3. දසබලවග්ගො

1. දසබලසුත්තවණ්ණනා

21. පඨමං දුතියස්සෙව සඞ්ඛෙපො පඨමසුත්තෙ සඞ්ඛෙපවුත්තස්ස අත්ථස්ස විත්ථාරවසෙන දුතියසුත්තස්ස දෙසිතත්තා, තඤ්ච පන භගවා පඨමසුත්තං සඞ්ඛෙපතො දෙසෙසි, දුතියං තතො විත්ථාරතො. පඨමං වා සංඛිත්තරුචීනං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයෙන සඞ්ඛෙපතො දෙසෙසි, දුතියං පන අත්තනො රුචියා තතො විත්ථාරතො. සීහසමානවුත්තිකා හි බුද්ධා භගවන්තො, තෙ අත්තනො රුචියා කථෙන්තා අත්තනො ථාමං දස්සෙන්තාව කථෙන්ති, තස්මා දුතියසුත්තවසෙන චෙත්ථ අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාම, තස්මිං සංවණ්ණිතෙ පඨමං සංවණ්ණිතමෙව හොතීති අධිප්පායො.

දසබලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. දුතියදසබලසුත්තවණ්ණනා

22. තත්ථාති දුතියසුත්තෙ. දසහි බලෙහීති දසහි අනඤ්ඤසාධාරණෙහි ඤාණබලෙහි, තානි තථාගතස්සෙව බලානීති තථාගතබලානීති වුච්චන්ති. කාමඤ්ච තානි එකච්චානං සාවකානම්පි උප්පජ්ජන්ති, යාදිසානි පන බුද්ධානං ඨානාට්ඨානඤාණාදීනි උප්පජ්ජන්ති, න තාදිසානි තදඤ්ඤෙසං කදාචිපි උප්පජ්ජන්තීති. හත්ථිකුලානුසාරෙනාති වක්ඛමානහත්ථිකුලානුසාරෙන. කාළාවකන්ති කුලසද්දාපෙක්ඛාය නපුංසකනිද්දෙසො. එස නයො සෙසෙසුපි. පකතිහත්ථිකුලන්ති ගිරිචරනදිචරවනචරාදිප්පභෙදා ගොචරියකාළාවකනාමා සබ්බාපි බලෙන පාකතිකා හත්ථිජාති. දසන්නං පුරිසානන්ති ථාමමජ්ඣිමානං දසන්නං පුරිසානං. එකස්ස තථාගතස්ස කායබලන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. එකස්සාති ච තථා හෙට්ඨාකථායං ආගතත්තා දෙසනාසොතෙන වුත්තං. නාරායනසඞ්ඝාතබලන්ති එත්ථ නාරා වුච්චන්ති රස්මියො, තා බහූ නානාවිධා ඉතො උප්පජ්ජන්තීති නාරායනං, වජිරං, තස්මා නාරායනසඞ්ඝාතබලන්ති වජිරසඞ්ඝාතබලන්ති අත්ථො. තථාගතස්ස කායබලන්ති තථාගතස්ස පාකතිකකායබලං. සඞ්ගහං න ගච්ඡති අත්තනො බලාභාවතො, තතො එවස්ස බාහිරකතා ලාමකතා ච. තදුභයං පනස්ස කාරණෙන දස්සෙතුං ‘‘එතඤ්හි නිස්සායා’’තිආදි වුත්තං. අඤ්ඤන්ති කායබලතො අඤ්ඤං තතො විසුංයෙව. දසසු ඨානෙසු දසසු ඤාතබ්බට්ඨානෙසු. යාථාවපටිවෙධතො සයඤ්ච අකම්පයං, පුග්ගලඤ්ච තංසමඞ්ගිං නෙය්‍යෙසු අධිබලං කරොතීති ආහ ‘‘අකම්පනට්ඨෙන උපත්ථම්භනට්ඨෙන චා’’ති.

ඨානඤ්ච ඨානතොති කාරණඤ්ච කාරණතො. කාරණඤ්හි යස්මා ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිතාය උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති ච, තස්මා ‘‘ඨාන’’න්ති වුච්චති. විපරියායෙන අට්ඨානන්ති අකාරණං වෙදිතබ්බං. තදුභයං භගවා යෙන ඤාණෙන යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං හෙතූ පච්චයා උප්පාදාය, තං තං ඨානං, යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං න හෙතූ න පච්චයා උප්පාදාය, තං තං අට්ඨානන්ති පජානාති. තං සන්ධායාහ ‘‘ඨානඤ්ච…පෙ… ජානනං එක’’න්ති. කම්මසමාදානානන්ති කම්මං සමාදියිත්වා කතානං කුසලාකුසලකම්මානං, කම්මඤ්ඤෙව වා කම්මසමාදානං. ඨානසො හෙතුසොති පච්චයතො ච හෙතුතො ච. තත්ථ ගතිඋපධිකාලපයොගා විපාකස්ස ඨානං, කම්මං හෙතු. සබ්බත්ථගාමිනීපටිපදාජානනන්ති සබ්බගතිගාමිනියා අගතිගාමිනියා ච පටිපදාය මග්ගස්ස ජානනං, බහූසුපි මනුස්සෙසු එකමෙව පාණං හනන්තෙසු ‘‘ඉමස්ස චෙතනා නිරයගාමිනී භවිස්සති, ඉමස්ස තිරච්ඡානයොනිගාමිනී’’ති ඉමිනා නයෙන එකවත්ථුස්මිම්පි කුසලාකුසලචෙතනාසඞ්ඛාතානං පටිපත්තීනං අවිපරීතතො සභාවජානනං. අනෙකධාතුනානාධාතුලොකජානනන්ති චක්ඛුධාතුආදීහි කාමධාතුආදීහි වා බහුධාතුනො, තාසංයෙව ධාතූනං විපරීතතාය නානප්පකාරධාතුනො ඛන්ධායතනධාතුලොකස්ස ජානනං. පරසත්තානන්ති පරෙසං සත්තානං. නානාධිමුත්තිකතාජානනන්ති හීනාදීහි අධිමුත්තීහි නානාධිමුත්තිකභාවස්ස ජානනං. තෙසංයෙවාති පරසත්තානංයෙව. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තජානනන්ති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරභාවස්ස අපරභාවස්ස වුද්ධියා චෙව හානියා ච ජානනං. ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනන්ති පඨමාදීනං චතුන්නං ඣානානං, ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනං අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං, සවිතක්කසවිචාරාදීනං තිණ්ණං සමාධීනං, පඨමජ්ඣානසමාපත්තිආදීනඤ්ච නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනං. සංකිලෙසවොදානවුට්ඨානජානනන්ති හානභාගියස්ස, විසෙසභාගියස්ස ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨානං, තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති (විභ. 828) එවං වුත්තපගුණජ්ඣානස්ස චෙව භවඞ්ගඵලසමාපත්තීනඤ්ච ජානනං. හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමඤ්හි පගුණජ්ඣානං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පදට්ඨානං හොති, තස්මා වොදානම්පි ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති වුච්චති. භවඞ්ගෙන පන සබ්බඣානෙහි වුට්ඨානං හොති. ඵලසමාපත්තියා නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨානමෙව සන්ධාය ‘‘තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. පුබ්බෙනිවාසජානනන්ති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන නිවුට්ඨක්ඛන්ධානං ජානනං. චුතූපපාතජානනන්ති සත්තානං චුතියා උපපත්තියා ච යාථාවතො ජානනං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ආසවක්ඛයජානනං ආසවක්ඛයඤාණං, මග්ගඤාණන්ති අත්ථො. යත්ථ පනෙතානි විත්ථාරතො ආගතානි සංවණ්ණිතානි, තානි දස්සෙන්තො ‘‘අභිධම්මෙ පනා’’තිආදිමාහ.

බ්‍යාමොහභයවසෙන සරණපරියෙසනං සාරජ්ජනං සාරදො, බ්‍යාමොහභයං. විගතො සාරදො එතස්සාති විසාරදො, තස්ස භාවො වෙසාරජ්ජං. තං පන ඤාණසම්පදං පහානසම්පදං දෙසනාවිසෙසසම්පදං ඛෙමං නිස්සාය පවත්තං චතුබ්බිධං පච්චවෙක්ඛණාඤාණං. තෙනාහ ‘‘චතූසු ඨානෙසූ’’තිආදි. චතූසූති පරපරිකප්පිතෙසු වත්ථූසු. පරපරිකප්පිතෙසු වා වත්ථුමත්තෙසු චොදනාකාරණෙසු. සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතොති ‘‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති එවං පටිජානන්තෙන තයා. ඉමෙ ධම්මාති ‘‘ඉදං පඤ්චමං අරියසච්චං, අයං ඡට්ඨො උපාදානක්ඛන්ධො, ඉදං තෙරසමං ආයතන’’න්ති වෙදිතබ්බා ඉමෙ ධම්මා. අනභිසම්බුද්ධා අප්පටිවිද්ධත්තාති.

