1. ආහාරසුත්තවණ්ණනා

11. ආහරන්තීති ආනෙන්ති උප්පාදෙන්ති, උපත්ථම්භෙන්තීති අත්ථො. නිබ්බත්තාති පසුතා. භූතා නාම යස්මා තතො පට්ඨාය ලොකෙ ජාතවොහාරො පටිසන්ධිග්ගහණතො පන පට්ඨාය යාව මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තො, තාව සම්භවෙසිනො, එස තාව ගබ්භසෙය්‍යකෙසු භූතසම්භවෙසිවිභාගො, ඉතරෙසු පන පඨමචිත්තාදිවසෙන වුත්තො. සම්භව-සද්දො චෙත්ථ ගබ්භසෙය්‍යකානං වසෙන පසූතිපරියායො, ඉතරෙසං වසෙන උප්පත්තිපරියායො. පඨමචිත්තපඨමඉරියාපථක්ඛණෙසු හි තෙ සම්භවං උප්පත්තිං එසන්ති උපගච්ඡන්ති නාම, න තාව භූතා උපපත්තියා න සුප්පතිට්ඨිතත්තා, භූතා එව සබ්බසො භවෙසනාය සමුච්ඡින්නත්තා. න පුන භවිස්සන්තීති අවධාරණෙන නිවත්තිතමත්ථං දස්සෙති. යො ච ‘‘කාලඝසො භූතො’’තිආදීසු භූත-සද්දස්ස ඛීණාසවවාචිතා දට්ඨබ්බා. වා-සද්දො චෙත්ථ සම්පිණ්ඩනත්ථො ‘‘අග්ගිනා වා උදකෙන වා’’තිආදීසු විය.

යථාසකං පච්චයභාවෙන අත්තභාවස්ස පඨපනමෙවෙත්ථ ආහාරෙහි කාතබ්බඅනුග්ගහො හොතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘වචනභෙදො…පෙ… එකො යෙවා’’ති. සත්තස්ස උප්පන්නධම්මානන්ති සත්තස්ස සන්තානෙ උප්පන්නධම්මානං. යථා ‘‘වස්සසතං තිට්ඨතී’’ති වුත්තෙ අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තතීති වුත්තං හොති, එවං ඨිතියාති අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තියාති අත්ථො, සා පන අවිච්ඡෙදොති ආහ ‘‘අවිච්ඡෙදායා’’ති. අනුප්පබන්ධධම්මුප්පත්තියා සත්තසන්තානො අනුග්ගහිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘අනුප්පන්නානං උප්පාදායා’’ති. එතානීති ඨිතිඅනුග්ගහපදානි. උභයත්ථ දට්ඨබ්බානි න යථාසම්බන්ධතො.

වත්ථුගතා ඔජා වත්ථු විය තෙන සද්ධිං අජ්ඣොහරිතබ්බතං ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘අජ්ඣොහරිතබ්බකො ආහාරො’’ති, නිබ්බත්තිතඔජං පන සන්ධාය ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ඔජට්ඨමකරූපානි ආහරතී’’ති වක්ඛති. ඔළාරිකතා අප්පොජතාය න වත්ථුනො ථූලතාය කථිනතාය වා, තස්මා යස්මිං වත්ථුස්මිං පරිත්තා ඔජා හොති, තං ඔළාරිකං. සප්පාදයො දුක්ඛුප්පාදකතාය ඔළාරිකා වෙදිතබ්බා. විසාණාදීනං තිවස්සඡඩ්ඩිතානං පූතිභූතත්තා මුදුකතාති වදන්ති. තරච්ඡඛෙළතෙමිතතාය පන තථාභූතානං තෙසං මුදුකතා. ධම්මසභාවො හෙස. සසානං ආහාරො සුඛුමො තරුණතිණසස්සඛාදනතො. සකුණානං ආහාරො සුඛුමො තිණබීජාදිඛාදනතො. පච්චන්තවාසීනං ආහාරො සුඛුමො මාසමුග්ගකුරාදිභොජනත්තා. තෙසන්ති පරනිම්මිතවසවත්තීනං. සුඛුමොත්වෙවාති න කිඤ්චි උපාදාය, අථ ඛො සුඛුමොඉච්චෙව නිට්ඨං පත්තො තතො පරමසුඛුමස්ස අභාවතො.

