1. භූතසුත්තවණ්ණනා

31. අජිතමාණවෙනාති සොළසසු බාවරියබ්‍රාහ්මණපරිචාරකෙසු ‘‘අජිතො’’ති ලද්ධනාමෙන මාණවෙන. සඞ්ඛා වුච්චති පඤ්ඤා, සඞ්ඛාතා පරිඤ්ඤාතා ධම්මා යෙසං තෙ සඞ්ඛාතධම්මා, පටිවිද්ධසච්චා ඛීණාසවා. සෙක්ඛා පන විපාකස්ස අපරිඤ්ඤාතත්තා ‘‘සඞ්ඛාතධම්මා’’ති න වුච්චන්ති. සෙක්ඛධම්මසමන්නාගමෙන තෙ සෙක්ඛා. තෙ පන කාමං පුග්ගලපටිලාභවසෙන අනෙකසහස්සාව හොන්ති, චතුමග්ගහෙට්ඨිමඵලත්තයස්ස පන වසෙන තංසමඞ්ගිතාසාමඤ්ඤෙන න සත්තජනතො උද්ධන්ති ආහ ‘‘සත්ත ජනෙ’’ති නියමෙත්වා විසෙසෙති. සංකිලෙසවජ්ජං, තතො වා අත්තානං විය විනෙය්‍යලොකං නිපාති රක්ඛතීති නිපකො, තස්ස භාවො නෙපක්කං, ඤාණන්ති ආහ ‘‘නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා, තාය සමන්නාගතත්තා නිපකො’’ති.

‘‘කො නු ඛො ඉමස්ස පඤ්හස්ස අත්ථො’’ති චින්තෙන්තො පඤ්හාය කඞ්ඛති නාම. ‘‘කථං බ්‍යාකරමානො නු ඛො සත්ථු අජ්ඣාසයං න විරොධෙමී’’ති චින්තෙන්තො අජ්ඣාසයං කඞ්ඛති නාම. සුජානනීයත්ථපරිච්ඡෙදං කත්වා චින්තනා හෙත්ථ ‘‘කඞ්ඛා’’ති අධිප්පෙතා, න විචිකිච්ඡාති. පහීනවිචිකිච්ඡො හි මහාථෙරො ආයස්මතො අස්සජිමහාථෙරස්ස සන්තිකෙයෙව, විචිනනභූතං කුක්කුච්චසදිසං පනෙතං වීමංසනමත්තන්ති දට්ඨබ්බං. පත්තං ආදාය චරන්තොති පබ්බජිතභාවලක්ඛණං. ධම්මසෙනාපතිභාවෙන වා මම පත්තධම්මදෙසනාවාරං ආදාය චරන්තොති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ජාතන්ති යථාරහං පච්චයතො උප්පන්නං, සඞ්ඛතන්ති අත්ථො. පඤ්හබ්‍යාකරණං උපට්ඨාසීති පඤ්හස්ස බ්‍යාකරණතා පටිභාසි. ‘‘සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතී’’ති පාඨො, අට්ඨකථායං පන ‘‘සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො’’ති පදං උද්ධරිත්වා ‘‘පස්සන්තස්සා’’ති අත්ථො වුත්තො. තං ‘‘භූතන්ති…පෙ… පටිපන්නො හොතී’’ති ඉමාය පාළියා න සමෙති, තස්මා යථාදස්සිතපාඨො එව යුත්තො. යාව අරහත්තමග්ගා නිබ්බිදාදීනං අත්ථායාති සමිතාපෙක්ඛධම්මවසා පදං වදන්ති. ආහාරසම්භවන්ති පච්චයහෙතුකං. සෙක්ඛපටිපදා කථිතා ‘‘නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොතී’’ති වචනතො. එස නයො නිරොධවාරෙපි. නිබ්බිදාති කරණෙ පච්චත්තවචනං, විරාගා නිරොධාති කරණෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘සබ්බානි කාරණවචනානී’’ති. අනුපාදාති අනුපාදාය. භූතමිදන්තිආදිමාහ සබ්බසුත්තං ආහච්චභාසිතං ජිනවචනමෙව කරොන්තො.

භූතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.