2. ආහාරවග්ගො

1. ආහාරසුත්තවණ්ණනා

11. ආහරන්තීති ආනෙන්ති උප්පාදෙන්ති, උපත්ථම්භෙන්තීති අත්ථො. නිබ්බත්තාති පසුතා. භූතා නාම යස්මා තතො පට්ඨාය ලොකෙ ජාතවොහාරො පටිසන්ධිග්ගහණතො පන පට්ඨාය යාව මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තො, තාව සම්භවෙසිනො, එස තාව ගබ්භසෙය්‍යකෙසු භූතසම්භවෙසිවිභාගො, ඉතරෙසු පන පඨමචිත්තාදිවසෙන වුත්තො. සම්භව-සද්දො චෙත්ථ ගබ්භසෙය්‍යකානං වසෙන පසූතිපරියායො, ඉතරෙසං වසෙන උප්පත්තිපරියායො. පඨමචිත්තපඨමඉරියාපථක්ඛණෙසු හි තෙ සම්භවං උප්පත්තිං එසන්ති උපගච්ඡන්ති නාම, න තාව භූතා උපපත්තියා න සුප්පතිට්ඨිතත්තා, භූතා එව සබ්බසො භවෙසනාය සමුච්ඡින්නත්තා. න පුන භවිස්සන්තීති අවධාරණෙන නිවත්තිතමත්ථං දස්සෙති. යො ච ‘‘කාලඝසො භූතො’’තිආදීසු භූත-සද්දස්ස ඛීණාසවවාචිතා දට්ඨබ්බා. වා-සද්දො චෙත්ථ සම්පිණ්ඩනත්ථො ‘‘අග්ගිනා වා උදකෙන වා’’තිආදීසු විය.

යථාසකං පච්චයභාවෙන අත්තභාවස්ස පඨපනමෙවෙත්ථ ආහාරෙහි කාතබ්බඅනුග්ගහො හොතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘වචනභෙදො…පෙ… එකො යෙවා’’ති. සත්තස්ස උප්පන්නධම්මානන්ති සත්තස්ස සන්තානෙ උප්පන්නධම්මානං. යථා ‘‘වස්සසතං තිට්ඨතී’’ති වුත්තෙ අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තතීති වුත්තං හොති, එවං ඨිතියාති අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තියාති අත්ථො, සා පන අවිච්ඡෙදොති ආහ ‘‘අවිච්ඡෙදායා’’ති. අනුප්පබන්ධධම්මුප්පත්තියා සත්තසන්තානො අනුග්ගහිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘අනුප්පන්නානං උප්පාදායා’’ති. එතානීති ඨිතිඅනුග්ගහපදානි. උභයත්ථ දට්ඨබ්බානි න යථාසම්බන්ධතො.

වත්ථුගතා ඔජා වත්ථු විය තෙන සද්ධිං අජ්ඣොහරිතබ්බතං ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘අජ්ඣොහරිතබ්බකො ආහාරො’’ති, නිබ්බත්තිතඔජං පන සන්ධාය ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ඔජට්ඨමකරූපානි ආහරතී’’ති වක්ඛති. ඔළාරිකතා අප්පොජතාය න වත්ථුනො ථූලතාය කථිනතාය වා, තස්මා යස්මිං වත්ථුස්මිං පරිත්තා ඔජා හොති, තං ඔළාරිකං. සප්පාදයො දුක්ඛුප්පාදකතාය ඔළාරිකා වෙදිතබ්බා. විසාණාදීනං තිවස්සඡඩ්ඩිතානං පූතිභූතත්තා මුදුකතාති වදන්ති. තරච්ඡඛෙළතෙමිතතාය පන තථාභූතානං තෙසං මුදුකතා. ධම්මසභාවො හෙස. සසානං ආහාරො සුඛුමො තරුණතිණසස්සඛාදනතො. සකුණානං ආහාරො සුඛුමො තිණබීජාදිඛාදනතො. පච්චන්තවාසීනං ආහාරො සුඛුමො මාසමුග්ගකුරාදිභොජනත්තා. තෙසන්ති පරනිම්මිතවසවත්තීනං. සුඛුමොත්වෙවාති න කිඤ්චි උපාදාය, අථ ඛො සුඛුමොඉච්චෙව නිට්ඨං පත්තො තතො පරමසුඛුමස්ස අභාවතො.

වත්ථුවසෙන පනෙත්ථ ආහාරස්ස ඔළාරිකසුඛුමතා වුත්තා, සා චස්ස අප්පොජමහොජතාහි වෙදිතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. පරිස්සයන්ති ඛුදාවසෙන උප්පන්නං විහිංසං සරීරදරථං. විනොදෙතීති වත්ථු තස්ස විනොදනමත්තං කරොති. න පන සක්කොති පාලෙතුන්ති සරීරං යාපෙතුං නප්පහොති නිරොජත්තා. න සක්කොති පරිස්සයං විනොදෙතුං ආමාසයස්ස අපූරණතො.

ඡබ්බිධොපීති ඉමිනා කස්සචි ඵස්සස්ස අනවසෙසිතබ්බතමාහ. දෙසනක්කමෙනෙවෙත්ථ ඵස්සාදීනං දුතියාදිතා, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනාති ආහ ‘‘දෙසනානයො එව චෙසා’’තිආදි. මනසො සඤ්චෙතනා න සත්තස්සාති දස්සනත්ථං මනොගහණං යථා ‘‘චිත්තස්ස ඨිති, චෙතොවිමුත්ති චා’’ති ආහ ‘‘මනොසඤ්චෙතනාති චෙතනාවා’’ති. චිත්තන්ති යං කිඤ්චි චිත්තමෙව. එකරාසිං කත්වාති එකජ්ඣං ගහෙත්වා විභාගං අකත්වා, සාමඤ්ඤෙන ගහිතාති අත්ථො. තත්ථ ලබ්භමානං උපාදිණ්ණකාදිවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘කබළීකාරො ආහාරො’’තිආදි වුත්තං. ආහාරත්ථං න සාධෙන්තීති තාදිසස්ස ආහාරස්ස අනාහරණතො. තදාපීති භිජ්ජිත්වා විගතකාලෙපි. උපාදිණ්ණකාහාරොති වුච්චන්තීති කෙචි. ඉදං පන ආචරියානං න රුච්චති තදා උපාදිණ්ණකරූපස්සෙව අභාවතො. පටිසන්ධිචිත්තෙනෙව සහජාතාති ලක්ඛණවචනමෙතං, සබ්බායපි කම්මජරූපපරියාපන්නාය ඔජාය අත්ථිභාවස්ස අවිච්ඡෙදප්පවත්තිසම්භවදස්සනත්ථො. සත්තමාති උප්පන්නදිවසතො පට්ඨාය යාව සත්තමදිවසාපි. රූපසන්තතිං පාලෙති පවෙණිඝටනවසෙන. අයමෙවාති කම්මජඔජා. කම්මජඔජං පන පටිච්ච උප්පන්නඔජා අකම්මජත්තා අනුපාදිණ්ණආහාරොත්වෙව වෙදිතබ්බො. අනුපාදිණ්ණකා ඵස්සාදයො වෙදිතබ්බාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ලොකුත්තරා ඵස්සාදයො කථන්ති ආහ ‘‘ලොකුත්තරා පන රුළ්හීවසෙන කථිතා’’ති. යස්මා තෙසං කුසලානං උපෙතපරියායො නත්ථි, තස්මා විපාකානං උපාදිණ්ණපරියායො නත්ථෙවාති අනුපාදිණ්ණපරියායොපි රුළ්හීවසෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

පුබ්බෙ ‘‘ආහාරාති පච්චයා’’ති වුත්තත්තා යදි පච්චයට්ඨො ආහාරට්ඨොතිආදිනා චොදෙති, අථ කස්මා ඉමෙ එව චත්තාරො වුත්තාති අථ කස්මා චත්තාරොව වුත්තා. ඉමෙ එව ච වුත්තාති යොජනා. විසෙසප්පච්චයත්තාති එතෙන යථා අඤ්ඤෙ පච්චයධම්මා අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයාව හොන්ති, ඉමෙ පන තථා ච හොති අඤ්ඤථා චාති සමානෙපි පච්චයත්තෙ අතිරෙකපච්චයා හොන්ති, තස්මා ‘‘ආහාරාති වුත්තා’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ඉදානි තං අතිරෙකපච්චයතං දස්සෙතුං ‘‘විසෙසපච්චයො හී’’තිආදි වුත්තං. විසෙසප්පච්චයො රූපකායස්ස කබළීකාරො ආහාරො උපථම්භකභාවතො. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘රූපාරූපානං උපථම්භකත්තෙන උපකාරකා චත්තාරො ආහාරා ආහාරපච්චයො’’ති (විසුද්ධි. 2.608; පට්ඨා. අට්ඨ. පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා). උපථම්භකත්තඤ්හි සතීපි ජනකත්තෙ අරූපීනං ආහාරානං ආහාරජරූපසමුට්ඨානකරූපාහාරස්ස ච හොති, අසති පන උපථම්භකත්තෙ ආහාරානං ජනකත්තං නත්ථීති උපථම්භකත්තං පධානං. ජනයමානොපි හි ආහාරො අවිච්ඡෙදවසෙන උපථම්භයමානො එව ජනෙතීති උපථම්භකභාවො එව ආහාරභාවො. වෙදනාය ඵස්සො විසෙසපච්චයො. ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’ති හි වුත්තං. ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති වචනතො විඤ්ඤාණස්ස මනොසඤ්චෙතනා. ‘‘චෙතනා තිවිධං භවං ජනෙතී’’ති හි වුත්තං. ‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති පන වචනතො නාමරූපස්ස විඤ්ඤාණං විසෙසපච්චයො. න හි ඔක්කන්තවිඤ්ඤාණාභාවෙ නාමරූපස්ස අත්ථි සම්භවො. යථාහ ‘‘විඤ්ඤාණඤ්ච හි, ආනන්ද, මාතුකුච්ඡිස්මිං න ඔක්කමිස්සථ, අපි නු ඛො නාමරූපං මාතුකුච්ඡිස්මිං සමුච්චිස්සථා’’තිආදි (දී. නි. 2.115). වුත්තමෙවත්ථං සුත්තෙන සාධෙතුං ‘‘යථාහා’’තිආදි වුත්තං.

එවං යදිපි පච්චයත්ථො ආහාරත්ථො, විසෙසපච්චයත්තා පන ඉමෙව ආහාරාති වුත්තාති තං නෙසං විසෙසපච්චයතං අවිභාගතො දස්සෙත්වා ඉදානි විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘කො පනෙත්ථා’’තිආදි ආරද්ධං. මුඛෙ ඨපිතමත්තො එව අසඞ්ඛාදිතො, තත්තකෙනාපි අබ්භන්තරස්ස ආහාරස්ස පච්චයො හොති එව. තෙනාහ ‘‘අට්ඨ රූපානි සමුට්ඨාපෙතී’’ති. සුඛවෙදනාය හිතො සුඛවෙදනීයො. සබ්බථාපීති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිවසෙන. යත්තකා ඵස්සස්ස පකාරභෙදා, තෙසං වසෙන සබ්බප්පකාරොපි ඵස්සාහාරො යථාරහං තිස්සො වෙදනා ආහරති, අනාහාරකො නත්ථි.

සබ්බථාපීති ඉධාපි ඵස්සාහාරෙ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තිසන්තතිවසෙනාති කායදසකං භාවදසකං වත්ථුදසකන්ති තිවිධසන්තතිවසෙන. සහජාතාදිපච්චයනයෙනාති සහජාතාදිපච්චයවිධිනා. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණඤ්හි අත්තනා සහජාතනාමස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤවිපාකින්ද්‍රියසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි පච්චයො හොන්තොයෙව ආහාරපච්චයතාය තං ආහාරෙති වුත්තං, සහජාතරූපෙසු පන වත්ථුනො සම්පයුත්තපච්චයං ඨපෙත්වා විප්පයුත්තපච්චයෙන, සෙසරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයඤ්ච ඨපෙත්වා ඉතරෙසං පච්චයානං වසෙන යොජනා කාතබ්බා. තානීති නපුංසකනිද්දෙසො අනපුංසකානම්පි නපුංසකෙහි සහ වචනතො. සාසවකුසලාකුසලචෙතනාව වුත්තා විසෙසපච්චයභාවදස්සනං හෙතන්ති, තෙනාහ ‘‘අවිසෙසෙන පනා’’තිආදි. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමෙව වුත්තන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. යථා තස්ස තස්ස ඵලස්ස විසෙසතො පච්චයතාය එතෙසං ආහාරත්ථො, එවං අවිසෙසතොපීති දස්සෙතුං ‘‘අවිසෙසෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තංසම්පයුත්තතංසමුට්ඨානධම්මානන්ති තෙහි ඵස්සාදීහි සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව තංසමුට්ඨානරූපධම්මානඤ්ච. තත්ථ සම්පයුත්තග්ගහණං යථාරහතො දට්ඨබ්බං, සමුට්ඨානග්ගහණං පන අවිසෙසතො.

