8. අධිකරණකථා

215. විපච්චතායාති එත්ථ විකාරභාවෙන පතති පවත්තතීති විපච්චං, චිත්තදුක්ඛං, තදෙව විපච්චතා, තදත්ථායාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චිත්තදුක්ඛත්ථ’’න්ති. ‘‘ඵරුසවචන’’න්ති ඉමිනා වොහාර සද්දො වචනපරියායොති දස්සෙති. යො තත්ථාති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙසු අනුවදන්තෙසූ’’ති. යො උපවාදොති යොජනා. ‘‘අනුවදනා’’ති එතං පදන්ති යොජනා. ආකාරදස්සනන්ති අනුවදනස්ස ආකාරදස්සනං, දස්සනහෙතු වා. ‘‘පුනප්පුන’’න්ති ඉමිනා අනුසම්පවඞ්කතාති එත්ථ අනුසද්දස්ස න උපච්ඡින්නත්ථං දස්සෙති. තත්ථෙවාති අනුවදනෙ එව. සම්පවඞ්කතාති සම්මා පකාරෙන නින්නපොනපබ්භාරතා. අබ්භුස්සහනතාති එත්ථ අතිරෙකං උස්සාහනතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කස්මා’’තිආදි. අනුබලප්පදානන්ති එත්ථ පුනප්පුනං බලස්ස පදානන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුරිමවචනස්සා’’තිආදි.

කිච්චයතාති එත්ථ ‘‘මා පණ්ඩිච්චය’’න්තිආදීසු (ජා. 2.22.1) විය බ්‍යඤ්ජනවඩ්ඪනවසෙන යකාරාගමොති ආහ ‘‘කිච්චමෙව කිච්චය’’න්ති. ‘‘උභයංපෙතං සඞ්ඝස්සෙව අධිවචන’’න්ති ඉමිනා කිච්චකරණීයසද්දො කත්තුවාචකොති දස්සෙති, සඞ්ඝො හි කරොතීති වචනත්ථෙන කිච්චොති ච කරණීයොති ච වුච්චති. තස්ස භාවො, කිච්චයතා කරණීයතාති වුත්තෙ සඞ්ඝකම්මංයෙව ලබ්භති. තෙන වුත්තං ‘‘උභයංපෙතං සඞ්ඝකම්මස්සෙව අධිවචන’’න්ති. යදි කම්මවාචකො භවෙය්‍ය, ‘‘කත්තබ්බන්ති කිච්චං, කරණීය’’න්ති වුත්තෙයෙව සඞ්ඝකම්මස්ස ලභනතො තාපච්චයො ස්වත්ථො භවෙය්‍ය. එවඤ්හි සති කිච්චයස්ස භාවො කිච්චයතා කරණීයස්ස භාවො කරණීයතාති වචනත්ථො න කත්තබ්බො භවෙය්‍ය, කතො ච, තස්මා න කම්මවාචකොති දට්ඨබ්බං. තස්සෙවාති සඞ්ඝකම්මස්සෙව. තත්ථාති අපලොකනාදීසු චතූසු කම්මෙසු. සීමට්ඨකසඞ්ඝන්ති ‘‘උපචාරසීමාදීසු ඨිතං සඞ්ඝං. සොධෙත්වාති එත්ථ සොධනං නාම සීමට්ඨකසඞ්ඝස්ස හත්ථපාසනයනං, ඡන්දාරහානං ඡන්දස්ස ආහරණං, සීමතො බහිකරණං. තමෙවත්ථං එකදෙසතො දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ඡන්දාරහානං ඡන්දං ආහරිත්වා’’ති. අපලොකෙති ආපුච්ඡති අනෙනාති අපලොකනං, තංයෙව කම්මං අපලොකනකම්මං. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘සීමට්ඨකසඞ්ඝං සොධෙත්වා’’තිආදිනා වුත්තනයෙනෙව. ‘‘සුණාතු මෙ’’තිආදිනා සඞ්ඝගණපුග්ගලෙ ඤාපෙති එතායාති ඤත්ති, සායෙව කම්මං ඤත්තිකම්මං, ඤත්තියෙව දුතියං ඤත්තිදුතියං, තමෙව කම්මං ඤත්තිදුතියකම්මං. එත්ථ කිඤ්චාපි ඤත්ති පඨමං ඨපිතා, කම්මවාචායෙව දුතියා හොති, ‘‘ඵස්සපඤ්චමා’’තිආදීසු (ධාතු. 316) විය පන පටිලොමවසෙන වොහාරං කත්වා ‘‘ඤත්තිදුතියා’’ති වුත්තං. ඵස්සපඤ්චමාති එත්ථ කිඤ්චාපි ධම්මසඞ්ගණියං (ධ. ස. 1 ආදයො) ‘‘ඵස්සො හොති, වෙදනා හොති, සඤ්ඤා හොති, චෙතනා හොති, චිත්තං හොතී’’ති ඵස්සං පඨමං වුත්තං, පටිලොමවසෙන පන වොහාරං කත්වා ‘‘ඵස්සපඤ්චමා’’ති ධාතුකථායං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එසෙව නයො ඤත්ති චතුත්ථකම්මෙපි. එකාය ච අනුසාවනායාති ඤත්තිතො අනුපච්ඡා සාවෙතබ්බාති අනුසාවනා, තාය, තීහි ච අනුසාවනාහීති ඤත්තිතොඅනු පච්ඡා, පුනප්පුනං වා තික්ඛත්තුං සාවෙතබ්බාති අනුසාවනා, තාහි. තත්ථාති චතූසු කම්මෙසු.