තත්‍රාති තස්මිං අනභිසම්බුද්ධධම්මසඞ්ඛාතෙ චොදනාවත්ථුස්මිං. කොචීති සමණාදීහි අඤ්ඤො වා යො කොචි. සහ ධම්මෙනාති සහ හෙතුනා. ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු විය හෙතුපරියායො ඉධ ධම්ම-සද්දො. හෙතූති ච උප්පත්තිසාධනහෙතු වෙදිතබ්බො, න කාරකො සම්පාපකො වා. නිමිත්තන්ති කාරණං, තං පනෙත්ථ චොදනාවත්ථුමෙව. න සමනුපස්සාමි සම්මාසම්බුද්ධභාවතො. ඛෙමප්පත්තොති අඛෙමප්පත්තරූපාය චොදනාය අනුපද්දවං පත්තො නිච්චලභාවප්පත්තො. වෙසාරජ්ජප්පත්තොති විසාරදභාවප්පත්තො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – ඉමෙ ආසවාති කාමාසවාදීසු ඉමෙ නාම ආසවා න පරික්ඛීණාති ආසවක්ඛයවචනෙනෙත්ථ සබ්බකිලෙසප්පහානං වුත්තං. න හි සො කිලෙසො අත්ථි, යො සබ්බසො ආසවෙසු ඛීණෙසු නප්පහීයෙය්‍ය. අන්තරායිකාති අන්තරායකරා, සග්ගවිමොක්ඛාධිගමස්ස අන්තරායකරාති අත්ථො. ධම්මො හි යො සංකිලෙසතො නිය්‍යාති, සො ‘‘නිය්‍යානිකො’’ති වුත්තො. ධම්මෙ නිය්‍යන්තෙ තංසමඞ්ගීපුග්ගලො නිය්‍යානිකොති වොහරිතො හොතීති තස්ස පටික්ඛිපන්තො ‘‘සො න නිය්‍යාතී’’ති ආහ. කථං පන දෙසනාධම්මො නිය්‍යාතීති වුච්චති? නිය්‍යානත්ථසමාධානතො, සො අභෙදොපචාරෙන ‘‘නිය්‍යාතී’’ති වුත්තො. අථ වා ‘‘ධම්මො දෙසිතො’’ති අරියධම්මස්ස අධිප්පෙතත්තා න කොචි විරොධො.

උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං, අසන්තසනට්ඨෙන ආසභං වියාති ආසභං, සෙට්ඨට්ඨානං සබ්බඤ්ඤුතං. ආසභට්ඨානට්ඨායිතාය ආසභා නාම පුබ්බබුද්ධා. සබ්බඤ්ඤුතපටිජානනවසෙන අභිමුඛං ගච්ඡන්ති, චතස්සො වා පරිසා උපසඞ්කමන්තීති ආසභා. චතස්සොපි හි පරිසා බුද්ධාභිමුඛා එවං තිට්ඨන්ති, න තිට්ඨන්ති පරම්මුඛා. ඉදම්පීති ‘‘උසභො’’ති ඉදම්පි පදං. තස්සාති නිසභස්ස. යෙසං බලුප්පාදාවට්ඨානානං වසෙන උසභස්ස ආසභණ්ඨානං ඉච්ඡිතං, තතො සාතිසයානං එව තෙසං වසෙන ආසභණ්ඨානං හොතීති දට්ඨබ්බං. යං කිඤ්චි ලොකෙ උපමං නාම බුද්ධගුණානං නිදස්සනභාවෙන වුච්චති, සබ්බං තං නිහීනමෙව. තිට්ඨමානො චාති අතිට්ඨන්තොපි තිට්ඨමානො එව පටිජානාති නාම. උපගච්ඡතීති අනුජානාති.

අට්ඨ ඛො ඉමාති ඉදං වෙසාරජ්ජඤාණස්ස බලදස්සනං. යථා හි බ්‍යත්තං පරිසං අජ්ඣොගාහෙත්වා විඤ්ඤූනං චිත්තං ආරාධනසමත්ථාය කථාය ධම්මකථිකස්ස ඡෙකභාවො පඤ්ඤායති, එවං ඉමා අට්ඨ පරිසා පත්වා සත්ථු වෙසාරජ්ජඤාණස්ස බලං පාකටං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘පරිසාසූ’’ති. ඛත්තියපරිසාති ඛත්තියානං සන්නිපතිතානං සමූහො. එස නයො සබ්බත්ථ. මාරපරිසාති මාරකායිකානං සන්නිපතිතානං සමූහො. මාරසදිසානං මාරානං පරිසාති මාරපරිසා. සබ්බා චෙතා පරිසා උග්ගට්ඨානදස්සනවසෙන ගහිතා. මනුස්සා හි ‘‘එත්ථ රාජා නිසින්නො’’ති වුත්තෙ පකතිවචනම්පි වත්තුං න සක්කොන්ති, කච්ඡෙහි සෙදා මුච්චන්ති, එවං උග්ගා ඛත්තියපරිසා, බ්‍රාහ්මණා තීසු වෙදෙසු කුසලා හොන්ති, ගහපතයො නානාවොහාරෙසු ච අක්ඛරචින්තාය ච කුසලා, සමණා සකවාදපරවාදෙසු කුසලා, තෙසං මජ්ඣෙ ධම්මකථාකථනං නාම අතිවිය භාරියං. දෙවානං උග්ගභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අමනුස්සොති හි වුත්තමත්තෙ මනුස්සානං සකලසරීරං කම්පති, තෙසං රූපං දිස්වාපි සද්දං සුත්වාපි සත්තා විසඤ්ඤිතාපි හොන්ති. එවං අමනුස්සපරිසා උග්ගා. ඉති චෙතා පරිසා උග්ගට්ඨානදස්සනවසෙන වුත්තා. කස්මා පනෙත්ථ යාමාදිපරිසා න ගහිතාති? භුසං කාමාභිගිද්ධතාය යොනිසොමනසිකාරවිරහතො. යාමාදයො හි උළාරුළාරෙ කාමෙ පටිසෙවන්තා තත්ථාභිගිද්ධතාය ධම්මස්සවනාය සභාවෙන චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති, මහාබොධිසත්තානං පන බුද්ධානඤ්ච ආනුභාවෙන ආකඩ්ඪියමානා කදාචි නෙසං පයිරුපාසනාදීනි කරොන්ති තාදිසෙ මහාසමයෙ. තෙනෙව හි විමානවත්ථුදෙසනාපි තංනිමිත්තා බහුලා නාහොසි. සෙට්ඨනාදන්ති කෙනචි අප්පටිහතභාවෙන උත්තමනාදං. අභීතනාදන්ති වෙසාරජ්ජයොගතො කුතොචි නිබ්භයනාදං. සීහනාදසුත්තෙනාති ඛන්ධියවග්ගෙ ආගතෙන සීහනාදසුත්තෙන. සහනතොති ඛමනතො. හනනතොති විධමනතො විද්ධංසනතො. යථා වාතිආදි ‘‘සීහනාදසදිසං වා නාදං නදතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තස්ස අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනං.