වත්ථුවසෙන පනෙත්ථ ආහාරස්ස ඔළාරිකසුඛුමතා වුත්තා, සා චස්ස අප්පොජමහොජතාහි වෙදිතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. පරිස්සයන්ති ඛුදාවසෙන උප්පන්නං විහිංසං සරීරදරථං. විනොදෙතීති වත්ථු තස්ස විනොදනමත්තං කරොති. න පන සක්කොති පාලෙතුන්ති සරීරං යාපෙතුං නප්පහොති නිරොජත්තා. න සක්කොති පරිස්සයං විනොදෙතුං ආමාසයස්ස අපූරණතො.

ඡබ්බිධොපීති ඉමිනා කස්සචි ඵස්සස්ස අනවසෙසිතබ්බතමාහ. දෙසනක්කමෙනෙවෙත්ථ ඵස්සාදීනං දුතියාදිතා, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනාති ආහ ‘‘දෙසනානයො එව චෙසා’’තිආදි. මනසො සඤ්චෙතනා න සත්තස්සාති දස්සනත්ථං මනොගහණං යථා ‘‘චිත්තස්ස ඨිති, චෙතොවිමුත්ති චා’’ති ආහ ‘‘මනොසඤ්චෙතනාති චෙතනාවා’’ති. චිත්තන්ති යං කිඤ්චි චිත්තමෙව. එකරාසිං කත්වාති එකජ්ඣං ගහෙත්වා විභාගං අකත්වා, සාමඤ්ඤෙන ගහිතාති අත්ථො. තත්ථ ලබ්භමානං උපාදිණ්ණකාදිවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘කබළීකාරො ආහාරො’’තිආදි වුත්තං. ආහාරත්ථං න සාධෙන්තීති තාදිසස්ස ආහාරස්ස අනාහරණතො. තදාපීති භිජ්ජිත්වා විගතකාලෙපි. උපාදිණ්ණකාහාරොති වුච්චන්තීති කෙචි. ඉදං පන ආචරියානං න රුච්චති තදා උපාදිණ්ණකරූපස්සෙව අභාවතො. පටිසන්ධිචිත්තෙනෙව සහජාතාති ලක්ඛණවචනමෙතං, සබ්බායපි කම්මජරූපපරියාපන්නාය ඔජාය අත්ථිභාවස්ස අවිච්ඡෙදප්පවත්තිසම්භවදස්සනත්ථො. සත්තමාති උප්පන්නදිවසතො පට්ඨාය යාව සත්තමදිවසාපි. රූපසන්තතිං පාලෙති පවෙණිඝටනවසෙන. අයමෙවාති කම්මජඔජා. කම්මජඔජං පන පටිච්ච උප්පන්නඔජා අකම්මජත්තා අනුපාදිණ්ණආහාරොත්වෙව වෙදිතබ්බො. අනුපාදිණ්ණකා ඵස්සාදයො වෙදිතබ්බාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ලොකුත්තරා ඵස්සාදයො කථන්ති ආහ ‘‘ලොකුත්තරා පන රුළ්හීවසෙන කථිතා’’ති. යස්මා තෙසං කුසලානං උපෙතපරියායො නත්ථි, තස්මා විපාකානං උපාදිණ්ණපරියායො නත්ථෙවාති අනුපාදිණ්ණපරියායොපි රුළ්හීවසෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

