4. සමථක්ඛන්ධකං

1. සම්මුඛාවිනයකථා

186-7. සමථක්ඛන්ධකෙ එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ඡ මාතිකාපදානීති වාක්‍යම්පි සමාසොපි යුත්තොයෙව. තත්ථ සමාසො පන අසමාහාරදිගුයෙව. ‘‘නික්ඛිපිත්වා’’ති පදං ‘‘වුත්තො’’ති පදෙ පුබ්බකාලකිරියාවිසෙසනං, තුල්‍යත්ථො වා. විත්ථාරොති විභඞ්ගො. තත්ථාති විභඞ්ගෙ. සඤ්ඤාපෙතීති එත්ථ සඤ්ඤං කත්වා ජානාපෙතීති අත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘පරිතොසෙත්වා ජානාපෙතී’’ති. ඉමිනා සංපුබ්බො ඤාධාතු පරිතොසනත්ථං අන්තොකත්වා අවබොධනත්ථො හොතීති දස්සෙති. කාරණපතිරූපකානීති කාරණස්ස පටිභාගානි. නිජ්ඣාපෙතීති එත්ථ ඣෙධාතු ඔලොකනත්ථොති ආහ ‘‘ඔලොකෙතී’’ති. යථාති යෙනාකාරෙන, කරියමානෙති සම්බන්ධො. සොති ධම්මවාදී. පරතොපි එසෙව නයො. ‘‘පුනප්පුන’’න්ති ඉමිනා අනුපෙක්ඛතීති එත්ථ අනුසද්දො න උපච්ඡින්නත්ථොති දස්සෙති. පෙක්ඛති අනුපෙක්ඛතීති එත්ථ ඉක්ඛධාතු ‘‘දස්සෙති අනුදස්සෙතී’’ති එත්ථ දිසධාතුයා සදිසත්ථොති ආහ ‘‘දස්සෙති…පෙ… පරියායවචනානී’’ති. තෙසඤ්ඤෙවාති ‘‘පෙක්ඛති අනුපෙක්ඛතී’’ති පදානඤ්ඤෙව. පරියායවචනානීති වෙවචනසද්දා අත්ථෙ පරිබ්‍යත්තිං අයන්ති ගච්ඡන්ති ඉමෙහීති පරියායානි, තානියෙව වචනානි පරියායවචනානි. සොති අධම්මවාදී. මොහෙත්වාති ධම්මවාදීපුග්ගලාදිං මොහාපෙත්වා.

188. ධම්මවාදී පුග්ගලො දස්සෙතීති සම්බන්ධො. අමොහෙත්වාති අධම්මවාදීපුග්ගලාදිං අමොහාපෙත්වා, අවිපරීතං ජානාපෙත්වාති අත්ථො.

2. සතිවිනයකථා

195. පරම්මුඛං විනෙති විනාසෙතීති විනයො, පරම්මුඛං විනෙති විනාසෙති අනෙනාති වා විනයො, විනයකම්මං. සඞ්ඝධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛානං දාතබ්බො විනයො සම්මුඛාවිනයො. පඤ්චිමානීති එත්ථ පඤ්චන්නං සරූපං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුද්ධස්සා’’තිආදි. අනුවදිතස්ස දානන්ති සම්බන්ධො. එතානීති පඤ්ච අඞ්ගානි. ‘‘එකෙකඅඞ්ගවසෙන න ලබ්භන්තී’’ති ඉමිනා සමුදායවාක්‍යනිබ්බත්තිභාවතො පඤ්චඞ්ගවසෙනෙව ලබ්භන්තීති දස්සෙති. දෙසනාමත්තමෙවෙතන්ති ‘‘පඤ්චිමානී’’ති එතං වචනං දෙසනාමත්තමෙව, න අවයවවාක්‍යනිබ්බත්තිවචනන්ති අධිප්පායො. ධම්මන්ති භූතං. එත්ථාති ‘‘පඤ්චිමානි භික්ඛවෙ’’තිආදිවචනෙ. තත්ථ චාති ‘‘පඤ්චිමානි භික්ඛවෙ’’තිආදිවචනෙ ච. අනුවදන්තීති එත්ථ අනුද්ධංසනෙන වදන්තීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චොදෙන්තී’’ති. අයං පන සතිවිනයො දාතබ්බොති සම්බන්ධො. අනාගාමිනොපීති පිසද්දො සම්භාවනෙ, සකදාගාමිආදිකෙ පන කා නාම කථාති දස්සෙති. සො ච ඛොති සතිවිනයො ච. චොදියමානෙයෙවාති චොදියමානස්සෙව, අයමෙව වා පාඨො. තස්මින්ති සතිවිනයස්මිං දින්නෙති සම්බන්ධො. අචොදිතත්තා කථා න රූහතීති ආහ ‘‘චොදෙන්තොපී’’තිආදි. ආපජ්ජතීති චොදකො ආපජ්ජති. චොදනාදිඅසාරුප්පෙ විනෙති විනාසෙතීති විනයො, විනෙති විනාසෙති අනෙනාති වා විනයො, විනයකම්මං. සතිවෙපුල්ලපත්තස්ස දාතබ්බො විනයො සතිවිනයො.