එතන්ති ‘‘බ්‍රහ්මචක්ක’’න්ති එතං පදං. පඤ්ඤාපභාවිතන්ති චිරකාලපරිභාවිතාය පාරමිතාපඤ්ඤාය විපස්සනාපඤ්ඤාය ච උප්පාදිතං. කරුණාපභාවිතන්ති ‘‘කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො’’තිආදිනයප්පවත්තාය මහාකරුණාය උප්පාදිතං. යථා අභිනික්ඛමනතො පභුති මහාබොධිසත්තානං අරියමග්ගාධිගමනවිරොධිනී පටිපත්ති නත්ථි, එවං තුසිතභවනතො නියතභාවාපත්තිතො ච පට්ඨායාති දුතියතතියනයා ච ගහිතා. ඵලක්ඛණෙති අග්ගඵලක්ඛණෙ. පටිවෙධනිට්ඨත්තා අරහත්තමග්ගඤාණං වජිරූපමතායෙව සාතිසයො පටිවෙධොති ‘‘ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාමා’’ති වුත්තං. තෙන පටිලද්ධස්සපි දෙසනාඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති පරස්ස බුජ්ඣනමත්තෙන හොතීති ‘‘අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්ති…පෙ… ඵලක්ඛණෙ පවත්තනං නාමා’’ති වුත්තං. තතො පරං පන යාව පරිනිබ්බානා දෙසනාඤාණප්පවත්ති, තස්සෙව පවත්තිතස්ස ධම්මචක්කස්ස ඨානන්ති වෙදිතබ්බං පවත්තිතචක්කස්ස චක්කවත්තිනො චක්කරතනස්ස ඨානං විය. උභයම්පීති පි-සද්දෙන ලොකියදෙසනාඤාණස්ස ඉතරෙන අනඤ්ඤසාධාරණතාවසෙන සමානතං සම්පිණ්ඩෙති. උරසි ජාතතාය උරසො සම්භූතන්ති ඔරසං ඤාණං.

ඉති රූපන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො අනවසෙසතො රූපස්ස සරූපනිදස්සනත්ථොති තස්ස ‘‘ඉදං රූප’’න්ති එතෙන සාධාරණතො ච සරූපනිදස්සනමාහ. එත්තකං රූපන්ති එතෙන අනවසෙසතො ‘‘ඉතො උද්ධං රූපං නත්ථී’’ති නිමිත්තස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවං. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘රුප්පනසභාවඤ්චෙවා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ රුප්පනං සීතාදිවිරොධිපච්චයසමවායෙ විසදිසුප්පත්ති. ආදි-සද්දෙන අජ්ඣත්තිකබාහිරාදිභෙදං සඞ්ගණ්හාති. ලක්ඛණ…පෙ… වසෙනාති කක්ඛළත්තාදිලක්ඛණවසෙන සන්ධාරණාදිරසවසෙන සම්පටිච්ඡනාදිපච්චුපට්ඨානවසෙන භූතත්තයාදිපදට්ඨානවසෙන ච. එවං පරිග්ගහිතස්සාති එවං සාධාරණතො ච ලක්ඛණාදිතො ච පරිග්ගහිතස්ස. අවිජ්ජාසමුදයාති අවිජ්ජාය උප්පාදා, අත්ථිභාවාති අත්ථො. නිරොධවිරොධී හි අත්ථිභාවො හොති, තස්මා නිරොධෙ අසති අත්ථිභාවො හොති, තස්මා පුරිමභවෙ සිද්ධාය අවිජ්ජාය සති ඉමස්මිං භවෙ රූපස්ස සමුදයො රූපස්ස උප්පාදො හොතීති අත්ථො. තණ්හාසමුදයා කම්මසමුදයාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අවිජ්ජාදීහි ච තීහි අතීතකාලිකත්තා තෙසං සහකාරීකාරණභූතං උපාදානම්පි ගහිතමෙවාති වෙදිතබ්බං. පවත්තිපච්චයෙසු කබළීකාරආහාරස්ස බලවතාය, සො එව ගහිතො, ‘‘ආහාරසමුදයා’’ති පන ගහිතෙන පවත්තිපච්චයතාමත්තෙන උතුචිත්තානිපි ගහිතානෙව හොන්තීති ද්වාදසසමුට්ඨානිකං රූපස්ස පච්චයතො දස්සනම්පි භවිතබ්බමෙවාති දට්ඨබ්බං. නිබ්බත්තිලක්ඛණන්තිආදිනා කාලවසෙන උදයදස්සනමාහ. තත්ථ භූතවසෙන මග්ගෙ උදයං පස්සිත්වා ඨිතො ඉධ සන්තතිවසෙන අනුක්කමෙන ඛණවසෙන පස්සති. අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධොති අග්ගමග්ගඤාණෙන අවිජ්ජාය අනුප්පාදනිරොධතො අනාගතස්ස අනුප්පාදනිරොධො හොති පච්චයාභාවෙ අභාවතො. පච්චයනිරොධෙනාති අවිජ්ජාසඞ්ඛාතස්ස පච්චයස්ස නිරොධභාවෙන. තණ්හානිරොධාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ආහාරනිරොධාති පවත්තිපච්චයස්ස කබළීකාරාහාරස්ස අභාවා. රූපනිරොධාති තංසමුට්ඨානරූපස්ස අභාවො හොති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. විපරිණාමලක්ඛණන්ති භවකාලවසෙන හෙතුද්වයදස්සනං. තස්මා තං පදට්ඨානවසෙන පගෙව පස්සිත්වා ඨිතො ඉධ සන්තතිවසෙන දිස්වා අනුක්කමෙන ඛණවසෙන පස්සති.

ඉති වෙදනාතිආදීසුපි වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සුඛාදිභෙදන්ති සුඛදුක්ඛඅදුක්ඛමසුඛාදිවිභාගං. රූපසඤ්ඤාදිභෙදන්ති රූපසඤ්ඤා, සද්ද… ගන්ධ… රස… ඵොට්ඨබ්බ … ධම්මසඤ්ඤාදිවිභාගං. ඵස්සාදිභෙදන්ති ඵස්සචෙතනාමනසිකාරාදිවිභාගං. ලක්ඛණ…පෙ… වසෙනාති ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණාදිලක්ඛණවසෙන ඉට්ඨාකාරසම්භොගරසාදිරසවසෙන කායිකඅස්සාදාදිපච්චුපට්ඨානවසෙන ඉට්ඨාරම්මණාදිපදට්ඨානවසෙන. ‘‘ඵුට්ඨො වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතී’’ති (සං. නි. 4.93) වචනතො තීසු වෙදනාදීසු ඛන්ධෙසු ඵස්සසමුදයාති වත්තබ්බං. විඤ්ඤාණප්පච්චයා නාමරූප’’න්ති වචනතො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ නාමරූපසමුදයාති වත්තබ්බං. තෙසංයෙව වසෙනාති ‘‘අවිජ්ජානිරොධො වෙදනානිරොධො’’තිආදිනා තෙසංයෙව අවිජ්ජාදීනං වසෙන යොජෙතබ්බං.

උපාදානක්ඛන්ධානං සමුදයත්ථඞ්ගමවසෙන තිත්ථියානං අවිසයොපි සප්පදෙසො සීහනාදො දස්සිතො. ඉදානි නිප්පදෙසො අනුලොමපටිලොමවසෙන සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො පච්චයාකාරවිසයො අනඤ්ඤසාධාරණො දස්සීයතීති ආහ, ‘‘අයම්පි අපරො සීහනාදො’’ති. තස්සාති ‘‘ඉමස්මිං සතී’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තපටිච්චසමුප්පාදපාළියා. එත්ථ ච ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුඣ්තී’’ති අවිජ්ජාදීනං භාවෙ සඞ්ඛාරාදීනං භාවස්ස, අවිජ්ජාදීනං නිරොධෙ සඞ්ඛාරාදීනං නිරොධස්ස කථනෙන පුරිමස්මිං පච්චයලක්ඛණෙ නියමො දස්සිතො ‘‘ඉමස්මිං සති එව, නාසති, ඉමස්ස උප්පාදා එව, නානුප්පාදා, නිරොධා එව, නානිරොධා’’ති. තෙනෙදං ලක්ඛණං අන්තොගධනියමං ඉධ පටිච්චසමුප්පාදස්ස වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නිරොධොති ච අවිජ්ජාදීනං විරාගා විගමෙන ආයතිං අනුප්පාදො අප්පවත්ති. තථා හි වුත්තං ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා’’තිආදි. නිරොධවිරොධී ච උප්පාදො, යෙන සො උප්පාදනිරොධවිභාගෙන වුත්තො ‘‘ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති. තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘අසති නිරොධෙ උප්පාදො නාම, සො චෙත්ථ අත්ථිභාවොති වුච්චතී’’ති. ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොතී’’ති ඉදමෙව හි ලක්ඛණං. පරියායන්තරෙන ‘‘ඉමස්ස උප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී’’ති වදන්තෙන පරෙන පුරිමං විසෙසිතං හොති. තස්මා න වත්තමානංයෙව සන්ධාය ‘‘ඉමස්මිං සතී’’ති වුත්තං, අථ ඛො මග්ගෙන අනිරුජ්ඣනසභාවඤ්චාති විඤ්ඤායති. යස්මා ච ‘‘ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති ද්විධාපි උද්දිට්ඨස්ස ලක්ඛණස්ස නිද්දෙසං වදන්තෙන භගවතා ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො’’තිආදිනා නිරොධොව වුත්තො, තස්මා නත්ථිභාවොපි නිරොධො එවාති නත්ථිභාවවිරුද්ධො අත්ථිභාවො අනිරොධොති දස්සිතං හොති. තෙන අනිරොධසඞ්ඛාතෙන අත්ථිභාවෙන උප්පාදං විසෙසෙති. තතො ඉධ න කෙවලං අත්ථිභාවමත්තං උප්පාදොති අත්ථො අධිප්පෙතො, අථ ඛො අනිරොධසඞ්ඛාතො අත්ථිභාවො චාති අයමත්ථො විභාවිතො හොති. එවමෙතං ලක්ඛණද්වයවචනං අඤ්ඤමඤ්ඤං විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන සාත්ථකන්ති වෙදිතබ්බං. කො පනායං අනිරොධො නාම, යො ‘‘අත්ථිභාවො, උප්පාදො’’ති ච වුත්තොති? අප්පහීනභාවො ච අනිබ්බත්තිතඵලභාවෙන ඵලුප්පාදනාරහතා චාති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන පරමත්ථදීපනියං උදානට්ඨකථායං (උදා. අට්ඨ. 1). වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

