7. මහාවග්ගො

1. අස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා

61. ‘‘අස්සුතවා’’ති සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිතං, උපධාරණං වා සුතං අස්ස අත්ථීති සුතවා, තප්පටික්ඛෙපෙන න සුතවාති අස්සුතවා. වා-සද්දො චායං පසංසායං, අතිසයස්ස වා බොධනකො, තස්මා යස්ස පසංසිතං, අතිසයෙන වා සුතං අත්ථි, සො ‘‘සුතවා’’ති සංකිලෙසවිද්ධංසනසමත්ථො පරියත්තිධම්මපරිචයො ‘‘තං සුත්වා තථත්තාය පටිපත්ති ච සුතවා’’ති ඉමිනා පදෙන පකාසිතො. අථ වා සොතබ්බයුත්තං සුත්වා කත්තබ්බනිප්ඵත්තිං සුණීති සුතවා. තප්පටික්ඛෙපෙන න සුතවාති අස්සුතවා. තෙනාහු පොරාණා ‘‘ආගමාධිගමාභාවා, ඤෙය්‍යො අස්සුතවා ඉතී’’ති. තථා චාහ ‘‘ඛන්ධධාතු…පෙ… විනිච්ඡයරහිතො’’ති. තත්ථ වාචුග්ගතකරණං උග්ගහො, තත්ථ පරිපුච්ඡනං පරිපුච්ඡා, කුසලෙහි සහ චොදනාපරිහරණවසෙන විනිච්ඡයස්ස කාරණං විනිච්ඡයො. පුථූනන්ති බහූනං. කිලෙසාදීනං කිලෙසාභිසඞ්ඛාරානං විත්ථාරෙතබ්බං පටිසම්භිදාමග්ගනිද්දෙසෙසු (මහානි. 51, 94) ආගතනයෙන. අන්ධපුථුජ්ජනො ගහිතො ‘‘නාලං නිබ්බින්දිතු’’න්තිආදිවචනතො. ආසන්නපච්චක්ඛවාචී ඉදං-සද්දොති ආහ ‘‘ඉමස්මින්ති පච්චුප්පන්නපච්චක්ඛකායං දස්සෙතී’’ති. චතූසු මහාභූතෙසු නියුත්තොති චාතුමහාභූතිකො. යථා පන මහාමත්තිකාය නිබ්බත්තං මත්තිකාමයං, එවමයං චතූහි මහාභූතෙහි නිබ්බත්තො ‘‘චතුමහාභූතමයො’’ති වුත්තං. නිබ්බින්දෙය්‍යාති නිබ්බින්දනම්පි ආපජ්ජෙය්‍ය. නිබ්බින්දනා නාම උක්කණ්ඨනා අනභිරතිභාවතොති වුත්තං ‘‘උක්කණ්ඨෙය්‍යා’’ති. විරජ්ජෙය්‍යාති වීතරාගො භවෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘න රජ්ජෙය්‍යා’’ති. විමුච්චෙය්‍යාති ඉධ පන අච්චන්තාය විමුච්චනං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘මුච්චිතුකාමො භවෙය්‍යා’’ති. චතූහි ච රූපජනකපච්චයෙහි ආගතො චයොති, ආචයො, වුද්ධි. චයතො අපක්කමොති අපචයො, පරිහානි. ආදානන්ති ගහණං, පටිසන්ධියා නිබ්බත්ති. භෙදොති ඛන්ධානං භෙදො. සො හි කළෙවරස්ස නික්ඛෙපොති වුත්තොති ආහ ‘‘නික්ඛෙපනන්ති භෙදො’’ති.

පඤ්ඤායන්තීති පකාරතො ඤායන්ති. රූපං පරිග්ගහෙතුං පරිග්ගණ්හනවසෙනපි රූපං ආලම්බිතුං. අයුත්තරූපං කත්වා තණ්හාදීහි පරිග්ගහෙතුං අරූපං පරිග්ගණ්හිතුං යුත්තරූපං කරොති තෙසං භික්ඛූනං සප්පායභාවතො. තෙනාහ ‘‘කස්මා’’තිආදි. නික්කඩ්ඪන්තොති තතො ගාහතො නීහරන්තො.

මනායතනස්සෙව නාමං, න සමාධිපඤ්ඤත්තීනං ‘‘චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං (සං. නි. 1.23, 192; පෙටකො. 22; මි. ප. 1.9.9), චිත්තො ගහපතී’’තිආදීසු (ධ. ප. අට්ඨ. 74) විය. චිත්තීකාතබ්බභූතං වත්ථු එතස්සාති චිත්තවත්ථු, තස්ස භාවො චිත්තවත්ථුතා, තෙන කාරණෙන චිත්තභාවමාහ. චිත්තගොචරතායාති චිත්තවිචිත්තවිසයතාය. සම්පයුත්තධම්මචිත්තතායාති රාගාදිසද්ධාදිසම්පයුත්තධම්මවසෙන චිත්තසභාවත්තා. තෙන චිත්තතාය චිත්තත්තමාහ. විජානනට්ඨෙනාති බුජ්ඣනට්ඨෙන. අජ්ඣොසිතන්ති අජ්ඣොසාභූතාය තණ්හාය ගහිතං. තෙනාහ ‘‘තණ්හායා’’තිආදි. පරාමසිත්වාති ධම්මසභාවං අනිච්චතාදිං අතික්කමිත්වා පරතො නිච්චාදිතො ආමසිත්වා. අට්ඨසතන්ති අට්ඨාධිකං සතං. නව මානාති සෙය්‍යස්ස ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා ආගතා නවවිධමානා. බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතා සස්සතවාදාදයො ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො. එවන්ති වුත්තාකාරෙන. යස්මා තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහවසෙන පුථුජ්ජනෙන දළ්හග්ගාහං ගහිතං, තස්මා සො තත්ථ නිබ්බින්දිතුං නිබ්බිදාඤාණං උප්පාදෙතුං න සමත්ථො.

භික්ඛවෙති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, තෙන ‘‘වර’’න්ති එවමාදිකං සඞ්ගණ්හාති. ඉදං අනුසන්ධිවචනං ‘‘කස්මා ආහා’’ති කථෙතුකාමතාය කාරණං පුච්ඡති. තෙනාහ ‘‘පඨමං හී’’තිආදි. අස්සුතවතා පුථුජ්ජනෙන. තෙනාති භගවතා. අයුත්තරූපං කතං ‘‘නිබ්බින්දෙය්‍යා’’තිආදිනා ආදීනවස්ස විභාවිතත්තා. අරූපෙ පන තථා ආදීනවස්ස අවිභාවිතත්තා වුත්තං ‘‘අරූපං පරිග්ගහෙතුං යුත්තරූප’’න්ති, යුත්තරූපං විය කතන්ති අධිප්පායො. ගාහොති තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහො. ‘‘නික්ඛමිත්වා අරූපං ගතො’’ති ඉදං භගවතා ආදීනවං දස්සෙත්වා රූපෙ ගාහො පටික්ඛිත්තො, න අරූපෙ, තස්මා ‘‘කාතබ්බො නු ඛො සො තත්ථා’’ති මිච්ඡාගණ්හන්තානං සො තතො රූපතො නික්ඛමිත්වා අරූපං ගතො විය හොතීති කත්වා වුත්තං. තිට්ඨමානන්ති තිට්ඨන්තං. ‘‘ආපජ්ජිත්වා විය හොතී’’ති සභාවෙන පවත්තමානං ‘‘පඨමවයෙ’’තිආදිනා රූපස්ස භෙදං වයාදීහි විභජිත්වා දස්සෙති.

පාදස්ස උද්ධරණෙති යථා ඨපිතස්ස පාදස්ස උක්ඛිපනෙ. අතිහරණන්ති යථාඋද්ධතං යථාට්ඨිතට්ඨානං අතික්කමිත්වා හරණං. වීතිහරණන්ති උද්ධතො පාදො යථාට්ඨිතං පාදං යථා න ඝට්ටෙති, එවං ථොකං පස්සතො පරිණාමෙත්වා හරණං. වොස්සජ්ජනන්ති තථා පරපාදං වීතිසාරෙත්වා භූමියං නික්ඛිපනත්ථං අවොස්සජ්ජනං. සන්නික්ඛෙපනන්ති වොස්සජ්ජෙත්වා භූමියං සමං නික්ඛිපනං ඨපනං. සන්නිරුජ්ඣනන්ති නික්ඛිත්තස්ස සබ්බසො නිරුජ්ඣනං උප්පීළනං. තත්ථ තත්ථෙවාති තස්මිං තස්මිං පඨමවයාදිකෙ එව. අවධාරණෙන තෙසං කොට්ඨාසන්තරසඞ්කමනාභාවමාහ. ඔධීති භාවො, පබ්බන්ති සන්ධි. පඨමවයාදයො එව හෙත්ථ ඔධි පබ්බන්ති ච අධිප්පෙතා. පටපටායන්තාති ‘‘පටපටා’’ඉති කරොන්තා විය, තෙන නෙසං පවත්තික්ඛණස්ස ඉත්තරතං දස්සෙති. එතන්ති එතං රූපධම්මානං යථාවුත්තං තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජනං එවං වුත්තප්පකාරමෙව. වට්ටිප්පදෙසන්ති වට්ටියා පුලකං බරහං. තඤ්හි වට්ටියා පුලකං අනතික්කමිත්වාව සා දීපජාලා භිජ්ජති. පවෙණිසම්බන්ධවසෙනාති සන්තතිවසෙන.