3. අමූළ්හවිනයකථා

196. භාසිතපරිකන්තන්ති එත්ථ භාසිතපරිකන්තසද්දානං කරණාපෙක්ඛත්තා විසුං කරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වාචාය භාසිතං, කායෙන පරිකන්ත’’න්ති. ‘‘පරික්කමෙත්වා කත’’න්ති ඉමිනා පරිකමතීති පරිකන්තං, පරිකන්තං හුත්වා කතං පරිකන්තන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. පරික්කමෙත්වාති අතික්කමිත්වා. සරතායස්මාති එත්ථ උකාරලොපසන්ධිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සරතු ආයස්මා’’ති. ‘‘එවරූපියා ආපත්තියා’’ති ඉමිනා ආපජ්ජිතාති එත්ථ තුපච්චයයොගභාවතො කම්මත්ථඡට්ඨියාපි සම්භවභාවං දස්සෙති. තුපච්චයයොගෙ කම්මත්ථඡට්ඨී අනිච්චං හොති, තස්මා පාළියං ‘‘එවරූපියා ආපත්තියා’’ති කම්මත්ථඡට්ඨීභාවෙන අවත්වා ‘‘එවරූපිං ආපත්ති’’න්ති කම්මත්ථදුතියාභාවෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තස්සාති ‘‘ආපජ්ජිත්වා’’ති පාඨස්ස. ‘‘පඨමං පච්ඡා’’ති පදෙහි අධිප්පායත්ථං දස්සෙති. චොදකස්ස කථං විනෙති විනාසෙතීති විනයො, චොදකස්ස කථං විනෙති විනාසෙති අනෙනාති වා විනයො. පඨමං මූළ්හභාවං උපගන්ත්වා පච්ඡා අමූළ්හස්ස දාතබ්බො විනයො අමූළ්හවිනයො.

4. පටිඤ්ඤාතකරණකථා

200. පටිජානියතෙ, පටිජානනං වා පටිඤ්ඤා, තාය කාරෙතබ්බං.

5. යෙභුය්‍යසිකාකථා

202. යෙභුය්‍යසිකාති එත්ථ යෙභුය්‍යෙන පවත්තා යෙභුය්‍යසිකා, ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතාසම්පාදිකා කිරියාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්සා කිරියායා’’තිආදි. තත්ථ යස්සා කිරියායාති යස්සා යෙභුය්‍යතාසම්පාදිකාය කිරියාය. එසාති යෙභුය්‍යතාසම්පාදිකා කිරියා.

204. ඔරමත්තකන්ති එත්ථ ඔරසද්දො ච මත්තසද්දො ච සමූහං කත්වා පරිත්තවාචකො අප්පමත්තවාචකොති ආහ ‘‘පරිත්තං අප්පමත්තක’’න්ති. ‘‘භණ්ඩනමත්තමෙවා’’ති ඉමිනා න මහන්තං විවාදාධිකරණං හොතීති දස්සෙති. න ච ගතිගතන්ති එත්ථ චිරකාලභාවං න ච ගතන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ද්වෙ තයො…පෙ… අවිනිච්ඡිත’’න්ති. තත්ථ තත්ථෙවාති තස්මිං තස්මිං විවාදාධිකරණජාතආවාසෙ එව, න ච සරිතසාරිතපදානං සුද්ධකාරිතකිරියභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සයං සරිතං වා අඤ්ඤෙහි සාරිතං වා න හොතී’’ති. තෙහි භික්ඛූහීති විවාදකාරකෙහි භික්ඛූහි. ‘‘සලාකං ගාහෙන්තො’’ති ඉමිනා ‘‘ජානාතී’’ති පදස්ස කත්තාරං දස්සෙති. ඉමිනා නීහාරෙනාති ඉමිනා කාරණෙන. අපි නාමාති ඉමිනා අප්පෙවනාමසද්දො අපිනාමපරියායොති දස්සෙති. අස්සූති භවෙය්‍යුං. ඉමිනා ‘‘පාළියං අධම්මවාදී බහුතරා භවෙය්‍යුං, අප්පෙව නාම සාධූ’’ති යොජනානයං දස්සෙති. ‘‘අයමස්ස අජ්ඣාසයො හොතී’’ති ඉමිනා පාඨසෙසං දස්සෙති. අස්සාති සලාකගාහස්ස. ද්වීසුපීති ‘‘ජානාති සඞ්ඝො භිජ්ජිස්සතී’’ති ච ‘‘අප්පෙව නාම සඞ්ඝො භිජ්ජෙය්‍යා’’ති ච ද්වීසුපි පදෙසු.