පඤ්චක්ඛන්ධවිභජනාදිවසෙනාති පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං ද්වාදසපදිකස්ස පච්චයාකාරස්ස විභජනවසෙන. ඉමස්මිඤ්හි දසබලසුත්තෙ ධම්මස්ස දෙසිතාකාරො පඤ්චක්ඛන්ධපච්චයාකාරමත්තො. තෙනාහ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධපච්චයාකාරධම්මො’’ති. ආචරියමුට්ඨියා අකරණෙන විභූතො, සො පන අත්ථතො ච සද්දතො ච පිහිතො හෙට්ඨාමුඛජාතො වා න හොතීති ආහ ‘‘අනිකුජ්ජිතො’’ති. විවටොති විභාවිතො. තෙනාහ ‘‘විවරිත්වා ඨපිතො’’ති. පකාසිතොති ඤාණොභාසෙන ඔභාසිතො ආදීපිතොති ආහ ‘‘දීපිතො ජොතිතො’’ති. තත්ථ තත්ථ ඡින්නභින්නට්ඨානෙ. සිබ්බිතගණ්ඨිතන්ති වාකං ගහෙත්වා සිබ්බිතං, සිබ්බිතුං අසක්කුණෙය්‍යට්ඨානෙ වාකෙන ගණ්ඨිතඤ්ච. ඡින්නපිලොතිකාභාවෙන විගතපිලොතිකො ධම්මො, තස්ස ඡින්නපිලොතිකස්ස පටිලොමතා ඡින්නභින්නතාභාවෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘න හෙත්ථා’’තිආදිමාහ. නිවාසනපාරුපනං පරිග්ගහණං. සයං පටිභානං කප්පෙත්වා. වඩ්ඪෙන්තා අත්තනො සමයං. සමණකචවරන්ති සමණවෙසධාරණවසෙන සමණපටිරූපතාය සමණානං කචවරභූතං. අත්තනො රූපපවත්තියා කරණ්ඩං කුච්ඡිතං ධුත්තං වාති පවත්තෙතීති කාරණ්ඩවො, දුස්සීලො. තං කාරණ්ඩවං. නිද්ධමථාති නීහරථ. කසම්බුන්ති සමණකසටං. අපකස්සථාති අපකඩ්ඪථ නන්ති අත්ථො. පලාපෙති පලාපසදිසෙ. තථා හි තණ්ඩුලසාරරහිතො ධඤ්ඤපටිරූපකො ථුසමත්තකො පලාපොති වුච්චති, එවං සීලාදිසාරරහිතො සමණපටිරූපකො පලාපො වියාති පලාපො, දුස්සීලො. තෙ පලාපෙ. වාහෙථාති අපනෙථ. පතිස්සතාති බාළ්හසතිතාය පතිස්සතා හොථාති.

සද්ධාය පබ්බජිතෙනාති රාජූපද්දවාදීහි අනුපද්දුතෙන ‘‘එවඤ්හි තං ඔතිණ්ණං ජාතිආදිසංසාරභයං විජිනිස්සාමී’’ති වට්ටනිස්සරණත්ථං ආගතාය සද්ධාය වසෙන පබ්බජිතෙන. ආචාරකුලපුත්තොති ආචාරෙන අභිජාතො. තෙනාහ ‘‘යතො කුතොචී’’තිආදි. ජාතිකුලපුත්තොති ජාතිසම්පත්තියා අභිජාතො. විඤ්ඤුප්පසත්ථානි අඞ්ගානි සම්මාපධානියඞ්ගභාවෙන, කායෙ ච ජීවිතෙ ච නිරපෙක්ඛභාවෙන වීරියං ආරභන්තස්ස තථාපවත්තවීරියවසෙන ‘‘තචො එකං අඞ්ග’’න්ති වුත්තං. එස නයො සෙසෙසුපි. නවසු ඨානෙසු සමාධාතබ්බන්ති ‘‘කාලවසෙන පඤ්චසු, ඉරියාපථවසෙන චතූසූ’’ති එවං නවසු ඨානෙසු වීරියං සමාධාතබ්බං පවත්තෙතබ්බං.

සො දුක්ඛං විහරතීති කුසීතපුග්ගලො නිය්‍යානිකසාසනෙ වීරියාරම්භස්ස අකරණෙන සාමඤ්ඤත්ථස්ස අනුප්පත්තියා දුක්ඛං විහරති. සකං වා අත්ථං සදත්ථං ක-කාරස්ස ද-කාරං කත්වා. කුසීතස්ස අත්ථපරිහායනං මූලතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘ඡ ද්වාරානී’’තිආදි වුත්තං. නිසජ්ජාවසෙන පීඨමද්දනතො පීඨමද්දනො, නිරස්සනවචනං තස්ස, කස්සචිපත්ථස්ස අධාරණතො කෙවලං පීඨභාරභූතොති අධිප්පායො. අඤ්ඤත්ථ පන ‘‘මඛමද්දනො’’ති වුච්චති, තත්ථ දානමිච්ඡාය පරෙසං මඛං පස්සන්තොති අත්ථො. ලණ්ඩපූරකොති කුච්ඡිපූරං භුඤ්ජිත්වා වච්චකුටිපූරකො.

‘‘ආරද්ධවීරියො’’තිආදීසු ‘‘කුසීතො පුග්ගලො’’ති එත්ථ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො, ආසීසාය වසෙන ථොමිතො. ආරද්ධවීරියෙති පග්ගහිතවීරියෙ. පහිතත්තෙති නිබ්බානං පතිපෙසිතචිත්තෙ. එතෙන සාවකානං සම්මාපටිපත්තිං සත්ථුවන්දනානිසංසඤ්ච දස්සෙසි.

හීනෙනාති වට්ටනිස්සිතෙන ධම්මෙන. තෙනාහ ‘‘හීනාය සද්ධායා’’තිආදි. අග්ගෙනාති සෙට්ඨෙන විවට්ටනිස්සිතෙන ධම්මෙන, ඊසකම්පි කතකාලුසියවිගතට්ඨෙන මණ්ඩට්ඨෙන ච පසන්නම්පි සුරාදි න පාතබ්බං. සාසනන්ති පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධලක්ඛණං සාසනං. පසන්නං විගතදොසමලත්තා පසාදනියත්තා ච. පාතබ්බඤ්ච පත්තෙන විය සුඛෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතො දුච්චරිතසබ්බකිලෙසකසාවමලපඞ්කදොසරහිතත්තා ච.

