චූළවග්ගයොජනා
මහාවග්ගඛන්ධකස්සෙවං, කත්වාන යොජනානයං;
අධුනා චූළවග්ගස්ස, කරිස්සං යොජනානයං.
1. කම්මක්ඛන්ධකං
1. තජ්ජනීයකම්මකථා
1. චූළවග්ගස්ස පඨමෙ කම්මක්ඛන්ධකෙ එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ‘‘චූළවග්ගස්සා’’ති පදං ‘‘කම්මක්ඛන්ධකෙ’’ති පදෙ අවයවිසම්බන්ධො. තාවාති පාරිවාසිකක්ඛන්ධකාදිතො, පාරිවාසික්ඛන්ධකාදීනං වා පඨමං. චෙවසද්දො ච චසද්දො ච ‘‘පණ්ඩුකලොහිතකා’’ති පදස්ස අසමාහාරද්වන්දවාක්‍යං දීපෙන්ති. නිස්සයානං නාමං නිස්සිතෙසු උපචාරවසෙන තෙසං සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකාපි පණ්ඩුකලොහිතකනාමායෙව හොන්තීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙසං නිස්සිතකාපී’’තිආදි. පිසද්දෙන උපචාරත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. ‘‘සුට්ඨු බලව’’න්ති ඉමිනා බලවාබලවන්ති ද්වින්නං සද්දානං පරියායභාවෙන වුත්තත්තා අතිසයත්ථොති දස්සෙති. ‘‘බලවබලව’’න්ති වත්තබ්බෙ වාචාසිලිට්ඨවසෙන දීඝං කත්වා එවං වුත්තං. පටිවදථාති පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ කථෙථ. ඉමිනා පටිමන්තෙථාති එත්ථ මන්තධාතුයා ගුත්තභාසනත්ථං දස්සෙති. අත්ථෙසු කරණභාසනකිච්චෙසු අලං සමත්ථාති අලමත්ථා, තෙසං විසෙසෙනාති අලමත්ථතරාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමත්ථතරා’’ති.
අධම්මකම්මද්වාදසකකථා
4. අසම්මුඛා කතන්තිආදීසු එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. සම්මුඛෙහි විරහිතා අසම්මුඛාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සඞ්ඝධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛානං විනා කත’’න්ති. ‘‘අප්පටිපුච්ඡිත්වා’’ති ඉමිනා අප්පටිපුච්ඡාති එත්ථ ත්වාපච්චයස්සාකාරභාවං දස්සෙති. තස්සෙවාති චුදිතකස්සෙව. අදෙසනාගාමිනියාති එත්ථ අකාරස්ස අඤ්ඤත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පාරාජිකා…පෙ… වා’’ති. එත්ථාති තජ්ජනීයකම්මෙ. නව පදාති නවසු පදෙසු, නිද්ධාරණෙ චෙතං පච්චත්තවචනං. පුරිමකෙසු තීසු තිකෙසු වුත්තෙසු නවසු පදෙසූති යොජනා. ‘‘එකෙක’’න්ති පදෙන සම්බන්ධිතබ්බං. ඉමෙහීති ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි. ද්වාදස තිකාති පුරිමෙහි තීහි තිකෙහි නව තිකෙ මිස්සෙත්වා ද්වාදස. සුක්කපක්ඛෙසුපීති පටිසෙධවිරහවසෙන සුක්කෙසු පක්ඛෙසුපි.
6. ‘‘පබ්බජිතාන’’න්ති ඉමිනා ගිහීනං අනනුලොමිකතං නිවත්තෙති. සහසොකිතාදීහීති ආදිසද්දෙන සහනන්දිං සඞ්ගණ්හාති. ඉමස්මිං ඨානෙ සබ්බඅට්ඨකථාපොත්ථකෙසු ‘‘න උපසම්පාදෙතබ්බන්ති උපජ්ඣායෙන හුත්වා න උපසම්පාදෙතබ්බ’’න්ති පාඨතො පට්ඨාය යාව ‘‘න සම්පයොජෙතබ්බන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං යොජෙත්වා කලහො න කාරෙතබ්බො’’ති පාඨො අත්ථි, තාව අට්ඨාරසසම්මාවත්තනවත්තානං සංවණ්ණනාපාඨො ලිඛිතො, සො පාඨො ඉමස්මිං ඨානෙ න ලිඛිතබ්බො. කස්මා? පාළික්කමානුප්පත්තාභාවතො, අට්ඨකථායමෙව ‘‘අට්ඨාරස සම්මාවත්තනවත්තානි පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ වණ්ණයිස්සාමා’’ති වක්ඛමානත්තා, යථාවචනඤ්ච පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ (චූළව. අට්ඨ. 76) සංවණ්ණිතත්ථා ච. තස්මා සො පාඨො න පොරාණපාඨො හොති, පච්ඡා පක්ඛිත්තපාඨොති දට්ඨබ්බො.
තිණ්ණං භික්ඛවෙ භික්ඛූනන්තිආදි වුත්තන්ති සම්බන්ධො. එකෙකෙනාපීති තීසු අඞ්ගෙසු එකෙකෙනාපි. ඉමිනා අවයවවාක්‍යනිබ්බත්තිවසෙන කම්මාරහභාවං දස්සෙති. හීති සච්චං. නියස්සස්ස විසෙසෙන අභිණ්හාපත්තිකත්තං අඞ්ගං ඉති වුත්තන්ති යොජනා. එත්ථ ආකාරවාචකො ඉතිසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති දට්ඨබ්බං. එසෙව නයො අනන්තරෙපි. තජ්ජීයති අනෙන විනයකම්මෙනාති තජ්ජනීයං, තමෙව කම්මං තජ්ජනීයකම්මං. ‘‘නිස්සාය තෙ වත්ථබ්බ’’න්ති නියස්සීයති බාලො භජාපීයති අනෙන විනයකම්මෙනාති නියස්සං, දිවාදිගණිකත්තා සකාරස්ස ද්වෙභාවො හොති ‘‘නස්සං වස්ස’’න්තිආදීසු විය, නියස්සමෙව කම්මං නියස්සකම්මං. ගාමාදිතො පබ්බාජියති අනෙන විනයකම්මෙනාති පබ්බාජනීයං, තමෙව කම්මං පබ්බාජනීයකම්මං. තීසූති භණ්ඩනකාරකඅභිණ්හාපත්තිකකුලදූසකවසෙන තිවිධෙසු අඞ්ගෙසු. යෙන කෙනචි අඞ්ගෙනාති සම්බන්ධො. යදි සබ්බානි කම්මානි කාතුං වට්ටතීති යොජනා. එවං සති චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 400 ආදයො) වුත්තං ඉදං වචනං විරුජ්ඣතීති සම්බන්ධො. වචනත්ථනානත්තතොති වචනස්ස ච අත්ථස්ස ච නානාභාවතො. තමෙවත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘තජ්ජනීයකම්මාරහස්සාති ඉමස්ස හී’’තිආදි. තත්ථ ‘‘තිණ්ණං භික්ඛවෙ’’තිආදිවචනස්ස අඞ්ගසම්භවො අත්ථොති යොජනා. තස්මාති යස්මා න විරුජ්ඣති, තස්මා. සඞ්ඝෙන කතං හොතීති සම්බන්ධො. ඉමිනා ලක්ඛණෙන තජ්ජනීයාදිකම්මාරහස්ස තස්ස භික්ඛුස්සාති යොජනා. එවං කම්මසන්නිට්ඨානත්ථං දස්සෙත්වා අඞ්ගසම්භවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්ස පනා’’තිආදි. තත්ථ යස්සාති භික්ඛුස්ස, අත්ථීති සම්බන්ධො. භණ්ඩනකාරකාදීසූතිආදිසද්දෙන අභිණ්හාපත්තිකකුලදූසකානි සඞ්ගණ්හාති. ආකඞ්ඛමානො සඞ්ඝො කරෙය්‍යාති සම්බන්ධො. කම්මාරහන්ති කම්මස්ස, කම්මෙ වා අරහං. එත්ථාති කම්මක්ඛන්ධකෙ. පුබ්බෙනාති පුබ්බෙ වුත්තෙන චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙන. අපරන්ති අපරෙ වුත්තං කම්මක්ඛන්ධකං. සමෙතීති සමං ගච්ඡති.
තත්ථාති කම්මෙසු, තජ්ජනීයකම්මෙති සම්බන්ධො, අඞ්ගෙසු වා, භණ්ඩනකාරකවසෙනාති සම්බන්ධො. අථ ඛොති තථා වුත්තාපීති අත්ථො. කරොන්තෙන කම්මවාචාවාචකෙනාති සම්බන්ධො. හීති ඵලජොතකො. භූතෙන වත්ථුනාති තච්ඡෙන වත්ථුනා. අඤ්ඤස්ස කම්මස්සාති තජ්ජනීයකම්මතො අඤ්ඤස්ස කම්මස්ස. කස්මා බාලස්ස අබ්‍යත්තස්ස ආපත්තිබහුලස්ස තජ්ජනීයකම්මං කාතබ්බන්ති යොජනා. ඉදම්පීති තජ්ජනීයකම්මම්පි. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු කම්මෙසු.
නප්පටිප්පස්සම්භෙතබ්බඅට්ඨාරසකාදිකථා
8. පන්නලොමාති පතිතමානලොමා. එතන්ති වත්තං. නෙත්ථාරන්ති එත්ථ අඵුට්ඨක්ඛරසංයොගෙ පරස්ස තකාරස්ස ථකාරො හොති, තස්මා දුතියක්ඛරෙන පාඨො යුත්තො. යෙනාති වත්තෙන. නිස්සාරණාති නිස්සාරණතො. දස වා දිවසානි, පඤ්ච වා දිවසානි පූරෙතබ්බන්ති යොජනා. හීති සච්චං. එත්තකෙනාති එතප්පමාණෙන දසපඤ්චදිවසෙන.
2. නියස්සකම්මකථා
11. අපිස්සු භික්ඛූ පකතාති එත්ථ නිපාතානමනෙකත්ථත්තා ඉධ අපිස්සුසද්දො නිච්චත්ථො හොති. පකතසද්දො ‘‘කුක්කුච්චපකතා’’තිආදීසු (පාරා. අට්ඨ. 1.තතියසඞ්ගීතිකථා; පාචි. අට්ඨ. 438) අභිභවනත්ථො, ඉධ පන බ්‍යාවටත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නිච්චං බ්‍යාවටා හොන්තී’’ති.
3. පබ්බාජනීයකම්මකථා
27. එත්ථාති අස්සජිපුනබ්බසුකවත්ථුම්හි. කායිකොති එත්ථ කායෙන කීළතීති කායිකොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කායකීළා වුච්චතී’’ති. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා වාචාය කීළතීති වාචසිකො, කායිකො ච වාචසිකො ච කායිකවාචසිකොති වචනත්ථං අතිදිසති. එත්ථ ච පච්ඡිමවචනත්ථො සමාහාරද්වන්දො, සමාහාරද්වන්දෙපි කත්ථචි පුල්ලිඞ්ගමිච්ඡන්ති සද්දවිදූ ‘‘ධම්මවිනයො’’තිආදීසු (විභ. අට්ඨ. 509) විය. කායද්වාරපඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං වීතික්කමතීති කායිකොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවීතික්කමො වුච්චතී’’ති. කායෙන පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං වීතික්කමෙතීති කායිකොති වචනත්ථොපි යුජ්ජතෙව. ‘‘උපහනනං වුච්චතී’’ති ඉමිනා උපහනනං උපඝාතං, තමෙව උපඝාතිකන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘නාසන’’න්ති ඉමිනා හනධාතුයා හිංසනත්ථං දස්සෙති. පටික්ඛිත්තවෙජ්ජකම්මාදිවසෙන තෙලපචනඅරිට්ඨපචනාදීනි කායිකො මිච්ඡාජීවො නාමාති යොජනා. ඉමිනා මිච්ඡාජීවස්ස සරූපං දස්සෙති.
4. පටිසාරණීයකම්මකථා
33. සුධම්මවත්ථුස්මිං එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. අනපලොකෙත්වාති එත්ථ අපපුබ්බො ලොකසද්දො ආපුච්ඡනත්ථොති ආහ ‘‘න ආපුච්ඡිත්වා’’ති.
