3. උපනිසසුත්තවණ්ණනා

23. ජානතො පස්සතොති එත්ථ දස්සනං පඤ්ඤාචක්ඛුනාව දස්සනං අධිප්පෙතං, න මංසචක්ඛුනාති ආහ ‘‘ද්වෙපි පදානි එකත්ථානී’’ති. එවං සන්තෙපීති පදද්වයස්ස එකත්ථත්තෙපි ඤාණලක්ඛණඤාණප්පභාවවිසයස්ස්ස තථාදස්සනභාවාවිරොධනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ජානනලක්ඛණඤ්හි ඤාණ’’න්තිආදි. ඤාණප්පභාවන්ති ඤාණානුභාවෙන ඤාණකිච්චවිසයොභාසන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඤාණෙන විවට්ටෙ ධම්මෙ පස්සතී’’ති. ජානතො පස්සතොති ච ජානනදස්සනමුඛෙන පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනා පවත්තාති ආහ – ‘‘ඤාණලක්ඛණං උපාදායා’’තිආදි. ජානතොති වා පුබ්බභාගඤාණෙන ජානතො, අපරභාගෙන ඤාණෙන පස්සතො. ජානතොති වා වත්වා න ජානනං අනුස්සවාකාරපරිවිතක්කමත්තවසෙන ඉධාධිප්පෙතං, අථ ඛො රූපානි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපාදීනි තෙසඤ්ච සමුදයාදිකෙ පච්චක්ඛෙ කත්වා දස්සනන්ති විභාවෙතුං ‘‘පස්සතො’’ති වුත්තන්ති එවං වා එත්ථ අත්ථො.

ආසවානං ඛයන්ති ආසවානං අච්චන්තප්පහානං. සො පන තෙසං අනුප්පාදනිරොධො සබ්බෙන සබ්බං අභාවො එවාති ආහ ‘‘අසමුප්පාදො ඛීණාකාරො නත්ථිභාවො’’ති. ආසවක්ඛයසද්දස්ස ඛීණාකාරාදීසු ආගතට්ඨානං දස්සෙතුං ‘‘ආසවානං ඛයා’’තිආදි වුත්තං. උජුමග්ගානුසාරිනොති කිලෙසවඞ්කකායවඞ්කාදීනං පහානෙන උජුභූතෙ සවිපස්සනාහෙට්ඨිමමග්ගධම්මෙ අනුස්සරන්තස්ස. යදෙව හිස්ස පරික්ඛීණං. ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං ‘‘තතො අඤ්ඤා අනන්තරා’’ති ඛයසඞ්ඛාතෙ අග්ගමග්ගෙ තප්පරියාපන්නමෙව ඤාණං පඨමං උප්පජ්ජති, තදනන්තරං පන අඤ්ඤා අරහත්තන්ති. යදිපි ගාථාය ‘‘ඛයස්මිං’’ඉච්චෙව වුත්තං, සමුච්ඡෙදවසෙන පන ‘‘ආසවෙ ඛීණෙ මග්ගො ඛයො’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘මග්ගො ආසවක්ඛයොති වුත්තො’’ති. සමණොති සමිතපාපො අධිප්පෙතො, සො පන ඛීණාසවො හොතීති. ‘‘ආසවානං ඛයා’’ති ඉධ ඵලං, පරියායෙන පන ආසවක්ඛයො මග්ගො, තෙන පත්තබ්බතො ඵලං. එතෙනෙව නිබ්බානස්සපි ආසවක්ඛයභාවො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