පුබ්බෙ ‘‘ආහාරාති පච්චයා’’ති වුත්තත්තා යදි පච්චයට්ඨො ආහාරට්ඨොතිආදිනා චොදෙති, අථ කස්මා ඉමෙ එව චත්තාරො වුත්තාති අථ කස්මා චත්තාරොව වුත්තා. ඉමෙ එව ච වුත්තාති යොජනා. විසෙසප්පච්චයත්තාති එතෙන යථා අඤ්ඤෙ පච්චයධම්මා අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයාව හොන්ති, ඉමෙ පන තථා ච හොති අඤ්ඤථා චාති සමානෙපි පච්චයත්තෙ අතිරෙකපච්චයා හොන්ති, තස්මා ‘‘ආහාරාති වුත්තා’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ඉදානි තං අතිරෙකපච්චයතං දස්සෙතුං ‘‘විසෙසපච්චයො හී’’තිආදි වුත්තං. විසෙසප්පච්චයො රූපකායස්ස කබළීකාරො ආහාරො උපථම්භකභාවතො. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘රූපාරූපානං උපථම්භකත්තෙන උපකාරකා චත්තාරො ආහාරා ආහාරපච්චයො’’ති (විසුද්ධි. 2.608; පට්ඨා. අට්ඨ. පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා). උපථම්භකත්තඤ්හි සතීපි ජනකත්තෙ අරූපීනං ආහාරානං ආහාරජරූපසමුට්ඨානකරූපාහාරස්ස ච හොති, අසති පන උපථම්භකත්තෙ ආහාරානං ජනකත්තං නත්ථීති උපථම්භකත්තං පධානං. ජනයමානොපි හි ආහාරො අවිච්ඡෙදවසෙන උපථම්භයමානො එව ජනෙතීති උපථම්භකභාවො එව ආහාරභාවො. වෙදනාය ඵස්සො විසෙසපච්චයො. ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’ති හි වුත්තං. ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති වචනතො විඤ්ඤාණස්ස මනොසඤ්චෙතනා. ‘‘චෙතනා තිවිධං භවං ජනෙතී’’ති හි වුත්තං. ‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති පන වචනතො නාමරූපස්ස විඤ්ඤාණං විසෙසපච්චයො. න හි ඔක්කන්තවිඤ්ඤාණාභාවෙ නාමරූපස්ස අත්ථි සම්භවො. යථාහ ‘‘විඤ්ඤාණඤ්ච හි, ආනන්ද, මාතුකුච්ඡිස්මිං න ඔක්කමිස්සථ, අපි නු ඛො නාමරූපං මාතුකුච්ඡිස්මිං සමුච්චිස්සථා’’තිආදි (දී. නි. 2.115). වුත්තමෙවත්ථං සුත්තෙන සාධෙතුං ‘‘යථාහා’’තිආදි වුත්තං.

එවං යදිපි පච්චයත්ථො ආහාරත්ථො, විසෙසපච්චයත්තා පන ඉමෙව ආහාරාති වුත්තාති තං නෙසං විසෙසපච්චයතං අවිභාගතො දස්සෙත්වා ඉදානි විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘කො පනෙත්ථා’’තිආදි ආරද්ධං. මුඛෙ ඨපිතමත්තො එව අසඞ්ඛාදිතො, තත්තකෙනාපි අබ්භන්තරස්ස ආහාරස්ස පච්චයො හොති එව. තෙනාහ ‘‘අට්ඨ රූපානි සමුට්ඨාපෙතී’’ති. සුඛවෙදනාය හිතො සුඛවෙදනීයො. සබ්බථාපීති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිවසෙන. යත්තකා ඵස්සස්ස පකාරභෙදා, තෙසං වසෙන සබ්බප්පකාරොපි ඵස්සාහාරො යථාරහං තිස්සො වෙදනා ආහරති, අනාහාරකො නත්ථි.