34. කින්ති කිං නාම ඛාදනීයභොජනීයං. වොති තුම්හෙහි. ගහපතීති ආලපනපදං. ථෙරානං අත්ථායාති සම්බන්ධො. පටියත්තන්ති පටියාදිතං. ‘‘එතං අවොචා’’ති ඉමිනා එතදවොචාති එත්ථ නිග්ගහිතාදෙසසන්ධිං දස්සෙති. යදිදන්ති සද්දො ‘‘තිලසංගුළිකා’’ති පදෙන යොජිතත්තා ඉත්ථිලිඞ්ගොති ආහ ‘‘යා අය’’න්ති. තිලසක්ඛලිකාති තිලෙන සංසට්ඨා සක්ඛලිකා. ‘‘සා නත්ථී’’ති ඉමිනා උත්තරවාක්‍යෙ යංසද්දස්ස පුබ්බවාක්‍යෙ තංසද්දාපෙක්ඛතං දස්සෙති. එකො පුරිසොති සම්බන්ධො. පූවියොති පූවං, පූවෙන වා කයවික්කයො. තෙනාති කාරණෙන. නන්ති ගහපතිං. ථෙරොති සුධම්මත්ථෙරො. යදෙව කිඤ්චීති එත්ථ කිඤ්චි එව යං වචනන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කිඤ්චිදෙව තිලසංගුළිකාවචන’’න්ති. ඉදන්ති ඉමං අත්ථං. සොති කුක්කුටපොතකො. කාකවස්සිතන්ති කාකස්ස වස්සිතං, නෙව අකාසීති සම්බන්ධො. තයාපීති පිසද්දො කුක්කුටපොතකං අපෙක්ඛති. නෙව භික්ඛුවචනං වුත්තං, න ගිහිවචනං වුත්තං, ඉති ඉමමත්ථං දස්සෙතීති යොජනා.
අධම්මකම්මාදිද්වාදසකකථා
39. පුරිමෙහි කම්මෙහීති සම්බන්ධො. තත්ථාති අඞ්ගෙසු. යථා පරිසක්කියමානෙ ගිහිනො ලාභං න ලභන්තීති යොජනා. පරිපුබ්බො සක්කධාතු පරක්කමත්ථොති ආහ ‘‘පරක්කමන්තො’’ති. තත්ථාති අනත්ථාදීසු. අත්ථභඞ්ගොති ගිහීනං අත්ථස්ස භඞ්ගො. අවසනන්ති ගිහීනං අවසනං. ගිහීනන්ති එත්ථ සාම්‍යත්ථෙ සාමිවචනන්ති ආහ ‘‘ගිහීනං සන්තිකෙ’’ති. යථා කරියමානෙ සච්චො හොති, එවං න කරොතීති යොජනා. එකඞ්ගෙනාපීති පිසද්දො සම්භාවනත්ථො, තතො අධිකෙහි අඞ්ගෙහි කා නාම කථාති දස්සෙති. එත්ථාති පටිසාරණීයකම්මෙ. පටිමුඛං අත්තනො දොසං සරාපෙතබ්බං අනෙන විනයකම්මෙනාති පටිසාරණීයං, තමෙව කම්මං පටිසාරණීයකම්මං.
5. ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛෙපනීයකම්මකථා
46. සංසථාති එත්ථ සංසධාතුයා කථනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආරොචෙථා’’ති. තුම්හෙ සංසථ, කථෙථාති අත්ථො.
50. භණ්ඩනකාරකො හොතීතිආදි කාරණූපචාරවසෙන වුත්තොති ආහ ‘‘භණ්ඩනාදිපච්චයා’’තිආදි. භණ්ඩනකාරකාදි කාරණං, තෙන ආපන්නා ආපත්ති ඵලං, තස්සා අදස්සනෙ උක්ඛෙපනීයකම්මං කාතබ්බන්ති අධිප්පායො. තස්සාති ආපත්තියා.
51. එත්ථාති උක්ඛෙපනීයකම්මෙ. තත්ථාති තෙචත්තාලීසවත්තෙසු. අනුද්ධංසෙතබ්බොති එත්ථ ධංසධාතුයා ගත්‍යත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘න චොදෙතබ්බො’’ති. ‘‘රජොනුද්ධංසතී’’තිආදීසු (බු. වං. 2.101) හි ධංසධාතු ගත්‍යත්ථෙ වත්තති. ‘‘න භික්ඛු භික්ඛූහී’’ති එත්ථ සොයෙව භික්ඛු තෙහෙව භික්ඛූහීති අත්ථං නිවාරෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤො භික්ඛු අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහී’’ති. න ගිහිද්ධජොති එත්ථ ගිහීනං ධජො ගිහිද්ධජොති වුත්තෙ ඔදාතවත්ථාදීනීති ආහ ‘‘ඔදාතවත්ථානී’’තිආදි. න තිත්ථියාදිපදත්තයන්ති ‘‘න තිත්ථියා සෙවිතබ්බා, භික්ඛූ සෙවිතබ්බා, භික්ඛුසික්ඛාය සික්ඛිතබ්බ’’න්ති පදානං තයං. ‘‘න අපසාදෙතබ්බො’’ති ඉමිනා න ආසාදෙතබ්බොති එත්ථ ආපුබ්බසදධාතුයා අපපුබ්බසදධාතුයා සමානභාවං දස්සෙති. ‘‘අන්තො වා බහි වාති’’ එත්ථ කස්ස අන්තො වා බහි වාති ආහ ‘‘විහාරස්සා’’ති. සෙසං සබ්බංවත්තන්ති යොජනා. ඉමිනාති ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛෙපනීයකම්මෙන.
65. තස්සාති ආපත්තියා. ඉධාති පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙ කතෙ උක්ඛෙපනීයකම්මෙ. ආපත්තිඅදස්සනාදීසු උද්ධරිත්වා ඛිපීයති අපනීයති අනෙන විනයකම්මෙනාති උක්ඛෙපනීයං, තමෙව කම්මං උක්ඛෙපනීයකම්මං.
ඉති කම්මක්ඛන්ධකවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.
2. පාරිවාසිකක්ඛන්ධකං
1. පාරිවාසිකවත්තකථා
75. පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ පාරිවාසිකාති පදස්ස පරිවාසං පරිවසන්තීති පාරිවාසිකාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරිවාසං පරිවසන්තා’’ති. තත්ථාති ‘‘පරිවාසං පරිවසන්තා’’ති තද්ධිතවාක්‍යෙ. තෙසූති චතුබ්බිධෙසු පරිවාසෙසු. තිත්ථියපරිවාසොති තිත්ථියානං පරිවාසො, තිත්ථියානං වා දාතබ්බො පරිවාසො, තිත්ථියෙහි වා පරිවසිතබ්බො පරිවාසො තිත්ථියපරිවාසො. අප්පටිච්ඡන්නපරිවාසොති අප්පටිච්ඡන්නො පරිවාසො අප්පටිච්ඡන්නපරිවාසො. තත්ථාති අප්පටිච්ඡන්නපරිවාසෙ. යන්ති වචනං. අයං පනාති අයං පටිච්ඡන්නපරිවාසො පන. ඉධාති පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ. සෙසාති අප්පටිච්ඡන්නපරිවාසතො සෙසා. තයොති අප්පටිච්ඡන්නපරිවාසාදයො තයො, දාතබ්බාති සම්බන්ධො. කස්ස දාතබ්බාති ආහ ‘‘යෙනා’’තිආදි. ආපන්නා චෙවාති ආපජ්ජිතබ්බා චෙව. තෙසූති තිවිධෙසු පරිවාසෙසු. එතෙ පනාති තයො පන. ඉධාති පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ. තස්මාති යස්මා ඉධ අධිප්පෙතා, තස්මා. එතෙසූති තිවිධෙසු පරිවාසෙසු.
පකතත්තානං භික්ඛූනන්ති එත්ථ අධිප්පෙතපකතත්තෙ දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඨපෙත්වා’’තිආදි. මූලායපටිකස්සනාරහාදීනම්පීති එත්ථ ආදිසද්දෙන මානත්තාරහමානත්තචාරිකඅබ්භානාරහාදයො සඞ්ගණ්හාති. පිසද්දෙන පකතිපකතත්තං අපෙක්ඛති. තෙති පකතත්තා. යං අභිවාදනාදිං කරොන්තීති යොජනා. සාදියන්තීති එත්ථ සාදියනං නාම සම්පටිච්ඡනන්ති ආහ ‘‘සම්පටිච්ඡන්තී’’ති. තත්ථාති අභිවාදනාදීසු, නිද්ධාරණෙ චෙතං භුම්මවචනං. සාමීචිකම්මන්ති එතං ආභිසමාචාරිකස්ස අධිවචනන්ති යොජනා. අභිවාදනාදීනීති අභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මානි. බීජනවාතදානාදිනොති බීජනියා පහරිතෙන පවත්තස්ස වාතස්ස දානාදිනො. ආසනාභිහාරන්ති එත්ථ අභිහරණං අභිහාරො, ආසනස්ස අභිහාරො ආසනාභිහාරොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආසනස්ස අභිහරණ’’න්ති. පඤ්ඤාපනම්පි අභිහරිත්වා පඤ්ඤාපිතත්තා අභිහාරොයෙව නාමාති ආහ ‘‘පඤ්ඤාපනමෙව වා’’ති. ‘‘පාදධොවනඋදක’’න්ති ඉමිනා පාදස්ස ධොවනං උදකං පාදොදකන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘පාදට්ඨපනක’’න්ති ඉමිනා පාදස්ස ඨපනකං පීඨං පාදපීඨන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘පාදඝංසනං වා’’ති ඉමිනා පාදස්ස ඝංසනං කථලිකං පාදකථලිකන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. සද්ධිවිහාරිකානම්පි අභිවාදනාදින්ති සම්බන්ධො. පිසද්දෙන අඤ්ඤෙසං සාදියන්තස්ස කා නාම කථාති දස්සෙති. තෙති සද්ධිවිහාරිකා. සද්ධාපබ්බජිතාති සද්ධාය පබ්බජිතා. කුලපුත්තාති ජාතිකුලපුත්තා, ආචාරකුලපුත්තා ච. කරොන්ති, ආපුච්ඡන්තියෙවාති සම්බන්ධො. වාරිතම්පි අසාදියනං නාමාති ආහ ‘‘වාරිතකාලතො පට්ඨාය අනාපත්තී’’ති. මිථු යථාවුඩ්ඪන්ති එත්ථ මිථුසද්දො අඤ්ඤමඤ්ඤපරියායො, යථාසද්දො යංසද්දපරියායො, විච්ඡත්ථො චාති ආහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං යො යො වුඩ්ඪො’’ති. අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්හි මිථති සඞ්ගමං කරොතීති මිථූති වුච්චති. තෙන තෙනාති භික්ඛුනා, ‘‘සාදිතු’’න්ති පදෙ භාවකත්තා. සාදිතුං අනුජානාමීති සම්බන්ධො.
‘‘වුඩ්ඪපටිපාටියා’’ති ඉමිනා වුඩ්ඪානං පටිපාටි යථාවුඩ්ඪන්ති චතුත්ථීඅබ්‍යයීභාවං දස්සෙති. පුරිමපදෙ පන පඨමාඅබ්‍යයීභාවො. පාළියාති පන්තියා. තත්ථෙවාති සඞ්ඝනවකට්ඨානෙ එව. පවාරණායපීති පිසද්දෙන න කෙවලං උපොසථෙයෙව, අථ ඛො පවාරණායපීති දස්සෙති. සඞ්ඝෙන භාජියමානන්ති සම්බන්ධො.
ඔණොජනන්ති අවනුදතෙ ඔණොජනං. අවපුබ්බො නුදධාතු නකාරස්ස ණකාරං, දකාරස්ස ච ජකාරං කත්වා ඔණොජනන්ති වුච්චති. නුදධාතු අපනයනත්ථො, තෙන වුත්තං ‘‘විස්සජ්ජනං වුච්චතී’’ති. උද්දෙසභත්තාදීනීතිආදිසද්දෙන සලාකභත්තාදීනි සඞ්ගණ්හාති. අස්සාති පාරිවාසිකස්ස. තානීති ද්වෙ තීණි උද්දෙසභත්තාදීනි. හෙට්ඨාති අත්තනො හෙට්ඨා. ගාහෙථාති නවකතරෙ භික්ඛූ ගාහාපෙථ. භත්තපච්චාසාති භත්තමෙව පච්චාසා භත්තපච්චාසා, පච්චාසාභත්තන්ති අත්ථො. ‘‘විස්සජ්ජෙතබ්බානී’’ති ඉමිනා අවනුදිතබ්බන්ති ඔණොජනන්ති අත්ථං දස්සෙති. එවන්ති ගහෙත්වා විස්සජ්ජමානෙති යොජනා. තානීති උද්දෙසභත්තාදීනි. යදි පන න ගණ්හාතීති සචෙ සඞ්ඝතො වස්සග්ගෙන න ගණ්හාති. න විස්සජ්ජෙතීති සචෙ අඤ්ඤස්ස න විස්සජ්ජෙති. ඔදිස්සාති උද්දිසිත්වා. තස්සාති පාරිවාසිකස්ස. හීති යස්මා. සඞ්ඝනවකට්ඨානෙ නිසින්නස්ස තස්සාති යොජනා. භත්තග්ගෙති භත්තස්ස ගහණට්ඨානෙ. සොති පාරිවාසිකො, මා කිලමිත්ථාති සම්බන්ධො. ඉදන්ති ඔණොජනං. අස්සාති පාරිවාසිකස්ස, අනුඤ්ඤාතන්ති සම්බන්ධො.