ජානතො එව පස්සතො එවාති එවමෙත්ථ නියමො ඉච්ඡිතො, න අඤ්ඤථා විසෙසාභාවතො අනිට්ඨාපන්නොවාති තස්ස නියමස්ස ඵලං දස්සෙතුං ‘‘නො අජානතො නො අපස්සතො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යො පන න ජානාති, න පස්සති, තස්ස නො වදාමීති අත්ථො’’ති. ඉමිනා ඛන්ධානං පරිඤ්ඤා ආසවක්ඛයස්ස එකන්තිකකාරණන්ති දස්සෙති. එතෙනාති ‘‘නො අජානතො, නො අපස්සතො’’ති එතෙන වචනෙන. තෙ පටික්ඛිත්තාති කෙ පන තෙති? ‘‘බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.228) අහෙතූ අප්පච්චයා සත්තා විසුජ්ඣන්තී’’ති (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.101, 227) එවමාදිවාදා. තෙසු කෙචි අභිජාතිසඞ්කන්තිමත්තෙන සංසාරසුද්ධිං පටිජානන්ති, අඤ්ඤෙ ඉස්සරපජාපතිකාරණාදිවසෙන. තයිදං සබ්බං සංසාරාදීහීති එත්ථෙව සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. පුරිමෙන පදද්වයෙනාති ‘‘ජානතො පස්සතො’’ති ඉමිනා පදද්වයෙන. උපායො වුත්තො ‘‘ආසවක්ඛයා’’ති අධිකාරතො. ඉමිනාති ‘‘නො අජානතො, නො අපස්සතො’’ති ඉමිනා පදද්වයෙන. අනුපායො හොති එස ආසවානං ඛයස්ස, යදිදං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං අපරිඤ්ඤාති ‘‘ජානතො පස්සතො’’ති ඉමිනාව අනියමවචනෙන අනුපායපටිසෙධොපි අත්ථතො බොධිතො හොතීති. තමෙව හි අත්ථතො බොධිතභාවං විභාවෙතුං එවං සංවණ්ණනා කතාති දට්ඨබ්බං.

දබ්බජාතිකොති දබ්බරූපො. සො හි ‘‘ද්‍රබ්‍යො’’ති වුච්චති ‘‘ද්‍රබ්‍යං විනස්සති නාද්‍රබ්‍ය’’න්තිආදීසු. දබ්බජාතිකො වා සාරසභාවො, සාරුප්පසීලාචාරොති අත්ථො. යථාහ ‘‘න ඛො දබ්බ දබ්බා එවං නිබ්බෙඨෙන්තී’’ති (පාරා. 384). වත්තසීසෙ ඨත්වාති වත්තං උත්තමං ධුරං කත්වා. යො හි පරිසුද්ධාජීවො කාතුං අජානන්තානං සබ්‍රහ්මචාරීනං අත්තනො වා වස්සවාතාදිපටිබාහනත්ථං ඡත්තාදීනි කරොති, සො වත්තසීසෙ ඨත්වා කරොති නාම. පදට්ඨානං න හොතීති න වත්තබ්බං නාථකරණධම්මභාවෙන මග්ගඵලාධිගමස්ස උපනිස්සයභාවතො. වුත්තඤ්හි ‘‘යානි තානි සබ්‍රහ්මචාරීනං උච්චාවචානි කිච්චකරණීයානි, තත්ථ දක්ඛො හොතී’’තිආදි (දී. නි. 3.345). එවං ජානතොති එවං වෙජ්ජකම්මාදීනං ජානනහෙතු මිච්ඡාජීවපච්චයා කාමාසවාදයො ආසවා වඩ්ඪන්තියෙව, න පහීයන්ති. ‘‘එවං ඛො…පෙ… ආසවානං ඛයො හොතී’’ති ඉමාය පාළියා අරහත්තස්සෙව ගහණං යුත්තං ඵලග්ගහණෙන හෙතුනො අවුත්තසිද්ධත්තා. තෙනාහ ‘‘ආසවානං ඛයන්තෙ ජාතත්තා’’ති.

ආගමනං ආගමො, තං ආවහතීති ආගමනීයා, පුබ්බභාගපටිපදා. ඛයස්මින්ති භාවෙනභාවලක්ඛණෙ භුම්මං, ඛයෙති පන විසයෙ. තෙනාහ ‘‘ආසවක්ඛයසඞ්ඛාතෙ’’ති. උපනිසීදති ඵලං එත්ථාති කාරණං උපනිසා. අරහත්තඵලවිමුත්ති උක්කට්ඨනිද්දෙසතො. සාති විමුත්ති. අස්සාති පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස. මනස්මිං විවට්ටනිස්සිතෙ පන අනන්තරූපනිස්සයාපි පච්චයා සම්භවන්තීති ‘‘ලබ්භමානවසෙන පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං.