සබ්බථාපීති ඉධාපි ඵස්සාහාරෙ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තිසන්තතිවසෙනාති කායදසකං භාවදසකං වත්ථුදසකන්ති තිවිධසන්තතිවසෙන. සහජාතාදිපච්චයනයෙනාති සහජාතාදිපච්චයවිධිනා. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණඤ්හි අත්තනා සහජාතනාමස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤවිපාකින්ද්‍රියසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි පච්චයො හොන්තොයෙව ආහාරපච්චයතාය තං ආහාරෙති වුත්තං, සහජාතරූපෙසු පන වත්ථුනො සම්පයුත්තපච්චයං ඨපෙත්වා විප්පයුත්තපච්චයෙන, සෙසරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයඤ්ච ඨපෙත්වා ඉතරෙසං පච්චයානං වසෙන යොජනා කාතබ්බා. තානීති නපුංසකනිද්දෙසො අනපුංසකානම්පි නපුංසකෙහි සහ වචනතො. සාසවකුසලාකුසලචෙතනාව වුත්තා විසෙසපච්චයභාවදස්සනං හෙතන්ති, තෙනාහ ‘‘අවිසෙසෙන පනා’’තිආදි. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමෙව වුත්තන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. යථා තස්ස තස්ස ඵලස්ස විසෙසතො පච්චයතාය එතෙසං ආහාරත්ථො, එවං අවිසෙසතොපීති දස්සෙතුං ‘‘අවිසෙසෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තංසම්පයුත්තතංසමුට්ඨානධම්මානන්ති තෙහි ඵස්සාදීහි සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව තංසමුට්ඨානරූපධම්මානඤ්ච. තත්ථ සම්පයුත්තග්ගහණං යථාරහතො දට්ඨබ්බං, සමුට්ඨානග්ගහණං පන අවිසෙසතො.

උපත්ථම්භෙන්තො ආහාරකිච්චං සාධෙතීති උපත්ථම්භෙන්තො එව රූපං සමුට්ඨාපෙති, ඔජට්ඨමකසමුට්ඨාපනෙනෙව පනස්ස උපථම්භනකිච්චසිද්ධි. ඵුසන්තොයෙවාති ඵුසනකිච්චං කරොන්තො එව. ආයූහමානාවාති චෙතයමානා එව අභිසන්දහන්තී එව. විජානන්තමෙවාති උපපත්තිපරිකප්පනවසෙන විජානන්තමෙව ආහාරකිච්චං සාධෙතීති යොජනා. සබ්බත්ථ ආහාරකිච්චසාධනඤ්ච තෙසං වෙදනාදිඋප්පත්තිහෙතුතාය අත්තභාවස්ස පවත්තනමෙව. කායට්ඨපනෙනාති කස්මා වුත්තං, නනු කම්මජාදිරූපං කම්මාදිනාව පවත්තතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘කම්මජනිතොපී’’තිආදි.

උපාදිණ්ණරූපසන්තතියා උපත්ථම්භනෙනෙව උතුචිත්තජරූපසන්තතීනම්පි උපත්ථම්භනසිද්ධි හොතීති ‘‘ද්වින්නං රූපසන්තතීන’’න්ති වුත්තං. උපත්ථම්භනමෙව සන්ධාය ‘‘අනුපාලකො හුත්වා’’ති ච වුත්තං. රූපකායස්ස ඨිතිහෙතුතා හි යාපනා අනුපාලනා. සුඛාදිවත්ථුභූතන්ති සුඛාදීනං පවත්තිට්ඨානභූතං. ආරම්මණම්පි හි වසති එත්ථ ආරම්මණකරණවසෙන තදාරම්මණා ධම්මාති වත්ථූති වුච්චති. ඵුසන්තොයෙවාති ඉදං ඵස්සස්ස ඵුසනසභාවත්තා වුත්තං. න හි ධම්මානං සභාවෙන විනා පවත්ති අත්ථි, වෙදනාපවත්තියා විනා සත්තානං සන්ධාවනතා නත්ථීති ආහ ‘‘සුඛාදි…පෙ… හොතී’’ති. න චෙත්ථ සඤ්ඤීභවකථායං අසඤ්ඤීභවො දස්සෙතබ්බො, තස්සාපි වා කාරණභූතවෙදනාපවත්තිවසෙනෙව ඨිතියා හෙතුනො අබ්‍යාපිතත්තා, තථා හි ‘‘මනොසඤ්චෙතනා…පෙ… භවමූලනිප්ඵාදනතො සත්තානං ඨිතියා හොතී’’ති වුත්තා. තතො එව විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙවාති උපපත්තිපරිකප්පනවසෙන විජානන්තමෙවාති වුත්තොවායමත්ථො.