රත්තින්ති රත්තියං. භුම්මත්ථෙ හෙතං උපයොගවචනං. එවං පන අත්ථො න ගහෙතබ්බො අනුප්පන්නස්ස නිරොධාභාවතො. පුරිමපවෙණිතොති රූපෙ වුත්තපවෙණිතො. අනෙකානි චිත්තකොටිසතසහස්සානි උප්පජ්ජන්තීති වුත්තමත්ථං ථෙරවාදෙන දීපෙතුං ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි වුත්තං. අඩ්ඪචූළන්ති ථොකෙන ඌනං උපඩ්ඪං, තස්ස පන උපඩ්ඪං අධිකාරතො වාහසතස්සාති විඤ්ඤායති. ‘‘අඩ්ඪචුද්දස’’න්ති කෙචි, ‘‘අඩ්ඪචතුත්ථ’’න්ති අපරෙ. ‘‘සාධිකං දියඩ්ඪසතං වාහා’’ති දළ්හං කත්වා වදන්තීති වීමංසිතබ්බං. චතුනාළිකො තුම්බො. මහාරඤ්ඤතාය පවද්ධං වනං පවනන්ති ආහ ‘‘පවනෙති මහාවනෙ’’ති. තන්ති පඨමං ගහිතසාඛං. අයමත්ථොති අයං භූමිං අනොතරිත්වා ඨිතසාඛාය එව ගහණසඞ්ඛාතො අත්ථො. එතදත්ථමෙව හි භගවා ‘‘අරඤ්ඤෙ’’ති වත්වාපි ‘‘පවනෙ’’ති ආහ.

අරඤ්ඤමහාවනං වියාති අරඤ්ඤට්ඨානෙ බ්‍රහාරඤ්ඤෙ විය. ආරම්මණොලම්බනන්ති ආරම්මණස්ස අවලම්බනං. න වත්තබ්බං ආරම්මණපච්චයෙන විනා අනුප්පජ්ජනතො. එකජාතියන්ති රූපාදිනීලාදිඑකසභාවං. ‘‘දිස්සති, භික්ඛවෙ, ඉමස්ස චාතුමහාභූතිකස්ස කායස්ස ආචයොපි අපචයොපී’’ති වදන්තෙන රූපතො නීහරිත්වා අරූපෙ ගාහො පතිට්ඨාපිතො නාම, ‘‘වරං, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’තිආදිං වදන්තෙන අරූපතො නීහරිත්වා රූපෙ ගාහො පතිට්ඨාපිතො නාම.

නන්ති ගාහං. උභයතොති රූපතො ච අරූපතො ච. හරිස්සාමීති නීහරිස්සාමි. පරිවත්තෙත්වාති මන්තං ජප්පිත්වා. කණ්ණෙ ධුමෙත්වාති කණ්ණෙ ධමෙත්වා. අස්සාති විසස්ස. නිම්මථෙත්වාති නිම්මද්දිත්වා, නීහරිත්වාති අධිප්පායො.

මග්ගොති ලොකුත්තරමග්ගො. ‘‘නිබ්බින්ද’’න්ති ඉමිනා බලවවිපස්සනා කථිතා.

අස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. දුතියඅස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා

62. පච්චයභාවෙන සුඛවෙදනාය හිතන්ති සුඛවෙදනියං. තෙනාහ ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චය’’න්ති. පච්චයභාවො ච උපනිස්සයකොටියා, න සහජාතකොටියා. තෙනාහ ‘‘නනු චා’’තිආදි. ජවනවෙදනායාති ජවනචිත්තසහගතාය වෙදනාය. තං සන්ධායාති තං උපනිස්සයපච්චයතං සන්ධාය. එතන්ති එතං ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චය’’න්ති වචනං වුත්තං. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘නනු ච සොතසම්ඵස්සො සුඛවෙදනාය පච්චයො න හොතී’’ති එවමාදිං අතිදිසති. සො සම්ඵස්සො ජාති උප්පත්තිට්ඨානං එතස්සාති තජ්ජාතිකං, වෙදයිතං. තං පන යස්මා තස්ස ඵස්සස්ස අනුච්ඡවිකමෙව හොති, තස්මා තස්සාරුප්පං තස්ස ඵස්සස්ස අනුරූපන්ති ච අත්ථො වුත්තො. වුත්තනයෙනාති ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චයො’’තිආදිනා වුත්තවිධිඅනුසාරෙන. අධරාරණියං උත්තරාරණියා මන්තනවසෙන ඝට්ටනං ඉව සඞ්ඝට්ටනං ඵස්සෙන යුගග්ගාහො, තස්ස පන ඝට්ටනස්ස නිරන්තරප්පවත්තියා පිණ්ඩිතභාවො ඉධ සමොධානං, න කෙසඤ්චි ද්වින්නං තිණ්ණං වා සහාවට්ඨානන්ති වුත්තං ‘‘සඞ්ඝට්ටනසම්පිණ්ඩනෙනාති අත්ථො’’ති. අග්ගිචුණ්ණොති විප්ඵුලිඞ්ගං. වත්ථූති චක්ඛාදිවත්ථු විසයසඞ්ඝට්ටනතො. ලබ්භමානොව ධම්මො සඞ්ඝට්ටනං විය ගය්හතීති වුත්තං ‘‘සඞ්ඝට්ටනං විය ඵස්සො’’ති. උස්මාධාතු විය වෙදනා දුක්ඛසභාවත්තා.

දුතියඅස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පුත්තමංසූපමසුත්තවණ්ණනා

63. වුත්තනයමෙවාති හෙට්ඨා ආහාරවග්ගස්ස පඨමසුත්තෙ වුත්තනයමෙව. ලාභසක්කාරෙනාති ලාභසක්කාරසඞ්ඛාතාය අට්ඨුප්පත්තියාති කෙචි. ලාභසක්කාරෙ වා අට්ඨුප්පත්තියාති අපරෙ. යො හි ලාභසක්කාරනිමිත්තං පච්චයෙසු ගෙධෙන භික්ඛූනං අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො ජාතො, තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා භගවා ඉමං දෙසනං නික්ඛිපි. යමකමහාමෙඝොති හෙට්ඨා ඔලම්බනඋපරිඋග්ගමනවසෙන සතපටලසහස්සපටලො යුගළමහාමෙඝො.

තිට්ඨන්ති චෙව භගවති කත්ථචි නිබද්ධවාසං වසන්තෙ, චාරිකම්පි ගච්ඡන්තෙ අනුබන්ධන්ති ච. භික්ඛූනම්පි යෙභුය්‍යෙන කප්පසතසහස්සං තතො භිය්‍යොපි පූරිතදානපාරමිසඤ්චයත්තා තදා මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජතීති වුත්තං ‘‘එවං භික්ඛුසඞ්ඝස්සපී’’ති. සක්කතොති සක්කාරප්පත්තො. ගරුකතොති ගරුකාරප්පත්තො. මානිතොති බහුමතො මනසා පියායිතො ච. පූජිතොති මාලාදිපූජාය චෙව චතුපච්චයාභිපූජාය ච පූජිතො. අපචිතොති අපචායනප්පත්තො. යස්ස හි චත්තාරො පච්චයෙ සක්කත්වා සුඅභිසඞ්ඛතෙ පණීතපණීතෙ උපනෙන්ති, සො සක්කතො. යස්මිං ගරුභාවං පච්චුපට්ඨපෙත්වා දෙන්ති, සො ගරුකතො. යං මනසා පියායන්ති බහුමඤ්ඤන්ති, සො බහුමතො. යස්ස සබ්බමෙතං පූජාවසෙන කරොන්ති, සො පූජිතො. යස්ස අභිවාදනපච්චුට්ඨානඤ්ජලිකම්මාදිවසෙන පරමනිපච්චකාරං කරොන්ති, සො අපචිතො. භගවති භික්ඛුසඞ්ඝෙ ච ලොකො එවං පටිපන්නො. තෙන වුත්තං ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන…පෙ… පරික්ඛාරාන’’න්ති (උදා. 14; සං. නි. 2.70). ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තන්ති ලාභස්ස ච යසස්ස ච අග්ගං උක්කංසං පත්තං.

පඨමාහාරවණ්ණනා

අස්සාති භගවතො. ධම්මසභාවචින්තාවසෙන පවත්තං සහොත්තප්පඤාණං ධම්මසංවෙගො. ධුවපටිසෙවනට්ඨානඤ්හෙතං සත්තානං, යදිදං ආහාරපරිභොගො, තස්මා න තත්ථ අපච්චවෙක්ඛණමත්තෙන පාරාජිකං පඤ්ඤපෙතුං සක්කාති අධිප්පායො. ආහාරාති ‘‘පච්චයා’’තිආදිනා පුබ්බෙ ආහාරෙසු වුත්තවිධිං සන්ධාය ආහ ‘‘ආහාරා’’තිආදි. ඉදානි තත්ථ කත්තබ්බං අත්ථවණ්ණනං සන්ධාය ‘‘හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙවා’’ති වුත්තං.