‘‘අධම්මෙන ගණ්හන්තී’’ති එත්ථ ‘‘ගණ්හන්තී’’ති කිරියාපදස්ස අධම්මවාදිනො එව කත්තා නාමාති ආහ ‘‘අධම්මවාදිනො’’ති. ‘‘ද්වෙ ධම්මවාදිනො’’ති ඉමිනා ‘‘වග්ගා ගණ්හන්තී’’ති එත්ථ ‘‘ගණ්හන්තී’’ති කිරියාපදස්ස ධම්මවාදිනො එව කත්තා නාමාති දස්සෙති. න ච යථාදිට්ඨියා ගණ්හන්තීති එත්ථ ධම්මවාදිනො හුත්වා ධම්මවාදිසලාකං අග්ගහෙත්වා අධම්මවාදිසලාකස්ස ගහණං න ච යථාදිට්ඨියා ගණ්හන්ති නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ධම්මවාදිනො හුත්වා’’තිආදි. පටිවත්තෙත්වාති ඉමමෙවත්ථං පටිසෙධෙත්වා. ‘‘පරිවත්තෙත්වා’’තිපි පාඨො, හෙට්ඨුපරියායං කත්වාති අත්ථො. තෙති ධම්මවාදිනො. එත්ථාති සමථක්ඛන්ධකෙ.

6. තස්සපාපියසිකාකථා

207. අසුචීති එත්ථ නත්ථි සුචීනි කායවචීකම්මානි එතස්සාති අසුචීති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අසුචීහි කායවචීකම්මෙහි සමන්නාගතො’’ති. එසෙව නයො අලජ්ජීති එත්ථාපි. සානුවාදොති එත්ථ අනුවාදඋපවාදසද්දානං පරියායත්තා වුත්තං ‘‘සඋපවාදො’’ති. ඉති පඤ්චාති ඉමානි පඤ්ච අඞ්ගානි. එත්ථාති තස්සපාපියසිකකම්මෙ. ඉදන්ති කම්මං වුච්චතීති සම්බන්ධො. හීති විත්ථාරො. යො පුග්ගලො පාපියොති යොජනා. පාපුස්සන්නතායාති ලාමකුස්සන්නතාය. ඉමිනා අයඤ්ච පාපො අයඤ්ච පාපො, අයමිමෙසං විසෙසෙන පාපොති පාපියොති ච පාපානං අතිසයෙන පාපොති පාපියොති ච වචනත්ථො දස්සිතො. තස්සාති පුග්ගලස්ස. ඉමිනා තස්ස පාපියස්ස කත්තබ්බං තස්සපාපියසිකං, තමෙව කම්මං තස්සපාපියසිකකම්මන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. කෙසුචි පොත්ථකෙසු යකාරෙ ද්වෙභාවො අත්ථි, සො අයුත්තොයෙව. ‘‘යෙභුය්‍යසිකා’’ති එත්ථ යකාරෙ ද්වෙභාවස්ස දස්සනතො එත්ථාපි ද්වෙභාවො යුත්තො භවෙය්‍යාති ලිඛන්තීති දට්ඨබ්බං.

7. තිණවත්ථාරකාදිකථා

212. කක්ඛළතාය වාළතායාති එත්ථ කක්ඛළස්ස භාවො කක්ඛළතා, වාළස්ස භාවො වාළතාති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කක්ඛළභාවාය චෙව වාළභාවාය චා’’ති. ඉමිනා තාපච්චයස්ස සමූහත්ථඤ්ච ස්වත්ථඤ්ච පටික්ඛිපති. ‘‘කක්ඛළතාය වාළතායා’’ති බ්‍යඤ්ජනතොයෙව නානං, න අත්ථතො. භෙදායාති එත්ථ අඤ්ඤස්ස භෙදං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘සඞ්ඝභෙදායා’’ති. ගිලානෙපීති පිසද්දො අඤ්ඤෙ පන කා කථාති දස්සෙති. තත්ථෙවාති අධිකරණවූපසමට්ඨානෙයෙව. ‘‘එකතො’’ති ඉමිනා එකජ්ඣන්ති පදස්ස ‘‘එකතො’’ති පදෙන සමානතං දස්සෙති, එකසද්දතො ජ්ඣපච්චයො ච තොපච්චයො ච විසෙසො, ‘‘තිණවත්ථාරකසදිසත්තා’’ති ඉමිනා සදිසූපචාරං දස්සෙති. තිණෙහි අවත්ථරිතබ්බන්ති තිණවත්ථාරං, ගූථමුත්තං, තිණවත්ථාරමිව තිණවත්ථාරකං. එත්ථ අධිකරණමෙව මුඛ්‍යතො ලබ්භති, සමථො පන ඵලූපචාරතො, සදිසත්ථෙ කපච්චයො. තමෙවත්ථං පාකටං කරොන්තො ආහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. ඝට්ටියමානං ගූථං වා මුත්තං වාති යොජනා. ‘‘ඝට්ටියමාන’’න්ති පදං හෙතුඅන්තොගධවිසෙසනං, ‘‘බාධතී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධිතබ්බං. සුප්පටිච්ඡාදිතස්ස පන අස්ස ගූථමුත්තස්සාති යොජනා. ‘‘සුප්පටිච්ඡාදිතස්සා’’ති පදම්පි හෙතුඅන්තොගධවිසෙසනමෙව, ‘‘න බාධතී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධිතබ්බං. යං අධිකරණං සංවත්තතීති සම්බන්ධො. මූලානුමූලන්ති මූලඤ්ච අනුමූලඤ්ච මූලානුමූලං. තන්ති අධිකරණං. ඉමිනා කම්මෙනාති තිණවත්ථාරකකම්මෙන. ගූථං තිණෙහි පටිච්ඡන්නං සුවූපසන්තං හොති විය තිණවත්ථාරකෙන පටිච්ඡන්නං සුවූපසන්තං හොතීති යොජනා. ඉතීති තස්මා.