මණ්ඩභූතා බොධිපක්ඛියධම්මදෙසනාපි දෙසනාමණ්ඩො. තස්ස එකස්සෙව පන දෙසනාමණ්ඩස්ස පටිග්ගාහකා සුප්පටිපන්නා දොසරහිතා චතස්සො පරිසා පටිග්ගහමණ්ඩො. මග්ගබ්‍රහ්මචරියං තග්ගතිකත්තා සකලොපි බොධිපක්ඛියධම්මරාසි බ්‍රහ්මචරියමණ්ඩො. තෙනාහ ‘‘කතමො දෙසනාමණ්ඩො’’තිආදි. තත්ථ විඤ්ඤාතාරොති සච්චානං අභිසමෙතාවිනො. තථා හි ආදිතො ‘‘චතුන්නං අරියසච්චානං ආචික්ඛණා’’තිආදි වුත්තං. පුබ්බභාගෙ ‘‘අත්ථි අයං ලොකො’’තිආදිනා ඉධලොකපරලොකගතසම්මොසවිගමෙන පවත්තො අධිමොක්ඛොව අධිමොක්ඛමණ්ඩො. ඡඩ්ඩෙත්වා සමුච්ඡෙදවසෙන විජහිත්වා. චතුභූමකස්ස සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමොක්ඛමණ්ඩෙන මණ්ඩභූතං අධිමොක්ඛං. ආදි-සද්දෙන ‘‘පග්ගහමණ්ඩො වීරියින්ද්‍රියං කොසජ්ජකසට’’න්තිආදිං පාළිසෙසං සඞ්ගණ්හාති. එත්ථාති එතස්මිං සාසනෙ, ‘‘මණ්ඩස්මි’’න්ති වා වචනෙ. කාරණවචනං, තෙන ‘‘සත්ථා සම්මුඛීභූතො’’ති සම්මුඛභාවනායොගො නිරාසඞ්කඵලාවහොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘අසම්මුඛා’’තිආදි. පමාණන්ති අනුරූපං භෙසජ්ජස්ස පමාණං. උග්ගමනන්ති භෙසජ්ජස්ස වමනං විරෙචනං, තස්ස වා වසෙන දොසධාතූනං වමනං විරෙචනං. එවමෙවාති යථා භෙසජ්ජමණ්ඩං වෙජ්ජසම්මුඛා නිරාසඞ්කා පිවන්ති, එවමෙව ‘‘සත්ථා සම්මුඛීභූතො’’ති නිරාසඞ්කා වීරියං කත්වා, මණ්ඩපෙය්‍ය සාසනං පිවථාති යොජනා. අභිඤ්ඤාසමාපත්තිපටිලාභෙන සානිසංසා. මග්ගඵලාධිගමනෙන සවඩ්ඪි. පරත්ථන්ති අත්තනො දිට්ඨානුගතිආපත්තියා, තථා සම්මාපටිපජ්ජන්තානං පරෙසං අත්ථන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

දුතියදසබලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. උපනිසසුත්තවණ්ණනා

23. ජානතො පස්සතොති එත්ථ දස්සනං පඤ්ඤාචක්ඛුනාව දස්සනං අධිප්පෙතං, න මංසචක්ඛුනාති ආහ ‘‘ද්වෙපි පදානි එකත්ථානී’’ති. එවං සන්තෙපීති පදද්වයස්ස එකත්ථත්තෙපි ඤාණලක්ඛණඤාණප්පභාවවිසයස්ස්ස තථාදස්සනභාවාවිරොධනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ජානනලක්ඛණඤ්හි ඤාණ’’න්තිආදි. ඤාණප්පභාවන්ති ඤාණානුභාවෙන ඤාණකිච්චවිසයොභාසන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඤාණෙන විවට්ටෙ ධම්මෙ පස්සතී’’ති. ජානතො පස්සතොති ච ජානනදස්සනමුඛෙන පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනා පවත්තාති ආහ – ‘‘ඤාණලක්ඛණං උපාදායා’’තිආදි. ජානතොති වා පුබ්බභාගඤාණෙන ජානතො, අපරභාගෙන ඤාණෙන පස්සතො. ජානතොති වා වත්වා න ජානනං අනුස්සවාකාරපරිවිතක්කමත්තවසෙන ඉධාධිප්පෙතං, අථ ඛො රූපානි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපාදීනි තෙසඤ්ච සමුදයාදිකෙ පච්චක්ඛෙ කත්වා දස්සනන්ති විභාවෙතුං ‘‘පස්සතො’’ති වුත්තන්ති එවං වා එත්ථ අත්ථො.

ආසවානං ඛයන්ති ආසවානං අච්චන්තප්පහානං. සො පන තෙසං අනුප්පාදනිරොධො සබ්බෙන සබ්බං අභාවො එවාති ආහ ‘‘අසමුප්පාදො ඛීණාකාරො නත්ථිභාවො’’ති. ආසවක්ඛයසද්දස්ස ඛීණාකාරාදීසු ආගතට්ඨානං දස්සෙතුං ‘‘ආසවානං ඛයා’’තිආදි වුත්තං. උජුමග්ගානුසාරිනොති කිලෙසවඞ්කකායවඞ්කාදීනං පහානෙන උජුභූතෙ සවිපස්සනාහෙට්ඨිමමග්ගධම්මෙ අනුස්සරන්තස්ස. යදෙව හිස්ස පරික්ඛීණං. ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං ‘‘තතො අඤ්ඤා අනන්තරා’’ති ඛයසඞ්ඛාතෙ අග්ගමග්ගෙ තප්පරියාපන්නමෙව ඤාණං පඨමං උප්පජ්ජති, තදනන්තරං පන අඤ්ඤා අරහත්තන්ති. යදිපි ගාථාය ‘‘ඛයස්මිං’’ඉච්චෙව වුත්තං, සමුච්ඡෙදවසෙන පන ‘‘ආසවෙ ඛීණෙ මග්ගො ඛයො’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘මග්ගො ආසවක්ඛයොති වුත්තො’’ති. සමණොති සමිතපාපො අධිප්පෙතො, සො පන ඛීණාසවො හොතීති. ‘‘ආසවානං ඛයා’’ති ඉධ ඵලං, පරියායෙන පන ආසවක්ඛයො මග්ගො, තෙන පත්තබ්බතො ඵලං. එතෙනෙව නිබ්බානස්සපි ආසවක්ඛයභාවො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

ජානතො එව පස්සතො එවාති එවමෙත්ථ නියමො ඉච්ඡිතො, න අඤ්ඤථා විසෙසාභාවතො අනිට්ඨාපන්නොවාති තස්ස නියමස්ස ඵලං දස්සෙතුං ‘‘නො අජානතො නො අපස්සතො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යො පන න ජානාති, න පස්සති, තස්ස නො වදාමීති අත්ථො’’ති. ඉමිනා ඛන්ධානං පරිඤ්ඤා ආසවක්ඛයස්ස එකන්තිකකාරණන්ති දස්සෙති. එතෙනාති ‘‘නො අජානතො, නො අපස්සතො’’ති එතෙන වචනෙන. තෙ පටික්ඛිත්තාති කෙ පන තෙති? ‘‘බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.228) අහෙතූ අප්පච්චයා සත්තා විසුජ්ඣන්තී’’ති (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.101, 227) එවමාදිවාදා. තෙසු කෙචි අභිජාතිසඞ්කන්තිමත්තෙන සංසාරසුද්ධිං පටිජානන්ති, අඤ්ඤෙ ඉස්සරපජාපතිකාරණාදිවසෙන. තයිදං සබ්බං සංසාරාදීහීති එත්ථෙව සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. පුරිමෙන පදද්වයෙනාති ‘‘ජානතො පස්සතො’’ති ඉමිනා පදද්වයෙන. උපායො වුත්තො ‘‘ආසවක්ඛයා’’ති අධිකාරතො. ඉමිනාති ‘‘නො අජානතො, නො අපස්සතො’’ති ඉමිනා පදද්වයෙන. අනුපායො හොති එස ආසවානං ඛයස්ස, යදිදං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං අපරිඤ්ඤාති ‘‘ජානතො පස්සතො’’ති ඉමිනාව අනියමවචනෙන අනුපායපටිසෙධොපි අත්ථතො බොධිතො හොතීති. තමෙව හි අත්ථතො බොධිතභාවං විභාවෙතුං එවං සංවණ්ණනා කතාති දට්ඨබ්බං.