ආදීනවන්ති දොසං. ජායාති භරියා. පතීති භත්තා. අපෙක්ඛාසද්දා චෙතෙ පිතාපුත්තසද්දා විය, පාළියං පන ආ-කාරස්ස රස්සත්තං සානුනාසිකඤ්ච කත්වා වුත්තං ‘‘ජායම්පතිකා’’ති. සම්මා ඵලං වහතීති සම්බලං, සුඛාවහන්ති අත්ථො. තථා හි තං ‘‘පථෙ හිතන්ති පාථෙය්‍ය’’න්ති වුච්චති. මග්ගස්ස කන්තාරපරියාපන්නත්තා වුත්තං ‘‘කන්තාරභූතං මග්ග’’න්ති. දුල්ලභතාය තං උදකං තත්ථ තාරෙතීති කන්තාරං, නිරුදකං මහාවනං. රුළ්හීවසෙන ඉතරම්පි මහාවනං තථා වුච්චතීති ආහ ‘‘චොරකන්තාර’’න්තිආදි. පරරාජූනං වෙරිආදීනඤ්ච වසෙන සප්පටිභයම්පි අරඤ්ඤං එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘පඤ්චවිධ’’න්ති.

ඝනඝනට්ඨානතොති මංසස්ස බහලබහලං ථූලථූලං හුත්වා ඨිතට්ඨානතො. ‘‘තාදිසඤ්හි මංසං ගහෙත්වා සුක්ඛාපිතං වල්ලූරං. සූලෙ ආවුනිත්වා පක්කමංසං සූලමංසං. විරළච්ඡායායං නිසීදිංසු ගන්තුං අසමත්ථො හුත්වා. ගොවතකුක්කුරවතදෙවතායාචනාදීහීති ගොවතකුක්කුරවතාදිවතචරණෙහි චෙව දෙවතායාචනාදීහි පණිධිකම්මෙහි ච මහන්තං දුක්ඛං අනුභූතං.

යස්මා පන සාසනෙ සම්මාපටිපජ්ජන්තස්ස භික්ඛුනො ආහාරපරිභොගස්ස ඔපම්මභාවෙන තෙසං ජායම්පතිකානං පුත්තමංසපරිභොගො ඉධ භගවතා ආනීතො, තස්මාස්ස නානාකාරෙහි ඔපම්මත්තං විභාවෙතුං ‘‘තෙසං සො පුත්තමංසාහාරො’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ සජාතිමංසතායාති සමානජාතිකමංසභාවෙන, මනුස්සමංසභාවෙනාති අත්ථො. මසුස්සමංසඤ්හි කුලප්පසුතමනුස්සානං අමනුඤ්ඤං හොති අපරිචිතභාවතො ගාරය්හභාවතො ච, තතො එව ඤාතිආදිමංසතායාතිආදි වුත්තං. තරුණමංසතායාතිආදි පන සභාවතො අනභිසඞ්ඛාරතො ච අමනුඤ්ඤාති කත්වා වුත්තං. අධූපිතතායාති අධූපිතභාවතො. මජ්ඣත්තභාවෙයෙව ඨිතා. තතො එව නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙ ඨිතාති වුත්තං කන්තාරතො නිත්ථරණජ්ඣාසයතාය. ඉදානි යෙ ච තෙ අනපනීතාහාරො, න යාවදත්ථපරිභොගො විගතමච්ඡෙරමලතා සම්මොහාභාවො ආයතිං තත්ථ පත්ථනාභාවො සන්නිධිකාරාභාවො අපරිච්චජනමදත්ථාභාවො අහීළනා අවිවාදපරිභොගො චාති උපමායං ලබ්භමානා පකාරවිසෙසා, තෙ තථා නීහරිත්වා උපමෙය්‍යෙ යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘න අට්ඨින්හාරුචම්මනිස්සිතට්ඨානානී’’තිආදි වුත්තං. තං කාරණන්ති තං තෙසං ජායම්පතීනං යාවදෙව කන්තාරනිත්ථරණත්ථාය පුත්තමංසපරිභොගසඞ්ඛාතං කාරණං.

නිස්සන්දපාටිකුල්‍යතං පච්චවෙක්ඛන්තොපි කබළීකාරාහාරං පරිවීමංසති. යථා තෙ ජායම්පතිකාතිආදිපි ඔපම්මසංසන්දනං. ‘‘පරිභුඤ්ජිතබ්බො ආහාරො’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. අපටික්ඛිපිත්වාති අනපනෙත්වා. වට්ටකෙන විය කුක්කුටෙන විය චාති විසදිසූදාහරණං. ඔධිං අදස්සෙත්වාති මහන්තග්ගහණවසෙන ඔධිං අකත්වා. සීහෙන වියාති සදිසූදාහරණං. සො කිර සපදානමෙව ඛාදති.

අගධිතඅමුච්ඡිතාදිභාවෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතො ‘‘අමච්ඡරායිත්වා’’තිආදි වුත්තං. අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම අත්ථීති දිට්ඨි අත්තූපලද්ධි, තංසහගතෙන සම්මොහෙන අත්තා ආහාරං පරිභුඤ්ජතීති. සතිසම්පජඤ්ඤවසෙනපීති ‘‘අසිතෙ පීතෙ ඛායිතෙ සායිතෙ සම්පජානකාරී හොතී’’ති එත්ථ වුත්තසතිසම්පජඤ්ඤවසෙනපි.

‘‘අහො වත මයං…පෙ… ලභෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං වා, ‘‘හිය්‍යො විය…පෙ… න ලද්ධ’’න්ති අනුසොචනං වා අකත්වාති යොජනා.

‘‘සන්නිධිං න අකංසු, භූමියං වා නිඛණිංසු, අග්ගිනා වා ඣාපයිංසූ’’ති න-කාරං ආනෙත්වා යොජනා. එවං සබ්බත්ථ.

පිණ්ඩපාතං වා අහීළෙන්තෙන දායකං වා අහීළෙන්තෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බොති යොජනා. ස පත්තපාණීති සො පත්තහත්ථො. නාවජානියාති න අවජානියා. අතිමඤ්ඤතීති අතික්කමිත්වා මඤ්ඤති, අවජානාතීති අත්ථො.

‘‘තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ’’ති වත්වා තාහි කබළීකාරාහාරස්ස පරිජානනවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සවත්ථුකවසෙනාති සසම්භාරවසෙන, සභාවතො පන රූපාහරණං ඔජමත්තං හොති. ඉදඤ්හි කබළීකාරාහාරස්ස ලක්ඛණං. කාමං රසාරම්මණං ජිව්හාපසාදෙ පටිහඤ්ඤති, තෙන පන අවිනාභාවතො සම්පත්තවිසයගාහිතාය ච ජිව්හාපසාදස්ස ‘‘ඔජට්ඨමකරූපං කත්ථ පටිහඤ්ඤතී’’ති වුත්තං. තස්සාති ජිව්හාපසාදස්ස. ඉමෙ ධම්මාති ඉමෙ යථාවුත්තභූතුපාදායධම්මා. තන්ති රූපඛන්ධං. පරිග්ගණ්හතොති පරිග්ගණ්හන්තස්ස. උප්පන්නා ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මාති සබ්බෙපි යෙ යථානිද්ධාරිතා, තෙහි සහප්පවත්තාව සබ්බෙපි ඉමෙ. සරසලක්ඛණතොති අත්තනො කිච්චතො ලක්ඛණතො ච. තෙසං නාමරූපභාවෙන වවත්ථපිතානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං පච්චයො විඤ්ඤාණං. ‘‘තස්ස සඞ්ඛාරා තෙසං අවිජ්ජා’’ති එවං උද්ධං ආරොහනවසෙන පච්චයං. අධොඔරොහනවසෙන පන සළායතනාදිකෙ පරියෙසන්තො අනුලොමපටිලොමං පටිච්චසමුප්පාදං පස්සති. සළායතනාදයොපි හි රූපාරූපධම්මානං යථාරහං පච්චයභාවෙන වවත්ථපෙතබ්බාති. යාථාවතො දිට්ඨත්තාති ‘‘ඉදං රූපං, එත්තකං රූපං, න ඉතො භිය්‍යො, ඉදං නාමං, එත්තකං නාමං, න ඉතො භිය්‍යො’’ති ච යථාභූතං දිට්ඨත්තා. අනිච්චානුපස්සනා, දුක්ඛානුපස්සනා, අනත්තානුපස්සනා, නිබ්බිදානුපස්සනා, විරාගානුපස්සනා, නිරොධානුපස්සනා, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාති ඉමාසං සත්තන්නං අනුපස්සනානං වසෙන. සොති කබළීකාරාහාරො. තිලක්ඛණ…පෙ… සඞ්ඛාතායාති අනිච්චතාදීනං තිණ්ණං ලක්ඛණානං පටිවිජ්ඣනවසෙන ලක්ඛණවන්තසම්මසනවසෙන ච පවත්තඤාණසඞ්ඛාතාය. පරිඤ්ඤාතො හොති අනවසෙසතො නාමරූපස්ස ඤාතත්තා තප්පරියාපන්නත්තා ච ආහාරස්ස. තෙනාහ ‘‘තස්මිං යෙවා’’තිආදි. ඡන්දරාගාවකඩ්ඪනෙනාති ඡන්දරාගස්ස පජහනෙන.