213. ථුල්ලවජ්ජන්ති එත්ථ ථුල්ලච්චයස්සාපි ථුල්ලවජ්ජත්තා ඉධ පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසමෙවාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘පාරාජිකඤ්චෙව සඞ්ඝාදිසෙසඤ්චා’’ති. ගිහිපටිසංයුත්තන්ති එත්ථ ගිහීනං පටිසංයුත්තං ගිහිපටිසංයුත්තන්ති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ගිහීන’’න්තිආදි. ‘‘හීනෙනා’’ති පදං ‘‘ඛුංසනවම්භන’’ ඉති පදෙනෙව සම්බන්ධිතබ්බං. ධම්මිකපටිස්සවෙසූති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනං.

214. කම්මවාචාපරියොසානෙ වුට්ඨිතා හොන්තීති සම්බන්ධො. තත්ථාති අධිකරණවූපසමට්ඨානෙ. අඤ්ඤාවිහිතාපීති අධිකරණවිනිච්ඡයතො අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ චිත්තං ආවිහිතාපි ඨපිතාපි. උපසම්පදමණ්ඩලතොති උපසම්පදසීමබිම්බතො, යෙ පනාති භික්ඛූ පන, දිට්ඨාවිකම්මං කරොන්තීති වා අනාගතාති වා නිසින්නාති වා සම්බන්ධො. තෙහි වාති අධිකරණං විනිච්ඡිනන්තෙහි භික්ඛූහි වා. තත්ථාති අධිකරණවිනිච්ඡිතට්ඨානං. ඡන්දං දත්වාති ඡන්දං සඞ්ඝස්ස දත්වා. පරිවෙණාදීසූතිආදිසද්දෙන ආවාසාදයො සඞ්ගණ්හාති. තෙති භික්ඛූ.

8. අධිකරණකථා

215. විපච්චතායාති එත්ථ විකාරභාවෙන පතති පවත්තතීති විපච්චං, චිත්තදුක්ඛං, තදෙව විපච්චතා, තදත්ථායාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චිත්තදුක්ඛත්ථ’’න්ති. ‘‘ඵරුසවචන’’න්ති ඉමිනා වොහාර සද්දො වචනපරියායොති දස්සෙති. යො තත්ථාති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙසු අනුවදන්තෙසූ’’ති. යො උපවාදොති යොජනා. ‘‘අනුවදනා’’ති එතං පදන්ති යොජනා. ආකාරදස්සනන්ති අනුවදනස්ස ආකාරදස්සනං, දස්සනහෙතු වා. ‘‘පුනප්පුන’’න්ති ඉමිනා අනුසම්පවඞ්කතාති එත්ථ අනුසද්දස්ස න උපච්ඡින්නත්ථං දස්සෙති. තත්ථෙවාති අනුවදනෙ එව. සම්පවඞ්කතාති සම්මා පකාරෙන නින්නපොනපබ්භාරතා. අබ්භුස්සහනතාති එත්ථ අතිරෙකං උස්සාහනතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කස්මා’’තිආදි. අනුබලප්පදානන්ති එත්ථ පුනප්පුනං බලස්ස පදානන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුරිමවචනස්සා’’තිආදි.