ආගතාගතෙහි භික්ඛූහීති සම්බන්ධො. චතුස්සාලභත්තන්ති චතුමුඛා සාලා චතුස්සාලා භොජනසාලා, තත්ථ පටිපාටියා දින්නං භත්තං චතුස්සාලභත්තං. එතන්ති චතුස්සාලභත්තං. පාළියාති භික්ඛූනං පාළියා. ඔසක්කිත්වාති හෙට්ඨා සක්කිත්වා. හත්ථපාසෙති භත්තදායකස්ස හත්ථපාසෙ. සෙනොති කුලලො. ‘‘ආරාමිකසමණුද්දෙසෙහී’’ති පදං ‘‘ආහරාපෙතු’’න්ති පදෙ කාරිතකම්මං. සයමෙවාති පාරිවාසිකෙන අනාණත්තො හුත්වා සයමෙව. මහාපෙළභත්තෙපීති මහතියං පෙළායං පක්ඛිපිත්වා දින්නෙ භත්තෙපි. යත්ථ පනාති පරිවිසට්ඨානෙ පන.
76. තත්‍රායං සම්මාවත්තනාති එත්ථ තසද්දස්ස අනියමනිද්දෙසභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉදානි යා අයං සම්මාවත්තනා වුත්තා’’ති. සම්මා වත්තිතබ්බං එතායාති සම්මාවත්තනා. තත්ථාති සම්මාවත්තනායං. න උපසම්පාදෙතබ්බන්ති එත්ථ ආචරියෙන හුත්වා කම්මවාචාසාවනම්පි උපසම්පාදනමෙවාති ආහ ‘‘ආචරියෙන හුත්වාපි කම්මවාචා න සාවෙතබ්බා’’ති. අඤ්ඤස්මිං අසතීති අත්තනා අඤ්ඤස්මිං කම්මවාචාවාචකෙ අසති. න නිස්සයො දාතබ්බොති එත්ථ ආගන්තුකානමෙව නිස්සයො න දාතබ්බො, න දින්නනිස්සයානම්පීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආගන්තුකානං නිස්සයො න දාතබ්බො’’තිආදි, යෙහිපි භික්ඛූහි ගහිතොති සම්බන්ධො.
අඤ්ඤො සාමණෙරොති පකතත්තකාලෙ උපජ්ඣං දත්වා ගහිතසාමණෙරෙහි අඤ්ඤො සාමණෙරො. ආධිපච්චට්ඨානභූතාති සබ්බසම්මුතීනං අධිපතිභාවස්ස ඨානභූතා. පටිබලස්සාති භික්ඛුනියො ඔවදිතුං පටිබලස්ස. ඉමිනා ලද්ධසම්මුතිකෙන ආණත්තො අලද්ධසම්මුතිකොපි ගරුධම්මෙහි වා අඤ්ඤෙහි වා භික්ඛුනියො ඔවදිතුං ලභතීති දස්සෙති. ආගතා භික්ඛුනියො වත්තබ්බාති සම්බන්ධො. වොති තුම්හාකං. සොති භික්ඛු. වොති තුම්හාකං, දස්සතීති සම්බන්ධො.
සුක්කවිස්සට්ඨියාති සුක්කවිස්සට්ඨිආපත්තිකාරණා. කායසංසග්ගාදිගරුකාපත්ති නාපජ්ජිතබ්බාති යොජනා. ආපත්තික්ඛන්ධවසෙන ආපත්තිවත්ථූනං පාපිට්ඨභාවඤ්ච පාපිට්ඨතරභාවඤ්ච විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘සත්තසු හී’’තිආදි. පාපිට්ඨතරාති දුබ්භාසිතාපත්තිතො දුක්කටාපත්ති පාපිට්ඨතරා. තාසන්ති සත්තන්නං ආපත්තීනං. පුරිමනයෙනෙවාති පුරිමානං ආපත්තීනං නයෙනෙව. භෙදොති වත්ථූනං විසෙසො. එවං ආපත්තික්ඛන්ධවසෙන ආපත්තිවත්ථූනං පාපිට්ඨපාපිට්ඨතරභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි සික්ඛාපදවසෙන තෙසං තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පණ්ණත්තිවජ්ජසික්ඛාපදෙ පනා’’තිආදි. උභයම්පීති වත්ථුආපත්තිසඞ්ඛාතං උභයම්පි.
කම්මන්ති එත්ථ කාරණභූතස්ස කම්මස්ස නාමං කාරියභූතායං කම්මවාචායං උපචාරවසෙන කාරියභූතා කම්මවාචා කම්මන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘පරිවාසකම්මවාචා වුච්චතී’’ති. කම්මස්මිං සති, කම්මෙන වා වචිතබ්බාති කම්මවාචාති වචනත්ථො කාතබ්බො. කසිකම්මන්ති කසිසඞ්ඛාතං කම්මං. ගොරක්ඛකම්මන්ති ගොරක්ඛසඞ්ඛාතං කම්මං. ‘‘කම්මං කත’’න්ති ඉමිනා කම්මං කරොන්තීති කම්මිකාති වචනත්ථං දස්සෙති. තෙති කම්මිකා භික්ඛූ, න ගරහිතබ්බාති සම්බන්ධො.
වචිතබ්බං අනෙන දොසෙනාති වචනීයං, සංවිජ්ජති වචනීයං අස්සාති සවචනීයං, තං න කාතබ්බන්ති අත්ථො. තමෙවත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘පලිබොධත්ථාය හී’’තිආදි. යාව න තං අධිකරණං වූපසන්තං හොති, තාව ඉමම්හා ආවාසා එකපදම්පි මා පක්කාමීති යොජනා. තෙති තුය්හං.
අනුවාදොති එත්ථ අනුසාසනවසෙන අඤ්ඤෙ වදතීති අනුවාදොති වුත්තෙ ජෙට්ඨකට්ඨානන්ති ආහ ‘‘විහාරෙ ජෙට්ඨකට්ඨානං න කාතබ්බ’’න්ති. ජෙට්ඨකට්ඨානං සරූපෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙන වා’’තිආදි. මෙති මය්හං. තන්ති තවං. න චොදෙතබ්බොති එත්ථ කෙන න චොදෙතබ්බොති ආහ ‘‘වත්ථුනා වා ආපත්තියා වා’’ති. න සාරෙතබ්බොති න සරාපෙතබ්බො. න භික්ඛූහි සම්පයොජෙතබ්බන්ති එත්ථ භික්ඛූහි අත්තනා කලහවසෙන න සම්පයොජෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං යොජෙත්වා කලහො න කාරෙතබ්බො’’ති.
සඞ්ඝත්ථෙරෙන හුත්වාති සඞ්ඝත්ථෙරෙන හොන්තෙනපීති අත්ථො. පුරතො අගන්තබ්බෙ සමානෙ කිං පච්ඡතො ගන්තබ්බන්ති ආහ ‘‘ද්වාදසහත්ථ’’න්තිආදි. ආසනපරියන්තොති ආසනමෙව පරියන්තො ලාමකොති ආසනපරියන්තො, තදත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සඞ්ඝනවකාසනං වුච්චතී’’ති. ස්වාස්සාති සො අස්ස. සොති ආසනපරියන්තො. අස්සාති පාරිවාසිකස්ස. තත්ථාති ආසනපරියන්තෙ. අයන්ති පාරිවාසිකො, න ලභතීති සම්බන්ධො. ගහිතාවසෙසාති ගහිතාහි සෙය්‍යාහි අවසෙසා. මඞ්ගුලගූථභරිතාති මඞ්ගුලානං ගූථෙහි පූරිතා. අස්සාති පාරිවාසිකස්ස. රජෙහි හතා නාසිතා භූමි එත්ථාති රජොහතභූමි. ජතුකමූසිකභරිතාති ජතූහි ච මූසිකාහි ච පූරිතා. පණ්ණසාලාති පණ්ණෙහි ඡාදිතා සාලා. අස්සාති පාරිවාසිකස්ස. සබ්බෙපි ආවාසාති යොජනා. එතෙහීති පකතත්තෙහි. තෙසූති ආවාසෙසු. යන්ති ආවාසං. පච්චයන්ති වස්සාවාසිකලාභං. එකපස්සෙති භික්ඛූනං පාළියං අට්ඨත්වා එකස්මිං පස්සෙ.
අස්සාති පාරිවාසිකස්ස, දෙන්තීති සම්බන්ධො. සො එවාති ආසනාදිපරියන්තො එව. ඤාතිපවාරිතට්ඨානෙ නිමන්තිතෙනාති සම්බන්ධො. තත්ථාති තං කුලං. සංවිධායාති සංවිදහිත්වා. අස්සාති කුලස්ස, භවෙය්‍ය වා.
හරායමානෙනාති ලජ්ජමානෙන. යෙනාපීති පාරිවාසිකෙනපි. සමාදින්නන්ති ආරඤ්ඤිකධුතඞ්ගසමාදින්නං. තථාති යථා ආරඤ්ඤිකඞ්ගං න සමාදාතබ්බං, තථා. පිණ්ඩපාතිකධුතඞ්ගම්පීති පිසද්දො ආරඤ්ඤිකඞ්ගං අපෙක්ඛති. යො පනාති පාරිවාසිකො පන.
අනාරොචෙන්තස්ස මෙති යොජනා. අනාරොචෙන්තෙ සතීති වා යොජනා. ‘‘ඉමිනා කාරණෙනා’’ති ඉමිනා තප්පච්චයාති එත්ථ පච්චයසද්දො කාරණත්ථො, නිස්සක්කවචනඤ්ච කාරණත්ථෙ හොතීති දස්සෙති. සො රත්තිච්ඡෙදො එව පච්චයො තප්පච්චයොති වචනත්ථො කාතබ්බො. ‘‘සාමණෙරෙහී’’ති පදං ‘‘පචාපෙත්වා’’ති පදෙ කාරිතකම්මං. එත්ථාපි පකතියා නීහරාපෙත්වාපි විහාරෙ පචාපෙත්වාපි භුඤ්ජන්තස්ස පටිසෙධො නත්ථි. කස්මා? ‘‘තප්පච්චයා’’ති වුත්තත්තා. ගාමෙති මහාගාමෙ, සබ්බකාලං අනෙකසතෙහි භික්ඛූහි අවිවිත්තෙ ගාමෙති අත්ථො. ගාමකාවාසන්ති ගාමොයෙව ඛුද්දකට්ඨෙන ගාමකො, තස්මිං කාරිතො ආවාසො ගාමකාවාසො, තං.
ගතෙන ආගන්තුකපාරිවාසිකෙනාති සම්බන්ධො. තත්ථාති කිස්මිඤ්චි විහාරෙ, සබ්බෙ භික්ඛූති සම්බන්ධො. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං ඨිතට්ඨානෙ. න එකච්චෙ පස්සති, අපස්සිතත්තා නාරොචෙති, රත්තිච්ඡෙදොව හොතීති අධිප්පායො.
එකස්ස වා බහූනං වා ආගන්තුකානන්ති සම්බන්ධො. එත්ථාති ‘‘ආගන්තුකස්ස ආරොචෙතබ්බ’’න්ති පදෙ. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘ආගන්තුකෙන ආරොචෙතබ්බ’’න්ති පදෙ වුත්තනයෙනෙව. තං වුත්තනයමාවිකරොන්තො ආහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. තෙසම්පීති ආගන්තුකානම්පි. තස්සාති පාරිවාසිකස්ස. අජානන්තස්සෙවාති අනාදරෙ චෙතං සාමිවචනං. අයඤ්ච පනාති පාරිවාසිකො ච. ගතකාලෙති ආගන්තුකානං ගතකාලෙ. යෙපීති ආගන්තුකාපි. ඔක්කමිත්වාති ඔසරිත්වා, පවිසිත්වාති අත්ථො. අයඤ්චාති පාරිවාසිකො ච, ජානාතීති සම්බන්ධො. නෙසන්ති ආගන්තුකානං. යොපීති ආගන්තුකොපි. අස්සාති පාරිවාසිකස්ස. අඤ්ඤාතත්තාති ආගතභාවස්ස අජානිතත්තා. ‘‘අබ්භාන’’න්ති පදං ‘‘කරොතී’’ති පදෙ කම්මං, ‘‘හොතී’’ති පදෙ කත්තා. අධිකා රත්තියොති ආපත්තිපටිච්ඡන්නරත්තිතො අධිකා රත්තියො. අයන්ති පාරිවාසිකවත්තපටිපදා. අපණ්ණකපටිපදාති අවිරද්ධපටිපදා, එකංසපටිපදාති අත්ථො.