අපලොකෙත්වාවාති එත්ථ එවඵලං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඤත්තිකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බ’’න්ති. ඤත්තිකම්මම්පීති පිසද්දෙන න කෙවලං අපලොකනකම්මමෙව, අථ ඛො ඤත්තිකම්මම්පීති දස්සෙති. ඤත්තිදුතියකම්මං පනාති එත්ථ පනසද්දො විසෙසත්ථජොතකො, පක්ඛන්තරජොතකො වා. තත්ථාති ද්වීසු කම්මෙසු. ගරුකානීති අලහුකානි. අවසෙසානීති ඡහි කම්මෙහි අවසෙසානි, එවරූපානි ලහුකකම්මානීති සම්බන්ධො. ‘‘අවසෙසා’’තිපි පාඨො, සම්මුතියොති සම්බන්ධො. අපලොකෙත්වාපීති පිසද්දො ඤත්තිදුතියකම්මවාචං සාවෙත්වාපීති සම්පිණ්ඩෙති. අඤ්ඤත්ථාපොහනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඤත්තිකම්මඤත්තිචතුත්ථකම්මවසෙන පන න කාතබ්බමෙවා’’ති. ඤත්තිචතුත්ථකම්මං කාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. එත්ථාති සමථක්ඛන්ධකෙ.

විත්ථාරතො පන ආගතොයෙවාති සම්බන්ධො. එතෙසන්ති චතුන්නං කම්මානං. යං පන අත්ථජාතං අනුත්තානන්ති සම්බන්ධො. තත්ථාති චතූසු කම්මෙසු. තන්ති අත්ථජාතං. එවන්ති එවං කම්මවග්ගෙයෙව වණ්ණයමානෙ. හීති ලද්ධගුණජොතකො. සුවිඤ්ඤෙය්‍යාති සුඛෙන විඤ්ඤාතබ්බා.

216. පාළිවසෙනෙවාති න අට්ඨකථාවසෙනාති අධිප්පායො.

220. යෙනාති චිත්තුප්පාදෙන. ඉමිනා විවදන්ති අනෙනාති විවාදොති වචනත්ථං දස්සෙති. සමථෙහි චාති චසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන න කෙවලං විවාදොයෙව, අථ ඛො අධිකරණඤ්චාති සම්පිණ්ඩෙති, අථ වා සමථෙහි චාති සමථෙහි එව. ඉමිනා සමථෙහි අධිකරීයති වූපසමීයතීති අධිකරණන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. විවාදොයෙව අධිකරණං විවාදාධිකරණං. එවමාදිනා නයෙනාති ආදිසද්දෙන අනුද්ධංසනෙන වදන්ති අනෙන චිත්තුප්පාදෙනාති අනුවාදොතිආදයො වචනත්ථෙ සඞ්ගණ්හාති.