දබ්බජාතිකොති දබ්බරූපො. සො හි ‘‘ද්‍රබ්‍යො’’ති වුච්චති ‘‘ද්‍රබ්‍යං විනස්සති නාද්‍රබ්‍ය’’න්තිආදීසු. දබ්බජාතිකො වා සාරසභාවො, සාරුප්පසීලාචාරොති අත්ථො. යථාහ ‘‘න ඛො දබ්බ දබ්බා එවං නිබ්බෙඨෙන්තී’’ති (පාරා. 384). වත්තසීසෙ ඨත්වාති වත්තං උත්තමං ධුරං කත්වා. යො හි පරිසුද්ධාජීවො කාතුං අජානන්තානං සබ්‍රහ්මචාරීනං අත්තනො වා වස්සවාතාදිපටිබාහනත්ථං ඡත්තාදීනි කරොති, සො වත්තසීසෙ ඨත්වා කරොති නාම. පදට්ඨානං න හොතීති න වත්තබ්බං නාථකරණධම්මභාවෙන මග්ගඵලාධිගමස්ස උපනිස්සයභාවතො. වුත්තඤ්හි ‘‘යානි තානි සබ්‍රහ්මචාරීනං උච්චාවචානි කිච්චකරණීයානි, තත්ථ දක්ඛො හොතී’’තිආදි (දී. නි. 3.345). එවං ජානතොති එවං වෙජ්ජකම්මාදීනං ජානනහෙතු මිච්ඡාජීවපච්චයා කාමාසවාදයො ආසවා වඩ්ඪන්තියෙව, න පහීයන්ති. ‘‘එවං ඛො…පෙ… ආසවානං ඛයො හොතී’’ති ඉමාය පාළියා අරහත්තස්සෙව ගහණං යුත්තං ඵලග්ගහණෙන හෙතුනො අවුත්තසිද්ධත්තා. තෙනාහ ‘‘ආසවානං ඛයන්තෙ ජාතත්තා’’ති.

ආගමනං ආගමො, තං ආවහතීති ආගමනීයා, පුබ්බභාගපටිපදා. ඛයස්මින්ති භාවෙනභාවලක්ඛණෙ භුම්මං, ඛයෙති පන විසයෙ. තෙනාහ ‘‘ආසවක්ඛයසඞ්ඛාතෙ’’ති. උපනිසීදති ඵලං එත්ථාති කාරණං උපනිසා. අරහත්තඵලවිමුත්ති උක්කට්ඨනිද්දෙසතො. සාති විමුත්ති. අස්සාති පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස. මනස්මිං විවට්ටනිස්සිතෙ පන අනන්තරූපනිස්සයාපි පච්චයා සම්භවන්තීති ‘‘ලබ්භමානවසෙන පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං.

විරජ්ජති අසෙසසඞ්ඛාරතො එතෙනාති විරාගො, මග්ගො. නිබ්බින්දති එතායාති නිබ්බිදා, බලවවිපස්සනා. තෙනාහ ‘‘එතෙනා’’තිආදි. පටිසඞ්ඛානුපස්සනාපි මුච්චිතුකම්‍යතාපක්ඛිකා එවාති අධිප්පායෙන ‘‘චතුන්නං ඤාණානං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. ‘‘යාව මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි, තාව තරුණවිපස්සනා’’ති හි වචනතො උපක්කිලෙසවිමුත්තඋදයබ්බයඤාණතො පරං බලවවිපස්සනා. රූපාරූපධම්මානං විසෙසභූතො සාමඤ්ඤභූතො ච යො යො සභාවො යථාසභාවො, තස්ස ජානනං යථාසභාවජානනං. තදෙව දස්සනං. පච්චක්ඛකරණත්ථෙන ඤාතපරිඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා ච ගහිතා හොති. තෙනාහ ‘‘තරුණවිපස්සන’’න්තිආදි. සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදෙඤාණන්ති නාමරූපපරිග්ගහඤාණං වදති. කඞ්ඛාවිතරණං පච්චයපරිග්ගහො ධම්මට්ඨිතිඤාණන්තිපි වුච්චති. නයවිපස්සනාදිකං අනුපස්සනාඤාණං සම්මසනං. මග්ගාමග්ගෙඤාණන්ති මග්ගාමග්ගං වවත්ථපෙත්වා ඨිතං ඤාණං. සො හි පාදකජ්ඣානසමාධි තරුණවිපස්සනාය පච්චයො හොති. ‘‘සමාහිතො යථාභූතං පජානාති පස්සතී’’ති (සං. නි. 3.5.; 4.99; 5.1071) හි වුත්තං.

පුබ්බභාගසුඛන්ති උපචාරජ්ඣානසහිතසුඛං. දරථ පටිප්පස්සද්ධීති කාමච්ඡන්දාදිකිලෙසදරථස්ස පටිපස්සම්භනං. ‘‘සුඛංපාහං, භික්ඛවෙ, සඋපනිසං වදාමී’’ති එත්ථ අධිප්පෙතසුඛං දස්සෙතුං ‘‘අප්පනාපුබ්බභාගස්ස සුඛස්සා’’ති වුත්තං. ‘‘පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙතී’’ති (දී. නි. 1.466;3.359; අ.නි. 1.3.96) වුත්තඅප්පනාසුඛස්ස පස්සද්ධියා පච්චයත්තෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සුඛන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. බලවපීතීති ඵරණලක්ඛණප්පත්තා පීති. තාදිසා හි විතක්කවිචාරසුඛසමාධීහි ලද්ධප්පච්චයා නීවරණං වික්ඛම්භන්තී තංනිමිත්තං දරථං පරිළාහං පටිපස්සම්භෙති. තෙනාහ ‘‘සා හි දරථප්පස්සද්ධියා පච්චයො හොතී’’ති. දුබ්බලපීතීති තරුණපීති. තෙනාහ ‘‘සා හි බලවපීතියා පච්චයො හොතී’’ති. සද්ධාති රතනත්තයගුණානං කම්මඵලස්ස ච සද්දහනවසෙන පවත්තො අධිමොක්ඛො, සා පන යස්මා අත්තනො විසයෙ පුනප්පුනං උප්පජ්ජති, න එකවාරමෙව, තස්මා ආහ ‘‘අපරාපරං උප්පජ්ජනසද්ධා’’ති. යස්මා සද්දහන්තො සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං පමුදිතො හොති, තස්මා ආහ ‘‘සා හි දුබ්බලපීතියා පච්චයො හොතී’’ති. දුක්ඛදුක්ඛාදිභෙදස්ස සබ්බස්සපි දුක්ඛස්ස වට්ටදුක්ඛන්තොගධත්තා තස්ස ච ඉධාධිප්පෙතත්තා වුත්තං ‘‘දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛ’’න්ති. ජරාමරණදුක්ඛන්ති කෙචි, සොකාදයො චාති අපරෙ. තදුභයස්සපි සඞ්ගණ්හනතො පඨමො එවත්ථො යුත්තො. යස්මා දුක්ඛප්පත්තො කම්මස්ස ඵලානි සද්දහති, රතනත්තයෙ ච පසාදං උප්පාදෙති, තස්මා වුත්තං ‘‘තඤ්හි අපරාපරසද්ධාය පච්චයො හොතී’’ති. යස්මා ‘‘ආචරියානං සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පවත්තිදුක්ඛ’’න්ති චින්තයතො ‘‘එකන්තතො අයං ධම්මො ඉමස්ස දුක්ඛස්ස සමතික්කමාය හොතී’’ති සද්ධා උප්පජ්ජති. තෙනාහ ‘‘ධම්මං සුත්වා තථාගතෙ සද්ධං පටිලභතී’’තිආදි (දී. නි. 1.191). සවිකාරාති උප්පාදවිකාරෙන සවිකාරා ඛන්ධජාති ජායනට්ඨෙන. ජාතියා පන අසති තත්ථ තත්ථ භවෙ නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති ආහ ‘‘සා හි වට්ටදුක්ඛස්ස පච්චයො’’ති. කම්මභවොති කම්මභවාදිකො තිවිධොපි කම්මභවො. සො හි උපපත්තිභවස්ස පච්චයො. එවමාදිං සන්ධායාහ ‘‘එතෙනුපායෙනා’’ති. සෙසපදානීති උපාදානාදිපදානි. අනුලොමඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාපක්ඛිකත්තා නිබ්බානග්ගහණෙන ගහිතං, ගොත්‍රභුඤාණං පඨමමග්ගස්ස ආවජ්ජනං. සො හි තෙන විපස්සනාය කිඤ්චි කිඤ්චි විසෙසට්ඨානං කයිරතීති තං අනාමසිත්වා නිබ්බිදූපනිසො විරාගොති ‘‘විරාගො’’ඉච්චෙව වුත්තං.