කිච්චයතාති එත්ථ ‘‘මා පණ්ඩිච්චය’’න්තිආදීසු (ජා. 2.22.1) විය බ්‍යඤ්ජනවඩ්ඪනවසෙන යකාරාගමොති ආහ ‘‘කිච්චමෙව කිච්චය’’න්ති. ‘‘උභයංපෙතං සඞ්ඝස්සෙව අධිවචන’’න්ති ඉමිනා කිච්චකරණීයසද්දො කත්තුවාචකොති දස්සෙති, සඞ්ඝො හි කරොතීති වචනත්ථෙන කිච්චොති ච කරණීයොති ච වුච්චති. තස්ස භාවො, කිච්චයතා කරණීයතාති වුත්තෙ සඞ්ඝකම්මංයෙව ලබ්භති. තෙන වුත්තං ‘‘උභයංපෙතං සඞ්ඝකම්මස්සෙව අධිවචන’’න්ති. යදි කම්මවාචකො භවෙය්‍ය, ‘‘කත්තබ්බන්ති කිච්චං, කරණීය’’න්ති වුත්තෙයෙව සඞ්ඝකම්මස්ස ලභනතො තාපච්චයො ස්වත්ථො භවෙය්‍ය. එවඤ්හි සති කිච්චයස්ස භාවො කිච්චයතා කරණීයස්ස භාවො කරණීයතාති වචනත්ථො න කත්තබ්බො භවෙය්‍ය, කතො ච, තස්මා න කම්මවාචකොති දට්ඨබ්බං. තස්සෙවාති සඞ්ඝකම්මස්සෙව. තත්ථාති අපලොකනාදීසු චතූසු කම්මෙසු. සීමට්ඨකසඞ්ඝන්ති ‘‘උපචාරසීමාදීසු ඨිතං සඞ්ඝං. සොධෙත්වාති එත්ථ සොධනං නාම සීමට්ඨකසඞ්ඝස්ස හත්ථපාසනයනං, ඡන්දාරහානං ඡන්දස්ස ආහරණං, සීමතො බහිකරණං. තමෙවත්ථං එකදෙසතො දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ඡන්දාරහානං ඡන්දං ආහරිත්වා’’ති. අපලොකෙති ආපුච්ඡති අනෙනාති අපලොකනං, තංයෙව කම්මං අපලොකනකම්මං. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘සීමට්ඨකසඞ්ඝං සොධෙත්වා’’තිආදිනා වුත්තනයෙනෙව. ‘‘සුණාතු මෙ’’තිආදිනා සඞ්ඝගණපුග්ගලෙ ඤාපෙති එතායාති ඤත්ති, සායෙව කම්මං ඤත්තිකම්මං, ඤත්තියෙව දුතියං ඤත්තිදුතියං, තමෙව කම්මං ඤත්තිදුතියකම්මං. එත්ථ කිඤ්චාපි ඤත්ති පඨමං ඨපිතා, කම්මවාචායෙව දුතියා හොති, ‘‘ඵස්සපඤ්චමා’’තිආදීසු (ධාතු. 316) විය පන පටිලොමවසෙන වොහාරං කත්වා ‘‘ඤත්තිදුතියා’’ති වුත්තං. ඵස්සපඤ්චමාති එත්ථ කිඤ්චාපි ධම්මසඞ්ගණියං (ධ. ස. 1 ආදයො) ‘‘ඵස්සො හොති, වෙදනා හොති, සඤ්ඤා හොති, චෙතනා හොති, චිත්තං හොතී’’ති ඵස්සං පඨමං වුත්තං, පටිලොමවසෙන පන වොහාරං කත්වා ‘‘ඵස්සපඤ්චමා’’ති ධාතුකථායං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එසෙව නයො ඤත්ති චතුත්ථකම්මෙපි. එකාය ච අනුසාවනායාති ඤත්තිතො අනුපච්ඡා සාවෙතබ්බාති අනුසාවනා, තාය, තීහි ච අනුසාවනාහීති ඤත්තිතොඅනු පච්ඡා, පුනප්පුනං වා තික්ඛත්තුං සාවෙතබ්බාති අනුසාවනා, තාහි. තත්ථාති චතූසු කම්මෙසු.

අපලොකෙත්වාවාති එත්ථ එවඵලං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඤත්තිකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බ’’න්ති. ඤත්තිකම්මම්පීති පිසද්දෙන න කෙවලං අපලොකනකම්මමෙව, අථ ඛො ඤත්තිකම්මම්පීති දස්සෙති. ඤත්තිදුතියකම්මං පනාති එත්ථ පනසද්දො විසෙසත්ථජොතකො, පක්ඛන්තරජොතකො වා. තත්ථාති ද්වීසු කම්මෙසු. ගරුකානීති අලහුකානි. අවසෙසානීති ඡහි කම්මෙහි අවසෙසානි, එවරූපානි ලහුකකම්මානීති සම්බන්ධො. ‘‘අවසෙසා’’තිපි පාඨො, සම්මුතියොති සම්බන්ධො. අපලොකෙත්වාපීති පිසද්දො ඤත්තිදුතියකම්මවාචං සාවෙත්වාපීති සම්පිණ්ඩෙති. අඤ්ඤත්ථාපොහනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඤත්තිකම්මඤත්තිචතුත්ථකම්මවසෙන පන න කාතබ්බමෙවා’’ති. ඤත්තිචතුත්ථකම්මං කාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. එත්ථාති සමථක්ඛන්ධකෙ.

විත්ථාරතො පන ආගතොයෙවාති සම්බන්ධො. එතෙසන්ති චතුන්නං කම්මානං. යං පන අත්ථජාතං අනුත්තානන්ති සම්බන්ධො. තත්ථාති චතූසු කම්මෙසු. තන්ති අත්ථජාතං. එවන්ති එවං කම්මවග්ගෙයෙව වණ්ණයමානෙ. හීති ලද්ධගුණජොතකො. සුවිඤ්ඤෙය්‍යාති සුඛෙන විඤ්ඤාතබ්බා.

216. පාළිවසෙනෙවාති න අට්ඨකථාවසෙනාති අධිප්පායො.