පඤ්ච කාමගුණා කාරණභූතා එතස්ස අත්ථීති පඤ්චකාමගුණිකො. තෙනාහ ‘‘පඤ්චකාමගුණසම්භවො’’ති. එකිස්සා තණ්හාය පරිඤ්ඤා එකපරිඤ්ඤා. සබ්බස්ස පඤ්චකාමගුණිකස්ස රාගස්ස පරිඤ්ඤා, සබ්බපරිඤ්ඤා. තදුභයස්සපි මූලභූතස්ස ආහාරස්ස පරිඤ්ඤා මූලපරිඤ්ඤා. ඉදානි ඉමා තිස්සොපි පරිඤ්ඤායො විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘යො භික්ඛූ’’තිආදි ආරද්ධං. ජිව්හාද්වාරෙ එකරසතණ්හං පරිජානාතීති ජිව්හාය රසං සායිත්වා ඉති පටිසඤ්චික්ඛති ‘‘යො යමෙත්ථ රසො, සො වත්ථුකාමවසෙන ඔජට්ඨමකරූපං හොති ජිව්හායතනං පසාදො. සො කිං නිස්සිතො? චතුමහාභූතනිස්සිතො. තංසහජාතො වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා ජීවිතින්ද්‍රියන්ති ඉමෙ ධම්මා රූපක්ඛන්ධො නාම. යො තස්මිං රසෙ අස්සාදො, අයං රසතණ්හා. තංසහගතා ඵස්සාදයො ධම්මා චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා’’තිආදිවසෙන. සබ්බං අට්ඨකථායං ආගතවසෙන වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘තෙන පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤාතොව හොතී’’ති. තත්ථ තෙනාති යො භික්ඛු ජිව්හාද්වාරෙ රසතණ්හං පරිජානාති, තෙන. කථං පන එකස්මිං ද්වාරෙ තණ්හං පරිජානතො පඤ්චසු ද්වාරෙසු රාගො පරිඤ්ඤාතො හොතීති ආහ ‘‘කස්මා’’තිආදි. තස්සායෙවාති තණ්හාය එව තණ්හාසාමඤ්ඤතො එකත්තනයවසෙන වුත්තං. තත්ථාති පඤ්චසු ද්වාරෙසු. උප්පජ්ජනතොති රූපරාගාදිභාවෙන උප්පජ්ජනතො. ලොභො එව හි තණ්හායනට්ඨෙන ‘‘තණ්හා’’තිපි, රජ්ජනට්ඨෙන ‘‘රාගො’’තිපි වුච්චති. තෙනාහ ‘‘සායෙව හී’’තිආදි. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං ‘‘යථා’’තිආදිනා උපමාය සම්පිණ්ඩෙති. පඤ්චමග්ගෙ හනතොති පඤ්චසු මග්ගෙසු සඤ්චරිත්තං කරොන්තෙන මග්ගගාමිනො හනන්තො ‘‘මග්ගෙ හනතො’’ති වුත්තො.

සබ්‍යඤ්ජනෙ පිණ්ඩපාතසඤ්ඤිතෙ භත්තසමූහෙ මනුඤ්ඤෙ රූපෙ රූපසද්දාදයො ලබ්භන්ති, තත්ථ පඤ්චකාමගුණරාගස්ස සම්භවං දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදි වුත්තං. සතිසම්පජඤ්ඤෙන පරිග්ගහෙත්වාති සබ්බභාගියෙන කම්මට්ඨානපරිපාලකෙන පරිග්ගහෙත්වා. නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙනාති මග්ගාධිගමසිද්ධෙන නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙන පරිභුත්තෙ. සොති කාමගුණිකො රාගො.

තස්මිං සතීති කබළීකාරාහාරෙ සති. තස්සාති පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස. උප්පත්තිතොති උප්පජ්ජනතො. න හි ආහාරාලාභෙන ජිඝච්ඡාදුබ්බල්‍යපරෙතස්ස කාමපරිභොගිච්ඡා සම්භවති. උපනිජ්ඣානචිත්තන්ති රාගවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං ඔලොකනචිත්තං.

නත්ථි තං සංයොජනන්ති පඤ්චවිධම්පි උද්ධම්භාගියසංයොජනං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තෙන රාගෙන…පෙ… නත්ථී’’ති. තෙනාති කාමරාගෙන. එත්තකෙනාති යථාවුත්තාය දෙසනාය. කථෙතුං වට්ටතීති ඉමං පඨමාහාරකථං කථෙන්තෙන ධම්මකථිකෙන.

පඨමාහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුතියාහාරවණ්ණනා

දුතියෙති දුතියෙ ආහාරෙ. උද්දාලිතචම්මාති උප්පාටිතචම්මා, සබ්බසො අපනීතචම්මාති අත්ථො. න සක්කොති දුබ්බලභාවතො, තථා හි ඉත්ථී ‘‘අබලා’’ති වුච්චති. සිලාකුට්ටාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන ඉට්ඨකකුට්ටමත්තිකාකුට්ටාදීනං සඞ්ගහො. උණ්ණනාභීති මක්කටකං. සරබූති ඝරගොළිකා. උච්චාලිඞ්ගපාණකා නාම ලොමසා පාණකා. ආකාසනිස්සිතාති ආකාසචාරිනො. ලුඤ්චිත්වාති උප්පාටෙත්වා.

තිස්සො පරිඤ්ඤාති හෙට්ඨා වුත්තා ඤාතපරිඤ්ඤාදයො තිස්සො පරිඤ්ඤා. තම්මූලකත්තාති ඵස්සමූලකත්තා. දෙසනා යාව අරහත්තා කථිතා සබ්බසො වෙදනාසු පරිඤ්ඤාතාසු කිලෙසානං ලෙසස්සපි අභාවතො.

දුතියාහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තතියාහාරවණ්ණනා

අඞ්ගාරකාසුන්ති අඞ්ගාරරාසිං. ඵුණන්තීති අත්තනො උපරි සයමෙව ආකිරන්තීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නරා රුදන්තා පරිදඩ්ඪගත්තා’’ති. නරාති පුරිසාති අත්ථො, න මනුස්සා. භයඤ්හි මං වින්දතීති භයස්ස වසෙන කරොන්තො භයං ලභති නාම. සන්තරමානොවාති සුට්ඨු තරමානො එව හුත්වා. පොරිසං වුච්චති පුරිසප්පමාණං, තස්මා අතිරෙකපොරිසා පුරිසප්පමාණතො අධිකා. තෙනාහ ‘‘පඤ්චරතනප්පමාණා’’ති. අස්සාති කාසුයා. තදභාවෙති තෙසං ජාලාධූමානං අභාවෙ. ආරකාවස්සාති ආරකා එව අස්ස.

අඞ්ගාරකාසු විය තෙභූමකවට්ටං එකාදසන්නං අග්ගීනං වසෙන මහාපරිළාහතො. ජිවි…පෙ… පුථුජ්ජනො තෙහි අග්ගීහි දහිතබ්බතො. ද්වෙ බල…පෙ… කම්මං අනිච්ඡන්තස්සෙව තස්ස වට්ටදුක්ඛෙ පාතනතො. ආයූහනූපකඩ්ඪනානං කාලභෙදො න චින්තෙතබ්බො එකන්තභාවිනො ඵලස්ස නිප්ඵාදිතත්තාති ආහ ‘‘කම්මං හී’’තිආදි.

ඵස්සෙ වුත්තනයෙනෙවාති තත්ථ ‘‘ඵස්සො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො’’ති වුත්තං, ඉධ ‘‘මනොසඤ්චෙතනා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො’’ති වත්තබ්බං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. ‘‘තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො’’ති වචනතො මනොසඤ්චෙතනාය තණ්හා මූලකාරණන්ති ආහ ‘‘තණ්හාමූලකත්තා මනොසඤ්චෙතනායා’’ති. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. කෙචි පන යස්මා මනොසඤ්චෙතනාය ඵලභූතං වෙදනං පටිච්ච තණ්හා උප්පජ්ජති, තස්මා එවං වුත්තන්ති වදන්ති.

තතියාහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චතුත්ථාහාරවණ්ණනා

අනිට්ඨපාපනවසෙන තංසමඞ්ගීපුග්ගලං ආගච්ඡතීති ආගු, පාපං, තං චරති සීලෙනාති ආගුචාරී. තෙනාහ ‘‘පාපචාරි’’න්ති.

රාජා විය කම්මං පරමිස්සරභාවතො. ආගුචාරී පුරිසො විය…පෙ… පුථුජ්ජනො දුක්ඛවත්ථුභාවතො. ආදින්නප්පහාරවණානි තීණි සත්තිසතානි විය පුථුජ්ජනස්ස ආතුරමානමහාදුක්ඛපතිට්ඨං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං. තෙනාහ සත්ති…පෙ… දුක්ඛන්ති.