ගච්ඡන්තම්පි භික්ඛුන්ති සම්බන්ධො. සාවෙතුන්ති සුණාපෙතුං. විසයාවිසයෙනාති ආරොචෙතුං දෙසාදෙසෙන. කරවීකතිස්සත්ථෙරො ආහාති සම්බන්ධො.
‘‘උපොසථදිවසෙ’’ති ඉමිනා උපොසථෙති එත්ථ උපොසථසද්දස්ස පාතිමොක්ඛුද්දෙසාදයො අත්ථෙ නිවත්තෙති. පවාරණායපීති පවාරණදිවසෙපි. ගන්තුන්ති භික්ඛුස්ස ඨිතට්ඨානං ගන්තුං. දූතෙනාපීති එත්ථ අනධිප්පෙතදූතං පටික්ඛිපිත්වා අධිප්පෙතදූතං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අනුපසම්පන්නං…පෙ… ආරොචාපෙතබ්බ’’න්ති.
සුඤ්ඤවිහාරොති භික්ඛූහි විවිත්තවිහාරො. යත්ථාති යස්මිං ආවාසෙ. හීති සච්චං, යස්මා වා. තත්ථාති සුඤ්ඤවිහාරෙ. දසවිධන්තරායෙ සති පන ගන්තබ්බමෙවාති යොජනා. නානාසංවාසකෙහීති කම්මනානාසංවාසකලද්ධිනානාසංවාසකෙහි.
81. ආවාසාදීනං සරූපං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආවාසො නාමා’’තිආදි. තතියපදෙනාති ‘‘ආවාසෙ වා අනාවාසෙ වා’’ති තතියපදෙන. එතෙසූති ආවාසාදීසු. ඡදනතොති ඡදනකොටිතො. අන්තොආවාසෙති භිත්තිපරිච්ඡින්නෙ අන්තොආවාසෙ. අවිසෙසෙනාති ‘‘උක්ඛිත්තකො’’ති වා ‘‘පාරිවාසිකො’’ති වා විසෙසං අකත්වා සාමඤ්ඤෙන. උදකපාතෙනාති ඡදනතො උදකං පතති එත්ථාති උදකපාතො, තෙන. පඤ්චවණ්ණච්ඡදනබද්ධට්ඨානෙසූති පඤ්චපමාණෙන ඡදනෙන බද්ධට්ඨානෙසු එතෙසු ආවාසෙසූති සම්බන්ධො. පාරිවාසිකස්ස ච උක්ඛිත්තකස්ස ච පකතත්තෙන සද්ධිං වාරිතන්ති යොජනා. නානූපචාරෙපීති පිසද්දෙන එකූපචාරෙ පන කා නාම කථාති දස්සෙති. එත්ථාති එකච්ඡන්නෙ ආවාසාදිකෙ, සචෙ නිපජ්ජතීති සම්බන්ධො. තස්මින්ති සට්ඨිවස්සෙපි පාරිවාසිකෙ.
වුට්ඨාතබ්බං, නිමන්තෙතබ්බොති එත්ථ කිං අත්තනො වුඩ්ඪතරං පකතත්තං දිස්වා වුට්ඨාතබ්බං, නිමන්තෙතබ්බොති ආහ ‘‘තදහුපසම්පන්නම්පී’’තිආදි. ඔබුද්ධන්ති පලිබුද්ධං. එකාසනෙති එත්ථ එකසද්දො සමානපරියායොති ආහ ‘‘සමානවස්සිකාසනෙ’’ති, සමානවස්සිකානං ආසනෙති අත්ථො. ඡමායං නිසින්නෙති එත්ථ ඡමාසද්දො භූමිපරියායොති ආහ ‘‘භූමියං නිසින්නෙ’’ති. ඉතරෙනාති පාරිවාසිකෙන. සහායෙන සද්ධිං චඞ්කමති වියාති යොජනා. ‘‘එකස්මිං චඞ්කමෙ’’ති ඉමිනා එකචඞ්කමසද්දස්ස තුල්‍යාධිකරණසමාසවාක්‍යං දස්සෙති.
ඡමායං චඞ්කමන්තන්ති එත්ථ භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘ඡමායං චඞ්කමන්තෙ’’ති. අයං පනාති වක්ඛමානො පන. එත්ථාති ‘‘ඡමායං චඞ්කමන්තෙ’’ති පාඨෙ. චඞ්කමන්තෙති පකතත්තෙ චඞ්කමන්තෙ. න චඞ්කමිතබ්බන්ති පාරිවාසිකෙන න චඞ්කමිතබ්බං. කො පන වාදො ඉට්ඨකාචයසම්පන්නෙ වෙදිකාපරික්ඛිත්තෙ ඉති අත්ථොති යොජනා. පබ්බතන්තරවනන්තරගුම්බන්තරෙසූති පබ්බතමජ්ඣවනමජ්ඣගුම්බමජ්ඣෙසු, පබ්බතවිවරවනවිවරගුම්බවිවරෙසු වා. උපචාරන්ති ද්වාදසහත්ථං උපචාරං.
82. ඉතරොති නවකො. අස්සාති නවකස්ස. න වත්තභෙදෙ දුක්කටන්ති අඤ්ඤාතත්තා න වත්තභෙදෙ දුක්කටං. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. අපච්ඡාපුරිමන්ති අපච්ඡා අපුරිමං, එකපහාරෙනාති අත්ථො. සමවස්සා ද්වෙ පාරිවාසිකාති යොජනා. ද්වින්නං පාරිවාසිකානං එකතො වසනදොසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ හි ද්වෙ’’තිආදි. නෙසන්ති ද්වින්නං පාරිවාසිකානං. එත්ථාති පාරිවාසිකාදීසු පඤ්චසු භික්ඛූසු. මූලායපටිකස්සනාරහාදයො චත්තාරොති යොජනා.
පරිවාසදානාදීනීති ආදිසද්දෙන මූලායපටිකස්සනමානත්තදානඅබ්භානානි සඞ්ගණ්හාති. එතෙස්වෙවාති පරිවාසදානාදීසු එව. අයන්ති පාරිවාසිකො.
83. ‘‘අථ ඛො ආයස්මා උපාලී’’තිආදිවචනස්ස අනුසන්ධිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉමං පනා’’තිආදි. රහොගතස්ස උපාලිත්ථෙරස්සාති යොජනා. අථ වා අනාදරෙ සාමිවචනං කත්වා උපාලිත්ථෙරස්ස රහොගතස්සාති යොජනා කාතබ්බා. එත්ථාති පාරිවාසිකවත්තෙ. සොති උපාලිත්ථෙරො. අස්සාති උපාලිත්ථෙරස්ස. තත්ථාති තීසු රත්තිච්ඡෙදෙසු. ය්වායන්ති යො අයං, එකතො වාසොති සම්බන්ධො. සො වාසො සහවාසො නාමාති යොජනා. විප්පවාසොති එත්ථ පකතත්තෙන විප්පයුත්තො හුත්වා වාසොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකකස්සෙව වාසො’’ති. ආගන්තුකාදීනන්ති ආදිසද්දෙන ආවාසිකා ගහෙතබ්බා.
84. තත්ථ තත්ථාති තං තං ඨානං. ද්වීසු පදෙසූති ද්වීසු වාක්‍යසඞ්ඛාතෙසු පදෙසු. එකෙනෙකෙනපීති එකෙන එකෙන වාක්‍යපදෙනපි. පරිවසියිත්ථාති පරිවුත්ථො, පරිවුත්ථො පරිවාසො එතස්සාති පරිවුත්ථපරිවාසො, තස්ස. හීති සච්චං. එසාති එසො භික්ඛූති සම්බන්ධො. සුද්ධන්තෙති සුද්ධකොට්ඨාසෙ. දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස. අන්තන්ති අවසානං, විනාසං වා.
2. මූලායපටිකස්සනාරහවත්තකථා
86. නවකතරං මූලායපටිකස්සනාරහං ඨපෙත්වාති යොජනා. ඉමෙසං පඤ්චන්නං පකතත්තා එවාති සම්බන්ධො. නෙසන්ති මූලායපටිකස්සනාරහමානත්තාරහමානත්තචාරිකඅබ්භානාරහානං චතුන්නං, මූලායපටිකස්සනාරහාදිලක්ඛණන්ති සම්බන්ධො. එත්ථාති මූලායපටිකස්සනාරහස්ස වත්තෙ. ඉතොති මූලායපටිකස්සනාරහස්ස වත්තතො.
87. යථෙව පාරිවාසිකො ගණපූරකො න හොති, එවං එතෙපි න හොන්තීති යොජනා.
4. මානත්තාචාරිකවත්තකථා
92. ඌනෙ ගණෙති එත්ථ ගණො නාම ගණභොජනසික්ඛාපදෙ (පාචි. 217 ආදයො) විය හොතීති ආහ ‘‘චත්තාරො වා අතිරෙකා වා’’ති. සබ්බත්ථාති පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ.
ඉති පාරිවාසිකක්ඛන්ධකවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.
3. සමුච්චයක්ඛන්ධකං
1. සුක්කවිස්සට්ඨිකථා
සමුච්චයක්ඛන්ධකෙ තත්ථාති චතුබ්බිධෙසු මානත්තෙසු. යං මානත්තං දිය්‍යති, ඉදං අප්පටිච්ඡන්නමානත්තං නාමාති යොජනා. එසෙව නයො අනන්තරවාක්‍යෙසුපි. පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියාති හෙත්වත්ථෙ කරණවචනං, කාරණත්ථෙ නිස්සක්කවචනං වා. අද්ධමාසන්ති පන්නරසදිවසකාලං. ඔධායාති සමූහං කත්වා. ‘‘එකතො කත්වා’’ති ඉමිනා ‘‘ඔධායා’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති. තෙසූති චතුබ්බිධෙසු මානත්තෙසු. ඉදන්ති මානත්තං. අප්පටිච්ඡන්නාය…පෙ… වචනතොති ඤාපකහෙතු. එතෙන අප්පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා දාතබ්බං මානත්තං අප්පටිච්ඡන්නමානත්තන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. තන්ති අප්පටිච්ඡන්නමානත්තං. ඉධාති ඉමිස්සං පාළියං. තතුත්තරීති තතො තීහිපි උත්තරි. නානාවත්ථූනි එතාසන්ති නානාවත්ථුකායො. තාසන්ති නානාවත්ථුකානං.
මාළකසීමායමෙවාති සීමමාළකෙ එව, සීමඞ්ගණෙ එවාති අත්ථො. තත්ථෙවාති මාළකසීමායමෙව.
වෙදයාමහන්ති වෙදයාමි අහං. මම මානත්තචරභාවං සඞ්ඝං ජානාපෙමීති අත්ථො. වෙදයතීති මන්ති ජානාපෙති, ඉති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූති අධිප්පායො. වුත්තනයෙනෙවාති පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ වුත්තනයෙනෙව. නික්ඛිපිතබ්බන්ති ‘‘මානත්තං නික්ඛිපාමි, වත්තං නික්ඛිපාමී’’ති නික්ඛිපිතබ්බං. මාළකතොති සීමඞ්ගණතො. සොපීති සහ ගච්ඡන්තොපි. ‘‘මාළකෙ නාරොචිත’’න්ති ඉමිනා යස්ස මාළකෙ ආරොචිතං, තස්ස අනාරොචෙත්වාපි නික්ඛිපිතබ්බන්ති දස්සෙති. ආරොචෙන්තෙන වත්තබ්බන්ති සම්බන්ධො.