කෙන උදකෙන විදාරයිත්වා ගතපදෙසොති කත්වා කන්දරො. නිතම්බොතිපි උදකස්ස. යථා නින්නං උදකං පවත්තති, තථා නිවත්තනභාවෙන නදීකුඤ්ඡොතිපි වුච්චති. හෙමන්තගිම්හඋතුවසෙන අට්ඨ මාසෙ පවත්තො පථවීවිවරොති කත්වා පදරො. ඛුද්දිකා උදකවාහිනියො සාඛා වියාති සාඛා, ඛුද්දකා සොබ්භා කුසුබ්භා ඔ-කාරස්ස උ-කාරං කත්වා. එවමෙව ඛොතිආදි ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා උපනීතාය උපමාය උපමෙය්‍යෙන සංසන්දනන්ති, තං යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අවිජ්ජා පබ්බතොති දට්ඨබ්බා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අවිජ්ජා ච සන්තානවසෙන චිරංතනකාලප්පවත්තනතො පචුරජනෙහි දුප්පජහනතො ‘‘පබ්බතො’’ති වුත්තා. ලොකත්තයාභිබ්‍යාපනතො අභිසන්දනතො ච අභිසඞ්ඛාරා මෙඝසදිසා. අභිසඞ්ඛාරා මෙඝොති දට්ඨබ්බාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තථා සෙසපදද්වයෙපි. විඤ්ඤාණාදිවට්ටං අනුපවත්තිතො පරම්පරපච්චයතො ච කන්දරාදිසදිසා. විමුත්ති එකරසත්තා, හානිවුද්ධිඅභාවතො ච සාගරසදිසාති උපමාසංසන්දනං.

තත්ථ යස්මා පුරිමසිද්ධාය අවිජ්ජාය සති අභිසඞ්ඛාරා, නාසති, තස්මා තෙ උපරිපබ්බතෙ පවත්තා විය හොන්තීති වුත්තං ‘‘අවිජ්ජා…පෙ… වස්සනං වෙදිතබ්බ’’න්ති. අස්සුතවා හීතිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස සමත්ථනං. තණ්හාය අභිලාසං කත්වාති එතෙන සබ්බස්සපි අභිසඞ්ඛාරවුට්ඨිතෙමනත්ථං දීපෙති. තණ්හා හි ‘‘ස්නෙහො’’ති වුත්තා. අන්තිමභවිකස්ස අන්තභවනිබ්බත්තකො අභිසඞ්ඛාරො නිබ්බානං න පත්තො, තදන්තස්ස භාගස්ස නිබ්බානං ආහච්ච ඨිතො විය හොතීති ‘‘මහාසමුද්දං ආහච්ච ඨිතකාලො වියා’’ති උපමානිදස්සනං කතං. විඤ්ඤාණාදිවට්ටං පූරෙත්වාපි ඉමිනාපි හි අන්තිමභවිකස්සෙව විඤ්ඤාණප්පවත්ති දස්සිතා. සා හි පූරිතාති වත්තබ්බා තතො පරං විඤ්ඤාණාදිවට්ටස්සෙව අභාවතො. ජාතස්ස පුග්ගලස්ස ජාතිපච්චයවට්ටදුක්ඛවෙදනාය ධම්මස්සවනං ඉච්ඡිතබ්බං, තං පන යදිපි ඉමස්මිං සුත්තෙ න ආගතං, සුත්තන්තරෙසු පන ආගතමෙවාති තතො ආහරිත්වා තං වත්තබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘බුද්ධවචනං පනා’’තිආදිමාහ. තයිදං සාවකබොධිසත්තානං වසෙනායං දෙසනාති කත්වා වුත්තං. ඉතරෙසං පන වසෙන වුච්චමානං සුත්තන්තරග්ගහණත්ථං පයොජනං නත්ථීති ‘‘යා හී’’තිආදිමාහ. පාළියා වසෙන ගහිතමෙවාති සඞ්ඛෙපතො වුත්තඅත්ථස්ස විත්ථාරතො දස්සනං. නිබ්බත්තීති නිබ්බත්තමානා ඛන්ධා ගහිතාති ආහ ‘‘සවිකාරා’’ති. අනිච්චතාලක්ඛණාදිදීපනතො ලක්ඛණාහටං. කම්මාකම්මන්ති විනිච්ඡයං. නිජ්ජටන්ති නිග්ගුම්බං, සුද්ධන්ති අත්ථො. පථවීකසිණාදීසු කම්මං ආරභතීතිආදි පාළියං සමථපුබ්බඞ්ගමා විපස්සනා දස්සිතාති කත්වා වුත්තං. එවඤ්හි පාමොජ්ජාදිදස්සනං සම්භවතීති. දෙවස්සාති මෙඝස්ස. කස්මා පනෙත්ථ ‘‘ඛීණාසවස්ස…පෙ… ඨිතකාලො වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං, නනු පුබ්බෙ දෙවට්ඨානියො අභිසඞ්ඛාරො වුත්තො, න අභිසඞ්ඛාරො ඛීණාසවොති? නායං දොසො, කාරණූපචාරෙන ඵලස්ස වුත්තත්තා. අභිසඞ්ඛාරමූලකො හි ඛන්ධසන්තානො ඛන්ධසන්තානෙ ච උච්ඡින්නසංයොගෙ ඛීණාසවසමඤ්ඤාති.

උපනිසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. අඤ්ඤතිත්ථියසුත්තවණ්ණනා

24. සොති සාරිපුත්තත්ථෙරො. යදි න තාව පවිට්ඨො, කස්මා ‘‘පාවිසී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පවිසිස්සාමී’’තිආදි. තෙන අවස්සම්භාවිනි භූතෙ විය උපචාරො හොතීති දස්සෙති. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙන්තො ‘‘යථා කි’’න්තිආදිමාහ. අතිප්පගොයෙව නික්ඛන්තදිවසොති පකතියා භික්ඛාචරණවෙලාය අතිවිය පාතො එව විහාරතො නික්ඛන්තදිවසභාගො. එතදහොසීති එතං ‘‘අතිප්පගො ඛො’’තිආදිකං චින්තනං අහොසි. දක්ඛිණද්වාරස්සාති රාජගහනගරෙ දක්ඛිණද්වාරස්ස වෙළුවනස්ස ච අන්තරා අහොසි, තස්මා ‘‘තෙනුපසඞ්කමිස්ස’’න්ති චින්තනා අහොසීති අධිප්පායො. කිං වාදීති චතූසු වාදෙසු කතරං වාදං වදසි. කිමක්ඛායීති තස්සෙව වෙවචනං. කිං වදතීති පන චත්තාරො වාදෙ සාමඤ්ඤතො ගහෙත්වා නපුංසකලිඞ්ගෙන වදති යථා කිං තෙ ජාතලිඞ්ගං. සබ්බනාමඤ්හෙතං, යදිදං නපුංසකලිඞ්ගං. වදති එතෙනාති වාදො, දස්සනං. තං සන්ධායාහ ‘‘කිං එත්ථ…පෙ… දස්සනන්ති පුච්ඡන්තී’’ති. ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු විය ධම්ම-සද්දො හෙතුඅත්ථොති ආහ ‘‘යං වුත්තං කාරණං, තස්ස අනුකාරණ’’න්ති. වාදස්ස වචනස්ස අනුප්පත්ති වාදප්පවත්ති.

ඉදං වචනන්ති ‘‘එකමිදාහ’’න්තිආදිවචනං. සාති ‘‘එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා කම්මවාදා’’ති එවං පවත්තකථා. අච්ඡරං අඞ්ගුලිඵොටනං අරහතීති අච්ඡරියං. අබ්භුතන්ති නිරුත්තිනයෙන පදසිද්ධි දට්ඨබ්බා. සබ්බවාදානන්ති සබ්බෙසං චතුබ්බිධවාදානං. පඨමො හෙත්ථ සස්සතවාදො, දුතියො උච්ඡෙදවාදො, තතියො එකච්චසස්සතවාදො, චතුත්ථො අධිච්චසමුප්පන්නවාදො, තෙසං සබ්බෙසං පටික්ඛෙපතො පටික්ඛෙපකාරණං වුත්තං. පටිච්චසමුප්පාදකිත්තනං වා පචුරජනඤාණස්ස අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨතාය ගම්භීරඤ්චෙව, තථා අවභාසනතො චෙතසි උපට්ඨානතො ගම්භීරාවභාසඤ්ච කරොන්තො. තදෙව පදන්ති ඵස්සපදංයෙව ආදිභූතං ගහෙත්වා.

