෙන්තො ‘‘දිට්ඨමත්තෙ’’තිආදිමාහ.

එතස්ස ධම්මස්සාති එතස්ස පටිච්චසමුප්පාදසඤ්ඤිතස්ස ධම්මස්ස. සො පන යස්මා අත්ථතො හෙතුප්පභවානං හෙතු. තෙනාහ ‘‘එතස්ස පච්චයධම්මස්සා’’ති. ජාතිආදීනං ජරාමරණපච්චයතායාති අත්ථො. නාමරූපපරිච්ඡෙදො තස්ස ච පච්චයපරිග්ගහො න පඨමාභිනිවෙසමත්තෙන හොති, අථ ඛො තත්ථ අපරාපරං ඤාණුප්පත්තිසඤ්ඤිතෙන අනු අනු බුජ්ඣනෙන. තදුභයභාවං පන දස්සෙන්තො ‘‘ඤාතපරිඤ්ඤාවසෙන අනනුබුජ්ඣනා’’ති ආහ. නිච්චසඤ්ඤාදීනං පජහනවසෙන පවත්තමානා විපස්සනාධම්මෙ පටිවිජ්ඣති එව නාම හොති පටිපක්ඛවික්ඛම්භනෙන තික්ඛවිසදභාවාපත්තිතො, තදධිට්ඨානභූතා ච තීරණපරිඤ්ඤා අරියමග්ගො ච පරිඤ්ඤාපහානාභිසමයවසෙන පවත්තියා තීරණප්පහානපරිඤ්ඤාසඞ්ගහො චාති තදුභයපටිවෙධාභාවං දස්සෙන්තො ‘‘තීරණප්පහානපරිඤ්ඤාවසෙන අප්පටිවිජ්ඣනා’’ති ආහ. තන්තං වුච්චති පටවීනනත්ථං තන්තවායෙති තන්තං ආවඤ්ඡිත්වා පසාරිතසුත්තවට්ටිතං නීයතීති කත්වා, තං පන තන්තාකුලතාය නිදස්සනභාවෙන ආකුලමෙව ගහිතන්ති ආහ ‘‘තන්තං විය ආකුලජාතා’’ති. සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘යථා නාමා’’තිආදි වුත්තං. සමානෙතුන්ති පුබ්බෙනාපරං සමං කත්වා ආනෙතුං, අවිසමං උජුං කාතුන්ති අත්ථො. තන්තමෙව වා ආකුලං තන්තාකුලං, තන්තාකුලං විය ජාතා භූතා තන්තාකුලකජාතා. මජ්ඣිමං පටිපදං අනුපගන්ත්වා අන්තද්වයපක්ඛන්දෙන පච්චයාකාරෙ ඛලිත්වා ආකුලබ්‍යාකුලා හොන්ති, තෙනෙව අන්තද්වයපක්ඛන්දෙන තංතංදිට්ඨිග්ගාහවසෙන පරිබ්භමන්තා උජුකං ධම්මට්ඨිතිතන්තං පටිවිජ්ඣිතුං න ජානන්ති. තෙනාහ ‘‘න සක්කොන්ති පච්චයාකාරං උජුං කාතු’’න්ති. ද්වෙ බොධිසත්තෙති පච්චෙකබොධිසත්තමහාබොධිසත්තෙ. අත්තනො ධම්මතායාති අත්තනො සභාවෙන, පරොපදෙසෙන විනාති අත්ථො. තත්ථ තත්ථ ගුළකජාතන්ති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ ජාතගුළකං පිණ්ඩිසුත්තං. තතො එව ගණ්ඨිබද්ධන්ති වුත්තං. පච්චයෙසු පක්ඛලිත්වාති අනිච්චදුක්ඛානත්තාදිසභාවෙසු පච්චයධම්මෙසු නිච්චාදිභාවවසෙන පක්ඛලිත්වා. පච්චයෙ උජුං කාතුං අසක්කොන්තොති තස්සෙව නිච්චාදිගාහස්ස අවිස්සජ්ජනතො පච්චයධම්මනිමිත්තං අත්තනො දස්සනං උජුං කාතුං අසක්කොන්තො ඉදංසච්චාභිනිවෙසකායගන්ථවසෙන ගණ්ඨිකජාතා හොන්තීති ආහ ‘‘ද්වාසට්ඨි…පෙ… ගණ්ඨිබද්ධා’’ති.

යෙ හි කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා සස්සතදිට්ඨිආදි දිට්ඨියො නිස්සිතා අල්ලීනා, විනනතො කුලාති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමස්ස තන්තවායස්ස ගණ්ඨිකං නාම ආකුලභාවෙන අග්ගතො වා මූලතො වා දුවිඤ්ඤෙය්‍යාවයවං ඛලිතබන්ධසුත්තන්ති ආහ ‘‘කුලාගණ්ඨිකං වුච්චති පෙසකාරකඤ්ජියසුත්ත’’න්ති. සකුණිකාති වට්ටචාටකසකුණිකා. සා හි රුක්ඛසාඛාසු ඔලම්බනකුලාවකා හොති. තඤ්හි සා කුලාවකං තතො තතො තිණහීරාදිකෙ ආනෙත්වා තථා තථා විනන්ධති, යථා තෙසං පෙසකාරකඤ්ජියසුත්තං විය අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං විවෙචෙතුං වා න සක්කා. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. තදුභයම්පීති කුලාගණ්ඨිකන්ති වුත්තං කඤ්ජියසුත්තං කුලාවකඤ්ච. පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘එවමෙව සත්තා’’තිආදිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව.

කාමං මුඤ්ජපබ්බජතිණානි යථාජාතානිපි දීඝභාවෙන පතිත්වා අරඤ්ඤට්ඨානෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං විනන්ධිත්වා ආකුලානි හුත්වා තිට්ඨන්ති, තානි පන තථා දුබ්බිවෙචියානි යථා රජ්ජුභූතානීති දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

අපායොති අයෙන සුඛෙන, සුඛහෙතුනා වා විරහිතො. දුක්ඛස්ස ගතිභාවතොති අපායිකස්ස දුක්ඛස්ස පවත්තිට්ඨානභාවතො. සුඛසමුස්සයතොති ‘‘අබ්භුදයතො විනිපතිතත්තා’’ති විරූපං නිපතිතත්තා යථා තෙනත්තභාවෙන සුඛසමුස්සයො න හොති, එවං නිපතිතත්තා. ඉතරොති සංසාරො නනු ‘‘අපාය’’න්තිආදිනා වුත්තොපි සංසාරො එවාති? සච්චමෙතං, නිරයාදීනං පන අධිමත්තදුක්ඛභාවදස්සනත්ථං අපායාදිග්ගහණං ගොබලිබද්දඤායෙන අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටීති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං හෙතුඵලභාවෙන අපරාපරුප්පත්ති. අබ්භොච්ඡින්නං වත්තමානාති අවිච්ඡෙදෙන පවත්තමානා.

තං සබ්බම්පීති තං ‘‘අපාය’’න්තිආදිනා වුත්තං සබ්බං අපායදුක්ඛඤ්චෙව වට්ටදුක්ඛඤ්ච. මහාසමුද්දෙ වාතක්ඛිත්තා නාවා වියාති ඉදං පරිබ්භමනට්ඨානස්ස මහන්තභාවදස්සනත්ථඤ්චෙව පරිබ්භමනස්ස අනවත්තිතදස්සනත්ථඤ්ච වෙදිතබ්බං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

නිදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුක්ඛවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.