චත්තාරි භයානි දට්ඨබ්බානි ආදීනවවිභාවනතො. නිකන්තීති නිකාමනා, රසතණ්හං සන්ධාය වදති. සා හි කබළීකාරෙ ආහාරෙ බලවතී, තෙනෙවෙත්ථ අවධාරණං කතං. භායති එතස්මාති භයං, නිකන්තියෙව භයං මහානත්ථහෙතුතො. උපගමනං විසයින්ද්‍රියවිඤ්ඤාණෙසු විසයවිඤ්ඤාණෙසු ච සඞ්ගතිවසෙන පවත්ති, තං වෙදනාදිඋප්පත්තිහෙතුතාය ‘‘භය’’න්ති වුත්තං. අවධාරණෙ පයොජනං වුත්තනයමෙව. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ආයූහනං අභිසන්දහනං, සංවිධානන්තිපි වදන්ති. තං භවූපපත්තිහෙතුතාය ‘‘භය’’න්ති වුත්තං. අභිනිපාතො තත්ථ තත්ථ භවෙ පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන විඤ්ඤාණස්ස නිබ්බත්ති. සො භවූපපත්තිහෙතුකානං සබ්බෙසං අනත්ථානං මූලකාරණතාය ‘‘භය’’න්ති වුත්තං. ඉදානි නිකන්තිආදීනං සප්පටිභයතං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘කිං කාරණා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ නිකන්තිං කත්වාති ආලයං ජනෙත්වා, තණ්හං උප්පාදෙත්වාති අත්ථො. සීතාදීනං පුරක්ඛතාති සීතාදීනං පුරතො ඨිතා, සීතාදීහි බාධියමානාති අත්ථො.

ඵස්සං උපගච්ඡන්තාති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිභෙදං ඵස්සං පවත්තෙන්තා. ඵස්සස්සාදිනොති කායසම්ඵස්සවසෙන ඵොට්ඨබ්බසඞ්ඛාතස්ස අස්සාදනසීලා. කායසම්ඵස්සවසෙන හි සත්තානං ඵොට්ඨබ්බතණ්හා පවත්තතීති දස්සෙතුං ඵස්සාහාරාදීනවදස්සනෙ ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං උද්ධටං ‘‘පරෙසං රක්ඛිතගොපිතෙසූ’’තිආදිනා. ඵස්සස්සාදිනොති වා ඵස්සාහාරස්සාදිනොති අත්ථො. සති හි ඵස්සාහාරෙ සත්තානං ඵස්සාරම්මණෙ අස්සාදො, නාසති, තෙනාහ ‘‘ඵස්සස්සාදමූලක’’න්තිආදි.

ජාතිනිමිත්තස්ස භයස්ස අභිනිපාතසභාවෙන ගහිතත්තා ‘‘තම්මූලක’’න්ති වුත්තං. කම්මායූහනනිමිත්තන්ති අත්ථො. භයං සබ්බන්ති පඤ්චවීසති, තිවිධමහාභයං, අඤ්ඤඤ්ච සබ්බභයං ආගතමෙව හොති භයාධිට්ඨානස්ස අත්තභාවස්ස නිප්ඵාදනතො.