220. යෙනාති චිත්තුප්පාදෙන. ඉමිනා විවදන්ති අනෙනාති විවාදොති වචනත්ථං දස්සෙති. සමථෙහි චාති චසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන න කෙවලං විවාදොයෙව, අථ ඛො අධිකරණඤ්චාති සම්පිණ්ඩෙති, අථ වා සමථෙහි චාති සමථෙහි එව. ඉමිනා සමථෙහි අධිකරීයති වූපසමීයතීති අධිකරණන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. විවාදොයෙව අධිකරණං විවාදාධිකරණං. එවමාදිනා නයෙනාති ආදිසද්දෙන අනුද්ධංසනෙන වදන්ති අනෙන චිත්තුප්පාදෙනාති අනුවාදොතිආදයො වචනත්ථෙ සඞ්ගණ්හාති.

222. සන්ධායභාසිතවසෙනාති ලොකවජ්ජං සන්ධාය භාසිතස්ස වචනස්ස වසෙන. සන්ධායභාසිතත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘යස්මිං හී’’තිආදි. තත්ථ පථවිඛණනාදිකෙ යස්මිං ආපත්තාධිකරණෙති යොජනා. තස්මින්ති කුසලචිත්තඞ්ගෙ ආපත්තාධිකරණෙ. තස්මාති යස්මා න සක්කා වත්තුං, තස්මා. ඉදන්ති ‘‘නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති වචනං, වුත්තන්ති සම්බන්ධො. සන්ධාය අවුත්තං දස්සෙත්වා සන්ධාය වුත්තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉදං පන සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. තත්ථ ඉදං පනාති කාරණං පන සන්ධායාති සම්බන්ධො. යං ආපත්තාධිකරණන්ති යොජනා. ‘‘ලොකවජ්ජ’’න්ති පදෙ තුල්‍යාධිකරණං. ලොකස්මිං, ලොකෙහි වා වජ්ජෙතබ්බන්ති ලොකවජ්ජං. තන්ති ආපත්තාධිකරණං. තත්ථාති ආපත්තාධිකරණෙ. විකප්පොති විවිධා කප්පනං, විවිධතක්කො වා. යං පනාති ආපත්තාධිකරණං පන. ‘‘පණ්ණත්තිවජ්ජ’’න්ති පදෙ තුල්‍යාධිකරණං. භගවතො පඤ්ඤත්තියා හෙතුභූතාය වජ්ජෙතබ්බන්ති පණ්ණත්තිවජ්ජං. තන්ති ආපත්තාධිකරණං, අකුසලං හොතීති සම්බන්ධො. කිඤ්චීති අප්පමත්තකං, ආපත්තානාපත්තිං අජානන්තස්ස ආපජ්ජනතොති සම්බන්ධො. තස්මාති යස්මා අබ්‍යාකතං හොති, තස්මා. තත්ථාති පණ්ණත්තිවජ්ජභූතෙ ආපත්තාධිකරණෙ. ‘‘ආපත්තාධිකරණං…පෙ… කුසල’’න්ති ඉදං වචනං වුත්තන්ති යොජනා.

යදි කුසලචිත්තො ආපජ්ජති, අථ නනු ආපත්තාධිකරණං කුලලන්ති වත්තබ්බො භවෙය්‍යාති ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. යන්ති ආපත්තාධිකරණං. ‘‘ඉදං වුච්චති…පෙ… කුසල’’න්ති වදෙය්‍ය සචෙති යොජනා. එළකලොමඤ්ච පදසොධම්මඤ්ච එළකලොමපදසොධම්මානි, තානි ආදීනි යෙසං තානීති එළකලොමපදසොධම්මාදීනි, තානි සමුට්ඨානානි යාසන්ති එළකලොමපදසොධම්මාදිසමුට්ඨානා, තාසං ආපත්තීනම්පීති සම්බන්ධො. තත්ථාති එළකලොමපදසොධම්මාදිසමුට්ඨානාසු ආපත්තීසු. ආපත්තියා අඞ්ගන්ති ආපත්තියා කාරණං. එවං ආපත්තියා අනඞ්ගං දස්සෙත්වා තස්සායෙව අඞ්ගං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කායවචීවිඤ්ඤත්තිවසෙන පනා’’තිආදි. තත්ථ චලිතප්පවත්තානන්ති චලිතෙන හෙතුභූතෙන පවත්තානං. අථ වා චලිතො ච කායො, පවත්තා ච වාචාති චලිතප්පවත්තා, තාසං චලිතප්පවත්තානං කායවාචානං. තඤ්චාති කායවාචානං අඤ්ඤතරඤ්ච. අබ්‍යාකතන්ති එත්ථ ඉතිසද්දො පරිසමාපනත්ථො.

අයමත්ථො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. තෙනාති චිත්තෙන. ‘‘ඉදං…පෙ… සද්ධි’’න්ති ඉමිනා සඤ්ජානන්තොති එත්ථ සංසද්දස්ස සුන්දරත්ථං සහ ආකාරෙන දස්සෙති. ‘‘වීතික්කම…පෙ… කප්පෙත්වා’’ති ඉමිනා චෙච්චාති පදස්ස අත්ථං සහ විසෙසනෙන දස්සෙති. ‘‘උපක්කමවසෙන…පෙ… පෙසෙත්වා’’ති ඉමිනා අභිවිතරිත්වාති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති. පාළියං යංසද්දොවීතික්කමවිසයොති ආහ ‘‘යං ආපත්තාධිකරණං වීතික්කම’’න්ති. ‘‘ආපජ්ජතී’’ති ඉමිනා පාඨසෙසං දස්සෙති. එවං වීතික්කමතො තස්ස භික්ඛුනොති යොජනා.