තම්මූලකත්තාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමූලකත්තා ඉතො පරං පවත්තනාමරූපස්ස.

චතුත්ථාහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පුත්තමංසූපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. අත්ථිරාගසුත්තවණ්ණනා

64. චතුත්ථෙ සොති ලොභො. රඤ්ජනවසෙනාති රඞ්ගජාතං විය තස්ස චිත්තස්ස අනුරඤ්ජනවසෙන. නන්දනවසෙනාති සප්පීතිකතාය ආරම්මණස්ස අභිනන්දනවසෙන. තණ්හායනවසෙනාති විසයකත්තුකාමතාය වසෙන. එකො එව හි ලොභො පවත්තිආකාරවසෙන තථා වුත්තො. පතිට්ඨිතන්ති ලද්ධසභාවං. තත්ථාති වට්ටෙ. ආහාරෙති කෙචි. විඤ්ඤාණන්ති අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං. විරුළ්හන්ති ඵලනිබ්බත්තියා විරුළ්හිප්පත්තං. තෙනාහ ‘‘කම්මං ජවාපෙත්වා’’තිආදි. තත්ථ ජවාපෙත්වාති ඵලං ගාහාපෙත්වා. අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණඤ්හි අත්තනා සහජාතානං සහජාතාදිපච්චයෙහි චෙව ආහාරපච්චයෙන ච පච්චයො හුත්වා තස්ස අත්තනො ඵලුප්පාදනෙ සාමත්ථියත්තා විරුළ්හිප්පත්තං. තෙනාහ ‘‘කම්මං සන්තානෙ ලද්ධභාවං විරුළ්හිප්පත්තඤ්චස්ස හොතී’’ති. වට්ටකථා එසාති කත්වා ‘‘යත්ථාති තෙභූමකවට්ටෙ භුම්ම’’න්ති වුත්තං. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු. පුරිමපදෙ එතං භුම්මන්ති ‘‘යත්ථ තත්ථා’’ති ආගතං එතං භුම්මවචනං පුරිමස්මිං පුරිමස්මිං පදෙ විසයභූතෙ. තඤ්හි ආරබ්භ එතං ‘‘යත්ථ තත්ථා’’ති භුම්මවචනං වුත්තං. ඉමස්මිං විපාකවට්ටෙති පච්චුප්පන්නෙ විපාකවට්ටෙ. ආයතිං වට්ටහෙතුකෙ සඞ්ඛාරෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තී’’ති වචනතො. පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති ච පටිසන්ධි අධිප්පෙතාති වුත්තං ‘‘යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති, අත්ථි තත්ථ ආයතිං ජාතිජරාමරණ’’න්ති. ජාතීති චෙත්ථ මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනං අධිප්පෙතං. යස්මිං ඨානෙති යස්මිං කාරණෙ සති.

කාරණඤ්චෙත්ථ සඞ්ඛාරා වෙදිතබ්බා. තෙ හි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියා හෙතූ, තණ්හාඅවිජ්ජායො, කාලගතිආදයො ච කම්මස්ස සම්භාරා. කෙචි පන කිලෙසවට්ටකම්මගතිකාලා චාති අධිප්පායෙන ‘‘කාලගතිආදයො ච කම්මස්ස සම්භාරා’’ති වදන්ති. තංතංභවපත්ථනාය තථා තථා ගතො තිවිධො භවොව තෙභූමකවට්ටං. තෙනාහ ‘‘යත්ථාති තෙභූමකවට්ටෙ’’ති. තථා චාහ ‘‘සසම්භාරකකම්මං භවෙසු රූපං සමුට්ඨාපෙතී’’ති. රූපන්ති අත්තභාවං.

සඞ්ඛිපිත්වාති තීසු අකත්වා විඤ්ඤාණෙන එකසඞ්ඛෙපං කත්වාති අත්ථො. එකො සන්ධීති එකො හෙතුඵලසන්ධි. විපාකවිධින්ති සළායතනාදිකං වෙදනාවසානං විපාකවිධිං. ‘‘නාමරූපෙන සද්ධි’’න්ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො. නාමරූපෙනාති වා සහයොගෙ කරණවචනං. ඉධ එකො සන්ධීති එකො හෙතුඵලසන්ධි. ආයතිභවස්සාති ආයතිං උපපත්තිභවස්ස. තෙන චෙත්ථ එකො සන්ධි හෙතුඵලසන්ධි වෙදිතබ්බො.

ඛීණාසවස්ස අග්ගමග්ගාධිගමනතොව පවත්තකම්මස්ස මග්ගෙන සහායවෙකල්ලස්ස කතත්තා අවිජ්ජමානං. සූරියරස්මිසමන්ති තතො එව වුත්තනයෙනෙව අප්පතිට්ඨිතසූරියරස්මිසමං. සාති රස්මි. කායාදයොති කායද්වාරාදයො. කතකම්මන්ති පච්චයෙහි කතභාවං උපාදාය වුත්තං, න කම්මලක්ඛණපත්තතො. තෙනාහ ‘‘කුසලාකුසලං නාම න හොතී’’ති. කිරියමත්තෙති අවිපාකධම්මත්තා කායිකාදිපයොගමත්තෙ ඨත්වා. අවිපාකං හොති තෙසං අවිපාකධම්මත්තා.

අත්ථිරාගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. නගරසුත්තවණ්ණනා

65. පඤ්චමසුත්තෙ ‘‘පුබ්බෙව මෙ, භික්ඛවෙ, සම්බොධා’’තිආදි හෙට්ඨා සංවණ්ණිතමෙවාති අවුත්තමෙව සංවණ්ණෙතුං ‘‘නාමරූපෙ ඛො සතී’’ති ආරද්ධො. තත්ථ ද්වාදසපදිකෙ පටිච්චසමුප්පාදෙ ඉමස්මිං සුත්තෙ යානි ද්වෙ පදානි අග්ගහිතානි, නෙසං අග්ගහණෙ කාරණං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජෙතුකාමො තෙසං ගහෙතබ්බකාරණං තාව දස්සෙන්තො ‘‘එත්ථා’’තිආදිමාහ. පච්චක්ඛභූතං පච්චුප්පන්නං භවං පඨමං ගහෙත්වා තදනන්තරං අනාගතස්ස ‘‘දුතිය’’න්ති ගහණෙ අතීතො තතියො හොතීති ආහ ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා හි තතියො භවො’’ති. නනු චෙත්ථ අනාගතස්ස භවස්ස ගහණං න සම්භවති පච්චුප්පන්නභවවසෙන අභිනිවෙසස්ස ජොතිතත්තාති? සච්චමෙතං, කාරණෙ පන ගහිතෙ ඵලං ගහිතමෙව හොතීති තථා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අපිචෙත්ථ අනාගතො අද්ධා අත්ථතො සඞ්ගහිතො එව යතො ‘‘නාමරූපපච්චයා සළායතන’’න්තිආදිනා අනාගතද්ධසංගාහිතා දෙසනා පවත්තා, චතුවොකාරවසෙන විඤ්ඤාණපච්චයා නාමන්ති විසෙසො අත්ථි. තස්මා ‘‘පඤ්චවොකාරවසෙනා’’ති වුත්තං. තෙහීති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරෙහි ආරම්මණභූතෙහි. අයං විපස්සනාති අද්ධාපච්චුප්පන්නවසෙන උදයබ්බයං පස්සන්තස්ස පවත්තවිපස්සනා. න ඝටීයතීති න සමිජ්ඣති. මහා…පෙ… අභිනිවිට්ඨොති න ඝටනෙ කාරණමාහ, හෙට්ඨා ගහිතත්තා පාටියෙක්කං සම්මසනීයං න හොතීති අධිප්පායො.

අදිට්ඨෙසූති අනවබුද්ධෙසු. චතුසච්චස්ස අනුබොධෙන න භවිතබ්බන්ති ආහ ‘‘න සක්කා බුද්ධෙන භවිතු’’න්ති. ඉමිනාති මහාසත්තෙන. තෙති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා. භවඋපාදානතණ්හාවසෙනාති භවඋපාදානතණ්හාදස්සනවසෙන. දිට්ඨාව ‘‘තංසහගතා’’ති සමානයොගක්ඛමත්තා. න පරභාගං ඛනෙය්‍ය අත්තනා ඉච්ඡිතස්ස ගහිතත්තා පරභාගෙ අඤ්ඤස්ස අභාවතො ච. තෙනාහ ‘‘කස්සචි නත්ථිතායා’’ති. පටිනිවත්තෙසීති පටිසංහරි. පටිනිවත්තනෙ පන කාරණං දස්සෙතුං ‘‘තදෙත’’න්තිආදි වුත්තං. අභින්නට්ඨානන්ති අඛණිතට්ඨානං.