විරජ්ජති අසෙසසඞ්ඛාරතො එතෙනාති විරාගො, මග්ගො. නිබ්බින්දති එතායාති නිබ්බිදා, බලවවිපස්සනා. තෙනාහ ‘‘එතෙනා’’තිආදි. පටිසඞ්ඛානුපස්සනාපි මුච්චිතුකම්‍යතාපක්ඛිකා එවාති අධිප්පායෙන ‘‘චතුන්නං ඤාණානං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. ‘‘යාව මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි, තාව තරුණවිපස්සනා’’ති හි වචනතො උපක්කිලෙසවිමුත්තඋදයබ්බයඤාණතො පරං බලවවිපස්සනා. රූපාරූපධම්මානං විසෙසභූතො සාමඤ්ඤභූතො ච යො යො සභාවො යථාසභාවො, තස්ස ජානනං යථාසභාවජානනං. තදෙව දස්සනං. පච්චක්ඛකරණත්ථෙන ඤාතපරිඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා ච ගහිතා හොති. තෙනාහ ‘‘තරුණවිපස්සන’’න්තිආදි. සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදෙඤාණන්ති නාමරූපපරිග්ගහඤාණං වදති. කඞ්ඛාවිතරණං පච්චයපරිග්ගහො ධම්මට්ඨිතිඤාණන්තිපි වුච්චති. නයවිපස්සනාදිකං අනුපස්සනාඤාණං සම්මසනං. මග්ගාමග්ගෙඤාණන්ති මග්ගාමග්ගං වවත්ථපෙත්වා ඨිතං ඤාණං. සො හි පාදකජ්ඣානසමාධි තරුණවිපස්සනාය පච්චයො හොති. ‘‘සමාහිතො යථාභූතං පජානාති පස්සතී’’ති (සං. නි. 3.5.; 4.99; 5.1071) හි වුත්තං.