අබ්‍යාකතවාරෙපීති පිසද්දො අකුසලවාරං අපෙක්ඛති. තස්සාති චිත්තස්ස. අජානන්තොතිආදීනං පදානමත්ථො අකුසලවාරෙ වුත්තපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බො. යං ආපත්තාධිකරණන්තිආදීනං පදානමත්ථො අකුසලවාරෙන සදිසොයෙව.

224. අයං විවාදො නො අධිකරණන්තිආදීසු එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති සම්බන්ධො.

9. අධිකරණවූපසමනසමථකථා

228. චතුවග්ගකරණෙ කම්මෙති සීමසම්මුතිආදිකම්මෙ. පඤ්චවග්ගකරණෙති පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු උපසම්පදාදිකම්මෙ. දසවග්ගකරණෙති මජ්ඣිමෙසු ජනපදෙසු උපසම්පදකම්මෙ. වීසතිවග්ගකරණෙති අබ්භානකම්මෙ. කම්මප්පත්තාති කම්මස්ස පත්තා යුත්තා අනුරූපා.

230. සම්පටිච්ඡිතබ්බන්ති පටිග්ගණ්හිතබ්බං. සම්පටිච්ඡිත්වා ච පන අතික්කාමෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. භණ්ඩකන්ති චීවරාදිභණ්ඩකං. මානනිග්ගහත්ථායාති භණ්ඩනජාතානං මානස්ස නිග්ගහත්ථාය. කතිපාහන්ති කතිපයාහං, ද්වීහතීහන්ති අත්ථො.

231. අනන්තානි චෙව භස්සානීති එත්ථ අනන්තසද්දො අපරිමාණසද්දෙන අත්ථතො එකොති ආහ ‘‘අපරිමාණානී’’ති. ‘‘වචනානී’’ති ඉමිනා භස්සසද්දො වචනපරියායොති දස්සෙති. උබ්බාහිකාය සම්මනිතබ්බොති කෙන සම්මනිතබ්බොති ආහ ‘‘අපලොකෙත්වා වා’’තිආදි. ඉමිනා අපලොකනකම්මෙන වා ඤත්තිදුතියකම්මෙන වා සම්මනිතබ්බොති දස්සෙති. අනන්තානි භස්සානි ධම්මකථිකං උද්ධරිත්වා බාහති පටිසෙධෙති ඉමාය සම්මුතියාති උබ්බාහිකා, තාය. එවං සම්මතෙහි පන භික්ඛූහි විනිච්ඡිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. විසුං නිසීදිත්වා තස්සායෙව පරිසාය නිසීදිත්වා වාති යොජනා. අඤ්ඤෙහීති සම්මතභික්ඛූහි අඤ්ඤෙහි.

233. තත්‍රස්සාති එත්ථ තත්‍ර අස්සාති පදවිභාගං කත්වා තසද්දො පරිසවිසයො පසිද්ධවිසයො, අස්සසද්දො ආඛ්‍යාතිකොති ආහ ‘‘තස්සං පරිසති භවෙය්‍යා’’ති. ‘‘නෙව සුත්තං ආගත’’න්ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි ‘‘නො සුත්තවිභඞ්ගො’’ති වක්ඛමානත්තා මාතිකං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ ‘‘න මාතිකා ආගතා’’ති. විනයොපීති ඛන්ධකවිනයොපි. පිසද්දෙන සුත්තවිභඞ්ගං අපෙක්ඛති. බ්‍යඤ්ජනච්ඡායායාති එත්ථ ඡායාසද්දො පටිබිම්බෙ ච පභාය ච හොතීති ආහ ‘‘බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙවා’’ති, බ්‍යඤ්ජනපටිබිම්බිකබ්‍යඤ්ජනපභාවන්තභූතං අත්ථං අග්ගහෙත්වා බ්‍යඤ්ජනපටිබිම්බබ්‍යඤ්ජනපභාමත්තමෙව ගහෙත්වාති අධිප්පායො. ‘‘පටිසෙධෙතී’’ති ඉමිනා පටිබාහසද්දො පටිසෙධත්ථොයෙව, න මද්දනත්ථොති දස්සෙති. පටිබාහනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ජාතරූපරජතඛෙත්තවත්ථුපටිග්ගහණාදීසූ’’තිආදි. කින්ති කෙන කාරණෙන, කස්මා කාරණා වා. ඉමෙති ජාතරූපාදිපටිග්ගාහකෙ භික්ඛූ. කාරෙථාති තුම්හෙ කාරෙය්‍යාථ. එය්‍යාථස්ස හි එථාදෙසො. පුච්ඡායං සත්තමීවිභත්ති හොති. සුත්තෙති සුත්තන්තපිටකෙ. අපරො ධම්මකථිකො වදතීති සම්බන්ධො. ඉමෙසන්ති ඔලම්බෙත්වා නිවාසෙන්තානං. එත්ථාති ඔලම්බෙත්වා නිවාසනෙ.