විසභාගෙහි සහ වසන්තස්ස වත්තස්ස දුප්පූරිතත්තා වුත්තං’’සභාගා භික්ඛූ වසන්තී’’ති. චතූහි, පඤ්චහි වාති වාසද්දෙන තතො අතිරෙකම්පි සඞ්ගණ්හාති. පරික්ඛෙපාරහට්ඨානතොති චීවරක්ඛන්ධකෙ (මහාව. අට්ඨ. 379) වුත්තපරික්ඛෙපාරහට්ඨානතො. ‘‘ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා’’ති ඉදං විහාරෙ භික්ඛූනං සජ්ඣායාදිසද්දසවනූපචාරපහානත්ථං වුත්තං. සචෙ සවනූපචාරතො න මුච්චති, තතො අතිරෙකම්පි අතික්කමිතබ්බං. ඔක්කම්මාති මග්ගපටිපන්නානං භික්ඛූනං වචනසද්දසවනූපචාරපහානත්ථං ඔක්කමිත්වා. ‘‘ගුම්බෙන වා වතියා වා’’ති දස්සනූපචාරපහානත්ථං වුත්තං. ඉධ උපචාරො නාම යත්ථ ඨත්වා පස්සති සුණාති, සොයෙව දෙසො. අඤ්ඤොති චතූහි පඤ්චහි වා භික්ඛූහි අඤ්ඤො. එසාති එසො මානත්තචාරිකො.
‘‘ද්වාදසහත්ථං උපචාරං ඔක්කමිත්වා’’ති ඉමිනා අනොක්කමිත්වා අජානන්තස්සෙව ගච්ඡති, නත්ථි රත්තිච්ඡෙදොපීති දස්සෙති. එත්ථ දිට්ඨරූපානං සුතසද්දානං ද්වාදසහත්ථූපචාරතො බහි ඨිතානම්පි ආරොචෙතබ්බං. අදිට්ඨාසුතානම්පි අන්තො ද්වාදසහත්ථූපචාරගතානං ආරොචෙතබ්බන්ති දට්ඨබ්බං. සති කරණීයෙති ඉදං ගන්තුස්ස කාරණදස්සනත්ථං වුත්තං. අසති කරණීයෙපි ගන්තුං වට්ටති. සොපීති එකො භික්ඛුපි. ‘‘තස්ස සන්තිකෙ ආරොචෙත්වා’’ති ඉමිනා අනාරොචනෙ වත්තභෙදදුක්කටං හොතීති දස්සෙති. එකස්ස සන්තිකෙ ආරොචෙත්වා නික්ඛිපියමානෙ කිං ඌනෙ ගණෙ චරණදොසො වා විප්පවාසො වා න හොතීති ආහ ‘‘අයඤ්චා’’තිආදි. තත්ථ අයඤ්චාති මානත්තචාරිකො පන. යස්මා කාරණා වසි, තෙන කාරණෙනාති යොජනා. භික්ඛූනඤ්ච අත්ථිභාවං සල්ලක්ඛෙත්වාති පකතත්තාගතකාලෙ තස්ස අනාරොචෙත්වාව ගච්ඡන්ති, තස්මා භික්ඛූනඤ්ච ද්වාදසහත්ථූපචාරෙ අත්ථිභාවං සල්ලක්ඛෙත්වාති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘ගණස්ස ආරොචෙත්වා’’ති ඉමිනා ඌනෙ ගණෙ චරණදොසාභාවං දස්සෙති. ‘‘භික්ඛූනඤ්ච අත්ථිභාවං සල්ලක්ඛෙත්වා’’ති ඉමිනා විප්පවාසදොසාභාවං දස්සෙති. යන්ති පුබ්බෙ අනාරොචිතං යං භික්ඛුං. අයන්ති පඨමං පස්සිතබ්බස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපනං. ‘‘නික්ඛිත්තවත්තස්ස පරිහාරො’’ති ඉමිනා අනික්ඛිත්තවත්තෙ අන්තොඋපචාරගතානං සබ්බෙසං ආරොචෙතබ්බන්ති දස්සෙති.
අයන්ති මානත්තචාරිකො, ඨිතොති සම්බන්ධො. තෙනාපීති මානත්තචාරිකෙනපි, යාචිතබ්බන්ති යොජනා. සොති අනික්ඛිත්තවත්තො භික්ඛු. තත්‍රාති ‘‘සො අබ්භෙතබ්බො’’ති වචනෙ. අයං අබ්භානවිධි වුත්තොති යොජනා. අයඤ්චාති අබ්භානවිධි ච. තාසන්ති ආපත්තීනං. එවන්තිආදි නිගමනං. පටිච්ඡන්නමානත්තං පන දාතබ්බං හොතීති සම්බන්ධො. ‘‘පටිච්ඡන්නායා’’තිආදිනා පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා දාතබ්බං මානත්තං පටිච්ඡන්නමානත්තන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. නන්ති පටිච්ඡන්නමානත්තං.
2. පරිවාසකථා
102. තස්සාති පටිච්ඡන්නමානත්තස්ස. සමොධානෙත්වාති ඉධෙව පරිවාසකථායං සමොධානෙත්වා. ඉධෙව පරිවාසකථායං දස්සයිස්සාමාති යොජනා. ඉධෙවසද්දො හි පුබ්බාපරාපෙක්ඛො.
ඉධ අධිප්පෙතං පරිවාසං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අයං හී’’තිආදි. ඉධ අධිප්පෙතො පරිවාසො නාම තිවිධො හොතීති යොජනා. තත්ථාති තිවිධෙසු පරිවාසෙසු. ‘‘යථාපටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා’’ති වචනං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘කස්සචි හී’’තිආදි. යථා උදායිත්ථෙරස්ස එකාහපටිච්ඡන්නා අයං ආපත්ති හොති, තථා කස්සචි එකාහපටිච්ඡන්නා ආපත්ති හොතීති යොජනා. යථා ච පරතො ආගතා උදායිත්ථෙරස්සෙව ආපත්ති හොති, තථා කස්සචි ද්විහාදිපටිච්ඡන්නා ආපත්ති හොතීති යොජනා. ඉමිනා වුත්තනයානුසාරෙන පරතොපි නයො නෙතබ්බො. තස්මාති යස්මා එකාහාදිපටිච්ඡන්නා එකාදිආපත්ති හොති, තස්මා ජානිතබ්බොති යොජනා.
පටිච්ඡන්නභාවං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘අයං හී’’තිආදි. තත්ථාති ‘‘දසහාකාරෙහී’’ති පාඨෙ. ආපත්තිඉති සඤ්ඤා එතස්සාති ආපත්තිසඤ්ඤී . පහු චාති සමත්ථො ච. පපුබ්බො හූධාතු සමත්ථත්ථෙ හොති.
තත්ථාති තස්සං මාතිකායං. යන්ති ආපත්තිං. සොපි චාති භික්ඛුපි ච. තත්ථාති තස්සං ආපත්තියං. අයන්ති භික්ඛු. තත්ථාති ආපත්තියං. අලජ්ජිපක්ඛෙ තිට්ඨතීති ‘‘සඤ්චිච්ච ආපත්තිං පරිගූහතී’’ති (පරි. 359) වුත්තපක්ඛෙ ඨිතත්තා අලජ්ජිපක්ඛෙ තිට්ඨති.
පකතත්තොති එත්ථ ‘‘පාරාජිකං අනජ්ඣාපන්නො’’ති අත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘තිවිධං උක්ඛෙපනීයකම්මං අකතො’’ති. එතන්ති අප්පටිච්ඡන්නභාවං, ‘‘ආපජ්ජති…පෙ… කුසලෙහි චින්තිතා’’ති වචනං වා.
ගාථාය ‘‘සාවසෙස’’න්ති ඉමිනා පාරාජිකං නිවත්තෙති. ගරුකන්ති එත්ථ සඞ්ඝාදිසෙසමෙව අධිප්පෙතන්ති දස්සෙති. අනාදරියන්ති සික්ඛාපදෙ අනාදරියං. වජ්ජන්ති දුක්කටං. උක්ඛිත්තකෙන කරණභූතෙන.
යස්සාති භික්ඛුස්ස, නත්ථීති සම්බන්ධො. භීරුකජාතිකතායාති භීරුකසභාවතාය. පබ්බතවිහාරෙ වසන්තස්ස යස්ස භික්ඛුනොති යොජනා. පබ්බතවිහාරෙති පබ්බතස්ස තලෙ, අන්තරෙ වා කාරිතෙ විහාරෙ. එතස්මින්ති එතාදිසෙ. අන්තරායෙ සතියෙවාති යොජනා. තස්ස අච්ඡන්නාව හොතීති යොජනා. අනන්තරායිකසඤ්ඤාය ඡාදයතො අච්ඡන්නාවාති අනන්තරායිකසඤ්ඤාය ඡාදෙන්තස්සාපි එකන්තෙන අන්තරායිකත්තා අච්ඡන්නාවාති අධිප්පායො.
අස්සාති භික්ඛුස්ස. හනුකවාතොති හනුකස්ස ගෙලඤ්ඤකරො වාතො. විජ්ඣතීති හනුකං විජ්ඣති. ඉමිනාති භික්ඛුනා. පහුසඤ්ඤිනො ඡාදිතාපි එකන්තෙන අපහුත්තා අච්ඡාදිතාව හොති.
ඡාදෙතුකාමො චාති එත්ථ ඉදං චතුක්කං වෙදිතබ්බං ඡාදෙතුකාමො ඡාදෙති, ඡාදෙතුකාමො නච්ඡාදෙති, අච්ඡාදෙතුකාමො ඡාදෙති, නච්ඡාදෙතුකාමො නච්ඡාදෙතීති. තත්ථ පඨමපදං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඉදං උත්තානත්ථමෙවා’’ති. එවං සෙසාසුපි මාතිකාසු චතුක්කං වෙදිතබ්බං. චතූසු චතුක්කෙසු පඨමපදෙ එව ඡන්නා හොති, න සෙසපදෙසු. අනුත්තානත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. පුරෙභත්තෙ වාති පුරෙභත්තං වා, භත්තතො, භත්තස්ස වා පුරෙති පුරෙභත්තං. අබ්‍යයීභාවසමාසෙ සත්තමීවිභත්තියා අමිතිකාරියස්ස අනිච්චභාවතො වුත්තං ‘‘පුරෙභත්තෙ’’ති. එසෙව නයො ‘‘පච්ඡාභත්තෙ’’ති එත්ථාපි. දුතියපදස්ස අත්ථං දස්සෙත්වා තතියපදස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්ස පනා’’තිආදි. අභික්ඛුකෙ ඨානෙ වසන්තස්ස යස්ස භික්ඛුස්සාති යොජනා. ආගමෙන්තස්ස ගච්ඡන්තස්සාති අනාදරෙ චෙතානි සාමිවචනානි.
චතුත්ථපදස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යො පනා’’තිආදි. තත්ථ යො පනාති භික්ඛු පන, ආවි කරොතීති සම්බන්ධො. සභාගන්ති අවෙරිං. අයන්ති භික්ඛු. උපජ්ඣායො ඉති වා ආචරියො ඉති වාති යොජනා. ලජ්ජායාති ලජ්ජනිමිත්තං, ලජ්ජකාරණා, ලජ්ජහෙතු වා. හීති සච්චං, යස්මා වා, ඉධාති ආපත්තිආරොචනට්ඨානෙ. අවෙරිසභාගස්සාති අවෙරී හුත්වා සභාගස්ස.
පකාසෙතුකාමොති අඤ්ඤෙසං පකාසෙතුකාමො. උපජ්ඣායස්සාපීති පිසද්දෙන අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ කා නාම කථාති දස්සෙති. තත්ථාති ආපත්තිආරොචනට්ඨානෙ. සභාගසඞ්ඝාදිසෙසන්ති වත්ථුසභාගසඞ්ඝාදිසෙසං. සුද්ධස්සාති වත්ථුසභාගසඞ්ඝාදිසෙසතො සුද්ධස්ස. ආවිකරණාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආවිකරොන්තො චා’’තිආදි. ඉති ඉමානීතිආදි නිගමනං.
තතොති ජානිතබ්බතො, පරන්ති සම්බන්ධො. එකාහපටිච්ඡන්නාති එකාහෙන පටිච්ඡන්නා. යාව චුද්දස දිවසානි, තාව දිවසවසෙන යොජනා කාතබ්බාති යොජනා. පක්ඛපටිච්ඡන්නන්ති පක්ඛෙන පටිච්ඡන්නං. අතිරෙකපක්ඛපටිච්ඡන්නන්ති පක්ඛතො අතිරෙකෙන පටිච්ඡන්නං.
සංවච්ඡරපටිච්ඡන්නන්ති සංවච්ඡරෙන පටිච්ඡන්නං. තතො වාති අතිරෙකසට්ඨිසංවච්ඡ රතො වා. භිය්‍යොපීති අතිරෙකම්පි.