පුබ්බභාගසුඛන්ති උපචාරජ්ඣානසහිතසුඛං. දරථ පටිප්පස්සද්ධීති කාමච්ඡන්දාදිකිලෙසදරථස්ස පටිපස්සම්භනං. ‘‘සුඛංපාහං, භික්ඛවෙ, සඋපනිසං වදාමී’’ති එත්ථ අධිප්පෙතසුඛං දස්සෙතුං ‘‘අප්පනාපුබ්බභාගස්ස සුඛස්සා’’ති වුත්තං. ‘‘පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙතී’’ති (දී. නි. 1.466;3.359; අ.නි. 1.3.96) වුත්තඅප්පනාසුඛස්ස පස්සද්ධියා පච්චයත්තෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සුඛන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. බලවපීතීති ඵරණලක්ඛණප්පත්තා පීති. තාදිසා හි විතක්කවිචාරසුඛසමාධීහි ලද්ධප්පච්චයා නීවරණං වික්ඛම්භන්තී තංනිමිත්තං දරථං පරිළාහං පටිපස්සම්භෙති. තෙනාහ ‘‘සා හි දරථප්පස්සද්ධියා පච්චයො හොතී’’ති. දුබ්බලපීතීති තරුණපීති. තෙනාහ ‘‘සා හි බලවපීතියා පච්චයො හොතී’’ති. සද්ධාති රතනත්තයගුණානං කම්මඵලස්ස ච සද්දහනවසෙන පවත්තො අධිමොක්ඛො, සා පන යස්මා අත්තනො විසයෙ පුනප්පුනං උප්පජ්ජති, න එකවාරමෙව, තස්මා ආහ ‘‘අපරාපරං උප්පජ්ජනසද්ධා’’ති. යස්මා සද්දහන්තො සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං පමුදිතො හොති, තස්මා ආහ ‘‘සා හි දුබ්බලපීතියා පච්චයො හොතී’’ති. දුක්ඛදුක්ඛාදිභෙදස්ස සබ්බස්සපි දුක්ඛස්ස වට්ටදුක්ඛන්තොගධත්තා තස්ස ච ඉධාධිප්පෙතත්තා වුත්තං ‘‘දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛ’’න්ති. ජරාමරණදුක්ඛන්ති කෙචි, සොකාදයො චාති අපරෙ. තදුභයස්සපි සඞ්ගණ්හනතො පඨමො එවත්ථො යුත්තො. යස්මා දුක්ඛප්පත්තො කම්මස්ස ඵලානි සද්දහති, රතනත්තයෙ ච පසාදං උප්පාදෙති, තස්මා වුත්තං ‘‘තඤ්හි අපරාපරසද්ධාය පච්චයො හොතී’’ති. යස්මා ‘‘ආචරියානං සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පවත්තිදුක්ඛ’’න්ති චින්තයතො ‘‘එකන්තතො අයං ධම්මො ඉමස්ස දුක්ඛස්ස සමතික්කමාය හොතී’’ති සද්ධා උප්පජ්ජති. තෙනාහ ‘‘ධම්මං සුත්වා තථාගතෙ සද්ධං පටිලභතී’’තිආදි (දී. නි. 1.191). සවිකාරාති උප්පාදවිකාරෙන සවිකාරා ඛන්ධජාති ජායනට්ඨෙන. ජාතියා පන අසති තත්ථ තත්ථ භවෙ නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති ආහ ‘‘සා හි වට්ටදුක්ඛස්ස පච්චයො’’ති. කම්මභවොති කම්මභවාදිකො තිවිධොපි කම්මභවො. සො හි උපපත්තිභවස්ස පච්චයො. එවමාදිං සන්ධායාහ ‘‘එතෙනුපායෙනා’’ති. සෙසපදානීති උපාදානාදිපදානි. අනුලොමඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාපක්ඛිකත්තා නිබ්බානග්ගහණෙන ගහිතං, ගොත්‍රභුඤාණං පඨමමග්ගස්ස ආවජ්ජනං. සො හි තෙන විපස්සනාය කිඤ්චි කිඤ්චි විසෙසට්ඨානං කයිරතීති තං අනාමසිත්වා නිබ්බිදූපනිසො විරාගොති ‘‘විරාගො’’ඉච්චෙව වුත්තං.

කෙන උදකෙන විදාරයිත්වා ගතපදෙසොති කත්වා කන්දරො. නිතම්බොතිපි උදකස්ස. යථා නින්නං උදකං පවත්තති, තථා නිවත්තනභාවෙන නදීකුඤ්ඡොතිපි වුච්චති. හෙමන්තගිම්හඋතුවසෙන අට්ඨ මාසෙ පවත්තො පථවීවිවරොති කත්වා පදරො. ඛුද්දිකා උදකවාහිනියො සාඛා වියාති සාඛා, ඛුද්දකා සොබ්භා කුසුබ්භා ඔ-කාරස්ස උ-කාරං කත්වා. එවමෙව ඛොතිආදි ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා උපනීතාය උපමාය උපමෙය්‍යෙන සංසන්දනන්ති, තං යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අවිජ්ජා පබ්බතොති දට්ඨබ්බා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අවිජ්ජා ච සන්තානවසෙන චිරංතනකාලප්පවත්තනතො පචුරජනෙහි දුප්පජහනතො ‘‘පබ්බතො’’ති වුත්තා. ලොකත්තයාභිබ්‍යාපනතො අභිසන්දනතො ච අභිසඞ්ඛාරා මෙඝසදිසා. අභිසඞ්ඛාරා මෙඝොති දට්ඨබ්බාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තථා සෙසපදද්වයෙපි. විඤ්ඤාණාදිවට්ටං අනුපවත්තිතො පරම්පරපච්චයතො ච කන්දරාදිසදිසා. විමුත්ති එකරසත්තා, හානිවුද්ධිඅභාවතො ච සාගරසදිසාති උපමාසංසන්දනං.