උපත්ථම්භෙන්තො ආහාරකිච්චං සාධෙතීති උපත්ථම්භෙන්තො එව රූපං සමුට්ඨාපෙති, ඔජට්ඨමකසමුට්ඨාපනෙනෙව පනස්ස උපථම්භනකිච්චසිද්ධි. ඵුසන්තොයෙවාති ඵුසනකිච්චං කරොන්තො එව. ආයූහමානාවාති චෙතයමානා එව අභිසන්දහන්තී එව. විජානන්තමෙවාති උපපත්තිපරිකප්පනවසෙන විජානන්තමෙව ආහාරකිච්චං සාධෙතීති යොජනා. සබ්බත්ථ ආහාරකිච්චසාධනඤ්ච තෙසං වෙදනාදිඋප්පත්තිහෙතුතාය අත්තභාවස්ස පවත්තනමෙව. කායට්ඨපනෙනාති කස්මා වුත්තං, නනු කම්මජාදිරූපං කම්මාදිනාව පවත්තතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘කම්මජනිතොපී’’තිආදි.

උපාදිණ්ණරූපසන්තතියා උපත්ථම්භනෙනෙව උතුචිත්තජරූපසන්තතීනම්පි උපත්ථම්භනසිද්ධි හොතීති ‘‘ද්වින්නං රූපසන්තතීන’’න්ති වුත්තං. උපත්ථම්භනමෙව සන්ධාය ‘‘අනුපාලකො හුත්වා’’ති ච වුත්තං. රූපකායස්ස ඨිතිහෙතුතා හි යාපනා අනුපාලනා. සුඛාදිවත්ථුභූතන්ති සුඛාදීනං පවත්තිට්ඨානභූතං. ආරම්මණම්පි හි වසති එත්ථ ආරම්මණකරණවසෙන තදාරම්මණා ධම්මාති වත්ථූති වුච්චති. ඵුසන්තොයෙවාති ඉදං ඵස්සස්ස ඵුසනසභාවත්තා වුත්තං. න හි ධම්මානං සභාවෙන විනා පවත්ති අත්ථි, වෙදනාපවත්තියා විනා සත්තානං සන්ධාවනතා නත්ථීති ආහ ‘‘සුඛාදි…පෙ… හොතී’’ති. න චෙත්ථ සඤ්ඤීභවකථායං අසඤ්ඤීභවො දස්සෙතබ්බො, තස්සාපි වා කාරණභූතවෙදනාපවත්තිවසෙනෙව ඨිතියා හෙතුනො අබ්‍යාපිතත්තා, තථා හි ‘‘මනොසඤ්චෙතනා…පෙ… භවමූලනිප්ඵාදනතො සත්තානං ඨිතියා හොතී’’ති වුත්තා. තතො එව විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙවාති උපපත්තිපරිකප්පනවසෙන විජානන්තමෙවාති වුත්තොවායමත්ථො.

චත්තාරි භයානි දට්ඨබ්බානි ආදීනවවිභාවනතො. නිකන්තීති නිකාමනා, රසතණ්හං සන්ධාය වදති. සා හි කබළීකාරෙ ආහාරෙ බලවතී, තෙනෙවෙත්ථ අවධාරණං කතං. භායති එතස්මාති භයං, නිකන්තියෙව භයං මහානත්ථහෙතුතො. උපගමනං විසයින්ද්‍රියවිඤ්ඤාණෙසු විසයවිඤ්ඤාණෙසු ච සඞ්ගතිවසෙන පවත්ති, තං වෙදනාදිඋප්පත්තිහෙතුතාය ‘‘භය’’න්ති වුත්තං. අවධාරණෙ පයොජනං වුත්තනයමෙව. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ආයූහනං අභිසන්දහනං, සංවිධානන්තිපි වදන්ති. තං භවූපපත්තිහෙතුතාය ‘‘භය’’න්ති වුත්තං. අභිනිපාතො තත්ථ තත්ථ භවෙ පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන විඤ්ඤාණස්ස නිබ්බත්ති. සො භවූපපත්තිහෙතුකානං සබ්බෙසං අනත්ථානං මූලකාරණතාය ‘‘භය’’න්ති වුත්තං. ඉදානි නිකන්තිආදීනං සප්පටිභයතං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘කිං කාරණා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ නිකන්තිං කත්වාති ආලයං ජනෙත්වා, තණ්හං උප්පාදෙත්වාති අත්ථො. සීතාදීනං පුරක්ඛතාති සීතාදීනං පුරතො ඨිතා, සීතාදීහි බාධියමානාති අත්ථො.

ඵස්සං උපගච්ඡන්තාති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිභෙදං ඵස්සං පවත්තෙන්තා. ඵස්සස්සාදිනොති කායසම්ඵස්සවසෙන ඵොට්ඨබ්බසඞ්ඛාතස්ස අස්සාදනසීලා. කායසම්ඵස්සවසෙන හි සත්තානං ඵොට්ඨබ්බතණ්හා පවත්තතීති දස්සෙතුං ඵස්සාහාරාදීනවදස්සනෙ ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං උද්ධටං ‘‘පරෙසං රක්ඛිතගොපිතෙසූ’’තිආදිනා. ඵස්සස්සාදිනොති වා ඵස්සාහාරස්සාදිනොති අත්ථො. සති හි ඵස්සාහාරෙ සත්තානං ඵස්සාරම්මණෙ අස්සාදො, නාසති, තෙනාහ ‘‘ඵස්සස්සාදමූලක’’න්තිආදි.

ජාතිනිමිත්තස්ස භයස්ස අභිනිපාතසභාවෙන ගහිතත්තා ‘‘තම්මූලක’’න්ති වුත්තං. කම්මායූහනනිමිත්තන්ති අත්ථො. භයං සබ්බන්ති පඤ්චවීසති, තිවිධමහාභයං, අඤ්ඤඤ්ච සබ්බභයං ආගතමෙව හොති භයාධිට්ඨානස්ස අත්තභාවස්ස නිප්ඵාදනතො.

අභිනිපතතීති අභිනිබ්බත්තති. පඨමාභිනිබ්බත්ති හි සත්තානං තත්ථ තත්ථ අඞ්ගාරකාසුසදිසෙ භවෙ අභිනිපාතසදිසී. තම්මූලකත්තාති නාමරූපනිබ්බත්තිමූලකත්තා. සබ්බභයානං අභිනිපාතොයෙව භයං භායති එතස්මාති කත්වා.

අප්පෙති වියාති ඵලස්ස අත්තලාභහෙතුභාවතො කාරණං, තං නිය්‍යාදෙති විය. තන්ති ඵලං. තතොති කාරණතො. එතෙසන්ති ආහාරානං. යථාවුත්තෙනාති ‘‘ඵලං නිදෙතී’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන අත්ථෙන. සබ්බපදෙසූති ‘‘වෙදනානිරොධෙනා’’තිආදීසු සබ්බෙසු පදෙසු.

පටිසන්ධිං ආදිං කත්වාති පටිසන්ධික්ඛණං ආදිං කත්වා. උපාදිණ්ණකආහාරෙ සන්ධාය ‘‘අත්තභාවසඞ්ඛාතානං ආහාරාන’’න්ති වුත්තං. තෙ හි නිප්පරියායතො තණ්හානිදානා. පරිපුණ්ණායතනානං සත්තානං සත්තසන්තතිවසෙනාති පරිපුණ්ණායතනානං සභාවකානං චක්ඛු සොතං ඝානං ජිව්හා කායො භාවො වත්ථූති ඉමෙසං සත්තන්නං සන්තතීනං වසෙන. සෙසානං අපරිපුණ්ණායතනානං අන්ධබධිරඅභාවකානං. ඌනඌනසන්තතිවසෙනාති චක්ඛුනා, සොතෙන, තදුභයෙන, භාවෙන ච ඌනඌනසන්තතිවසෙන. පටිසන්ධියං ජාතා පටිසන්ධිකා. පඨමභවඞ්ගචිත්තක්ඛණාදීති ආදි-සද්දෙන තදාරම්මණචිත්තස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

තණ්හායපි නිදානං ජානාතීති යොජනා. තණ්හානිදානන්තිපි පාඨො. වට්ටං දස්සෙත්වාති සරූපතො නයතො ච සකලමෙව වට්ටං දස්සෙත්වා. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො විභාවෙතුං ‘‘ඉමස්මිඤ්ච පන ඨානෙ’’තිආදිමාහ. අතීතාභිමුඛං දෙසනං කත්වාති පච්චුප්පන්නභවතො පට්ඨාය අතීතධම්මාභිමුඛං තබ්බිසයං දෙසනං කත්වා තථාකාරණෙන. අතීතෙන වට්ටං දස්සෙතීති අතීතභවෙන කම්මකිලෙසවිපාකවට්ටං දස්සෙති. අත්තභාවොති පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො. යදි එවං කස්මා ‘‘අතීතෙන වට්ටං දස්සෙතී’’ති වුත්තන්ති? නායං දොසො ‘‘අතීතෙනෙවා’’ති අනවධාරණතො, එවඤ්ච කත්වා අතීතාභිමුඛග්ගහණං ජනකකම්මං ගහිතං, තණ්හාසීසෙන නානන්තරියභාවතො. න හි කම්මුනා විනා තණ්හා භවනෙත්ති යුජ්ජති.

තං කම්මන්ති තණ්හාසීසෙන වුත්තකම්මං. දස්සෙතුන්ති තං අතීතං අත්තභාවං දස්සෙතුං. තස්සත්තභාවස්ස ජනකං කම්මන්ති තස්ස යථාවුත්තස්ස අත්තභාවස්ස ජනකං. තතො පරම්පි අත්තභාවං ආයූහිතං කම්මං දස්සෙතුං වුත්තං. අවිජ්ජා ච නාම තණ්හා විය කම්මත්තාති කම්මස්සෙව ගහණං. ද්වීසු ඨානෙසූති ආහාරග්ගහණෙන වෙදනාදිග්ගහණෙනාති ද්වීසු ඨානෙසු. අත්තභාවොති පච්චුප්පන්නකාලිකො අතීතකාලිකො ච අත්තභාවො. පුන ද්වීසූති තණ්හාග්ගහණෙ අවිජ්ජාසඞ්ඛාරග්ගහණෙති ද්වීසු ඨානෙසු. තස්ස ජනකන්ති පච්චුප්පන්නස්ස චෙව අතීතස්ස ච අත්තභාවස්ස ජනකං කම්මං වුත්තන්ති යොජනා. කම්මග්ගහණෙන චෙත්ථ යත්ථ තං කම්මං ආයූහිතං, සා අතීතා ජාති අත්ථතො දස්සිතා හොති. තෙන සංසාරවට්ටස්ස අනමතග්ගතං දීපෙති. සඞ්ඛෙපෙනාති සඞ්ඛෙපෙන හෙතුපඤ්චකඵලපඤ්චකග්ගහණම්පි හි සඞ්ඛෙපො එව හෙතුඵලභාවෙන සඞ්ගහෙතබ්බධම්මානං අනෙකවිධත්තා.

යදි අතීතෙන වට්ටං දස්සිතං, එවං සති සප්පදෙසා පටිච්චසමුප්පාදධම්මදෙසනා හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍රාය’’න්තිආදිමාහ. තෙන හි යදිපි සරූපතො අනාගතෙන වට්ටං ඉධ න දස්සිතං, නයතො පන තස්සපි දස්සිතත්තා නිප්පදෙසා එව පටිච්චසමුප්පාදදෙසනාති දස්සෙති. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. උදකපිට්ඨෙ නිපන්නන්ති උදකං පරිප්ලවවසෙන නිපන්නං. පරභාගන්ති පරඋත්තමඞ්ගභාගං. ඔරතොති තතො අපරභාගතො ඔලොකෙන්තො. අපරිපුණ්ණොති විකලාවයවො. එවංසම්පදන්තිආදි උපමාය සංසන්දනං.

යථා හි ගීවා සරීරසන්ධාරකකණ්ඩරානං මූලට්ඨානභූතා, එවං අත්තභාවසන්ධාරකානං සඞ්ඛාරානං මූලභූතා තණ්හාති වුත්තං ‘‘ගීවාය දිට්ඨකාලො’’ති. යථා වෙදනාදිඅනෙකාවයවසමුදායභූතො අත්තභාවො, එවං ඵාසුකපිට්ඨිකණ්ඩකාදිඅනෙකාවයවසමුදායභූතා පිට්ඨීති ‘‘පිට්ඨියා…පෙ… තස්ස දිට්ඨකාලො’’ති වුත්තං. තණ්හාසඞ්ඛාතන්ති තණ්හාය කථිතං. ඉධ දෙසනාය පච්චයා අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා වෙදිතබ්බාති ‘‘නඞ්ගුට්ඨමූලස්ස දිට්ඨකාලො වියා’’ති වුත්තං. තථා හි පරියොසානෙ ‘‘නඞ්ගුට්ඨමූලං පස්සෙය්‍යා’’ති උපමාදස්සනං කතං. නයතො පරිපුණ්ණභාවග්ගහණං වෙදිතබ්බං. පාළියං අනාගතස්සාපි පච්චයවට්ටස්ස හෙතුවසෙන ඵලවසෙන වා පරිපුණ්ණභාවස්ස මුඛමත්තදස්සනීයත්තා ආදිතො ඵලහෙතුසන්ධි, මජ්ඣෙ හෙතුඵලසන්ධි, අන්තෙපි ඵලහෙතුසන්ධීති එවං තිසන්ධිකත්තා චතුසඞ්ඛෙපමෙව වට්ටං දස්සිතන්ති.

ආහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. මොළියඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා

12. ඉමස්මිංයෙව ඨානෙති ‘‘චත්තාරොමෙ භික්ඛු…පෙ… ආහාරා’’ති එවං චත්තාරො ආහාරෙ සරූපතො දස්සෙත්වා ‘‘ඉමෙ ඛො භික්ඛවෙ…පෙ… අනුග්ගහායා’’ති නිගමනවසෙන දස්සිතෙ ඉමස්මිංයෙව ඨානෙ. දෙසනං නිට්ඨාපෙසි චතුආහාරවිභාගදීපකං දෙසනං උද්දෙසවසෙනෙව නිට්ඨාපෙසි, උපරි ආවජ්ජෙත්වා තුණ්හී නිසීදි. දිට්ඨිගතිකොති අත්තදිට්ඨිවසෙන දිට්ඨිගතිකො. වරගන්ධවාසිතන්ති සභාවසිද්ධෙන චන්දනගන්ධෙන චෙව තදඤ්ඤනානාගන්ධෙන ච පරිභාවිතත්තා වරගන්ධවාසිතං. රතනචඞ්කොටවරෙනාති රතනමයෙන උත්තමචඞ්කොටකෙන. දෙසනානුසන්ධිං ඝටෙන්තොති යථාදෙසිතාය දෙසනාය අනුසන්ධිං ඝටෙන්තො, යථා උපරිදෙසනා වද්ධෙය්‍ය, එවං උස්සාහං කරොන්තො. විඤ්ඤාණාහාරං ආහාරෙතීති තස්ස ආහාරණකිරියාය වුත්තපුච්ඡාය තං දිට්ඨිගතං උප්පාටෙන්තො ‘‘යො එතං…පෙ… භුඤ්ජති වා’’ති ආහ.

විඤ්ඤාණාහාරෙ නාම ඉච්ඡිතෙ තස්ස උපභුඤ්ජකෙනපි භවිතබ්බං, සො ‘‘කො නු ඛො’’ති අයං පුච්ඡාය අධිප්පායො. උතුසමයෙති ගබ්භවුට්ඨානසමයෙ. සො හි උතුසමයස්ස මත්තකසමයත්තා තථා වුත්තො. ‘‘උදකෙන අණ්ඩානි මා නස්සන්තූ’’ති මහාසමුද්දතො නික්ඛමිත්වා. ගිජ්ඣපොතකා විය ආහාරසඤ්චෙතනාය තානි කච්ඡපණ්ඩානි මනොසඤ්චෙතනාහාරෙන යාපෙන්තීති අයං තස්ස ථෙරස්ස ලද්ධි. කිඤ්චාපි අයං ලද්ධීති ඵස්සමනොසඤ්චෙතනාහාරෙසු කිඤ්චාපි ථෙරස්ස යුත්තා අයුත්තා වා අයං ලද්ධි. ඉමං පඤ්හන්ති ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, විඤ්ඤාණාහාරං ආහාරෙතී’’ති ඉමං පඤ්හං එතාය යථාවුත්තාය ලද්ධියා න පන පුච්ඡති, අථ ඛො සත්තුපලද්ධියා පුච්ඡතීති අධිප්පායො. සොති දිට්ඨිගතිකො. න නිග්ගහෙතබ්බො උම්මත්තකසදිසත්තා අධිප්පායං අජානිත්වා පුච්ඡාය කතත්තා. තෙනාහ ‘‘ආහාරෙතීති නාහං වදාමී’’තිආදි.

තස්මිං මයා එවං වුත්තෙති තස්මිං වචනෙ මයා ‘‘ආහාරෙතී’’ති එවං වුත්තෙ සති. අයං පඤ්හොති ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, විඤ්ඤාණාහාරං ආහාරෙතී’’ති අයං පඤ්හො යුත්තො භවෙය්‍ය. එවං පුච්ඡිතෙ පඤ්හෙති සත්තුපලද්ධිං අනාදාය ‘‘කතමස්ස ධම්මස්ස පච්චයො’’ති එවං ධම්මපවත්තවසෙනෙව පඤ්හෙ පුච්ඡිතෙ. තෙනෙව විඤ්ඤාණෙනාති තෙනෙව පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සහ උප්පන්නං නාමඤ්ච රූපඤ්ච අතීතභවෙ දිට්ඨිගතිකස්ස වසෙන ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති ඉධාධිප්පෙතං. නාමරූපෙ ජාතෙ සතීති නාමරූපෙ නිබ්බත්තෙ තප්පච්චයභූතං භින්දිත්වා සළායතනං හොති.

තත්‍රායං පච්චයවිභාගො – නාමන්ති වෙදනාදිඛන්ධත්තයං ඉධාධිප්පෙතං, රූපං පන සත්තසන්තතිපරියාපන්නං, නියමතො චත්තාරි භූතානි ඡ වත්ථූනි ජීවිතින්ද්‍රියං ආහාරො ච. තත්ථ විපාකනාමං පටිසන්ධික්ඛණෙ හදයවත්ථුනො සහායො හුත්වා ඡට්ඨස්ස මනායතනස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තවිපාකඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි සත්තධා පච්චයො හොති. කිඤ්චි පනෙත්ථ හෙතුපච්චයෙන කිඤ්චි ආහාරපච්චයෙනාති එවං උක්කංසාවකංසො වෙදිතබ්බො. ඉතරෙසං පන පඤ්චායතනානං චතුන්නං මහාභූතානං සහායො හුත්වා සහජාතනිස්සයවිපාකවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන ඡධා පච්චයො හොති. කිඤ්චි පනෙත්ථ හෙතුපච්චයෙන කිඤ්චි ආහාරපච්චයෙනාති සබ්බං පුරිමසදිසං. පවත්තෙ විපාකනාමං විපාකස්ස ඡට්ඨායතනස්ස වුත්තනයෙන සත්තධා පච්චයො හොති, අවිපාකං පන අවිපාකස්ස ඡට්ඨස්ස තතො විපාකපච්චයං අපනෙත්වා පච්චයො හොති. චක්ඛායතනාදීනං පන පච්චුප්පන්නං චක්ඛුපසාදාදිවත්ථුකම්පි ඉතරම්පි විපාකනාමං පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි චතුධා පච්චයො හොති, තථා අවිපාකම්පි වෙදිතබ්බං. රූපතො පන වත්ථුරූපං පටිසන්ධියං ඡට්ඨස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි ඡධා පච්චයො හොති. චත්තාරි පන භූතානි චක්ඛායතනාදීනං පඤ්චන්නං සහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි චතුධා පච්චයො හොති. රූපජීවිතං අත්ථිඅවිගතින්ද්‍රියවසෙන තිධා පච්චයො හොතීති අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 2.594) ගහෙතබ්බො.

පඤ්හස්ස ඔකාසං දෙන්තොති ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, ඵුසතී’’ති ඉමස්ස දිට්ඨිගතිකපඤ්හස්ස ඔකාසං දෙන්තො. තතො විවෙචෙතුකාමොති අධිප්පායො. සබ්බපදෙසූති දිට්ඨිගතිකෙන භගවතා ච වුත්තපදෙසු. සත්තොති අත්තා. සො පන උච්ඡෙදවාදිනොපි යාව න උච්ඡිජ්ජති, තාව අත්ථෙවාති ලද්ධි, පගෙව සස්සතවාදිනො. භූතොති විජ්ජමානො. නිප්ඵත්තොති නිප්ඵන්නො. න තස්ස දානි නිප්ඵාදෙතබ්බං කිඤ්චි අත්ථීති ලද්ධි. ඉදප්පච්චයා ඉදන්ති ඉමස්මා විඤ්ඤාණාහාරපච්චයා ඉදං නාමරූපං. පුන ඉදප්පච්චයා ඉදන්ති ඉමස්මා නාමරූපපච්චයා ඉදං සළායතනන්ති එවං බහූසු ඨානෙසු භගවතා කථිතත්තා යථා පච්චයතො නිබ්බත්තං සඞ්ඛාරමත්තමිදන්ති සඤ්ඤත්තිං උපගතො. තෙනාපීති සඤ්ඤත්තුපගතෙනාපි. එකාබද්ධං කත්වාති යථා පුච්ඡාය අවසරො න හොති, තථා එකාබද්ධං කත්වා. දෙසනාරුළ්හන්ති යතො සළායතනපදතො පට්ඨාය ‘‘සළායතනපච්චයා ඵස්සො’’තිආදිනා දෙසනා පටිච්චසමුප්පාදවීථිං ආරුළ්හමෙව. තමෙවාති සළායතනපදමෙව ගහෙත්වා. විවජ්ජෙන්තොති විවට්ටෙන්තො. එවමාහාති ‘‘ඡන්නංත්වෙවා’’තිආදිආකාරෙන එවං දෙසිතෙ, ‘‘විනෙය්‍යජනො පටිවිජ්ඣතී’’ති එවමාහ. විඤ්ඤාණාහාරො ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියාති එවං පුරිමභවතො ආයතිභවස්ස පච්චයවසෙන මූලකාරණවසෙන ච දෙසිතත්තා ‘‘විඤ්ඤාණනාමරූපානං අන්තරෙ එකො සන්ධී’’ති වුත්තං. තදමිනා විඤ්ඤාණග්ගහණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්සාපි ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං.

මොළියඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

13. යෙ පච්චයසමවායෙ තෙනත්තභාවෙන සච්චානි පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථා, තෙ බාහිරකලිඞ්ගෙ ඨිතාපි තෙනෙව තත්ථ සමත්ථතායොගෙන භාවිනං සමිතබාහිතපාපතං අපෙක්ඛිත්වා සමණසම්මතායෙව බ්‍රාහ්මණසම්මතායෙවාති තෙ නිවත්තෙතුං ‘‘සච්චානි පටිවිජ්ඣිතුං අසමත්ථා’’ති වුත්තං. දුක්ඛසච්චවසෙනාති දුක්ඛඅරියසච්චවසෙන. අඤ්ඤථා කථං බාහිරකාපි ජරාමරණං දුක්ඛන්ති න ජානන්ති. සච්චදෙසනාභාවතො ‘‘සහ තණ්හායා’’ති වුත්තන්ති කෙචි. තං න සුට්ඨු. යස්මා තත්ථ තත්ථ භවෙ පඨමාභිනිබ්බත්ති, ඉධ ජාතීති අධිප්පෙතා, සා ච තණ්හා එව සන්තානෙන, තණ්හෙව සා ජාති. ජරාමරණඤ්චෙත්ථ පාකටමෙව අධිප්පෙතං, න ඛණිකං, තස්මා සතණ්හා එව ජාතිජරාමරණස්ස සමුදයොති භූතකථනමෙතං දට්ඨබ්බං. සමුදයසච්චවසෙන න ජානන්තීති යොජනා. එස නයො සෙසපදෙසුපි. සබ්බපදෙසූති යත්ථ තණ්හා විසෙසනභාවෙන වත්තබ්බා, තෙසු සබ්බපදෙසු. යෙන සමන්නාගතත්තා පුග්ගලො පරමත්ථතො සමණො බ්‍රාහ්මණොති වුච්චති, තං සාමඤ්ඤං බ්‍රහ්මඤ්ඤඤ්චාති ආහ ‘‘අරිය…පෙ… බ්‍රහ්මඤ්ඤඤ්චා’’ති. යෙන හි පවත්තිනිමිත්තෙන සමණ-සද්දො බ්‍රාහ්මණ-සද්දො ච සකෙ අත්ථෙ නිරුළ්හො, තස්ස වසෙන අභින්නොපි වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයතො ද්විධා කත්වා වත්තුං අරහතීති වුත්තං ‘‘උභයත්ථාපී’’ති. එකාදසසු ඨානෙසු චත්තාරි සච්චානි කථෙසි අවිජ්ජාසමුදයස්ස අනුද්ධටත්තා.

සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

14. ඉමෙ ධම්මෙ කතමෙ ධම්මෙති ච එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘ඉමෙසං ධම්මානං කතමෙසං ධම්මාන’’න්ති ඉමෙසං පදානං සඞ්ගහො. එතානි හි පදානි ජරාමරණාදීනං සාධාරණභාවෙන වුත්තානි ඉමිස්සා දෙසනාය පපඤ්චභූතානීති ආහ ‘‘එත්තකං පපඤ්චං කත්වා කථිතං, දෙසනං…පෙ… අජ්ඣාසයෙනා’’ති. ඉමිනා තානෙව ජරාමරණාදීනි ගහෙත්වා පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන ආදිතො ‘‘ඉමෙ ධම්මෙ’’තිආදිනා සබ්බපදසාධාරණතො දෙසනා ආරද්ධා. යථානුලොමසාසනඤ්හි සුත්තන්තදෙසනා, න යථාධම්මසාසනන්ති.

දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. කච්චානගොත්තසුත්තවණ්ණනා

15. යස්මා ඉධ ජානන්තාපි ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වදන්ති අජානන්තාපි බාහිරකාපි සාසනිකාපි අනුස්සවාදිවසෙනපි අත්තපච්චක්ඛෙනපි, තස්මා තං බහූනං වචනං උපාදාය ආමෙඩිතවසෙන ‘‘සම්මාදිට්ඨි සම්මාදිට්ඨීති, භන්තෙ, වුච්චතී’’ති ආහ. තථානිද්දිට්ඨතාදස්සනත්ථං හිස්ස අයං ආමෙඩිතපයොගො. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – ‘‘අපරෙහිපි සම්මාදිට්ඨීති වුච්චති, සා පනායං එවං වුච්චමානා අත්ථඤ්ච ලක්ඛණඤ්ච උපාදාය කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, සම්මාදිට්ඨි හොතී’’ති. අට්ඨකථායං පන ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වචනෙ යස්මා විඤ්ඤූ එව පමාණං, න අවිඤ්ඤූ, තස්මා ‘‘යං පණ්ඩිතා’’තිආදි වුත්තං. ද්වෙ අවයවා අස්සාති ද්වයං, දුවිධං දිට්ඨිගාහවත්ථු, ද්වයං දිට්ඨිගාහවසෙන නිස්සිතො අපස්සිතොති ද්වයනිස්සිතො. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ කොට්ඨාසෙ නිස්සිතො’’ති. යාය දිට්ඨියා ‘‘සබ්බොයං ලොකො අත්ථි විජ්ජති සබ්බකාලං උපලබ්භතී’’ති දිට්ඨිගතිකො ගණ්හාති, සා දිට්ඨි අත්ථිතා, සා එව සදා සබ්බකාලං ලොකො අත්ථීති පවත්තගාහතාය සස්සතො, තං සස්සතං. යාය දිට්ඨියා ‘‘සබ්බොයං ලොකො නත්ථි න හොති උච්ඡිජ්ජතී’’ති දිට්ඨිගතිකො ගණ්හාති, සා දිට්ඨි නත්ථිතා, සා එව උච්ඡිජ්ජතීති උප්පන්නගාහතාය උච්ඡෙදො, තං උච්ඡෙදං. ලොකො නාම සඞ්ඛාරලොකො තම්හි ගහෙතබ්බතො. සම්මප්පඤ්ඤායාති අවිපරීතපඤ්ඤාය යථාභූතපඤ්ඤාය. තෙනාහ ‘‘සවිපස්සනා මග්ගපඤ්ඤා’’ති. නිබ්බත්තෙසු ධම්මෙසූති යථා පච්චයුප්පන්නෙසු රූපාරූපධම්මෙසු. පඤ්ඤායන්තෙ ස්වෙවාති සන්තානනිබන්ධනවසෙන පඤ්ඤායමානෙසු එව. යා නත්ථීති යා උච්ඡෙදදිට්ඨි තත්ථ තත්ථෙව සත්තානං උච්ඡිජ්ජනතො විනස්සනතො කොචි ඨිතො නාම සත්තො ධම්මො වා නත්ථීති සඞ්ඛාරලොකෙ උප්පජ්ජෙය්‍ය. ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති පවත්තමානාපි මිච්ඡාදිට්ඨි තථාපවත්තසඞ්ඛාරාරම්මණාව. සා න හොතීති කම්මාවිජ්ජාතණ්හාදිභෙදං පච්චයං පටිච්ච සඞ්ඛාරලොකස්ස සමුදයනිබ්බත්තිං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො, සා උච්ඡෙදදිට්ඨි, න හොති, නප්පවත්තති අවිච්ඡෙදෙන සඞ්ඛාරානං නිබ්බත්තිදස්සනතො. ලොකනිරොධන්ති සඞ්ඛාරලොකස්ස ඛණිකනිරොධං. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරානං භඞ්ග’’න්ති. යා අත්ථීති හෙතුඵලසම්බන්ධෙන පවත්තමානස්ස සන්තානානුපච්ඡෙදස්ස එකත්තග්ගහණෙන සඞ්ඛාරලොකෙ යා සස්සතදිට්ඨි සබ්බකාලං ලොකො අත්ථීති උප්පජ්ජෙය්‍ය. සා න හොතීති උප්පන්නුප්පන්නානං නිරොධස්ස නවනවානඤ්ච උප්පාදස්ස දස්සනතො, සා සස්සතදිට්ඨි න හොති.

ලොකො සමුදෙති එතස්මාති ලොකසමුදයොති ආහ ‘‘අනුලොමපච්චයාකාර’’න්ති. පච්චයධම්මානඤ්හි අත්තනො ඵලස්ස පච්චයභාවො අනුලොමපච්චයාකාරො. පටිලොමං පච්චයාකාරන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තංතංහෙතුනිරොධතො තංතංඵලනිරොධො හි පටිලොමපච්චයාකාරො. යො හි අවිජ්ජාදීනං පච්චයධම්මානං හෙතුආදිපච්චයභාවො, සො නිප්පරියායතො ලොකසමුදයො. පච්චයුප්පන්නස්ස සඞ්ඛාරාදිකස්ස. අනුච්ඡෙදං පස්සතොති අනුච්ඡෙදදස්සනස්ස හෙතු. අයම්පීති න කෙවලං ඛණතො උදයවයනීහරණනයො, අථ ඛො පච්චයතො උදයවයනීහරණනයොපි.

උපගමනට්ඨෙන තණ්හාව උපයො. තථා දිට්ඨුපයො. එසෙව නයොති ඉමිනා උපයෙහි උපාදානාදීනං අනත්ථන්තරතං අතිදිසති. තථා ච පන තෙසු දුවිධතා උපාදීයති. නනු ච චත්තාරි උපාදානානි අඤ්ඤත්ථ වුත්තානීති? සච්චං වුත්තානි, තානි ච ඛො අත්ථතො ද්වෙ එවාති ඉධ එවං වුත්තං. කාමං ‘‘අහං මම’’න්ති අයථානුක්කමෙන වුත්තං, යථානුක්කමංයෙව පන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ආදි-සද්දෙන පරොපරස්ස සුභං අසුභන්තිආදීනඤ්ච සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. තෙ ධම්මෙති තෙභූමකධම්මෙ. විනිවිසන්තීති විරූපං නිවිසන්ති, අභිනිවිසන්තීති අත්ථො. තාහීති තණ්හාදිට්ඨීහි. විනිබද්ධොති විරූපං විමුච්චිතුං වා අප්පදානවසෙන නියමෙත්වා බද්ධො.

‘‘අභිනිවෙසො’’ති උපයුපාදානානං පවත්තිආකාරවිසෙසො වුත්තොති ආහ ‘‘තඤ්චායන්ති තඤ්ච උපයුපාදාන’’න්ති. චිත්තස්සාති අකුසලචිත්තස්ස. පතිට්ඨානභූතන්ති ආධාරභූතං. දොසමොහවසෙනපි අකුසලචිත්තප්පවත්ති තණ්හාදිට්ඨාභිනිවෙසූපනිස්සයා එවාති තණ්හාදිට්ඨියො අකුසලස්ස චිත්තස්ස අධිට්ඨානන්ති වුත්තා. තස්මින්ති අකුසලචිත්තෙ. අභිනිවිසන්තීති ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’තිආදිනා අභිනිවෙසනං පවත්තෙන්ති. අනුසෙන්තීති ථාමගතා හුත්වා අප්පහානභාවෙන අනුසෙන්ති. තදුභයන්ති තණ්හාදිට්ඨිද්වයං. න උපගච්ඡතීති ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා තණ්හාදිට්ඨිගතියා න උපසඞ්කමති න අල්ලීයති. න උපාදියතීති න දළ්හග්ගාහං ගණ්හාති. න අධිට්ඨාතීති න තණ්හාදිට්ඨිගාහෙන අධිට්ඨාය පවත්තති. අත්තනියගාහො නාම සති අත්තගාහෙ හොතීති වුත්තං ‘‘අත්තා මෙ’’ති. ඉදං දුක්ඛග්ගහණං උපාදානක්ඛන්ධාපස්සයං තබ්බිනිමුත්තස්ස දුක්ඛස්ස අභාවාති වුත්තං ‘‘දුක්ඛමෙවාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධමත්තමෙවා’’ති. ‘‘සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති (දී. නි. 2.387; ම. නි. 1.120; 3.373; විභ. 190) හි වුත්තං. කඞ්ඛං න කරොතීති සංසයං න උප්පාදෙති සබ්බසො විචිකිච්ඡාය සමුච්ඡින්දනතො.

න පරප්පච්චයෙනාති පරස්ස අසද්දහනෙන. මිස්සකසම්මාදිට්ඨිං ආහාති නාමරූපපරිච්ඡෙදතො පට්ඨාය සම්මාදිට්ඨියා වුත්තත්තා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං සම්මාදිට්ඨිං අවොච. නිකූටන්තොති නිහීනන්තො. නිහීනපරියායො හි අයං නිකූට-සද්දො. තෙනාහ ‘‘ලාමකන්තො’’ති. පඨමකන්ති ච ගරහායං ක-සද්දො. සබ්බං නත්ථීති යථාසඞ්ඛතං භඞ්ගුප්පත්තියා නත්ථි එව, සබ්බං නත්ථි උච්ඡිජ්ජති විනස්සතීති අධිප්පායො. සබ්බමත්ථීති ච යථා අසඞ්ඛතං අත්ථි විජ්ජති, සබ්බකාලං උපලබ්භතීති අධිප්පායො. සබ්බන්ති චෙත්ථ සක්කායසබ්බං වෙදිතබ්බං ‘‘සබ්බධම්මමූලපරියාය’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.1) විය. තඤ්හි පරිඤ්ඤාඤාණානං පච්චයභූතං. ඉති-සද්දො නිදස්සනෙ. කිං නිදස්සෙති? අත්ථි-සද්දෙන වුත්තං. ‘‘අත්ථිත’’න්ති නිච්චතං. සස්සතග්ගාහො හි ඉධ පඨමො අන්තොති අධිප්පෙතො. උච්ඡෙදග්ගාහො දුතියොති තදුභයවිනිමුත්තා ච ඉදප්පච්චයතා. එත්ථ ච උප්පන්නනිරොධකථනතො සස්සතතං, නිරුජ්ඣන්තානං අසති නිබ්බානප්පත්තියං යථාපච්චයං පුනූපගමනකථනතො උච්ඡෙදතඤ්ච අනුපගම්ම මජ්ඣිමෙන භගවා ධම්මං දෙසෙති ඉදප්පච්චයතානයෙන. තෙන වුත්තං ‘‘එතෙ…පෙ… අන්තෙ’’තිආදි.

කච්චානගොත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා

16. නිබ්බින්දනත්ථායාති නිබ්බිදානුපස්සනාපටිලාභාය. සා හි ජරාමරණසීසෙන වුත්තෙසු සඞ්ඛතධම්මෙසු නිබ්බින්දනාකාරෙන පවත්තති. විරජ්ජනත්ථායාති විරාගානුපස්සනාපටිලාභාය. සීලතො පට්ඨායාති විවට්ටසන්නිස්සිතසීලසමාදානතො පට්ඨාය. සොතාපත්තියඞ්ගෙහි සමන්නාගතො විවට්ටසන්නිස්සිතසීලෙ පතිට්ඨිතො උපාසකොපි පගෙව චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ පතිට්ඨිතො භික්ඛු සම්මාපටිපන්නො නාම. තෙනාහ ‘‘යාව අරහත්තමග්ගා පටිපන්නොති වෙදිතබ්බො’’ති. නිබ්බානධම්මස්සාති නිබ්බානාවහස්ස අරියස්ස මග්ගස්ස. අනුරූපසභාවභූතන්ති නිබ්බානාධිගමස්ස අනුච්ඡවිකසභාවභූතං. නිබ්බිදාති ඉමිනා වුට්ඨානගාමිනිපරියොසානං විපස්සනං වදති. විරාගා නිරොධාති පදද්වයෙන අරියමග්ගං, ඉතරෙන ඵලං. එත්ථාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. එකෙන නයෙනාති පඨමෙන නයෙන. තත්ථ හි භගවා තෙන භික්ඛුනා ධම්මකථිකලක්ඛණං පුච්ඡිතො තං මත්ථකං පාපෙත්වා විස්සජ්ජෙසි. යො හි විපස්සනං මග්ගං අනුපාදාවිමුත්තිං පාපෙත්වා කථෙතුං සක්කොති, සො එකන්තධම්මකථිකො. තෙනාහ ‘‘ධම්මකථිකස්ස පුච්ඡා කථිතා’’ති. ද්වීහීති දුතියතතියනයෙහි. තන්ති පුච්ඡං. විසෙසෙත්වාති විසිට්ඨං කත්වා. යථාපුච්ඡිතමත්තමෙව අකථෙත්වා අපුච්ඡිතම්පි අත්ථං දස්සෙන්තො ධම්මානුධම්මපටිපත්තිං අනුපාදාය විමුත්තිසඞ්ඛාතං විසෙසං පාපෙත්වා. භගවා හි අප්පං යාචිතො බහුං දෙන්තො උළාරපුරිසො විය ධම්මකථිකලක්ඛණං පුච්ඡිතො පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන තඤ්චෙව තතො ච උත්තරිං ධම්මානුධම්මපටිපත්තිං අනුපාදාවිමුත්තඤ්ච විස්සජ්ජෙසි. තත්ථ ‘‘නිබ්බිදාය…පෙ… ධම්මං දෙසෙතී’’ති ඉමිනා ධම්මදෙසනං වාසනාභාගියං කත්වා දස්සෙසි. ‘‘නිරොධාය පටිපන්නො හොතී’’ති ඉමිනා නිබ්බෙධභාගියං, ‘‘අනුපාදාවිමුත්තො හොතී’’ති ඉමිනා දෙසනං අසෙක්ඛභාගියං කත්වා දස්සෙසි. තෙනාහ ‘‘සෙක්ඛාසෙක්ඛභූමියො නිද්දිට්ඨා’’ති.

ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. අචෙලකස්සපසුත්තවණ්ණනා

17. ලිඞ්ගෙන අචෙලකොති පබ්බජිතලිඞ්ගෙන අචෙලකො. තෙන අචෙලකචරණෙන අචෙලො, න නිච්චෙලතාමත්තෙනාති දස්සෙති. නාමෙනාති ගොත්තනාමෙන කස්සපොති. දෙසෙති පවෙදෙති සංසයවිගමනං එතෙනාති දෙසො, නිච්ඡයහෙතූති ආහ ‘‘කිඤ්චිදෙව දෙස’’න්තිආදි. සො හි සංසයවිගමනං කරොතීති කාරණං. ඔකාසන්ති අවසංසන්දනපදෙසං. තෙනාහ ‘‘ඛණං කාල’’න්ති. අන්තරඝරං අන්තොනිවෙසනං. අන්තරෙ ඝරානි එතස්සාති අන්තරඝරං, අන්තොගාමො. යදාකඞ්ඛසීති යං ආකඞ්ඛසි. ඉති භගවා සබ්බඤ්ඤුපවාරණාය පවාරෙති. තෙනාහ ‘‘යං ඉච්ඡසී’’ති. යදාකඞ්ඛසීති යං ආකඞ්ඛසි, කස්සප, තික්ඛත්තුං පටික්ඛිපන්තොපි පුච්ඡසි, යං ආකඞ්ඛසි, තමෙව පුච්ඡාති අත්ථො.

‘‘යාවතතියං පටික්ඛිපී’’ති වුත්තත්තා ‘‘තතියම්පි ඛො’’තිආදිනා පාඨෙන භවිතබ්බං. සො පන නයවසෙන සංඛිත්තොති දට්ඨබ්බො. යෙන කාරණෙන භගවා අචෙලකස්ස තික්ඛත්තුං යාචාපෙත්වා චස්ස පඤ්හං කථෙසි, තං දස්සෙතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදිමාහ. ගාරවජනනත්ථං යාවතතියං පටික්ඛිපි තඤ්ච ධම්මස්ස සුස්සූසාය. ධම්මගරුකා හි බුද්ධා භගවන්තො. සත්තානං ඤාණපරිපාකං ආගමයමානො යාවතතියං යාචාපෙතීති විභත්තිවිපරිණාමවසෙන සාධාරණතො පදං යොජෙත්වා පුන ‘‘එත්තකෙන කාලෙනා’’ති කස්සපස්ස වසෙන යොජෙතබ්බං.

මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. භණීති පුනවචනවසෙන කිරියාපදං වදති. මා එවං භණි, කථෙසීති අත්ථො. ‘‘ඉති භගවා අවොචා’’ති පන සඞ්ගීතිකාරවචනං. සයංකතං දුක්ඛන්ති පුරිසස්ස උප්පජ්ජමානදුක්ඛං, තෙන කතං නාම තස්ස කාරණස්ස පුබ්බෙ තෙනෙව කම්මස්ස උපචිතත්තාති අයං නයො අනවජ්ජො. දිට්ඨිගතිකො පන පඤ්චක්ඛන්ධවිනිමුත්තං නිච්චං කාරකවෙදකලක්ඛණං අත්තානං පරිකප්පෙත්වා තස්ස වසෙන ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති පුච්ඡතීති භගවා ‘‘මා හෙව’’න්ති අවොච, තෙනාහ ‘‘සයංකතං දුක්ඛන්ති වත්තුං න වට්ටතී’’තිආදි. එත්ථ ච යදි බාහිරකෙහි පරිකප්පිතො අත්තා නාම කොචි අත්ථි, සො ච නිච්චො, තස්ස නිබ්බිකාරතාය, පුරිමරූපාවිජහනතො කස්සචි විසෙසාධානස්ස කාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අහිතතො නිවත්තනත්ථං, හිතෙ ච වත්තනත්ථං උපදෙසො ච නිප්පයොජනො සියා අත්තවාදිනො. කථං වා සො උපදෙසො පවත්තීයති? විකාරාභාවතො. එවඤ්ච අත්තනො අජටාකාසස්ස විය දානාදිකිරියා හිංසාදිකිරියා ච න සම්භවති, තථා සුඛස්ස දුක්ඛස්ස ච අනුභවනබන්ධො එව අත්තවාදිනො න යුජ්ජති කම්මබන්ධාභාවතො. ජාතිආදීනඤ්ච අසම්භවතො කුතො විමොක්ඛො. අථ පන ‘‘ධම්මමත්තං තස්ස උප්පජ්ජති චෙව විනස්සති ච. යස්ස වසෙනායං කිරියාවොහාරො’’ති වදෙය්‍ය, එවම්පි පුරිමරූපාවිජහනෙන අවට්ඨිතස්ස අත්තනො ධම්මමත්තන්ති න සක්කා සම්භාවෙතුං. තෙ වා පනස්ස ධම්මා අවත්ථාභූතා, තතො අඤ්ඤෙ වා සියුං අනඤ්ඤෙ වා. යදි අඤ්ඤෙ, න තාහි තස්ස උප්පන්නාහිපි කොචි විසෙසො අත්ථි. යො හි කරොති පටිසංවෙදෙති චවති උපපජ්ජති චාති ඉච්ඡිතං, තස්මා තදත්ථො එව යථාවුත්තදොසො. කිඤ්ච ධම්මකප්පනාපි නිරත්ථිකා සියා. අථ අනඤ්ඤෙ, උප්පාදවිනාසවන්තීහි අවත්ථාහි අනඤ්ඤස්ස අත්තනො තාසං විය උප්පාදවිනාසසම්භවතො කුතො නිච්චතාවකාසො. තාසම්පි වා අත්තනො විය නිච්චතාපත්තීති බන්ධවිමොක්ඛානං අසම්භවො එවාති න යුජ්ජතෙවායං අත්තවාදො. තෙනාහ ‘‘අත්තා නාම කොචි දුක්ඛස්ස කාරකො නත්ථීති දීපෙතී’’ති. පරතොති ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්තිආදිකෙ පරස්මිං තිවිධෙපි නයෙ. අධිච්චසමුප්පන්නන්ති අධිච්ච යදිච්ඡාය කිඤ්චි කාරණං කස්සචි වා පුබ්බං විනා සමුප්පන්නං. තෙනාහ ‘‘අකාරණෙන යදිච්ඡාය උප්පන්න’’න්ති. කස්මා එවමාහාති එවං වක්ඛමානොති අධිප්පායො. අස්සාති අචෙලස්ස. අයන්ති භගවන්තං සන්ධාය වදති. සොධෙන්තොති සයං විසුද්ධං කත්වා පුච්ඡිතමත්ථං එව අත්තනො පුච්ඡාය සුද්ධිං දස්සෙන්තො. ලද්ධියා ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති මිච්ඡාගහණස්ස පටිසෙධනත්ථාය.

සො කරොතීති සො කම්මං කරොති. සො පටිසංවෙදයතීති කාරකවෙදකානං අනඤ්ඤත්තදස්සනපරං එතං, න පන කම්මකිරියාඵලානං පටිසංවෙදනානං සමානකාලතාදස්සනපරං. ඉතීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. ඛොති අවධාරණෙ. ‘‘සො එවා’’ති දස්සිතො. අනියතාදෙසා හි එතෙ නිපාතා. ආදිතොති භුම්මත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘ආදිම්හියෙවා’’ති. ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පගෙව ‘‘සො කරොති, සො පටිසංවෙදයතී’’ති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසා භවන්ති. සඤ්ඤාවිපල්ලාසතො හි චිත්තවිපල්ලාසො, චිත්තවිපල්ලාසතො දිට්ඨිවිපල්ලාසො, තෙනාහ ‘‘එවං සති පච්ඡා සයංකතං දුක්ඛන්ති අයං ලද්ධි හොතී’’ති. එවං සති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසානං බ්‍රූහිතො මිච්ඡාභිනිවෙසො, යදිදං ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධි. තස්මා පටිනිස්සජ්ජෙතුං පාපකං දිට්ඨිගතන්ති දස්සෙති. තෙනාහ භගවා ‘‘සයංකතං…පෙ… එතං පරෙතී’’ති. වට්ටදුක්ඛං අධිප්පෙතං අවිසෙසතො අත්ථීති ච වුත්තත්තා. සස්සතං සස්සතගාහං දීපෙති පරෙසං පකාසෙති, තථාභූතො ච සස්සතං දළ්හග්ගාහං ගණ්හාතීති. තස්සාති දිට්ඨිගතිකස්ස. තං ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති එවං පවත්තං විපරීතදස්සනං. එතං සස්සතග්ගහණං. පරෙති උපෙති. තෙනාහ ‘‘කාරකඤ්ච…පෙ… අත්ථො’’ති. එකමෙව ගණ්හන්තන්ති සතිපි වත්ථුභෙදෙ අයොනිසො උප්පජ්ජනෙන එකමෙව කත්වා ගණ්හන්තං.

ඉධ ‘‘ආදිම්හියෙවා’’ති පදෙ. ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පගෙවාතිආදිනා හෙත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයඤ්හෙත්ථ යොජනා – ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පගෙව අඤ්ඤො කරොති, අඤ්ඤො පටිසංවෙදයතීති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසා භවන්තීති සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. එවං සතීති එවං මුදුකෙ උච්ඡෙදවිපල්ලාසෙ පඨමුප්පන්නෙ සති පච්ඡා ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති අයං ලද්ධි හොතීති සම්බන්ධො. කාරකොති කම්මස්ස කාරකො. තෙන කතන්ති කම්මකාරකෙන කතං. කම්මුනා හි ඵලස්ස වොහාරො අභෙදොපචාරකත්තා. එවන්ති දිට්ඨිසහගතා වෙදනා සාතසභාවා කිලෙසපරිළාහාදිනා සපරිස්සයා සඋපායාසා, එවං. ‘‘පගෙව ඉතරෙ’’ති වුත්තවෙදනාය අභිතුන්නස්ස විද්ධස්ස. ‘‘වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බ’’න්ති වත්වා තං යොජනං දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍රාය’’න්තිආදිමාහ. උච්ඡෙදන්ති සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං, විභවන්ති අත්ථො. අසතො හි විනාසාසම්භවතො අත්ථිභාවනිබන්ධනො උච්ඡෙදො. යථා හෙතුඵලභාවෙන පවත්තමානානං සභාවධම්මානං සතිපි එකසන්තානපරියාපන්නානං භින්නසන්තතිපතිතෙහි විසෙසෙ හෙතුඵලානං පරමත්ථතො අවිනාභාවත්තා භින්නසන්තානපතිතානං විය අච්චන්තභෙදසන්නිට්ඨානෙන නානත්තනයස්ස මිච්ඡාගහණං උච්ඡෙදාභිනිවෙසස්ස කාරණං. එවං හෙතුඵලභූතානං ධම්මානං විජ්ජමානෙපි සභාවභෙදෙ එකසන්තතිපරියාපන්නතාය එකත්තනයෙන අච්චන්තාභෙදගහණම්පි කාරණමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘සත්තස්සා’’ති වුත්තං පාළියං. සන්තානවසෙන හි වත්තමානෙසු ඛන්ධෙසු ඝනවිනිබ්භොගාභාවෙන එකත්තගහණනිබන්ධනො සත්තග්ගාහො, සත්තස්ස ච අත්ථිභාවග්ගාහනිබන්ධනො උච්ඡෙදග්ගාහො, යාවායං අත්තා න උච්ඡිජ්ජති, තාවායං විජ්ජතියෙවාති ගහණතො නිරුදයවිනාසො ඉධ උච්ඡෙදොති අධිප්පෙතොති ‘‘උච්ඡෙද’’න්ති වුත්තං. විසෙසෙන නාසො විනාසො, අභාවො. සො පන මංසචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛූනං දස්සනපථාතික්කමොයෙව හොතීති වුත්තං ‘‘අදස්සන’’න්ති. අදස්සනෙ හි නාසසද්දො ලොකෙ නිරුළ්හොති. සභාවවිගමො සභාවාපගමො විභවො. යො හි නිරුදයවිනාසෙන උච්ඡිජ්ජති, න සො අත්තනො සභාවෙන තිට්ඨති.