තතොති තීහි ආපත්තීහි. පරන්ති අතිරෙකං. ගණනවසෙනාති ආපත්තිගණනවසෙන. වත්ථුකිත්තනවසෙන වාති ආපත්තීනං වත්ථුකිත්තනවසෙන වා. නාමමත්තවසෙන වාති ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තියො’’ති එවං නාමස්සෙව වසෙන වා. එත්ථ හි මත්තසද්දො අවධාරණත්ථො, තෙන වත්ථුං නිවත්තෙති.
තත්ථාති ‘‘නාමමත්තවසෙනා’’ති පදෙ. සජාතිසාධාරණන්ති සස්ස අත්තනො ජාති සජාති, තාය සාධාරණං සජාතිසාධාරණං. සබ්බෙසං, සබ්බෙහි වා ආපත්තීහි සාධාරණං සබ්බසාධාරණං. තත්ථාති දුවිධෙසු නාමෙසු. සබ්බසාධාරණනාමවසෙනාපීති එත්ථ පිසද්දො ‘‘අහං භන්තෙ සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපජ්ජිං එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං සජාතිසාධාරණනාමවසෙනපි ‘‘අහං භන්තෙ සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං උභයසාධාරණවසෙනපි වත්තුං වට්ටතීති දස්සෙති. හීති සච්චං. සබ්බම්පි පරිවාසාදිකං ඉදං විනයකම්මන්ති යොජනා. වසති ආපත්ති එත්ථ තදායත්තවුත්තිතායාති වත්ථු. ගො වුච්චති වචනං වා ඤාණං වා, තං තායතීති ගොත්තං.
තත්ථාති වත්ථාදීසු චතුබ්බිධෙසු. තත්ථාති තෙසු වචනෙසු. සුක්කවිස්සට්ඨිං කායසංසග්ගන්තිආදිනා වචනෙනාපීති එත්ථ ආදිසද්දෙන දුට්ඨුල්ලාදිවචනානි සඞ්ගණ්හාති. ඉධ පනාති ඉමස්මිං පන ඨානෙ. යො යොති තිස්සො වා ඵුස්සො වා ආපන්නො හොති.
එවං ආරොචෙතබ්බන්ති එවං වක්ඛමානනයෙන ආරොචෙතබ්බන්ති යොජනා. කිං ආරොචෙතබ්බං? ‘‘අහං භන්තෙ…පෙ… සඞ්ඝො ධාරෙතු’’ ඉති ආරොචෙතබ්බන්ති යොජනා.
වෙදයාමහන්ති වෙදයාමි අහං. මම පාරිවාසිකභාවං සඞ්ඝං, සඞ්ඝස්ස වා ජානාපෙමීති අත්ථො. වෙදයතීති මන්ති වෙදයති ඉති මං. පාරිවාසිකභාවං සඞ්ඝං, සඞ්ඝස්ස වා ජානාපෙතීති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූති අත්ථො. එත්ථ බහූසු අට්ඨකථාපොත්ථකෙසු ‘‘තිණ්ණං වා අතිරෙකානං වා ආරොචෙන්තෙන ආයස්මන්තො ධාරෙන්තූ’’ති පාඨො අත්ථි. කෙසුචි අට්ඨකථාපොත්ථකෙසු ‘‘තිණ්ණං ආරොචෙන්තෙන ආයස්මන්තො ධාරෙන්තූ’’ති එත්තකොයෙව පාඨො අත්ථි. හෙට්ඨා මානත්තකථායම්පි එවමෙව අත්ථි. තත්ථ ‘‘අතිරෙකාන’’න්ති ඉමිනා තීහි අතිරෙකානං ආරොචෙන්තෙන සඞ්ඝං අපෙක්ඛිත්වා සචෙ එකවචනවසෙන වත්තුකාමො හොති, ‘‘මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති වත්තබ්බං. අථ සම්බහුලෙ භික්ඛූ අපෙක්ඛිත්වා සචෙ බහුවචනවසෙන වත්තුකාමො හොති, යථා තිණ්ණං, එවං ‘‘මං ආයස්මන්තො ධාරෙන්තූ’’ති වත්තබ්බන්ති දස්සෙති. ඉදඤ්ච සද්දසත්ථවසෙනෙව වුත්තං, න විනයකම්මවිපත්තිවසෙනාති දට්ඨබ්බං.
‘‘විහාරෙයෙව රත්තිපරිග්ගහො’’ති ඉමිනා අන්තොඋපචාරසීමායම්පි පරිවසිතබ්බභාවං දස්සෙති. උපචාරසීමන්ති පරික්ඛිත්තස්ස විහාරස්ස පරික්ඛෙපං, අපරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපාරහට්ඨානං. එසාති පාරිවාසිකො භික්ඛු. අස්සාති ආගතස්ස භික්ඛුනො.
තතොති ආපත්තිපටිච්ඡන්නදිවසතො. කුක්කුච්චවිනොදනත්ථායාති ආපත්තිපටිච්ඡන්නදිවසෙන සමං පරිවසිතබ්බං නුඛො, න නුඛොති කුක්කුච්චස්ස විනොදනත්ථාය. පරිවුත්ථත්තාති පරිවසිතත්තා. සොති පරිවුත්ථො භික්ඛු. ඉදන්ති දාතබ්බමානත්තං. තන්ති පටිච්ඡන්නමානත්තං. ඡාරත්තන්ති ඡරත්තියො සමාහටාති ඡාරත්තං, සමාහාරෙ දිගු. ‘‘ඡරත්ත’’න්ති වත්තබ්බෙ සුඛුච්චාරණත්ථං ඡකාරස්ස දීඝං කත්වා එවං වුත්තං, අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං.
අප්පටිච්ඡන්නාපත්තිං දාතුං වට්ටතීති සම්බන්ධො. ඉමිනා හෙට්ඨා වුත්තං පටිච්ඡන්නමානත්තං ඉමස්මිං පටිච්ඡන්නමානත්තෙ සමොධානෙත්වාපි දාතුං වට්ටතීති දස්සෙති. එවං සන්තෙපි මූලමානත්තං පටිච්ච පටිච්ඡන්නමානත්තන්ති වුච්චති. කථං දාතුං වට්ටතීති යොජනා.
අස්සාති මානත්තං යාචන්තස්ස. තදනුරූපන්ති තස්ස යාචනස්ස අනුරූපං. සචෙ පටිච්ඡන්නා ද්වෙති එත්ථ ද්වෙති නිදස්සනමත්තං තතො අතිරෙකම්පි ගහෙතබ්බත්තා. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු එකබහූසු. තදනුරූපමෙ වාති තස්ස මානත්තදානස්ස අනුරූපමෙව. ඉධ පනාති පටිච්ඡන්නමානත්තෙ පන. ඉතීතිආදි නිගමනං. යං මානත්තං දිය්‍යතීති යොජනා. එත්ථාති පටිච්ඡන්නමානත්තෙ.
අවසෙසාති අප්පටිච්ඡන්නපරිවාසපටිච්ඡන්නපරිවාසෙහි අවසෙසා. තත්ථාති අවසෙසෙසු ද්වීසු පරිවාසෙසු. අධම්මිකමානත්තචාරාවසානෙ අනුඤ්ඤාතපරිවාසොති සම්බන්ධො. කිස්මිං වත්ථුස්මිං අනුඤ්ඤාතොති ආහ ‘‘ඉමස්මිං වත්ථුස්මි’’න්ති. එසාති සුද්ධන්තො, දාතබ්බොති සම්බන්ධො. එතන්ති ජානනාජානනං.
තත්ථාති ද්වීසු සුද්ධන්තෙසු, චූළසුද්ධන්තොති වුච්චතීති සම්බන්ධො. යොති භික්ඛු, වදතීති සම්බන්ධො. ආරොචිතදිවසතොති ආපත්තිආරොචිතදිවසතො.
තන්ති චූළසුද්ධන්තං, පරිවසන්තෙන පරිවසිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. අග්ගහෙසීති පරිවාසං අග්ගහෙසි. අඤ්ඤන්ති ගහිතමාසතො අඤ්ඤං. ‘‘පරිවාසදානකිච්චං නත්ථී’’ති ඉමිනා පරිවාසගහණකිච්චම්පි නත්ථීති දස්සෙති ගණ්හන්තස්සෙව දාතබ්බත්තා, දෙන්තස්සෙව ගහෙතබ්බත්තා වා. උද්ධම්පි ආරොහතීති පරිවාසගහණකාලතො අඤ්ඤම්පි කාලං පරිවසිතබ්බත්තා උද්ධම්පි ආරොහති. හෙට්ඨාපි ඔරොහතීති පරිවාසගහණකාලතො ඌනම්පි කාලං පරිවසිතබ්බත්තා හෙට්ඨාපි ඔරොහති. ඉදන්ති ආරොහනොරොහනං. තස්සාති සුද්ධන්තපරිවාසස්ස. එකමෙව පටිච්ච ද්වෙ, තිස්සො, සම්බහුලා වා භවන්තීති ආහ ‘‘එකං විනා සම්බහුලානං අභාවතො’’ති.
එවං චූළසුද්ධන්තං දස්සෙත්වා මහාසුද්ධන්තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යො පනා’’තිආදි. තන්ති මහාසුද්ධන්තං. යාව යත්තකො උපසම්පදදිවසො හොති, තාව තත්තකං කාලන්ති යොජනා. උද්ධං නාරොහතීති උද්ධං ආරොහනකාලස්ස අභාවතො උද්ධං න ආරොහති. එත්ථාති සුද්ධන්තපරිවාසෙ. අයං සුද්ධන්තපරිවාසො නාමාති නිගමනං.
තත්ථාති තිවිධෙසු සමොධානපරිවාසෙසු. ‘‘ඔධුනිත්වා සමොදහිත්වා දාතබ්බපරිවාසො’’ති ඉමිනා ඔධුනිත්වා සමොධානෙත්වා දාතබ්බො පරිවාසො ඔධානසමොධානොති වචනත්ථං දස්සෙති, ‘‘පරිවාසො’’ති ඉමිනා තද්ධිතණපච්චයස්ස සරූපං දස්සෙති. එත්ථ ච අවධුනියතෙ, අවධුනිතබ්බන්ති වා ඔධානං, සං එකතො ඔදහීයතෙ සම්පිණ්ඩීයතෙ, උදහියති සම්පිණ්ඩියතීති වා සමොධානන්ති අවයවවචනත්ථො කාතබ්බො. ‘‘මක්ඛෙත්වා’’ති ඉමිනා ධුධාතුයා පප්පොටනධංසනධොවනානි දස්සෙති. සොති ඔධානසමොධානො, ආගතොති සම්බන්ධො.
එත්ථාති ඔධානසමොධානෙ. යොති භික්ඛු, පටිච්ඡාදෙතීති සම්බන්ධො. පරිවසන්තො වා මානත්තාරහො වා මානත්තං චරන්තො වා අබ්භානාරහො වා යො භික්ඛූති යොජනා. ‘‘පුරිමාය ආපත්තියා’’ති පදං ‘‘සමා වා’’ති පදෙ සහාදියොගො. ‘‘ඌනතරා’’තිපදෙ විභත්තිඅපාදානං, අනුමෙය්‍යවිසයඅපාදානං වා. ‘‘අදිවසෙ කත්වා’’ති ඉමිනා ඔධුනිත්වාති එත්ථ ධුධාතුයා යථාවුත්තත්ථෙයෙව දස්සෙති. ඌනකපක්ඛපටිච්ඡන්නාති පක්ඛතො ඌනකෙන පටිච්ඡන්නා. එතෙනුපායෙනාති පක්ඛෙ වුත්තෙන එතෙන උපායෙන.
තත්ථාති මූලාපත්තිතො අතිරෙකපටිච්ඡන්නෙ. ආවි කාරාපෙත්වාති මූලාපත්තිතො අන්තරාපත්තියා පටිච්ඡන්නභාවං ආවි කාරාපෙත්වා. එත්ථාති ආපත්තිපටිච්ඡන්නෙ. පමාණන්ති කාරණං. යාති ආපත්ති. තත්ථාති මූලභාවෙන කත්තබ්බායං මූලිආපත්තියං. ඉතරන්ති මූලිභාවෙන කත්තබ්බං මූලාපත්තිං. සමොධායාති සමොදහිත්වා. පක්ඛිපිත්වාති අත්ථො.