තත්ථ යස්මා පුරිමසිද්ධාය අවිජ්ජාය සති අභිසඞ්ඛාරා, නාසති, තස්මා තෙ උපරිපබ්බතෙ පවත්තා විය හොන්තීති වුත්තං ‘‘අවිජ්ජා…පෙ… වස්සනං වෙදිතබ්බ’’න්ති. අස්සුතවා හීතිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස සමත්ථනං. තණ්හාය අභිලාසං කත්වාති එතෙන සබ්බස්සපි අභිසඞ්ඛාරවුට්ඨිතෙමනත්ථං දීපෙති. තණ්හා හි ‘‘ස්නෙහො’’ති වුත්තා. අන්තිමභවිකස්ස අන්තභවනිබ්බත්තකො අභිසඞ්ඛාරො නිබ්බානං න පත්තො, තදන්තස්ස භාගස්ස නිබ්බානං ආහච්ච ඨිතො විය හොතීති ‘‘මහාසමුද්දං ආහච්ච ඨිතකාලො වියා’’ති උපමානිදස්සනං කතං. විඤ්ඤාණාදිවට්ටං පූරෙත්වාපි ඉමිනාපි හි අන්තිමභවිකස්සෙව විඤ්ඤාණප්පවත්ති දස්සිතා. සා හි පූරිතාති වත්තබ්බා තතො පරං විඤ්ඤාණාදිවට්ටස්සෙව අභාවතො. ජාතස්ස පුග්ගලස්ස ජාතිපච්චයවට්ටදුක්ඛවෙදනාය ධම්මස්සවනං ඉච්ඡිතබ්බං, තං පන යදිපි ඉමස්මිං සුත්තෙ න ආගතං, සුත්තන්තරෙසු පන ආගතමෙවාති තතො ආහරිත්වා තං වත්තබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘බුද්ධවචනං පනා’’තිආදිමාහ. තයිදං සාවකබොධිසත්තානං වසෙනායං දෙසනාති කත්වා වුත්තං. ඉතරෙසං පන වසෙන වුච්චමානං සුත්තන්තරග්ගහණත්ථං පයොජනං නත්ථීති ‘‘යා හී’’තිආදිමාහ. පාළියා වසෙන ගහිතමෙවාති සඞ්ඛෙපතො වුත්තඅත්ථස්ස විත්ථාරතො දස්සනං. නිබ්බත්තීති නිබ්බත්තමානා ඛන්ධා ගහිතාති ආහ ‘‘සවිකාරා’’ති. අනිච්චතාලක්ඛණාදිදීපනතො ලක්ඛණාහටං. කම්මාකම්මන්ති විනිච්ඡයං. නිජ්ජටන්ති නිග්ගුම්බං, සුද්ධන්ති අත්ථො. පථවීකසිණාදීසු කම්මං ආරභතීතිආදි පාළියං සමථපුබ්බඞ්ගමා විපස්සනා දස්සිතාති කත්වා වුත්තං. එවඤ්හි පාමොජ්ජාදිදස්සනං සම්භවතීති. දෙවස්සාති මෙඝස්ස. කස්මා පනෙත්ථ ‘‘ඛීණාසවස්ස…පෙ… ඨිතකාලො වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං, නනු පුබ්බෙ දෙවට්ඨානියො අභිසඞ්ඛාරො වුත්තො, න අභිසඞ්ඛාරො ඛීණාසවොති? නායං දොසො, කාරණූපචාරෙන ඵලස්ස වුත්තත්තා. අභිසඞ්ඛාරමූලකො හි ඛන්ධසන්තානො ඛන්ධසන්තානෙ ච උච්ඡින්නසංයොගෙ ඛීණාසවසමඤ්ඤාති.

උපනිසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.