අඤ්ඤතිත්ථියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. භූමිජසුත්තවණ්ණනා

25. පුරිමසුත්තෙති අනන්තරෙ පුරිමෙ සුත්තෙ. වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති පදත්ථෙ තතො විසිට්ඨං අනිද්දිසිත්වා ඉතරං අත්ථතො විභාවෙතුං ‘‘අයං පන විසෙසො’’තිආදිමාහ. න කෙවලං ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති, අථ ඛො ඵස්සස්ස සහකාරීකාරණභූතඅඤ්ඤපච්චයා ච උප්පජ්ජතීති. කායෙනාති චොපනකායෙන, කායවිඤ්ඤත්තියාති අත්ථො. සා හි කාමං පට්ඨානෙ ආගතෙසු චතුවීසතියා පච්චයෙසු කෙනචි පච්චයෙන චෙතනාය පච්චයො න හොති. යස්මා පන කායෙ සති එව කායකම්මං නාම හොති, නාසති, තස්මා සා තස්සා සාමග්ගියභාවෙන ඉච්ඡිතබ්බාති වුත්තං ‘‘කායෙනපි කරියමානං කරීයතී’’ති. තෙනාහ භගවා ‘‘කායෙ වා, හානන්ද, සති කායසඤ්චෙතනාහෙතු උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛං දුක්ඛ’’න්ති. වාචායපීති එත්ථාපි එසෙව නයො. මනසාති පාතුභූතෙන මනසා, න මනමත්තෙනාති. අත්තනා පරෙහි අනුස්සාහිතෙන. පරෙනාති පරෙන අනුස්සාහෙන. සම්පජානෙනාති ඤාණසම්පයුත්තචිත්තවසෙන පජානන්තෙන. අසම්පජානෙනාති තථා න සම්පජානන්තෙන. තස්සාති සුඛදුක්ඛස්ස. කායසඤ්චෙතනාහෙතූති කායකම්මනිමිත්තං, කායිකස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තාති අත්ථො. එස නයො සෙසසඤ්චෙතනාසුපි. උද්ධච්චසහගතචෙතනා පවත්තියං විපාකං දෙතියෙවාති ‘‘වීසති චෙතනා ලබ්භන්තී’’ති වුත්තං. තථා වචීද්වාරෙති එත්ථ ‘‘කාමාවචරකුසලාකුසලවසෙන වීසති චෙතනා ලබ්භන්තී’’ති ඉදං තථා-සද්දෙන උපසංහරති. රූපාරූපචෙතනාහීති රූපාවචරාරූපාවචරකුසලචෙතනාහි. තප්පච්චයං යථාරහන්ති අධිප්පායො. තාපි චෙතනාති යථාවුත්තා එකූනවීසති චෙතනා අවිජ්ජාපච්චයා හොන්ති කුසලානම්පි පගෙව ඉතරාධිට්ඨහිතාවිජ්ජස්සෙව උප්පජ්ජනතො, අඤ්ඤථා අනුප්පජ්ජනතො. යථාවුත්තචෙතනාභෙදන්ති යථාවුත්තං කායචෙතනාදිවිභාගං. පරෙහි අනුස්සාහිතො සරසෙනෙව පවත්තමානො. පරෙහි කාරියමානොති පරෙහි උස්සාහිතො හුත්වා කයිරමානො. ජානන්තොපීති අනුස්සවාදිවසෙන ජානන්තොපි. කම්මමෙව ජානන්තොති තදා අත්තනා කරියමානකම්මමෙව ජානන්තො.

චතූසූති ‘‘සාමං වා පරෙ වා සම්පජානො වා අසම්පජානො වා’’ති එවං වුත්තෙසු චතූසු ඨානෙසු. යථාවුත්තෙ එකූනවීසතිචෙතනාධම්මෙ අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකභාවෙන සම්පජානකතාසම්පජානකතභාවෙන චතුගුණෙ කත්වා වුත්තං ‘‘ඡසත්තති ද්වෙසතා චෙතනාධම්මා’’ති. යෙසං සහජාතකොටි ලබ්භති, තෙසම්පි උපනිස්සයකොටි ලබ්භතෙවාති ‘‘උපනිස්සයකොටියා අනුපතිතා’’තිඉච්චෙව වුත්තා. තෙති යථාවුත්තා සබ්බෙපි ධම්මා. සො කායො න හොතීති එත්ථ පසාදකායොපි ගහෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යස්මිං කායෙ සතී’’තිආදි. සො කායො න හොතීති සො කායො පච්චයනිරොධෙන න හොති. වාචාති සද්දවාචා. මනොති යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං. ඉදානි කම්මවසෙනෙව යොජෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. එසෙව නයො ‘‘වාචාපි ද්වාරභූතා මනොපි ද්වාරභූතො’’ති. ඛීණාසවස්ස කථං කායො න හොති, න තස්ස කායකම්මාධිට්ඨානන්ති අධිප්පායො. අවිපාකත්තාති අවිපාකධම්මත්තාති අත්ථො. කායො න හොතීති වුත්තං අකම්මකරණභාවතො.

තන්ති කම්මං. ඛෙත්තං න හොතීති තස්ස දුක්ඛස්ස අවිරුහනට්ඨානත්තා. විරුහනට්ඨානාදයො බ්‍යතිරෙකවසෙන වුත්තා. තෙනාහ ‘‘න හොතී’’ති. කාරණට්ඨෙනාති ආධාරභූතකාරණභාවෙන. සඤ්චෙතනාමූලකන්ති සඤ්චෙතනානිමිත්තං. විරුහනාදීනං අත්ථානන්ති ‘‘විරුහනට්ඨෙනා’’තිආදිනා වුත්තානං අත්ථානං. ඉමිනා විරුහනාදිභාවෙන වෙදනා ‘‘සුඛදුක්ඛවෙදනා’’ති කථිතා, නයිධ ජෙට්ඨලක්ඛණං සුඛදුක්ඛං නිප්පයොජකස්ස සුඛස්ස දුක්ඛස්ස ච අධිප්පෙතත්තා. උපෙක්ඛාවෙදනාපෙත්ථ සුඛසණ්හසභාවවිපාකභූතා වෙදනාව.

භූමිජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. උපවාණසුත්තවණ්ණනා

26. වට්ටදුක්ඛමෙව කථිතං ඉතරදුක්ඛස්සපි විපාකස්ස සඞ්ගණ්හනතො.

උපවාණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. පච්චයසුත්තවණ්ණනා

27. පටිපාටියාති පටිපාටියා ඨපනෙන. චතුසච්චයොජනං දස්සෙතුං පරියොසාන…පෙ… ආදි වුත්තං. දුක්ඛසච්චවසෙනාති පරිඤ්ඤෙය්‍යභාවවසෙන. ජරාමරණාපදෙසෙන හි පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා වුත්තා, තෙ චස්ස අත්තනො ඵලස්ස පච්චයා න හොන්ති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘පච්චයං ජානාතී’’ති. විනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන හෙත්ථ දෙසනා පවත්තා. සම්පන්නොති සමන්නාගතො. ආගතොති උපගතො, අධිගතොති අත්ථො. පස්සතීති පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන පච්චක්ඛතො පස්සති, මග්ගපඤ්ඤාය එවං අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පස්සති. මග්ගඤාණෙනෙව, න ඵලඤාණෙන. ධම්මසොතං සමාපන්නොති අරියධම්මසොතං සම්මදෙව ආපන්නො පත්තො. අනයෙ නඉරියනතො, අයෙ ච ඉරියනතො, සදෙවකෙන ච ලොකෙන ‘‘සරණ’’න්ති අකරණීයතො අරියපක්ඛං භජන්තො පුථුජ්ජනභූමිං අතික්කන්තො. නිබ්බෙධිකපඤ්ඤායාති චතුන්නං අරියසච්චානං නිබ්බිජ්ඣනකපඤ්ඤාය. ආහච්ච තිට්ඨති මග්ගක්ඛණෙ, ඵලක්ඛණෙ පන ආහච්ච ඨිතො නාම.

පච්චයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

28. උත්තානමෙව සබ්බසොව සත්තමෙ ආගතනයත්තා, විනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන හි ඉදං සුත්තං සත්ථාරා අඤ්ඤස්මිං ආසනෙ දෙසිතං, පරිසාය විවට්ටෙන සාත්ථිකාති සත්ථු දෙසනා ආගතාති අයං පටිග්ගාහකාධීනා හොතීති ධම්මගාරවෙන සඞ්ගහං ආරොපෙන්තියෙව.

භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

29. අක්ඛරභාණකානන්ති අක්ඛරරුචීනං. උපසග්ගෙන පදවඩ්ඪනම්පි රුච්චන්ති. තෙනාහ ‘‘තෙ හී’’තිආදි.

සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

30. ද්වීසු සුත්තෙසූති නවමදසමසුත්තෙසු.

දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දසබලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.