පච්චයතොති හෙතුතො, සඞ්ඛාරතොති අත්ථො. ‘‘කිම්හි නු ඛො සති ජරාමරණං හොතී’’තිආදිනා හෙතුපරම්පරවසෙන ඵලපරම්පරාය කිත්තමානාය, කිම්හි නු ඛො සති විඤ්ඤාණං හොතීති ච විචාරණාය සඞ්ඛාරෙ ඛො සති විඤ්ඤාණස්ස විසෙසතො කාරණභූතො සඞ්ඛාරො අග්ගහිතො, තතො විඤ්ඤාණං පටිනිවත්තති නාම, න සබ්බපච්චයතො. තෙනෙවාහ ‘‘නාමරූපෙ ඛො සති විඤ්ඤාණං හොතී’’ති. කිං නාම හෙත්ථ සහජාතාදිවසෙනෙව පච්චයභූතං අධිප්පෙතං, න කම්මූපනිස්සයවසෙන පච්චුප්පන්නවසෙන අභිනිවෙසස්ස ජොතිතත්තා. ආරම්මණතොති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතආරම්මණතො, අතීතභවසඞ්ඛාතආරම්මණතො. අතීතද්ධපරියාපන්නා හි අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා. තතො පටිනිවත්තමානං විඤ්ඤාණං අතීතභවොපි පටිනිවත්තති නාම. උභයම්පීති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං විපස්සනාවිඤ්ඤාණම්පි. නාමරූපං න අතික්කමතීති පච්චයභූතං ආරම්මණභූතඤ්ච නාමරූපං න අතික්කමති තෙන විනා අවත්තනතො. තෙනාහ ‘‘නාමරූපතො පරං න ගච්ඡතී’’ති. විඤ්ඤාණෙ නාමරූපස්ස පච්චයෙ හොන්තෙති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙ නාමරූපස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ. නාමරූපෙ විඤ්ඤාණස්ස පච්චයෙ හොන්තෙති නාමරූපෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ. චතුවොකාරපඤ්චවොකාරභවවසෙන යථාරහං යොජනා වෙදිතබ්බා. ද්වීසුපි අඤ්ඤමඤ්ඤං පච්චයෙසු හොන්තෙසූති පන පඤ්චවොකාරභවවසෙන. එත්තකෙනාති එවං විඤ්ඤාණනාමරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භවසෙන පවත්තියා. ජායෙථ වා උපපජ්ජෙථ වාති ‘‘සත්තො ජායති උපපජ්ජතී’’ති සමඤ්ඤා හොති විඤ්ඤාණනාමරූපවිනිමුත්තස්ස සත්තපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතස්ස ධම්මස්ස අභාවතො. තෙනාහ ‘‘ඉතො හී’’තිආදි. එතදෙවාති ‘‘විඤ්ඤාණං නාමරූප’’න්ති එතං ද්වයමෙව.

අපරාපරචුතිපටිසන්ධීහීති අපරාපරචුතිපටිසන්ධිදීපකෙහි ‘‘චවති, උපපජ්ජතී’’ති ද්වීහි පදෙහි. පඤ්ච පදානීති ‘‘ජායෙථ වා’’තිආදීනි පඤ්ච පදානි. නනු තත්ථ පඨමතතියෙහි චතුත්ථපඤ්චමානි අත්ථතො අභින්නානීති? සච්චං, විඤ්ඤාණනාමරූපානං අපරාපරුප්පත්තිදස්සනත්ථං එවං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘අපරාපරචුතිපටිසන්ධීහී’’ති. එත්තාවතාති වුත්තමෙවත්ථන්ති යො ‘‘එත්තාවතා’’ති පදෙන පුබ්බෙ වුත්තො, තමෙව යථාවුත්තමත්ථං ‘‘යදිද’’න්තිආදිනා නිය්‍යාතෙන්තො පුන වත්වා. අනුලොමපච්චයාකාරවසෙනාති පච්චයධම්මදස්සනපුබ්බකපච්චයුප්පන්නධම්මදස්සනවසෙන. පච්චයධම්මානඤ්හි අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයභාවො ඉදප්පච්චයතා පච්චයාකාරො, සො ච ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා වුත්තො සඞ්ඛාරුප්පත්තියා අනුලොමනතො අනුලොමපච්චයාකාරො, තස්ස වසෙන.

ආපතොති පරිඛාගතඋදකතො. ද්වාරසම්පත්තියා තත්ථ වසන්තානං පවෙසනනිග්ගමනඵාසුතාය උපභොගපරිභොගවත්ථුසම්පත්තියා සරීරචිත්තසුඛතාය නගරස්ස මනුඤ්ඤතාති වුත්තං ‘‘සමන්තා …පෙ… රමණීය’’න්ති. පුබ්බෙ සුඤ්ඤභාවෙන අරඤ්ඤසදිසං හුත්වා ඨිතං ජනවාසං කරොන්තෙ නගරස්ස ලක්ඛණප්පත්තං හොතීති වුත්තං ‘‘තං අපරෙන සමයෙන ඉද්ධඤ්චෙව අස්ස ඵීතඤ්චා’’ති.

‘‘පුබ්බෙව ඛො පනස්ස කායකම්මං වචීකම්මං ආජීවො ච සුපරිසුද්ධො’’ති වචනතො තීහි විරතීහි සද්ධිං පුබ්බභාගමග්ගොපි අට්ඨඞ්ගිකවොහාරං ලද්ධුං අරහතීති වුත්තං ‘‘අට්ඨඞ්ගිකස්ස විපස්සනාමග්ගස්සා’’ති. විපස්සනාය චිණ්ණන්තෙති විපස්සනාය සඤ්චරිතතාය තත්ථ තත්ථ තාය විපස්සනාය තීරිතෙ පරියෙසිතෙ. ලොකුත්තරමග්ගදස්සනන්ති අනුමානාදිවසෙන ලොකුත්තරමග්ගස්ස දස්සනං. තථා හි නිබ්බානනගරස්ස දස්සනං දට්ඨබ්බං. දිට්ඨකාලොති අධිගමවසෙන දිට්ඨකාලො. මග්ගඵලවසෙන උප්පන්නා පරොපණ්ණාස අනවජ්ජධම්මා, පච්චවෙක්ඛණඤාණං පන තෙසං වවත්ථාපකං. යාපෙත්වාති චරාපෙත්වා.

අවත්තමානකට්ඨෙනාති බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ කස්සචි සන්තානෙ අප්පවත්තනතොව උප්පාදාදිවසෙන වත්තමානවසෙන. තථා හි භගවා ‘‘අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා, අසඤ්ජාතස්ස සඤ්ජනෙතා’’තිආදිකෙහි ථොමිතො. පුබ්බකෙහි මහෙසීහි පටිපන්නො හි අරියමග්ගො ඉතරෙහි අන්තරා කෙහිචි අවළඤ්ජිතොති වුත්තං ‘‘අවළඤ්ජනට්ඨෙන පුරාණමග්ගො’’ති. ඣානස්සාදෙනාති ඣානසුඛෙන ඣානපීතියා. සුභික්ඛං පණීතධම්මාමතතාය තිත්තිආවහං. පුප්ඵිතං උපසොභිතං. යාව දසසහස්සචක්කවාළෙති වුත්තං ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති පරිච්ඡින්නබුද්ධඛෙත්තත්තා. තස්ස අත්ථිතාය හි පරිච්ඡෙදො අත්ථි. එතස්මිං අන්තරෙති එතස්මිං ඔකාසෙ.

නගරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සම්මසසුත්තවණ්ණනා

66. ඡට්ඨෙ අස්සාති භගවතො. සණ්හසුඛුමධම්මපරිදීපනතො සුඛුමා. තීහි ලක්ඛණෙහි අඞ්කියත්තා තිලක්ඛණාහතා, අනිච්චාදිලක්ඛණපරිදීපිනීති අත්ථො. අරියධම්මාධිගමස්ස උපනිස්සයභූතෙන හෙතුනා සහෙතුකා. තිහෙතුකපටිසන්ධිපඤ්ඤාය පාටිහාරියපඤ්ඤාය ච අත්ථිතාය පඤ්ඤවන්තො න කෙවලං අජ්ඣත්තිකඅඞ්ගසම්පත්තියෙව, බාහිරඞ්ගසම්පත්තිපි නෙසමත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘සිනිද්ධානී’’තිආදි වුත්තං. අබ්භන්තරන්ති අජ්ඣත්තං. පච්චයසම්මසනන්ති පච්චයුප්පන්නානං පච්චයවීමංසං.

ආරම්භානුරූපා අනුසන්ධි යථානුසන්ධි. න ගතාති න සම්පත්තා. අසම්භින්නපදන්ති අවොමිස්සකපදං, අඤ්ඤත්ථ එවං අනාගතං වාක්‍යන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤත්ථ හි එවං වුත්තං නාම නත්ථී’’ති. එවන්ති ‘‘තෙනහානන්දා’’ති එකවචනං, ‘‘සුණාථ මනසි කරොථා’’ති බහුවචනං කත්වා වුත්තං නාම නත්ථීති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘තෙනහානන්දා’’ති ඉධාපි බහුවචනමෙව කත්වා පඨන්ති ‘‘සාධු අනුරුද්ධා’’තිආදීසු විය. උපධීති අධිප්පෙතං උපධීයති එත්ථ දුක්ඛන්ති. උප්පජ්ජති උප්පාදක්ඛණං උදයං පටිලභති ‘‘පාකටභාවො ඨිතිකො, අත්තලාභො උදයො’’ති. නිවිසති නිවෙසං ඔකාසං පටිලභති. එකවාරමෙව හි උප්පන්නමත්තස්ස ධම්මස්ස දුබ්බලත්තෙන ඔකාසෙ විය පතිට්ඨහනං නත්ථි, පුනප්පුනං ආරම්මණෙ පවත්තමානං නිවිට්ඨං පතිට්ඨිතං නාම හොති. තෙනාහ ‘‘නිවිසතීති පුනප්පුනං පවත්තිවසෙන පතිට්ඨහතී’’ති.