අභිනිපතතීති අභිනිබ්බත්තති. පඨමාභිනිබ්බත්ති හි සත්තානං තත්ථ තත්ථ අඞ්ගාරකාසුසදිසෙ භවෙ අභිනිපාතසදිසී. තම්මූලකත්තාති නාමරූපනිබ්බත්තිමූලකත්තා. සබ්බභයානං අභිනිපාතොයෙව භයං භායති එතස්මාති කත්වා.

අප්පෙති වියාති ඵලස්ස අත්තලාභහෙතුභාවතො කාරණං, තං නිය්‍යාදෙති විය. තන්ති ඵලං. තතොති කාරණතො. එතෙසන්ති ආහාරානං. යථාවුත්තෙනාති ‘‘ඵලං නිදෙතී’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන අත්ථෙන. සබ්බපදෙසූති ‘‘වෙදනානිරොධෙනා’’තිආදීසු සබ්බෙසු පදෙසු.

පටිසන්ධිං ආදිං කත්වාති පටිසන්ධික්ඛණං ආදිං කත්වා. උපාදිණ්ණකආහාරෙ සන්ධාය ‘‘අත්තභාවසඞ්ඛාතානං ආහාරාන’’න්ති වුත්තං. තෙ හි නිප්පරියායතො තණ්හානිදානා. පරිපුණ්ණායතනානං සත්තානං සත්තසන්තතිවසෙනාති පරිපුණ්ණායතනානං සභාවකානං චක්ඛු සොතං ඝානං ජිව්හා කායො භාවො වත්ථූති ඉමෙසං සත්තන්නං සන්තතීනං වසෙන. සෙසානං අපරිපුණ්ණායතනානං අන්ධබධිරඅභාවකානං. ඌනඌනසන්තතිවසෙනාති චක්ඛුනා, සොතෙන, තදුභයෙන, භාවෙන ච ඌනඌනසන්තතිවසෙන. පටිසන්ධියං ජාතා පටිසන්ධිකා. පඨමභවඞ්ගචිත්තක්ඛණාදීති ආදි-සද්දෙන තදාරම්මණචිත්තස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

තණ්හායපි නිදානං ජානාතීති යොජනා. තණ්හානිදානන්තිපි පාඨො. වට්ටං දස්සෙත්වාති සරූපතො නයතො ච සකලමෙව වට්ටං දස්සෙත්වා. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො විභාවෙතුං ‘‘ඉමස්මිඤ්ච පන ඨානෙ’’තිආදිමාහ. අතීතාභිමුඛං දෙසනං කත්වාති පච්චුප්පන්නභවතො පට්ඨාය අතීතධම්මාභිමුඛං තබ්බිසයං දෙසනං කත්වා තථාකාරණෙන. අතීතෙන වට්ටං දස්සෙතීති අතීතභවෙන කම්මකිලෙසවිපාකවට්ටං දස්සෙති. අත්තභාවොති පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො. යදි එවං කස්මා ‘‘අතීතෙන වට්ටං දස්සෙතී’’ති වුත්තන්ති? නායං දොසො ‘‘අතීතෙනෙවා’’ති අනවධාරණතො, එවඤ්ච කත්වා අතීතාභිමුඛග්ගහණං ජනකකම්මං ගහිතං, තණ්හාසීසෙන නානන්තරියභාවතො. න හි කම්මුනා විනා තණ්හා භවනෙත්ති යුජ්ජති.