234. බහුතරා භික්ඛූති එත්ථ ද්විගුණතිගුණාදිනා අධිකා එව බහුතරා නාමාති ආහ ‘‘එකෙනපි අධිකා බහුතරාවා’’ති. ‘‘කො පන වාදො’’තිආදිනා ‘‘එකෙනපී’’ති එත්ථ පිසද්දස්ස ගරහත්ථං දස්සෙති.

තිවිධසලාකග්ගාහකථා

235. සඤ්ඤත්තියාති එත්ථ සඤ්ඤාපනං සඤ්ඤත්ති, තදත්ථායාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සඤ්ඤාපනත්ථායා’’ති. ගූහිතබ්බොති ගූළ්හො, සොයෙව ගූළ්හකො, සලාකග්ගාහො කාතබ්බොති සම්බන්ධො. විවරිතබ්බොති විවටො, සොයෙව විවටකො. සස්ස අත්තනො කණ්ණසමීපෙ ජප්පීයති කථීයතීති සකණ්ණජප්පො, සොයෙව සකණ්ණජප්පකො. ‘‘නිමිත්තසඤ්ඤං ආරොපෙත්වා’’ති ඉමිනා වණ්ණාවණ්ණායො කත්වාති එත්ථ වණ්ණසද්දො සණ්ඨානවාචකොති දස්සෙති. සුසණ්ඨානදුසණ්ඨානා සලාකායො කත්වාති අත්ථො. තතොති විසභාගකරණතො පරං ගහෙතබ්බොති සම්බන්ධො. සබ්බාපි තා සලාකායොති යොජනා. කත්වාති පක්ඛිපනං කත්වා. වුත්තනයෙනාති ‘‘අලජ්ජුස්සන්නායා’’තිආදිනා වුත්තනයෙන. ‘‘යාවතතිය’’න්ති ඉමිනා පච්චුක්කඩ්ඪිතබ්බන්ති එත්ථ පුනප්පුනං උද්ධං කඩ්ඪිතබ්බන්ති අත්ථං දස්සෙති. අතිරෙකජාතෙති අධම්මවාදීහි අතිරෙකතො ජාතෙ සතීති සම්බන්ධො. යාවතතියම්පීති පිසද්දො තතො ඌනෙ එකද්වෙවාරෙ පන කා නාම කථාති දස්සෙති.

සකණ්ණජප්පකෙ පන එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. සචෙ සඞ්ඝත්ථෙරො ගණ්හාතීති සම්බන්ධො. සොති සඞ්ඝත්ථෙරො. වයොඅනුප්පත්තාති පච්ඡිමවයං අනුප්පත්තා. එතන්ති අධම්මවාදිසලාකං. අස්සාති සඞ්ඝත්ථෙරස්ස. ඉතරා සලාකාති අධම්මවාදිසලාකාහි අඤ්ඤා ධම්මවාදිසලාකා. සොති සඞ්ඝත්ථෙරො. තන්ති ධම්මවාදිසලාකං. තතොති නෙව අවබුජ්ඣනකාරණා. වුත්තනයමෙවාති ගූළ්හකෙ වුත්තනයමෙව. විවටො අත්ථො ඉමස්සාති විවටත්ථො.

තස්සපාපියසිකාවිනයකථා

238. පාරාජිකසාමන්තං නාමාති පාරාජිකස්ස ආසන්නං නාම. අදින්නාදානාදීසූති ආදිසද්දෙන මනුස්සවිග්ගහ උත්තරිමනුස්සධම්මපාරාජිකෙ සඞ්ගණ්හාති. නිබ්බෙඨයමානන්ති වෙඨනරහිතං, තමෙනං භික්ඛුන්ති සම්බන්ධො. ඉමිනා නිබ්බෙඨෙන්තන්ති එත්ථ අන්තසද්දො මානසද්දපරියායොති දස්සෙති. අතිවෙඨෙතීති එත්ථ කෙහි අතිවෙඨෙතීති ආහ ‘‘ඉඞ්ඝායස්මාතිආදිවචනෙහී’’ති. තෙනාති චොදකෙන. මන්ති මමං. ආහාති චුදිතකො ආහ. එතස්සාති අවජානනපටිජානනාදිකාරකස්ස පාපියස්ස පුග්ගලස්ස. සීලවා භවිස්සතීති පාපියො පුග්ගලො සචෙ සීලවා භවිස්සති. පටිප්පස්සද්ධින්ති පාපියභාවතො පටිප්පස්සම්භනං. නො චෙති සීලවා නො භවිස්සති චෙ. තථා නාසිතොති තෙන තස්ස පාපියසිකකම්මකරණෙන නාසං ගතො භවිස්සති. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං සමථක්ඛන්ධකෙ.

ඉති සමථක්ඛන්ධකවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.