පියසභාවන්ති පියායිතබ්බජාතිකං. මධුරසභාවන්ති ඉට්ඨජාතිකං. අභිනිවිට්ඨාති තණ්හාභිනිවෙසෙන ඔතිණ්ණා. සම්පත්තියන්ති භවසම්පත්තියං. නිමිත්තග්ගහණානුසාරෙනාති පටිබිම්බග්ගහණානුසාරෙන. කණ්ණස්ස ඡිද්දපදෙසං රජතනාළිකං විය, කණ්ණබද්ධං පන පාමඞ්ගසුත්තං විය. තුඞ්ගා උච්චා දීඝා නාසිකා තුඞ්ගනාසා. එවං ලද්ධවොහාරං අත්තනො ඝානං. ‘‘ලද්ධවොහාරා’’ති වා පාඨො. තස්මිං සති තුඞ්ගා නාසා යෙසං තෙ තුඞ්ගනාසා. එවං ලද්ධවොහාරා සත්තා අත්තනො ඝානන්ති යොජනා වණ්ණසණ්ඨානතො රත්තකම්බලපටලං විය. සම්ඵස්සතො මුදුසිනිද්ධං කිච්චතො සිනිද්ධමධුරරසදං. සාලලට්ඨින්ති සාලක්ඛන්ධං.

අද්දසංසූති පස්සිංසු. එවං වුත්තන්ති ‘‘කංසෙ’’ති එවං වුත්තං අධිට්ඨානවොහාරෙන.

සම්පත්තින්ති වණ්ණාදිගුණං. ආදීනවන්ති මරණග්ගතතො.

සත්තුපානීයෙනාති සත්තුං පක්ඛිපිත්වා ආලොලිතපානීයෙන. චත්තාරි පානානි විය චත්තාරො මග්ගා තණ්හාපිපාසාවූපසමනතො.

සම්මසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. නළකලාපීසුත්තවණ්ණනා

67. සත්තමෙ කස්මා පුච්ඡතීති මහාකොට්ඨිකත්ථෙරො සයං තත්ථ නික්කඞ්ඛො සමානො කස්මා පුච්ඡතීති අධිප්පායො. අජ්ඣාසයජානනත්ථන්ති ඉදම්පි තස්ස මහාසාවකස්ස පරචිත්තජානනෙන අප්පාටිහීරං සියා, තෙන තං අපරිතුස්සන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ද්වෙ අග්ගසාවකාති සීලාදිගුණෙහි උත්තමසාවකාති අත්ථො, න හි මහාකොට්ඨිකත්ථෙරො අග්ගසාවකලක්ඛණප්පත්තො, අථ ඛො මහාසාවකලක්ඛණප්පත්තො. ඉදානෙව ඛො මයන්තිආදි හෙට්ඨා පච්චයුප්පන්නං අනාලොළෙන්තෙන දස්සෙත්වා දෙසනා ආහටා, න අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතාවසෙන, ඉධ පන යෙනාධිප්පායෙන තං ආලොළෙත්වා නිවත්තෙත්වා කථිතං මහාථෙරෙන, තමෙවස්ස අධිප්පායං තෙනෙව පකාසෙතුකාමො මහාකොට්ඨිකත්ථෙරො ආහ ‘‘ඉදානෙව ඛො මය’’න්තිආදි. තෙනාහ ‘‘ඉදං ථෙරො’’තිආදි.

එත්තකෙ ඨානෙති ‘‘කිං නු ඛො ආවුසො’’තිආදිනා පඨමාරම්භතො පට්ඨාය යාව ‘‘නිරොධො හොතී’’ති පදං, එත්තකෙ ඨානෙ. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරෙ අග්ගහෙත්වා ‘‘නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති දෙසනාය පවත්තත්තා ‘‘පච්චයුප්පන්නපඤ්චවොකාරභවවසෙන දෙසනා කථිතා’’ති වුත්තං. ‘‘ඵලෙ ගහිතෙ කාරණං ගහිතමෙවා’’ති විඤ්ඤාණෙ ගහිතෙ සඞ්ඛාරා, තෙසඤ්ච කාරණභූතා අවිජ්ජා ගහිතා එව හොතීති වුත්තං ‘‘හෙට්ඨා විස්සජ්ජිතෙසු ද්වාදසසු පදෙසූ’’ති. එකෙකස්මින්ති එකෙකස්මිං පදෙ. තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙනාති ‘‘නිරොධාය ධම්මං දෙසෙසි, නිරොධාය පටිපන්නො හොති, නිරොධා අනුපාදාවිනිමුත්තො හොතී’’ති එවමාගතානං තිණ්ණං තිණ්ණං වාරානං වසෙන. ‘‘අට්ඨාරසහි වත්ථූහී’’තිආදීසු (මහාව. 468) විය ඉධ වත්ථුසද්දො කාරණපරියායොති ආහ ‘‘ඡත්තිංසාය කාරණෙහී’’ති. පඨමො අනුමොදනාවිධි. ධම්මකථිකගුණොති විපස්සනාවිසයො අභෙදොපචාරෙන වුත්තො. සෙසද්වයෙසුපි එසෙව නයො. දුතියො අනුමොදනා, තතියං අනුමොදනන්ති අභිධෙය්‍යානුරූපං වත්තබ්බං. දෙසනාසම්පත්ති කථිතා ‘‘නිබ්බිදාය…පෙ… ධම්මං දෙසෙතී’’ති වුත්තත්තා. සෙක්ඛභූමි කථිතා ‘‘නිබ්බිදාය…පෙ… පටිපන්නො හොතී’’ති වුත්තත්තා. අසෙක්ඛභූමි කථිතා ‘‘නිබ්බිදා …පෙ… අනුපාදාවිමුත්තො හොතී’’ති වුත්තත්තා.

නළකලාපීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. කොසම්බිසුත්තවණ්ණනා

68. අට්ඨමෙ පරස්ස සද්දහිත්වාති පරස්ස වචනං සද්දහිත්වා. තෙනාහ ‘‘යං එස භණති, තං භූතන්ති ගණ්හාතී’’ති. පරපත්තියො හි එසො පරනෙය්‍යබුද්ධිකො. යං කාරණන්ති යං අත්තනා චින්තිතවත්ථු. රුච්චතීති ‘‘එවමෙතං භවිස්සති, න අඤ්ඤථා’’ති අත්තනො මතියා චින්තෙන්තස්ස රුච්චති. රුචියා ගණ්හාතීති පරපත්තියො අහුත්වා සයමෙව තථා රොචෙන්තො ගණ්හාති. අනුස්සවොති ‘‘අනු අනු සුත’’න්ති එවං චිරකාලගතාය අනුස්සුතියා ලබ්භමානං ‘‘කථමිදං සියා, කස්මා භූතමෙත’’න්ති අනුස්සවෙන ගණ්හාති. විතක්කයතොති ‘‘එවමෙතං සියා’’ති පරිකප්පෙන්තස්ස. එකං කාරණං උපට්ඨාතීති යථාපරිකප්පිතවත්ථු චිත්තස්ස උපට්ඨාති. ආකාරපරිවිතක්කෙනාති අත්තනා කප්පිතාකාරෙනා තං ගණ්හාති. එකා දිට්ඨි උප්පජ්ජතීති ‘‘යථාපරිකප්පිතං කිඤ්චි අත්ථං එවමෙතං, නාඤ්ඤථා’’ති අභිනිවිසන්තස්ස එකො අභිනිවෙසො උප්පජ්ජති. යායස්සාති යාය දිට්ඨියා අස්ස පුග්ගලස්ස. නිජ්ඣායන්තස්සාති පච්චක්ඛං විය නිරූපෙත්වා චින්තෙන්තස්ස. ඛමතීති තථා ගහණක්ඛමො හොති. තෙනාහ ‘‘සො…පෙ… ගණ්හාතී’’ති. එතානීති සද්ධාදීනි. තානි හි සද්ධෙය්‍යානං වත්ථූනං ගහණහෙතුභාවතො ‘‘කාරණානී’’ති වුත්තානි. භවනිරොධො නිබ්බානන්ති නවවිධොපි භවො නිරුජ්ඣති එත්ථ එතස්මිං අධිගතෙති භවනිරොධො, නිබ්බානං. ස්වායං භවො පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ගහො තබ්බිනිමුත්තො නත්ථීති ආහ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධනිරොධො නිබ්බාන’’න්ති. භවනිරොධො නිබ්බානං නාමාති ‘‘නිබ්බානං නාම භවනිරොධො’’ති එස පඤ්හො සෙක්ඛෙහිපි ජානිතබ්බො, න අසෙක්ඛෙහෙව. ඉමං ඨානන්ති ඉමං යාථාවකාරණං.

