3. ඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

33. ඤාණමෙව ඤාණවත්ථු සම්පත්තීනං කාරණභාවතො. චතූසූති චතුසච්චස්ස බොධනවසෙන වුත්තෙසු චතූසු ඤාණෙසු. පඨමන්ති ‘‘ජරාමරණෙ ඤාණ’’න්ති එවං වුත්තං ඤාණං, යෙන ධාරණපරිචයමනසිකාරවසෙන පවත්තං සබ්බං ගණ්හි. සන්නිචයඤාණමයං සවනමයං නාමත්වෙව වෙදිතබ්බං. සභාවතො පච්චයතො චස්ස පරිග්ගණ්හනඤාණං සම්මසනඤාණංත්වෙව වෙදිතබ්බං. ජරාමරණසීසෙන චෙත්ථ ජරාමරණවන්තොව ධම්මා ගහිතා. පටිවෙධඤාණන්ති අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣනඤාණං. ඉමිනා ධම්මෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනං. ඉමස්ස හි ධම්මස්ස අධිගමහෙතු අයං අරියො අතීතානාගතෙ නයෙනපි චතුසච්චධම්මෙ අභිසම්බුජ්ඣති. මග්ගඤාණමෙව පන අතීතානාගතෙ නයනසදිසං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘මග්ගඤාණධම්මෙන වා’’ති දුතියවිකප්පො වුත්තො. එවඤ්හි ‘‘අකාලික’’න්ති සමත්ථිතං හොති.

ඤාණචක්ඛුනා දිට්ඨෙනාති ධම්මචක්ඛුභූතෙන ඤාණචක්ඛුනා අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පච්චක්ඛතො දිට්ඨෙන. පඤ්ඤාය විදිතෙනාති මග්ගපඤ්ඤාය තථෙව විදිතෙන. යස්මා තථා දිට්ඨං විදිතං සබ්බසො පත්තං මහාඋපායො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘පරියොගාළ්හෙනා’’ති. දිට්ඨෙනාති වා දස්සනෙන, ධම්මං පස්සිත්වා ඨිතෙනාති අත්ථො. විදිතෙනාති චත්තාරි සච්චානි විදිත්වා පාකටානි කත්වා ඨිතෙන. අකාලිකෙනාති න කාලන්තරවිපාකදායිනා. පත්තෙනාති චත්තාරි සච්චානි පත්වා ඨිතත්තා ධම්මං පත්තෙන. පරියොගාළ්හෙනාති චතුසච්චධම්මෙ පරියොගාහිත්වා ඨිතෙන. අතීතානාගතෙ නයං නෙතීති අතීතෙ ච අනාගතෙ ච නයං නෙති හරති පෙසෙති. ඉදං පන පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස කිච්චං, සත්ථාරා පන මග්ගඤාණං අතීතානාගතෙ නයනසදිසං කතං තංමූලකත්තා. අතීතමග්ගස්ස හි පච්චවෙක්ඛණං නාම හොති, තස්මා මග්ගඤාණං නයනසදිසං කතං නාම හොති, පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන පන නයං නෙති. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. යථා පන තෙන නයං නෙති. තං ආකාරං දස්සෙතුං ‘‘යෙ ඛො කෙචී’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච නයනුප්පාදනං නයඤාණස්සෙව පවත්තිවිසෙසො. තෙන වුත්තං ‘‘පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස කිච්ච’’න්ති. කිඤ්චාපි ‘‘ඉමිනාති මග්ගඤාණධම්මෙන වා’’ති වුත්තං, දුවිධං පන මග්ගඵලඤාණං සම්මසනඤාණපච්චවෙක්ඛණාය මූලකාරණං, න නයනස්සාති දුවිධෙන ඤාණධම්මෙනාති න න යුජ්ජති. තථා චතුසච්චධම්මස්ස ඤාතත්තා මග්ගඵලසඞ්ඛාතස්ස වා ධම්මස්ස සච්චපටිවෙධසම්පයොගං ගතත්තා ‘‘නයනං හොතූ’’ති තෙන ‘‘ඉමිනා ධම්මෙනා’’ති ඤාණස්ස විසයභාවෙන ඤාණසම්පයොගෙන තදඤාතෙනාති ච අත්ථො න න යුජ්ජති. අනුඅයෙති ධම්මඤාණස්ස අනුරූපවසෙන අයෙ බුජ්ඣනඤාණෙ දිට්ඨානං අදිට්ඨානයනතො අදිට්ඨස්ස දිට්ඨතාය ඤාපනතො ච. තෙනාහ ‘‘ධම්මඤාණස්ස අනුගමනෙ ඤාණ’’න්ති. ඛීණාසවස්ස සෙක්ඛභූමි නාම අග්ගමග්ගක්ඛණො. කස්මා පනෙතං එවං වුත්තන්ති චෙ? ‘‘එවං ජරාමරණං පජානාතී’’තිආදිනා වත්තමානවසෙන දෙසනාය පවත්තත්තා.

ඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.