එතෙ තෙති වා යෙ ඉමෙ තයා ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති ච පුට්ඨෙන මයා ‘‘සො කරොති, සො පටිසංවෙදයතී’’තිආදිනා, ‘‘අඤ්ඤො කරොති, අඤ්ඤො පටිසංවෙදයතී’’තිආදිනා ච පටික්ඛිත්තා සස්සතුච්ඡෙදසඞ්ඛාතා අන්තා, තෙ උභො අන්තෙති යොජනා. අථ වා එතෙ තෙති යත්ථ පුථූ අඤ්ඤතිත්ථියා අනුපචිතඤාණසම්භාරතාය පරමගම්භීරං සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං අප්පජානන්තා සස්සතුච්ඡෙදෙ නිමුග්ගා සීසං උක්ඛිපිතුං න විසහන්ති, එතෙ තෙ උභො අන්තෙ අනුපගම්මාති යොජනා. දෙසෙතීති පඨමං තාව අනඤ්ඤසාධාරණෙ පටිපත්තිධම්මෙ ඤාණානුභාවෙන මජ්ඣිමාය පටිපදාය ඨිතො, කරුණානුභාවෙන දෙසනාධම්මෙ මජ්ඣිමාය පටිපදාය ඨිතො ධම්මං දෙසෙති. එත්ථ හීති හි-සද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා කාරණතො…පෙ… නිද්දිට්ඨො, තස්මා මජ්ඣිමාය පටිපදාය ඨිතො ධම්මං දෙසෙතීති යොජනා. කාරණතො ඵලං දීපිතන්ති යොජනා, අභිධෙය්‍යානුරූපඤ්හි ලිඞ්ගවචනානි හොන්ති. අස්සාති ඵලස්ස. න කොචි කාරකො වා වෙදකො වා නිද්දිට්ඨො, අඤ්ඤදත්ථු පටික්ඛිත්තො හෙතුඵලමත්තතාදස්සනතො කෙවලං දුක්ඛක්ඛන්ධගහණතොති. එත්තාවතාති ‘‘එතෙ තෙ, කස්සප…පෙ… දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතී’’ති එත්තකෙන තාව පදෙන. සෙසපඤ්හාති ‘‘සයංකතඤ්ච පරංකතඤ්ච දුක්ඛ’’න්තිආදිකා සෙසා චත්තාරො පඤ්හා. අට්ඨකථායං පන ‘‘කිං නු ඛො, භො ගොතම, නත්ථි දුක්ඛ’’න්ති පඤ්හො පාළියං සරූපෙනෙව පටික්ඛිත්තොති න උද්ධතො. පටිසෙධිතා හොන්තීති තතියපඤ්හො, තාව පඨමදුතියපඤ්හපටික්ඛෙපෙනෙව පටික්ඛිත්තො, සො හි පඤ්හො විසුං විසුං පටික්ඛෙපෙන එකජ්ඣං පටික්ඛෙපෙන ච. තෙනාහ ‘‘උභො…පෙ… පටික්ඛිත්තො’’ති. එත්ථ ච යස්ස අත්තා කාරකො වෙදකො වා ඉච්ඡිතො, තෙන විපරිණාමධම්මො අත්තා අනුඤ්ඤාතො හොති. තථා ච සති අනුපුබ්බධම්මප්පවත්තියා රූපාදිධම්මානං විය, සුඛාදිධම්මානං විය චස්ස පච්චයායත්තවුත්තිතාය උප්පාදවන්තතා ආපජ්ජති. උප්පාදෙ ච සති අවස්සංභාවී නිරොධොති අනවකාසා නිච්චතාති. තස්ස ‘‘සයංකත’’න්ති පඨමපඤ්හපටික්ඛෙපො පච්ඡා චෙ අත්තනො නිරුළ්හස්ස සමුදයො හොතීති පුබ්බෙ විය අනෙන භවිතබ්බං, පුබ්බෙ විය වා පච්ඡාපි. සෙසපඤ්හාති තතියපඤ්හාදයො. තතියපඤ්හො පටික්ඛිත්තොති එවඤ්ච තතියපඤ්හො පටික්ඛිත්තො වෙදිතබ්බො – ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා සතතං සමිතං පච්චයායත්තස්ස දීපනෙන දුක්ඛස්ස අධිච්චසමුප්පන්නතා පටික්ඛිත්තා, තතො එව තස්ස අජානනඤ්ච පටික්ඛිත්තං. තෙනාහ භගවා ‘‘එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතී’’ති (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.39-40; මහාව. 1; උදා. 1).

යං පරිවාසං සමාදියිත්වා පරිවසතීති යොජනා. වචනසිලිට්ඨතාවසෙනාති ‘‘භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං ලභෙය්‍යං උපසම්පද’’න්ති යාචන්තෙන තෙන වුත්තවචනසිලිට්ඨතාවසෙන. ගාමප්පවෙසනාදීනීති ආදි-සද්දෙන නාතිදිවාපටික්කමනං, නවෙසියාදිගොචරතා, සබ්‍රහ්මචාරීනං කිච්චෙසු දක්ඛතාදි, උද්දෙසාදීසු තිබ්බච්ඡන්දතා, තිත්ථියානං අවණ්ණභණනෙ අත්තමනතා, බුද්ධාදීනං අවණ්ණභණනෙ අනත්තමනතා, තිත්ථියානං වණ්ණභණනෙ අනත්තමනතා, බුද්ධාදීනං වණ්ණභණනෙ අත්තමනතාති (මහාව. 87) ඉමෙසං සඞ්ගහො. අට්ඨ වත්තානීති ඉමානි අට්ඨ තිත්ථියවත්තානි පූරෙන්තෙන. එත්ථ ච නාතිකාලෙන ගාමප්පවෙසනා තත්ථ විසුද්ධකායවචීසමාචාරෙන පිණ්ඩාය චරිත්වා නාතිදිවාපටික්කමනන්ති ඉදමෙකං වත්තං.

අයමෙත්ථ පාඨොති එතස්මිං කස්සපසුත්තෙ අයං පාඨො. අඤ්ඤත්ථාති සීහනාදසුත්තාදීසු (දී. නි. 1.402-403). ඝංසිත්වා කොට්ටෙත්වාති යථා සුවණ්ණං නිඝංසිත්වා අධිකරණියා කොට්ටෙත්වා නිද්දොසමෙව ගය්හති, එවං පරිවාසවත්තචරණෙන ඝංසිත්වා සුද්ධභාවවීමංසනෙන කොට්ටෙත්වා සුද්ධො එව අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉධ ගය්හති. තිබ්බච්ඡන්දතන්ති සාසනං අනුපවිසිත්වා බ්‍රහ්මචරියවාසෙ තිබ්බච්ඡන්දතං දළ්හතරාභිරුචිතං. අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසීති නාමගොත්තෙන අපාකටං එකං භික්ඛුං ආණාපෙසි එහිභික්ඛුඋපසම්පදාය උපනිස්සයාභාවතො. ගණෙ නිසීදිත්වාති භික්ඛූ අත්තනො සන්තිකෙ පත්තාසනවසෙන ගණෙ නිසීදිත්වා.

අචෙලකස්සපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. තිම්බරුකසුත්තවණ්ණනා

18. යස්මා තිම්බරුකො ‘‘වෙදනා අත්තා. අත්තාව වෙදයතී’’ති එවංලද්ධිකො, තස්මා තාය ලද්ධියා ‘‘සයංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති වදති, තං පටිසංහරිතුං භගවා ‘‘සා වෙදනා’’තිආදිං අවොච. තෙනාහ ‘‘සා වෙදනාතිආදි සයංකතං සුඛදුක්ඛන්ති ලද්ධියා නිසෙධනත්ථං වුත්ත’’න්ති. එත්ථාපීති ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ. තත්‍රාති යං වුත්තං ‘‘සා වෙදනා…පෙ… සුඛදුක්ඛ’’න්ති, තස්මිං පාඨෙ. ආදිම්හියෙවාති එත්ථ භුම්මවචනෙන ‘‘ආදිතො’’ති තො-සද්දො න නිස්සක්කවචනෙ. එව-කාරෙන ඛො-සද්දො අවධාරණෙති දස්සෙති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං අනන්තරසුත්තෙ වුත්තමෙව. තත්ථ පන ‘‘වෙදනාතො අඤ්ඤො අත්තා, වෙදනාය කාරකො’’ති ලද්ධිකස්ස දිට්ඨිගතිකස්ස වාදො පටික්ඛිත්තො, ඉධ ‘‘වෙදනා අත්තා’’ති එවංලද්ධිකස්සාති අයමෙව විසෙසො. තෙනාහ ‘‘එවඤ්හි සති වෙදනාය එව වෙදනා කතා හොතී’’තිආදි. ඉමිස්සාති යාය වෙදනාය සුඛදුක්ඛං කතං, ඉමිස්සා. පුබ්බෙපීති සස්සතාකාරතො පුබ්බෙපි. පුරිමඤ්හි අත්ථන්ති අනන්තරසුත්තෙ වුත්තං අත්ථං. අට්ඨකථායන්ති පොරාණට්ඨකථායං. තන්ති පුරිමසුත්තෙ වුත්තමත්ථං. අස්සාති ඉමස්ස සුත්තස්ස. යස්මා තිම්බරුකො ‘‘වෙදනාව අත්තා’’ති ගණ්හාති, තස්මා වුත්තං ‘‘අහං සා වෙදනා…පෙ… න වදාමී’’ති.

අඤ්ඤා වෙදනාතිආදීසුපි යං වත්තබ්බං, තං අනන්තරසුත්තෙ වුත්තනයමෙව. කාරකවෙදනාති කත්තුභූතවෙදනා. වෙදනාසුඛදුක්ඛන්ති වෙදනාභූතසුඛදුක්ඛං කථිතං, න වට්ටසුඛදුක්ඛං. ‘‘විපාකසුඛදුක්ඛමෙව වට්ටතී’’ති වුත්තං ‘‘සයංකතං සුඛං දුක්ඛ’’න්තිආදිවචනතො.

තිම්බරුකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා

19. අවිජ්ජා නීවරණා භවාදි-ආදීනවස්ස නිවාරිතපටිච්ඡාදිකා එතස්සාති අවිජ්ජානීවරණො, අවිජ්ජාය නිවුතොති ආහ ‘‘අවිජ්ජාය නිවාරිතස්සා’’ති. අයං කායොති බාලස්ස අප්පහීනකිලෙසස්ස පච්චුප්පන්නං අත්තභාවං රක්ඛං කත්වා අවිජ්ජාය පටිච්ඡාදිතාදීනවෙ අයාථාවදස්සනවසෙන තණ්හාය පටිලද්ධචිත්තස්ස තංතංභවූපගා සඞ්ඛාරා සඞ්ඛරීයන්ති. තෙහි ච අත්තභාවස්ස අභිනිබ්බත්ති, තස්මා අයඤ්ච අවිජ්ජාය කායො නිබ්බත්තොති. අස්සාති බාලස්ස. අයං අත්ථොති ‘‘අයං කායො නාමරූපන්ති ච වුත්තො’’ති අත්ථො දීපෙතබ්බො උපාදානක්ඛන්ධසළායතනසඞ්ගහතො තෙසං ධම්මානං. එවමෙතං ද්වයන්ති එවං අවිජ්ජාය නිවාරිතත්තා, තණ්හාය ච සංයුත්තත්තා එවං සපරසන්තානගතසවිඤ්ඤාණකකායසඞ්ඛාතං ද්වයං හොති. අඤ්ඤත්ථාති සුත්තන්තරෙසු. ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425-426; සං. නි. 2.43-45; 4.60-61; කථා. 465, 467) අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනානි භින්දිත්වා චක්ඛුරූපාදිද්වයානි පටිච්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො වුත්තා, ඉධ පන අභින්දිත්වා ඡ අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනානි පටිච්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො වුත්තා ‘‘ද්වයං පටිච්ච ඵස්සො’’ති, තස්මා මහාද්වයං නාම කිරෙතං අනවසෙසතො අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනානං ගහිතත්තා. අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානීති එත්ථාපි හි සළායතනානි සඞ්ගහිතානෙව. ඵස්සකාරණානීති ඵස්සපවත්තියා පච්චයානි. යෙහීති හෙතුදස්සනමත්තන්ති ආහ ‘‘යෙහි කාරණභූතෙහී’’ති. ඵස්සො එව ඵුසනකිච්චො, න ඵස්සායතනානීති වුත්තං ‘‘ඵස්සෙන ඵුට්ඨො’’ති. පරිපුණ්ණවසෙනාති අවෙකල්ලවසෙන. අපරිපුණ්ණායතනානං හීනානි ඵස්සස්ස කාරණානි හොන්ති, තෙසං වියාති ‘‘එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙනා’’ති වුත්තං. කායනිබ්බත්තනාදිම්හීති සවිඤ්ඤාණකස්ස කායස්ස නිබ්බත්තනං කායනිබ්බත්තනං, කායො වා නිබ්බත්තති එතෙනාති කායනිබ්බත්තනං, කිලෙසාභිසඞ්ඛාරා. ආදිසද්දෙන ඵස්සසළායතනාදිසඞ්ගහො. අධිකං පයසති පයුඤ්ජති එතෙනාති අධිප්පයාසො, විසෙසකාරණන්ති ආහ ‘‘අධිකපයොගො’’ති.