සුට්ඨු දිට්ඨන්ති ‘‘භවනිරොධො නිබ්බාන’’න්ති මයා සුට්ඨු යාථාවතො දිට්ඨං, භවස්ස පීළනසඞ්ඛතසන්තාපවිපරිණාමට්ඨානං, භවනිරොධස්ස ච නිස්සරණවිවෙකාසඞ්ඛතාමතට්ඨානං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිට්ඨත්තා. අනාගාමිඵලෙ ඨිතො හි අනාගාමිමග්ගෙ ඨිතො එව නාම උපරිමග්ගස්ස අනධිගතත්තාති වුත්තං ‘‘අනාගාමිමග්ගෙ ඨිතත්තා’’ති. නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තම්පි ථෙරස්සෙතං ඤාණං ‘‘නිබ්බානං පච්චවෙක්ඛතී’’ති වුත්තඤාණං විය න හොතීති වුත්තං ‘‘එකූනවීසතියා…පෙ… පච්චවෙක්ඛණඤාණ’’න්ති. එතෙන එතං නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණා විය න හොති සප්පදෙසභාවතොති දස්සෙති. එවඤ්ච කත්වා ඉධ උදපානනිදස්සනම්පි සමත්ථිතන්ති දට්ඨබ්බං. පච්චවෙක්ඛණඤාණෙනාති අවසෙසකිලෙසානං, නිබ්බානස්සෙව වා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන. උපරි අරහත්තඵලසමයොති උපරි සිජ්ඣනතො අරහත්තපටිලාභො තථා අත්ථි. ‘‘යෙනාහං තං පරියෙසතො නිබ්බානං සච්ඡිකරිස්සාමී’’ති ජානාති.

කොසම්බිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. උපයන්තිසුත්තවණ්ණනා

69. නවමෙ උදකවඩ්ඪනසමයෙති සබ්බදිවසෙසු මහාසමුද්දස්ස අන්තො මහන්තචන්දකන්තමණිපබ්බතානං ජුණ්හසම්ඵස්සෙන පහතත්තා ජලාභිසන්දනවසෙන උදකස්ස වඩ්ඪනසමයෙ. උපරි ගච්ඡන්තොති පකතියා උදකස්ස තිට්ඨට්ඨානස්ස තතො උපරි ගච්ඡන්තොති අත්ථො. උපරි යාපෙතීති උදකං තත්ථ උපරූපරි වඩ්ඪෙති. තථාභූතො ච තං බ්‍රූහෙන්තො පූරෙන්තොති වුච්චතීති ආහ ‘‘වඩ්ඪෙති පූරෙතීති අත්ථො’’ති. යස්මා පච්චයධම්මා අත්තනො ඵලසමවායපච්චයෙ හොන්තෙ තස්ස උපරි ඨිතො විය හොති තස්ස අත්තනො වසෙ වත්තාපනතො, තස්මා වුත්තං ‘‘අවිජ්ජා උපරි ගච්ඡන්තී’’ති. පච්චයභාවෙන හි සා තථා වුච්චති. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරානං පච්චයො භවිතුං සක්කුණන්තී’’ති. අපගච්ඡන්තො යායන්තො. තෙනාහ ‘‘ඔසරන්තො’’ති, අවඩ්ඪන්තො පරිහීයමානොති අත්ථො.

උපයන්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. සුසිමසුත්තවණ්ණනා

70. දසමෙ ගරුකතොති ගරුභාවහෙතූනං උත්තමගුණානං මත්ථකප්පත්තියා අනඤ්ඤසාධාරණෙන ගරුකාරෙන ගරුකතො. මානිතොති සම්මාපටිපත්තියා මානිතො. තාය හි විඤ්ඤූනං මනාපතාති ආහ ‘‘මනෙන පියායිතො’’ති. චතුපච්චයපූජාය ච පූජිතොති ඉදං අත්ථවචනං. යදත්ථං සංගීතිකාරෙහි ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොතී’’තිආදිනා ඉමස්ස සුත්තස්ස නිදානං නික්ඛිත්තං, තස්ස අත්ථස්ස උල්ලිඞ්ගවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එස නයො සෙසපදෙසුපි. අංසකූටතොති උත්තරාසඞ්ගෙන උභො අංසකූටෙ පටිච්ඡාදෙත්වා ඨිතා දක්ඛිණඅංසකූටතො, උභයතො වා අපනෙන්ති. පරිචිතගන්ථවසෙන පණ්ඩිතපරිබ්බාජකො, යතො පච්ඡා විසෙසභාගී ජාතො. විචිත්තනයාය ධම්මකථාය කථනතො ‘‘කවිසෙට්ඨො’’ති ආහංසු.

තෙජුස්සදොති මහාතෙජො. පුරෙභත්තකිච්චාදීනං නියතභාවෙන නියමමනුයුත්තො. විපස්සනාලක්ඛණම්හීති ඤාණං තත්ථ කථිතං. ධම්මන්ති තස්සං තස්සං පරිසායං ථෙරස්ස අසම්මුඛා දෙසිතං ධම්මං. ආහරිත්වා කථෙති තථා වරස්ස දින්නත්තා.

කිඤ්චාපි සුසිමො පූරණාදයො විය සත්ථුපටිඤ්ඤො න හොති, තිත්ථියෙහි පන ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණපබ්බජිතො පඤ්ඤවා වෙදඞ්ගකුසලො’’ති ගණාචරියට්ඨානෙ ඨපිතො, තථා චස්ස සම්භාවිතො. තෙන වුත්තං ‘‘අහං සත්ථාති පටිජානන්තො’’ති, න සස්සතදිට්ඨිකත්තා. තථා හෙස භගවතො සම්මුඛා උපගන්තුං අසක්ඛි.

අඤ්ඤාති අරහත්තස්ස නාමං අඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස චිණ්ණන්තෙ පවත්තත්තා. තං පවත්තින්ති යං අඤ්ඤබ්‍යාකරණං වුත්තං, තං සුත්වා. අස්ස සුසිමස්ස, පරමප්පමාණන්ති උත්තමකොටි. ආචරියමුට්ඨීති ආචරියස්ස මුට්ඨිකතධම්මො.

අඞ්ගසන්තතායාති නීවරණාදීනං පච්චනීකධම්මානං විදූරභාවෙන ඣානඞ්ගානං වූපසන්තතාය. නිබ්බුතසබ්බදරථපරිළාහතාය හි තෙසං ඣානානං පණීතතරභාවො. ආරම්මණසන්තතායාති රූපපතිභාගවිගමෙන සණ්හසුඛුමාදිභාවප්පත්තස්ස ආරම්මණස්ස සන්තභාවෙන. යදග්ගෙන හි තෙසං භාවනාතිසයසම්භාවිතසණ්හසුඛුමප්පකාරානි ආරම්මණානි සන්තානි, තදග්ගෙන ඣානඞ්ගානං සන්තතා වෙදිතබ්බා. ආරම්මණසන්තතාය වා තදාරම්මණධම්මානං සන්තතා ලොකුත්තරධම්මාරම්මණාහි පච්චවෙක්ඛණාහි දීපෙතබ්බා. ආරුප්පවිමොක්ඛාති අරූපජ්ඣානසඤ්ඤාවිමොක්ඛා. පඤ්ඤාමත්තෙනෙව විමුත්තා, න උභතොභාගවිමුත්තා. ධම්මානං ඨිතතා තංසභාවතා ධම්මට්ඨිති, අනිච්චදුක්ඛානත්තතා, තත්ථ ඤාණං ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති ආහ ‘‘විපස්සනාඤාණ’’න්ති. එවමාහාති ‘‘පුබ්බෙ ඛො, සුසිම, ධම්මට්ඨිතිඤාණං, පච්ඡා නිබ්බානෙ ඤාණ’’න්ති එවමාදි.

විනාපි සමාධින්ති සමථලක්ඛණප්පත්තං පුරිමසිද්ධං විනාපි සමාධින්ති විපස්සනායානිකං සන්ධාය වුත්තං. එවන්ති වුත්තාකාරෙන. න සමාධිනිස්සන්දො අනුපුබ්බවිහාරා විය. න සමාධිආනිසංසො ලොකියාභිඤ්ඤා විය. න සමාධිස්ස නිප්ඵත්ති සබ්බභවග්ගං විය. විපස්සනාය නිප්ඵත්ති මග්ගො වා ඵලං වාති යොජනා.

රූපාදීසු චෙතෙසු තිණ්ණං ලක්ඛණානං පරිවත්තනවසෙන දෙසනා තෙපරිවට්ටදෙසනා. අනුයොගං ආරොපෙන්තොති නනු වුත්තං, සුසිම, ඉදානි අරහත්තාධිගමෙන සබ්බසො පච්චයාකාරං පටිවිජ්ඣිත්වා තත්ථ විගතසම්මොහොති අනුයොගං කරොන්තො. පාකටකරණත්ථන්ති යථා ත්වං, සුසිම, නිජ්ඣානකො සුක්ඛවිපස්සකො ච හුත්වා ආසවානං ඛයසම්මසනෙ සුප්පතිට්ඨිතො, එවමෙතෙපි භික්ඛූ, තස්මා ‘‘අපි පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො’’තිආදිනා න තෙ තයා අනුයුඤ්ජිතබ්බාති.

සුසිමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.