222. සන්ධායභාසිතවසෙනාති ලොකවජ්ජං සන්ධාය භාසිතස්ස වචනස්ස වසෙන. සන්ධායභාසිතත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘යස්මිං හී’’තිආදි. තත්ථ පථවිඛණනාදිකෙ යස්මිං ආපත්තාධිකරණෙති යොජනා. තස්මින්ති කුසලචිත්තඞ්ගෙ ආපත්තාධිකරණෙ. තස්මාති යස්මා න සක්කා වත්තුං, තස්මා. ඉදන්ති ‘‘නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති වචනං, වුත්තන්ති සම්බන්ධො. සන්ධාය අවුත්තං දස්සෙත්වා සන්ධාය වුත්තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉදං පන සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. තත්ථ ඉදං පනාති කාරණං පන සන්ධායාති සම්බන්ධො. යං ආපත්තාධිකරණන්ති යොජනා. ‘‘ලොකවජ්ජ’’න්ති පදෙ තුල්‍යාධිකරණං. ලොකස්මිං, ලොකෙහි වා වජ්ජෙතබ්බන්ති ලොකවජ්ජං. තන්ති ආපත්තාධිකරණං. තත්ථාති ආපත්තාධිකරණෙ. විකප්පොති විවිධා කප්පනං, විවිධතක්කො වා. යං පනාති ආපත්තාධිකරණං පන. ‘‘පණ්ණත්තිවජ්ජ’’න්ති පදෙ තුල්‍යාධිකරණං. භගවතො පඤ්ඤත්තියා හෙතුභූතාය වජ්ජෙතබ්බන්ති පණ්ණත්තිවජ්ජං. තන්ති ආපත්තාධිකරණං, අකුසලං හොතීති සම්බන්ධො. කිඤ්චීති අප්පමත්තකං, ආපත්තානාපත්තිං අජානන්තස්ස ආපජ්ජනතොති සම්බන්ධො. තස්මාති යස්මා අබ්‍යාකතං හොති, තස්මා. තත්ථාති පණ්ණත්තිවජ්ජභූතෙ ආපත්තාධිකරණෙ. ‘‘ආපත්තාධිකරණං…පෙ… කුසල’’න්ති ඉදං වචනං වුත්තන්ති යොජනා.

යදි කුසලචිත්තො ආපජ්ජති, අථ නනු ආපත්තාධිකරණං කුලලන්ති වත්තබ්බො භවෙය්‍යාති ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. යන්ති ආපත්තාධිකරණං. ‘‘ඉදං වුච්චති…පෙ… කුසල’’න්ති වදෙය්‍ය සචෙති යොජනා. එළකලොමඤ්ච පදසොධම්මඤ්ච එළකලොමපදසොධම්මානි, තානි ආදීනි යෙසං තානීති එළකලොමපදසොධම්මාදීනි, තානි සමුට්ඨානානි යාසන්ති එළකලොමපදසොධම්මාදිසමුට්ඨානා, තාසං ආපත්තීනම්පීති සම්බන්ධො. තත්ථාති එළකලොමපදසොධම්මාදිසමුට්ඨානාසු ආපත්තීසු. ආපත්තියා අඞ්ගන්ති ආපත්තියා කාරණං. එවං ආපත්තියා අනඞ්ගං දස්සෙත්වා තස්සායෙව අඞ්ගං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කායවචීවිඤ්ඤත්තිවසෙන පනා’’තිආදි. තත්ථ චලිතප්පවත්තානන්ති චලිතෙන හෙතුභූතෙන පවත්තානං. අථ වා චලිතො ච කායො, පවත්තා ච වාචාති චලිතප්පවත්තා, තාසං චලිතප්පවත්තානං කායවාචානං. තඤ්චාති කායවාචානං අඤ්ඤතරඤ්ච. අබ්‍යාකතන්ති එත්ථ ඉතිසද්දො පරිසමාපනත්ථො.

අයමත්ථො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. තෙනාති චිත්තෙන. ‘‘ඉදං…පෙ… සද්ධි’’න්ති ඉමිනා සඤ්ජානන්තොති එත්ථ සංසද්දස්ස සුන්දරත්ථං සහ ආකාරෙන දස්සෙති. ‘‘වීතික්කම…පෙ… කප්පෙත්වා’’ති ඉමිනා චෙච්චාති පදස්ස අත්ථං සහ විසෙසනෙන දස්සෙති. ‘‘උපක්කමවසෙන…පෙ… පෙසෙත්වා’’ති ඉමිනා අභිවිතරිත්වාති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති. පාළියං යංසද්දොවීතික්කමවිසයොති ආහ ‘‘යං ආපත්තාධිකරණං වීතික්කම’’න්ති. ‘‘ආපජ්ජතී’’ති ඉමිනා පාඨසෙසං දස්සෙති. එවං වීතික්කමතො තස්ස භික්ඛුනොති යොජනා.

අබ්‍යාකතවාරෙපීති පිසද්දො අකුසලවාරං අපෙක්ඛති. තස්සාති චිත්තස්ස. අජානන්තොතිආදීනං පදානමත්ථො අකුසලවාරෙ වුත්තපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බො. යං ආපත්තාධිකරණන්තිආදීනං පදානමත්ථො අකුසලවාරෙන සදිසොයෙව.

224. අයං විවාදො නො අධිකරණන්තිආදීසු එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති සම්බන්ධො.