භගවා අම්හාකං උප්පාදකභාවෙන මූලභාවෙන භගවංමූලකා. ඉමෙ ධම්මාති ඉමෙ කාරණධම්මා. යෙහි මයං බාලපණ්ඩිතානං සමානෙපි කායනිබ්බත්තනාදිම්හි විසෙසං ජානෙය්‍යාම, තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධෙන උප්පාදිතා’’තිආදි. ආජානාමාති අභිමුඛං පච්චක්ඛතො ජානාම. පටිවිජ්ඣාමාති තස්සෙව වෙවචනං, අධිගච්ඡාමාති අත්ථො. නෙතාති අම්හාකං සන්තානෙ පාපෙතා. විනෙතාති යථා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො හොති, එවං විසෙසතො නෙතා, තදඞ්ගවිනයාදිවසෙන වා විනෙතා. අනුනෙතාති අනුරූපං නෙතා. අන්තරන්තරා යථාධම්මපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤාපිතානං ධම්මානං අනුරූපතො දස්සනං හොතීති ආහ ‘‘යථාසභාවතො …පෙ… දස්සෙතා’’ති. ආපාථං උපගච්ඡන්තානං භගවා පටිසරණං සමොසරණට්ඨානන්ති භගවංපටිසරණා ධම්මා. තෙනාහ ‘‘චතුභූමකධම්මා’’තිආදි. පටිසරති පටිවිජ්ඣතීති පටිසරණං, තස්මා පටිවිජ්ඣනවසෙන භගවා පටිසරණං එතෙසන්ති භගවංපටිසරණා. තෙනාහ ‘‘අපි චා’’තිආදි. ඵස්සො ආගච්ඡතීති පටිවිජ්ඣනකවසෙන ඵස්සො ඤාණස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, ආපාථං ආගච්ඡන්තොයෙව සො අත්ථතො ‘‘අහං කින්නාමො’’ති නාමං පුච්ඡන්තො විය, භගවා චස්ස නාමං කරොන්තො විය හොතීති වුත්තං ‘‘අහං භගවා’’තිආදි. උපට්ඨාතූති ඤාණස්ස පච්චුපට්ඨාතු. භගවන්තංයෙව පටිභාතූති භගවතො එව භාගො හොතු, භගවාව නං අත්තනො භාගං කත්වා විස්සජ්ජෙතූති අත්ථො, භගවතො භාගො යදිදං ධම්මස්ස අක්ඛානං, අම්හාකං පන සවනං භාගොති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. එවඤ්හි සද්දලක්ඛණෙන සමෙති. කෙචි පන පටිභාතූති අත්ථං වදන්ති ඤාණෙන දිස්සතු දෙසීයතූති වා අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තුම්හෙයෙව නො කථෙත්වා දෙථාති අත්ථො’’ති.

බාලස්ස පණ්ඩිතස්ස ච කායස්ස නිබ්බත්තියා පච්චයභූතා අවිජ්ජා ච තණ්හා ච. තෙනාහ ‘‘කම්මං…පෙ… නිරුද්ධා’’ති. ජවාපෙත්වාති ගහිතජවනං කත්වා, යථා පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං සමත්ථං හොති, එවං කත්වා. යදි නිරුද්ධා, කථං අප්පහීනාති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි. භවති හි තංසදිසෙපි තබ්බොහාරො යථා ‘‘සා එව තිත්තිරී, තානෙව ඔසධානි, තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනා’’ති ච. දුක්ඛක්ඛයායාති තදත්ථවිසෙසනත්ථන්ති ආහ ‘‘ඛයත්ථායා’’ති. පටිසන්ධිකායන්ති පටිසන්ධිගහණපුබ්බකං කායං. පාළියං ‘‘බාලෙනා’’ති කරණවචනං නිස්සක්කෙති ආහ ‘‘බාලතො’’ති. භාවිනා සහ පටිසන්ධිනා සප්පටිසන්ධිකො. යො පන එකන්තතො තෙනත්තභාවෙන අරහත්තං පත්තුං භබ්බො, සො භාවිනා පටිසන්ධිනා ‘‘අප්පටිසන්ධිකො’’ති, තතො විසෙසනත්ථං ‘‘සප්පටිසන්ධිකො’’ති වුත්තං. කිඤ්චාපි වුත්තං, සො ච යාව අරියභූමිං න ඔක්කමති, තාව බාලධම්මසමඞ්ගී එවාති කත්වා ‘‘සබ්බොපි පුථුජ්ජනො බාලො’’ති වුත්තං. තථා හි ‘‘අප්පටිසන්ධිකො ඛීණාසවො පණ්ඩිතො’’ති ඛීණාසව-සද්දෙන අප්පටිසන්ධිකො විසෙසිතො. යදි එවං සෙක්ඛා කථන්ති ආහ ‘‘සොතාපන්නා’’තිආදි. තෙ හි සිඛාපත්තපණ්ඩිච්චභාවලක්ඛණාභාවතො පණ්ඩිතාති න වත්තබ්බා ඛීණාසවා විය, බලවතරානං පන බාලධම්මානං පහීනත්තා බාලාතිපි න වත්තබ්බා පුථුජ්ජනා විය. භජියමානා පන චතුසච්චසම්පටිවෙධං උපාදාය පණ්ඩිතපක්ඛං භජන්ති, න බාලපක්ඛං වුත්තකාරණෙනාති.

බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. පච්චයසුත්තවණ්ණනා

20. සබ්බම්පි සඞ්ඛතං අප්පටිච්ච උප්පන්නං නාම නත්ථීති පච්චයධම්මොපි අත්තනො පච්චයධම්මං උපාදාය පච්චයුප්පන්නො, තථා පච්චයුප්පන්නධම්මොපි අත්තනො පච්චයුප්පන්නං උපාදාය පච්චයධම්මොති යථාරහං ධම්මානං පච්චයපච්චයුප්පන්නතා. යෙසං විනෙය්‍යානං පටිච්චසමුප්පාදදෙසනායෙව සුබොධතො උපට්ඨාති, තෙසං වසෙන සුට්ඨු විභාගං කත්වා පටිච්චසමුප්පාදො දෙසිතො. යෙසං පන විනෙය්‍යානං තදුභයස්මිං විභජ්ජ සුතෙ එව ධම්මාභිසමයො හොති, තෙ සන්ධාය භගවා තදුභයං විභජ්ජ දස්සෙන්තො ‘‘පටිච්චසමුප්පාදඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි පටිච්චසමුප්පන්නෙ ච ධම්මෙ’’ති ඉමං දෙසනං ආරභීති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘සත්ථා ඉමස්මිං සුත්තෙ’’තිආදිමාහ. පච්චයස්ස භාවො පච්චයත්තං, පච්චයනිබ්බත්තතා. අසභාවධම්මෙ න ලබ්භතීති ‘‘සභාවධම්මෙ’’ති වුත්තං. නනු ච ජාති ජරා මරණඤ්ච සභාවධම්මො න හොති, යෙසං පන ඛන්ධානං ජාති ජරා මරණඤ්ච, තෙ එව සභාවධම්මා, අථ කස්මා දෙසනාය තෙ ගහිතාති? නායං දොසො, ජාති ජරා මරණඤ්හි පච්චයනිබ්බත්තානං සභාවධම්මානං විකාරමත්තං, නඤ්ඤෙසං, තස්මා තෙ ගහිතාති. උප්පාදා වා තථාගතානන්ති න විනෙය්‍යපුග්ගලානං මග්ගඵලුප්පත්ති විය ජාතිපච්චයා ජරාමරණුප්පත්ති තථාගතුප්පාදායත්තා, අථ ඛො සා තථාගතානං උප්පාදෙපි අනුප්පාදෙපි හොතියෙව. තස්මා සා කාමං අසඞ්ඛතා විය ධාතු න නිච්චා, තථාපි ‘‘සබ්බකාලිකා’’ති එතෙන ජාතිපච්චයතො ජරාමරණුප්පත්තීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘ජාතියෙව ජරාමරණස්ස පච්චයො’’ති. ජාතිපච්චයාති ච ජාතිසඞ්ඛාතපච්චයා. හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනං. ඨිතාව සා ධාතු, යායං ඉදප්පච්චයතා ජාතියා ජරාමරණස්ස පච්චයතා තස්ස බ්‍යභිචාරාභාවතො. ඉදානි න කදාචි ජාති ජරාමරණස්ස පච්චයො න හොති හොතියෙවාති ජරාමරණස්ස පච්චයභාවෙ නියමෙති. උභයෙනපි යථාවුත්තස්ස පච්චයභාවො යත්ථ හොති, තත්ථ අවස්සංභාවිතං දස්සෙති. තෙනාහ භගවා ‘‘ඨිතාව සා ධාතූ’’ති. ද්වීහි පදෙහි. තිට්ඨන්තීති යස්ස වසෙන ධම්මානං ඨිති, සා ඉදප්පච්චයතා ධම්මට්ඨිතතා. ධම්මෙති පච්චයුප්පන්නෙ ධම්මෙ. නියමෙති විසෙසෙති. හෙතුගතවිසෙසසමායොගො හි හෙතුඵලස්ස එවං ධම්මතානියාමො එවාති.

අපරො නයො – ඨිතාව සා ධාතූති යායං ජරාමරණස්ස ඉදප්පච්චයතා ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති, එසා ධාතු එස සභාවො. තථාගතානං උප්පාදතො පුබ්බෙ උද්ධඤ්ච අප්පටිවිජ්ඣියමානො, මජ්ඣෙ ච පටිවිජ්ඣියමානො න තථාගතෙහි උප්පාදිතො, අථ ඛො සම්භවන්තස්ස ජරාමරණස්ස සබ්බකාලං ජාතිපච්චයතො සම්භවොති ඨිතාව සා ධාතු, කෙවලං පන සයම්භුඤාණෙන අභිසම්බුජ්ඣනතො ‘‘අයං ධම්මො තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො’’ති පවෙදනතො ච තථාගතො ‘‘ධම්මසාමී’’ති වුච්චති, න අපුබ්බස්ස උප්පාදනතො. තෙන වුත්තං ‘‘ඨිතාව සා ධාතූ’’ති. සා එව ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති එත්ථ විපල්ලාසාභාවතො එවං අවබුජ්ඣමානස්ස එතස්ස සභාවස්ස, හෙතුනො වා තථෙව භාවතො ඨිතතාති ධම්මට්ඨිතතා, ජාති වා ජරාමරණස්ස උප්පාදට්ඨිති පවත්තආයූහන-සංයොග-පලිබොධ-සමුදය-හෙතුපච්චයට්ඨිතීති තදුප්පාදාදිභාවෙනස්සා ඨිතතා ‘‘ධම්මට්ඨිතතා’’ති ඵලං පති සාමත්ථියතො හෙතුමෙව වදති. ධාරීයති පච්චයෙහීති වා ධම්මො, තිට්ඨති තත්ථ තදායත්තවුත්තිතාය ඵලන්ති ඨිති, ධම්මස්ස ඨිති ධම්මට්ඨිති. ධම්මොති වා කාරණං පච්චයභාවෙන ඵලස්ස ධාරණතො, තස්ස ඨිති සභාවො, ධම්මතො ච අඤ්ඤො සභාවො නත්ථීති ධම්මට්ඨිති, පච්චයො. තෙනාහ ‘‘පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්ති (පටි. ම. මාතිකා 4). ධම්මට්ඨිති එව ධම්මට්ඨිතතා. සා එව ධාතු ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ඉමස්ස සභාවස්ස, හෙතුනො වා අඤ්ඤථත්තාභාවතො, ‘‘න ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති විඤ්ඤායමානස්ස ච තබ්භාවාභාවතො නියාමතා වවත්ථිතභාවොති ධම්මනියාමතා. ඵලස්ස වා ජරාමරණස්ස ජාතියා සති සම්භවො ධම්මෙ හෙතුම්හි ඨිතතාති ධම්මට්ඨිතතා, අසති අසම්භවො ධම්මනියාමතාති එවං ඵලෙන හෙතුං විභාවෙති, තං ‘‘ඨිතාව සා ධාතූ’’තිආදිනා වුත්තං. ඉමෙසං ජරාමරණාදීනං පච්චයතාසඞ්ඛාතං ඉදප්පච්චයතං අභිසම්බුජ්ඣති පච්චක්ඛකරණෙන අභිමුඛං බුජ්ඣති යාථාවතො පටිවිජ්ඣති, තතො එව අභිසමෙති අභිමුඛං සමාගච්ඡති, ආදිතො කථෙන්තො ආචික්ඛති, උද්දිසතීති අත්ථො. තමෙව උද්දෙසං පරියොසාපෙන්තො දෙසෙති. යථාඋද්දිට්ඨමත්තං නිද්දිසනවසෙන පකාරෙහි ඤාපෙන්තො පඤ්ඤාපෙති. පකාරෙහි එව පතිට්ඨපෙන්තො පට්ඨපෙති. යථානිද්දිට්ඨං පටිනිද්දෙසවසෙන විවරති විභජති. විවටඤ්හි විභත්තඤ්ච අත්ථං හෙතූදාහරණදස්සනෙහි පාකටං කරොන්තො උත්තානීකරොති. උත්තානීකරොන්තො තථා පච්චක්ඛභූතං කත්වා නිගමනවසෙන පස්සථාති චාහ.

ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්තිආදීසූති ජාතිආදීනං ජරාමරණපච්චයභාවෙසු. තෙහි තෙහි පච්චයෙහීති යාවතකෙහි පච්චයෙහි යං ඵලං උප්පජ්ජමානාරහං, අවිකලෙහි තෙහෙව තස්ස උප්පත්ති, න ඌනාධිකෙහීති. තෙනාහ ‘‘අනූනාධිකෙහෙවා’’ති. යථා තං චක්ඛුරූපාලොකමනසිකාරෙහි චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස සම්භවොති. තෙන තංතංඵලනිප්ඵාදනෙ තස්සා පච්චයසාමග්ගියා තප්පකාරතා තථතාති වුත්තාති දස්සෙති. සාමග්ගින්ති සමොධානං, සමවායන්ති අත්ථො. අසම්භවාභාවතොති අනුප්පජ්ජනස්ස අභාවතො. තථාවිධපච්චයසාමග්ගියඤ්හි සතිපි ඵලස්ස අනුප්පජ්ජනෙ තස්සාවිතථතා සියා. අඤ්ඤධම්මපච්චයෙහීති අඤ්ඤස්ස ඵලධම්මස්ස පච්චයෙහි. අඤ්ඤධම්මානුප්පත්තිතොති තතො අඤ්ඤස්ස ඵලධම්මස්ස අනුප්පජ්ජනතො. න හි කදාචි චක්ඛුරූපාලොකමනසිකාරෙහි සොතවිඤ්ඤාණස්ස සම්භවො අත්ථි. යදි සියා, තස්සා සාමග්ගියා අඤ්ඤථතා නාම සියා, න චෙතං අත්ථීති ‘‘අනඤ්ඤථතා’’ති වුත්තං. පච්චයතොති පච්චයභාවතො. පච්චයසමූහතොති එත්ථාපි එසෙව නයො. ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතාති තා-සද්දෙන පදං වඩ්ඪිතං යථා ‘‘දෙවොයෙව දෙවතා’’ති, ඉදප්පච්චයානං සමූහො ඉදප්පච්චයතාති සමූහත්ථො තාසද්දො යථා ‘‘ජනානං සමූහො ජනතා’’ති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘ලක්ඛණං පනෙත්ථ සද්දසත්ථතො වෙදිතබ්බ’’න්ති.

න නිච්චං සස්සතන්ති අනිච්චං. ජරාමරණං න අනිච්චං සඞ්ඛාරානං විකාරභාවතො අනිප්ඵන්නත්තා, තථාපි ‘‘අනිච්ච’’න්ති පරියායෙන වුත්තං. එස නයො සඞ්ඛතාදීසුපි. සමාගන්ත්වා කතං සහිතෙහෙව පච්චයෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බතො යථාසභාවං සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතන්ති සඞ්ඛතං. පච්චයාරහං පච්චයං පටිච්ච න විනා තෙන සහිතසමෙතමෙව උප්පන්නන්ති පටිච්චසමුප්පන්නං. තෙනාහ ‘‘පච්චයෙ නිස්සාය උප්පන්න’’න්ති. ඛයසභාවන්ති භිජ්ජනසභාවං. විගච්ඡනකසභාවන්ති සකභාවතො අපගච්ඡනකසභාවං. විරජ්ජනකසභාවන්ති පලුජ්ජනකසභාවං. නිරුජ්ඣනකසභාවන්ති ඛණභඞ්ගවසෙන පභඞ්ගුසභාවං. වුත්තනයෙනාති ජරාය වුත්තනයෙන. ජනකප්පච්චයානං කම්මාදීනං. කිච්චානුභාවක්ඛණෙති එත්ථ කිච්චානුභාවො නාම යථා පවත්තමානෙ පච්චයෙ තස්ස ඵලං උප්පජ්ජති, තථා පවත්ති, එවං සන්තස්ස පවත්තනක්ඛණෙ. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මිං ඛණෙ පච්චයො අත්තනො ඵලුප්පාදනං පති බ්‍යාවටො නාම හොති, ඉමස්මිං ඛණෙ යෙ ධම්මා රූපාදයො උපලබ්භන්ති තතො පුබ්බෙ, පච්ඡා ච අනුපලබ්භමානා, තෙසං තතො උප්පත්ති නිද්ධාරීයති, එවං ජාතියාපි සා නිද්ධාරෙතබ්බා තංඛණූපලද්ධතොති. යදි එවං නිප්පරියායතොව ජාතියා කුතොචි උප්පත්ති සිද්ධි, අථ කස්මා ‘‘එකෙන පරියායෙනා’’ති වුත්තන්ති? ජායමානධම්මානං විකාරභාවෙන උපලද්ධබ්බත්තා. යදි නිප්ඵන්නධම්මා විය ජාති උපලබ්භෙය්‍ය, නිප්පරියායතොව තස්සා කුතොචි උප්පත්ති සියා, න චෙවං උපලබ්භති, අථ ඛො අනිප්ඵන්නත්තා විකාරභාවෙන උපලබ්භති. තස්මා ‘‘එකෙන පරියායෙනෙත්ථ අනිච්චාතිආදීනි යුජ්ජන්තී’’ති වුත්තං. න පන ජරාමරණෙ, ජනකප්පච්චයානං කිච්චානුභාවක්ඛණෙ තස්ස අලබ්භනතො. තෙනෙව ‘‘එත්ථ ච අනිච්චන්ති…පෙ… අනිච්චං නාම ජාත’’න්ති වුත්තං.

සවිපස්සනායාති එත්ථ සහ-සද්දො අප්පධානභාවදීපනො ‘‘සමක්ඛිකං, සමකස’’න්තිආදීසු විය. අප්පධානභූතා හි විපස්සනා, යථාභූතදස්සනමග්ගපඤ්ඤා පජානාති. ‘‘පුරිමං අන්ත’’න්ති වුච්චමානෙ පච්චුප්පන්නභාවස්සපි ගහණං සියාති ‘‘පුරිමං අන්තං අතීත’’න්ති වුත්තං. විජ්ජමානතඤ්ච අවිජ්ජමානතඤ්චාති සස්සතාසඞ්කං නිස්සාය ‘‘අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධාන’’න්ති අතීතෙ අත්තනො විජ්ජමානතං, අධිච්චසමුප්පත්තිආසඞ්කං නිස්සාය ‘‘යතො පභුති අහං, තතො පුබ්බෙ න නු ඛො අහොසි’’න්ති අතීතෙ අත්තනො අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛති. කස්මා? විචිකිච්ඡාය ආකාරද්වයාවලම්බනතො. තස්සා පන අතීතවත්ථුතාය ගහිතත්තා සස්සතාධිච්චසමුප්පත්තිආකාරනිස්සිතතා දස්සිතා එව. ආසප්පනපරිසප්පනපවත්තිකං කත්ථචිපි අප්පටිවත්තිහෙතුභූතං විචිකිච්ඡං කස්මා උප්පාදෙතීති න විචාරෙතබ්බමෙතන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කිංකාරණන්ති න වත්තබ්බ’’න්ති. කාරණං වා විචිකිච්ඡාය අයොනිසොමනසිකාරො, තස්ස අන්ධබාලපුථුජ්ජනභාවො, අරියානං අදස්සාවිතා චාති දට්ඨබ්බං. ජාතිලිඞ්ගුපපත්තියොති ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදිජාතිං, ගහට්ඨපබ්බජිතාදිලිඞ්ගං, දෙවමනුස්සාදිඋපපත්තිඤ්ච. නිස්සායාති උපාදාය. තස්මිං කාලෙ යං සන්තානං මජ්ඣිමං පමාණං, තෙන යුත්තො පමාණිකො, තදභාවතො අධිකභාවතො වා ‘‘අප්පමාණිකො’’ති වෙදිතබ්බො. කෙචීති සාරසමාසාචරියා. තෙ හි ‘‘කථං නු ඛො’’ති ඉස්සරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා පුබ්බකතෙන වා අහෙතුතො වා නිබ්බත්තොති චින්තෙතීති වදන්ති. අහෙතුතො නිබ්බත්තිකඞ්ඛාපි හි හෙතුපරාමසනමෙවාති. පරම්පරන්ති පුබ්බාපරප්පවත්තිං. අද්ධානන්ති කාලාධිවචනං, තඤ්ච භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං. විජ්ජමානතඤ්ච අවිජ්ජමානතඤ්චාති සස්සතාසඞ්කං නිස්සාය ‘‘භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධාන’’න්ති අනාගතෙ අත්තනො විජ්ජමානතං, උච්ඡෙදාසඞ්කං නිස්සාය ‘‘යස්මිඤ්ච අත්තභාවෙ උච්ඡෙදනකඞ්ඛා, තතො පරං නු ඛො භවිස්සාමී’’ති අනාගතෙ අත්තනො අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛතීති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බං.

පච්චුප්පන්නං අද්ධානන්ති අද්ධාපච්චුප්පන්නස්ස ඉධාධිප්පෙතත්තා ‘‘පටිසන්ධිමාදිං කත්වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ඉදං කථං, ඉදං කථ’’න්ති පවත්තනතො කථංකථා, විචිකිච්ඡා, සා අස්ස අත්ථීති කථංකථී. තෙනාහ ‘‘විචිකිච්ඡී’’ති. කා එත්ථ චින්තා? උම්මත්තකො විය බාලපුථුජ්ජනොති පටිකච්චෙව වුත්තන්ති අධිප්පායො. තං මහාමාතාය පුත්තං. මුණ්ඩෙසුන්ති මුණ්ඩෙන අනිච්ඡන්තං ජාගරණකාලෙ න සක්කාති සුත්තං මුණ්ඩෙසුං කුලධම්මවසෙන යථා එකච්චෙ කුලතාපසා. රාජභයෙනාති ච වදන්ති. සීතිභූතන්ති ඉදං මධුරකභාවප්පත්තියා කාරණවචනං. ‘‘සෙතභූත’’න්තිපි පාඨො, උදකෙ චිරට්ඨානෙන සෙතභාවං පත්තන්ති අත්ථො.

අත්තනො ඛත්තියභාවං කඞ්ඛති කණ්ණො විය සූතපුත්තසඤ්ඤී, සූතපුත්තසඤ්ඤීති සූරියදෙවපුත්තස්ස පුත්තසඤ්ඤී. ජාතියා විභාවියමානාය ‘‘අහ’’න්ති තස්ස අත්තනො පරාමසනං සන්ධායාහ ‘‘එවම්පි සියා කඞ්ඛා’’ති. මනුස්සාපි ච රාජානො වියාති මනුස්සාපි ච කෙචි එකච්චෙ රාජානො වියාති අධිප්පායො. වුත්තනයමෙව ‘‘සණ්ඨානාකාරං නිස්සායා’’තිආදිනා. එත්ථාති ‘‘කථං නු ඛොස්මී’’ති පදෙ. අබ්භන්තරෙ ජීවොති පරපරිකප්පිතං අන්තරත්තානං වදති. සොළසංසාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සරීරපරිමාණඅඞ්ගුට්ඨ-යවපරමාණුපරිමාණතාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. සත්තපඤ්ඤත්ති ජීවවිසයාති දිට්ඨිගතිකානං මතිමත්තං, පරමත්ථතො පන සා අත්තභාවවිසයාවාති ආහ ‘‘අත්තභාවස්ස ආගතිගතිට්ඨාන’’න්ති. යතායං ආගතො, යත්ථ ච ගමිස්සති, තං ඨානන්ති අත්ථො. සොතාපන්නො අධිප්පෙතො විචිකිච්ඡාපහානස්ස දිට්ඨත්තා. ඉතරෙපි තයොති සකදාගාමීආදයො අවාරිතා එව. ‘‘අයඤ්ච…පෙ… සුදිට්ඨා’’ති නිප්පදෙසතො සච්චසංපටිවෙධස්ස ජොතිතත්තා.

පච්චයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආහාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.