තං කම්මන්ති තණ්හාසීසෙන වුත්තකම්මං. දස්සෙතුන්ති තං අතීතං අත්තභාවං දස්සෙතුං. තස්සත්තභාවස්ස ජනකං කම්මන්ති තස්ස යථාවුත්තස්ස අත්තභාවස්ස ජනකං. තතො පරම්පි අත්තභාවං ආයූහිතං කම්මං දස්සෙතුං වුත්තං. අවිජ්ජා ච නාම තණ්හා විය කම්මත්තාති කම්මස්සෙව ගහණං. ද්වීසු ඨානෙසූති ආහාරග්ගහණෙන වෙදනාදිග්ගහණෙනාති ද්වීසු ඨානෙසු. අත්තභාවොති පච්චුප්පන්නකාලිකො අතීතකාලිකො ච අත්තභාවො. පුන ද්වීසූති තණ්හාග්ගහණෙ අවිජ්ජාසඞ්ඛාරග්ගහණෙති ද්වීසු ඨානෙසු. තස්ස ජනකන්ති පච්චුප්පන්නස්ස චෙව අතීතස්ස ච අත්තභාවස්ස ජනකං කම්මං වුත්තන්ති යොජනා. කම්මග්ගහණෙන චෙත්ථ යත්ථ තං කම්මං ආයූහිතං, සා අතීතා ජාති අත්ථතො දස්සිතා හොති. තෙන සංසාරවට්ටස්ස අනමතග්ගතං දීපෙති. සඞ්ඛෙපෙනාති සඞ්ඛෙපෙන හෙතුපඤ්චකඵලපඤ්චකග්ගහණම්පි හි සඞ්ඛෙපො එව හෙතුඵලභාවෙන සඞ්ගහෙතබ්බධම්මානං අනෙකවිධත්තා.

යදි අතීතෙන වට්ටං දස්සිතං, එවං සති සප්පදෙසා පටිච්චසමුප්පාදධම්මදෙසනා හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍රාය’’න්තිආදිමාහ. තෙන හි යදිපි සරූපතො අනාගතෙන වට්ටං ඉධ න දස්සිතං, නයතො පන තස්සපි දස්සිතත්තා නිප්පදෙසා එව පටිච්චසමුප්පාදදෙසනාති දස්සෙති. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. උදකපිට්ඨෙ නිපන්නන්ති උදකං පරිප්ලවවසෙන නිපන්නං. පරභාගන්ති පරඋත්තමඞ්ගභාගං. ඔරතොති තතො අපරභාගතො ඔලොකෙන්තො. අපරිපුණ්ණොති විකලාවයවො. එවංසම්පදන්තිආදි උපමාය සංසන්දනං.

යථා හි ගීවා සරීරසන්ධාරකකණ්ඩරානං මූලට්ඨානභූතා, එවං අත්තභාවසන්ධාරකානං සඞ්ඛාරානං මූලභූතා තණ්හාති වුත්තං ‘‘ගීවාය දිට්ඨකාලො’’ති. යථා වෙදනාදිඅනෙකාවයවසමුදායභූතො අත්තභාවො, එවං ඵාසුකපිට්ඨිකණ්ඩකාදිඅනෙකාවයවසමුදායභූතා පිට්ඨීති ‘‘පිට්ඨියා…පෙ… තස්ස දිට්ඨකාලො’’ති වුත්තං. තණ්හාසඞ්ඛාතන්ති තණ්හාය කථිතං. ඉධ දෙසනාය පච්චයා අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා වෙදිතබ්බාති ‘‘නඞ්ගුට්ඨමූලස්ස දිට්ඨකාලො වියා’’ති වුත්තං. තථා හි පරියොසානෙ ‘‘නඞ්ගුට්ඨමූලං පස්සෙය්‍යා’’ති උපමාදස්සනං කතං. නයතො පරිපුණ්ණභාවග්ගහණං වෙදිතබ්බං. පාළියං අනාගතස්සාපි පච්චයවට්ටස්ස හෙතුවසෙන ඵලවසෙන වා පරිපුණ්ණභාවස්ස මුඛමත්තදස්සනීයත්තා ආදිතො ඵලහෙතුසන්ධි, මජ්ඣෙ හෙතුඵලසන්ධි, අන්තෙපි ඵලහෙතුසන්ධීති එවං තිසන්ධිකත්තා චතුසඞ්ඛෙපමෙව වට්ටං දස්සිතන්ති.

ආහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.