එකා වා යා ආපත්ති සබ්බචිරපටිච්ඡන්නා හොතීති යොජනා. සබ්බචිරපටිච්ඡන්නායොති සබ්බාසං ආපත්තීනං චිරෙන පටිච්ඡන්නායො. තාසන්ති ආපත්තීනං. අග්ඝෙනාති පරිච්ඡෙදෙන. අග්ඝසද්දො හෙත්ථ පරිච්ඡෙදත්ථවාචකො. අභිධානෙ (අභිධානප්පදීපිකායං 1048 ගාථායං) වුත්තං ‘‘අග්ඝො මුල්‍යෙ ච පූජනෙ’’ති. එත්ථ ‘‘මුල්‍යෙ චා’’ති පදස්ස මූලපරිච්ඡෙදෙති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තමෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තාසං රත්තිපරිච්ඡෙදවසෙනා’’ති. ඉමෙහි පදෙහි අග්ඝෙන රත්තිපරිච්ඡෙදෙන සමොධානෙත්වා දාතබ්බො පරිවාසො අග්ඝසමොධානොති වචනත්ථං දස්සෙති. එත්ථ ච ‘‘සබ්බචිරපටිච්ඡන්නායො’’ති වුත්තත්තා කිඤ්චාපි කොටිඅත්ථවාචකො තතියක්ඛරෙන පාඨො යුත්තො විය දිස්සති. තථාපි සො පාඨො න ගහෙතබ්බො. කස්මා? බහූසු පාළිපොත්ථකෙසු, අට්ඨකථාපොත්ථකෙසු ච අලිඛිතත්තා. බහූසු හි පොරාණපොත්ථකෙසු චතුත්ථක්ඛරෙන පාඨොයෙව ලිඛිතො, තස්මා සො පාඨොයෙව ගහෙතබ්බො, න අඤ්ඤොති දට්ඨබ්බං. සොති අග්ඝසමොධානො. ආගතොයෙවාති සම්බන්ධො.
යස්ස පනාති භික්ඛුස්ස, පටිච්ඡන්නාති සම්බන්ධො. සබ්බන්ති සකලං. ආපත්තිසහස්සගාථාය –
දසසතං ආපත්තියො රත්තිසතං ඡාදයිත්වානාති යොජනා. ඉමිනා නයෙනපි අග්ඝසමොධානොති එත්ථ අග්ඝසද්දස්ස චතුත්ථක්ඛරෙන පාඨස්ස යුත්තභාවො වෙදිතබ්බො. අග්ඝෙන දසරත්තිපරිච්ඡෙදෙන සමොධාය දාතබ්බො අග්ඝසමොධානො.
යො පරිවාසො නානාවත්ථුකායො ආපත්තියො එකතො කත්වා දිය්‍යති, අයං පරිවාසො මිස්සකසමොධානො නාමාති යොජනා. එත්ථ වත්ථුවසෙන මිස්සකා ආපත්තියො සමොධානෙත්වා දාතබ්බො පරිවාසො මිස්සකසමොධානොති වචනත්ථො කාතබ්බො. තත්‍රාති මිස්සකසමොධානෙ. තදනුරූපායාති තස්ස යාචනස්ස අනුරූපාය.
එත්ථ චාති මිස්සකසමොධානෙ ච, කාතුං වට්ටතීති සම්බන්ධො.
‘‘පක්ඛමානත්තඤ්ච …පෙ… කථයිස්සාමා’’ති යං වචනං වුත්තං, තස්ස වචනස්ස ඔකාසොති යොජනා. තං පනාති පක්ඛමානත්තං පන. ‘‘අඩ්ඪමාසමෙව දාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා පක්ඛමෙව දාතබ්බං මානත්තං පක්ඛමානත්තන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. හීති සච්චං. තං පනාති පක්ඛමානත්තං පන, දාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. අත්තනො සීමන්ති අත්තනො විහාරසීමං, මහාසීමන්ති අත්ථො. සොධෙත්වාති සබ්බාසං හත්ථපාසනයනවසෙන, ඡන්දාරහානං ඡන්දනයනවසෙන, සීමතො බහිකරණවසෙන ච සොධෙත්වා. චතුවග්ගගණන්ති චතුවග්ගසඞ්ඝං. ගණොති චෙත්ථ සඞ්ඝොයෙවාධිප්පෙතො.
තත්‍රාති ‘‘යොජනා කාතබ්බා’’ති වචනෙ. මුඛමත්තදස්සනන්ති උපායමත්තදස්සනං, ආදිමත්තදස්සනං වා. ‘‘ආපන්නාය භික්ඛුනියා’’ති පදං ‘‘එවමස්ස වචනීයො’’ති පදෙ කත්තා, ‘‘යාචාපෙත්වා’’ති පදෙ කාරිතකම්මං. ‘‘බ්‍යත්තාය භික්ඛුනියා’’ති පදං ‘‘ඤාපෙතබ්බො’’ති පදෙ කාරිතකත්තා, ‘‘සඞ්ඝො’’ති පදං තත්ථෙව කාරිතකම්මං. ‘‘එතං කාරණ’’න්ති ධාතුකම්මං අජ්ඣාහරිතබ්බං. තබ්බපච්චයෙන කාරිතකම්මමෙව වුත්තං. ඤාපෙතබ්බාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුණාතු මෙ’’තිආදි.
නික්ඛිත්තවත්තන්ති කරණත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං. නික්ඛිත්තවත්තෙනාති හි අත්ථො. තත්ථෙවාති මාළකසීමායමෙව. හීති සච්චං, යස්මා වා. අස්සාති මානත්තචාරිකාය භික්ඛුනියා. තත්‍රාති තස්මා කත්තබ්බවිනයකම්මභාවතොති අත්ථො. නොති අම්හාකං, සන්තිකන්ති සම්බන්ධො. චතූහි පකතත්තභික්ඛුනීහි නිසීදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. ගාමූපචාරතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වාති ඉදං භික්ඛුනීවිහාරූපචාරාතික්කමං සන්ධාය වුත්තං. විහාරූපචාරතොපීති භික්ඛුවිහාරූපචාරතොපි. තත්ථාති භික්ඛුනීනං නිසින්නට්ඨානං. කුරුන්දිමහාපච්චරීසු පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. විහාරස්ස චාති භික්ඛුවිහාරස්ස ච. ගාමස්ස උපචාරං මුඤ්චිතුං වට්ටතීති න වුත්තන්ති යොජනා. තස්මා ගාමූපචාරෙපි නිසීදිතුං වට්ටතීති අධිප්පායො.
තාය භික්ඛුනියා ආරොචෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො.
තත්ථෙවාති භික්ඛුනීනං නිසීදනට්ඨානෙයෙව. ඨානන්ති භික්ඛූනං ඨානං. එතීති ආගච්ඡති. පගෙවාති පාතොයෙව. තායාති මානත්තචාරිනියා.
අනික්ඛිත්තවත්තාය පන භික්ඛුනියාති සම්බන්ධො. අජානනපච්චයාති අජානනකාරණා. තන්ති වචනං. පාරිවාසිකවත්තාදීනන්ති ආදිසද්දෙන ආගන්තුකවත්තපූරණනිස්සයපටිප්පස්සද්ධාදයො සඞ්ගණ්හාති. යුත්තතරං දිස්සතීති යුත්තතරං හුත්වා දිස්සති. ඉමිනා අනික්ඛිත්තවත්තභික්ඛුනා විය භික්ඛුනියාපි අන්තොඋපචාරසීමගතානංයෙව ආරොචෙතබ්බං, න ගාමෙ ඨිතානම්පි ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බන්ති දීපෙති. උපොසථෙති උපොසථදිවසෙ. එසෙව නයො පවාරණායපි. දෙවසිකන්ති දිවසෙ දිවසෙ. තස්මිං ගාමෙති භික්ඛුනීනං වසනගාමෙ. අඤ්ඤත්‍රාති භික්ඛුනීනං වසනගාමතො අඤ්ඤස්මිං ගාමෙ. තත්‍රාති භික්ඛුනීනං වසනගාමං. දස්සෙත්වාති භික්ඛුනීනං දස්සෙත්වා. තායාති මානත්තචාරිනියා. විහාරන්ති භික්ඛූනං විහාරං. උපචාරසීමායාති උපචාරසීමතො බහීති සම්බන්ධො. අයන්ති මානත්තචාරිනී.
වීසති ගණො ඉමස්සාති වීසතිගණො, සඞ්ඝො, තස්මිං. මානත්තං චරමානා භික්ඛුනීති යොජනා. ඉදං පක්ඛමානත්තං නාමාති ඉදං පුබ්බවචනස්ස නිගමවසෙන පරවචනස්ස කථනත්ථාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.
තත්ථාති තිවිධෙසු මානත්තෙසු. යදෙතං මානත්තං අනුඤ්ඤාතන්ති සම්බන්ධො. පරතොති පරස්මිං. පරිවාසං පරිවසන්තස්ස මූලායපටිකස්සිතස්ස උදායිත්ථෙරස්ස අනුඤ්ඤාතන්ති සම්බන්ධො. ආපජ්ජිත්වාති ආපජ්ජනතො. ඉදන්ති මානත්තං වුච්චතීති සම්බන්ධො. හීති සච්චං, යස්මා වා. ඔධානසමොධානන්ති එත්ථ වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. තම්පීති කුරුන්දියං වුත්තවචනම්පි.
තන්ති අග්ඝසමොධානමිස්සකසමොධානං, දාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. එත්තාවතාති එතපරිමාණෙන වචනක්කමෙන, ‘‘අයඤ්හි ඉධ අධිප්පෙතො පරිවාසො නාමා’’ති (චූළව. අට්ඨ. 102) වචනතො පට්ඨාය යාව ‘‘යොජෙත්වා දාතබ්බ’’න්ති වචනං, තාව වචනක්කමෙනාති අත්ථො. ‘‘තෙන හි භික්ඛවෙ…පෙ… දස්සෙස්සාමා’’ති යං වචනං වුත්තන්ති යොජනා. ‘‘අත්ථතො’’ති ඉමිනා සද්දොපි ගහෙතබ්බො අවිනාභාවතො.
පටිච්ඡන්නපරිවාසකථා
102. යා පාළි වුත්තාති සම්බන්ධො.
108. තතොති පාළිතො. තං ආපත්තින්ති තං අන්තරාපත්තිං. අස්සාති භික්ඛුස්ස. නික්ඛිත්තවත්තො භික්ඛූති සම්බන්ධො, හුත්වාති වා. සොති භික්ඛු, ඨිතො හුත්වාති සම්බන්ධො. තස්සා ආපත්තියාති තස්සා අන්තරාපත්තියා. පටිච්ඡන්නා හොතීති අන්තරාපත්තිපි පටිච්ඡන්නා හොති. තස්මිම්පීති මූලාය පටිකස්සනෙපි. මක්ඛිතාති පිසිතා, ධංසිතා වා. මක්ඛියන්ති පිසියන්ති, ධංසියන්තීති වා මක්ඛිතා, පරිවුත්ථදිවසා. තතොති පාළිතො පරන්ති සම්බන්ධො. පරතොපි එසෙව නයො. එවන්තිආදි නිගමනං. පටිච්ඡන්නවාරෙ දස්සිතා හොන්තීති සම්බන්ධො.
සමොධානපරිවාසකථා
125. තතොති පටිච්ඡන්නවාරතො, පරං දස්සිතන්ති සම්බන්ධො. එත්ථ චාති එතස්මිං වාරෙ ච. යස්මාති යස්මා කාරණා, යෙන කාරණෙන වා. තෙනෙවාති තෙනෙව කාරණෙන, තස්මා කාරණා වා, ‘‘මූලාය…පෙ… දෙතූ’’ති වුත්තන්ති යොජනා. තස්මා සබ්බෙ මක්ඛිතාව හොන්තීති යොජනා. තතොති වාරතො පරං නිට්ඨාපිතන්ති සම්බන්ධො.
අග්ඝසමොධානපරිවාසකථා
134. තතොති වාරතො පරං දස්සිතොති සම්බන්ධො. තතොති වාරතො පරං පාළි ඨපිතාති සම්බන්ධො. ලජ්ජිධම්මෙ වා උප්පන්නෙති සම්බන්ධො. යන්ති කම්මං. තතොති වාරතො පරං තථෙව පාළි ඨපිතාති සම්බන්ධො.
138. තතොති වාරතො පරං පුරිමනයෙනෙව පාළි ඨපිතාති සම්බන්ධො.
සුද්ධන්තපරිවාසාදිකථා
156. තතොති වාරතො පරං සුද්ධන්තපරිවාසො දස්සිතොති සම්බන්ධො.
160. තතොති පාළිතො පරං පාළි ඨපිතාති සම්බන්ධො.
165. තත්ථාති පාළියං. අන්තරා…පෙ… අප්පටිච්ඡන්නායොතිආදීසු අත්ථො දට්ඨබ්බොති සම්බන්ධො.
166. පච්ඡිමස්මිං ආපත්තික්ඛන්ධෙති එත්ථ ආපත්තික්ඛන්ධස්ස භෙදභාවතො කිං ‘‘පච්ඡිමස්මිං ආපත්තික්ඛන්ධෙ’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘එකොව සො ආපත්තික්ඛන්ධො’’ති. අථ කස්මා ‘‘පච්ඡිමස්මිං ආපත්තික්ඛන්ධෙ’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පච්ඡා ඡාදිතත්තා පනා’’තිආදි. එත්ථ පනසද්දො ගරහත්ථවාචකො, තථාපීති හි අත්ථො. එකොපි ආපත්තික්ඛන්ධො පච්ඡා ඡාදිතත්තා පච්ඡිමස්මිං ආපත්තික්ඛන්ධෙති වුත්තන්ති අධිප්පායො.
180. ‘‘වවත්ථිතා සම්භින්නා’’ති එතං වචනන්ති යොජනා.
8. ද්වෙභික්ඛුවාරඑකාදසකාදිකථා
181. තතොති පාළිතො පරං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තත්ථාති පාළියං. මිස්සකන්ති එත්ථ කෙහි මිස්සකන්ති ආහ ‘‘ථුල්ලච්චයාදීහි මිස්සක’’න්ති.
184. තතොති පාළිතො පරං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තත්ථාති ‘‘ඉධ පන භික්ඛවෙ’’තිආදිපාඨෙ. තඤ්චාති ‘‘ඉධ පන භික්ඛවෙ’’තිආදිවචනඤ්ච ඉතො පුබ්බෙ අවුත්තං සබ්බං වචනඤ්චාති යොජනා.
ඉති සමුච්චයක්ඛන්ධකවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.
4. සමථක්ඛන්ධකං
1. සම්මුඛාවිනයකථා
186-7. සමථක්ඛන්ධකෙ එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ඡ මාතිකාපදානීති වාක්‍යම්පි සමාසොපි යුත්තොයෙව. තත්ථ සමාසො පන අසමාහාරදිගුයෙව. ‘‘නික්ඛිපිත්වා’’ති පදං ‘‘වුත්තො’’ති පදෙ පුබ්බකාලකිරියාවිසෙසනං, තුල්‍යත්ථො වා. විත්ථාරොති විභඞ්ගො. තත්ථාති විභඞ්ගෙ. සඤ්ඤාපෙතීති එත්ථ සඤ්ඤං කත්වා ජානාපෙතීති අත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘පරිතොසෙත්වා ජානාපෙතී’’ති. ඉමිනා සංපුබ්බො ඤාධාතු පරිතොසනත්ථං අන්තොකත්වා අවබොධනත්ථො හොතීති දස්සෙති. කාරණපතිරූපකානීති කාරණස්ස පටිභාගානි. නිජ්ඣාපෙතීති එත්ථ ඣෙධාතු ඔලොකනත්ථොති ආහ ‘‘ඔලොකෙතී’’ති. යථාති යෙනාකාරෙන, කරියමානෙති සම්බන්ධො. සොති ධම්මවාදී. පරතොපි එසෙව නයො. ‘‘පුනප්පුන’’න්ති ඉමිනා අනුපෙක්ඛතීති එත්ථ අනුසද්දො න උපච්ඡින්නත්ථොති දස්සෙති. පෙක්ඛති අනුපෙක්ඛතීති එත්ථ ඉක්ඛධාතු ‘‘දස්සෙති අනුදස්සෙතී’’ති එත්ථ දිසධාතුයා සදිසත්ථොති ආහ ‘‘දස්සෙති…පෙ… පරියායවචනානී’’ති. තෙසඤ්ඤෙවාති ‘‘පෙක්ඛති අනුපෙක්ඛතී’’ති පදානඤ්ඤෙව. පරියායවචනානීති වෙවචනසද්දා අත්ථෙ පරිබ්‍යත්තිං අයන්ති ගච්ඡන්ති ඉමෙහීති පරියායානි, තානියෙව වචනානි පරියායවචනානි. සොති අධම්මවාදී. මොහෙත්වාති ධම්මවාදීපුග්ගලාදිං මොහාපෙත්වා.
188. ධම්මවාදී පුග්ගලො දස්සෙතීති සම්බන්ධො. අමොහෙත්වාති අධම්මවාදීපුග්ගලාදිං අමොහාපෙත්වා, අවිපරීතං ජානාපෙත්වාති අත්ථො.
2. සතිවිනයකථා
195. පරම්මුඛං විනෙති විනාසෙතීති විනයො, පරම්මුඛං විනෙති විනාසෙති අනෙනාති වා විනයො, විනයකම්මං. සඞ්ඝධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛානං දාතබ්බො විනයො සම්මුඛාවිනයො. පඤ්චිමානීති එත්ථ පඤ්චන්නං සරූපං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුද්ධස්සා’’තිආදි. අනුවදිතස්ස දානන්ති සම්බන්ධො. එතානීති පඤ්ච අඞ්ගානි. ‘‘එකෙකඅඞ්ගවසෙන න ලබ්භන්තී’’ති ඉමිනා සමුදායවාක්‍යනිබ්බත්තිභාවතො පඤ්චඞ්ගවසෙනෙව ලබ්භන්තීති දස්සෙති. දෙසනාමත්තමෙවෙතන්ති ‘‘පඤ්චිමානී’’ති එතං වචනං දෙසනාමත්තමෙව, න අවයවවාක්‍යනිබ්බත්තිවචනන්ති අධිප්පායො. ධම්මන්ති භූතං. එත්ථාති ‘‘පඤ්චිමානි භික්ඛවෙ’’තිආදිවචනෙ. තත්ථ චාති ‘‘පඤ්චිමානි භික්ඛවෙ’’තිආදිවචනෙ ච. අනුවදන්තීති එත්ථ අනුද්ධංසනෙන වදන්තීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චොදෙන්තී’’ති. අයං පන සතිවිනයො දාතබ්බොති සම්බන්ධො. අනාගාමිනොපීති පිසද්දො සම්භාවනෙ, සකදාගාමිආදිකෙ පන කා නාම කථාති දස්සෙති. සො ච ඛොති සතිවිනයො ච. චොදියමානෙයෙවාති චොදියමානස්සෙව, අයමෙව වා පාඨො. තස්මින්ති සතිවිනයස්මිං දින්නෙති සම්බන්ධො. අචොදිතත්තා කථා න රූහතීති ආහ ‘‘චොදෙන්තොපී’’තිආදි. ආපජ්ජතීති චොදකො ආපජ්ජති. චොදනාදිඅසාරුප්පෙ විනෙති විනාසෙතීති විනයො, විනෙති විනාසෙති අනෙනාති වා විනයො, විනයකම්මං. සතිවෙපුල්ලපත්තස්ස දාතබ්බො විනයො සතිවිනයො.
3. අමූළ්හවිනයකථා
196. භාසිතපරිකන්තන්ති එත්ථ භාසිතපරිකන්තසද්දානං කරණාපෙක්ඛත්තා විසුං කරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වාචාය භාසිතං, කායෙන පරිකන්ත’’න්ති. ‘‘පරික්කමෙත්වා කත’’න්ති ඉමිනා පරිකමතීති පරිකන්තං, පරිකන්තං හුත්වා කතං පරිකන්තන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. පරික්කමෙත්වාති අතික්කමිත්වා. සරතායස්මාති එත්ථ උකාරලොපසන්ධිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සරතු ආයස්මා’’ති. ‘‘එවරූපියා ආපත්තියා’’ති ඉමිනා ආපජ්ජිතාති එත්ථ තුපච්චයයොගභාවතො කම්මත්ථඡට්ඨියාපි සම්භවභාවං දස්සෙති. තුපච්චයයොගෙ කම්මත්ථඡට්ඨී අනිච්චං හොති, තස්මා පාළියං ‘‘එවරූපියා ආපත්තියා’’ති කම්මත්ථඡට්ඨීභාවෙන අවත්වා ‘‘එවරූපිං ආපත්ති’’න්ති කම්මත්ථදුතියාභාවෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තස්සාති ‘‘ආපජ්ජිත්වා’’ති පාඨස්ස. ‘‘පඨමං පච්ඡා’’ති පදෙහි අධිප්පායත්ථං දස්සෙති. චොදකස්ස කථං විනෙති විනාසෙතීති විනයො, චොදකස්ස කථං විනෙති විනාසෙති අනෙනාති වා විනයො. පඨමං මූළ්හභාවං උපගන්ත්වා පච්ඡා අමූළ්හස්ස දාතබ්බො විනයො අමූළ්හවිනයො.
4. පටිඤ්ඤාතකරණකථා
200. පටිජානියතෙ, පටිජානනං වා පටිඤ්ඤා, තාය කාරෙතබ්බං.
5. යෙභුය්‍යසිකාකථා
202. යෙභුය්‍යසිකාති එත්ථ යෙභුය්‍යෙන පවත්තා යෙභුය්‍යසිකා, ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතාසම්පාදිකා කිරියාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්සා කිරියායා’’තිආදි. තත්ථ යස්සා කිරියායාති යස්සා යෙභුය්‍යතාසම්පාදිකාය කිරියාය. එසාති යෙභුය්‍යතාසම්පාදිකා කිරියා.
204. ඔරමත්තකන්ති එත්ථ ඔරසද්දො ච මත්තසද්දො ච සමූහං කත්වා පරිත්තවාචකො අප්පමත්තවාචකොති ආහ ‘‘පරිත්තං අප්පමත්තක’’න්ති. ‘‘භණ්ඩනමත්තමෙවා’’ති ඉමිනා න මහන්තං විවාදාධිකරණං හොතීති දස්සෙති. න ච ගතිගතන්ති එත්ථ චිරකාලභාවං න ච ගතන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ද්වෙ තයො…පෙ… අවිනිච්ඡිත’’න්ති. තත්ථ තත්ථෙවාති තස්මිං තස්මිං විවාදාධිකරණජාතආවාසෙ එව, න ච සරිතසාරිතපදානං සුද්ධකාරිතකිරියභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සයං සරිතං වා අඤ්ඤෙහි සාරිතං වා න හොතී’’ති. තෙහි භික්ඛූහීති විවාදකාරකෙහි භික්ඛූහි. ‘‘සලාකං ගාහෙන්තො’’ති ඉමිනා ‘‘ජානාතී’’ති පදස්ස කත්තාරං දස්සෙති. ඉමිනා නීහාරෙනාති ඉමිනා කාරණෙන. අපි නාමාති ඉමිනා අප්පෙවනාමසද්දො අපිනාමපරියායොති දස්සෙති. අස්සූති භවෙය්‍යුං. ඉමිනා ‘‘පාළියං අධම්මවාදී බහුතරා භවෙය්‍යුං, අප්පෙව නාම සාධූ’’ති යොජනානයං දස්සෙති. ‘‘අයමස්ස අජ්ඣාසයො හොතී’’ති ඉමිනා පාඨසෙසං දස්සෙති. අස්සාති සලාකගාහස්ස. ද්වීසුපීති ‘‘ජානාති සඞ්ඝො භිජ්ජිස්සතී’’ති ච ‘‘අප්පෙව නාම සඞ්ඝො භිජ්ජෙය්‍යා’’ති ච ද්වීසුපි පදෙසු.
‘‘අධම්මෙන ගණ්හන්තී’’ති එත්ථ ‘‘ගණ්හන්තී’’ති කිරියාපදස්ස අධම්මවාදිනො එව කත්තා නාමාති ආහ ‘‘අධම්මවාදිනො’’ති. ‘‘ද්වෙ ධම්මවාදිනො’’ති ඉමිනා ‘‘වග්ගා ගණ්හන්තී’’ති එත්ථ ‘‘ගණ්හන්තී’’ති කිරියාපදස්ස ධම්මවාදිනො එව කත්තා නාමාති දස්සෙති. න ච යථාදිට්ඨියා ගණ්හන්තීති එත්ථ ධම්මවාදිනො හුත්වා ධම්මවාදිසලාකං අග්ගහෙත්වා අධම්මවාදිසලාකස්ස ගහණං න ච යථාදිට්ඨියා ගණ්හන්ති නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ධම්මවාදිනො හුත්වා’’තිආදි. පටිවත්තෙත්වාති ඉමමෙවත්ථං පටිසෙධෙත්වා. ‘‘පරිවත්තෙත්වා’’තිපි පාඨො, හෙට්ඨුපරියායං කත්වාති අත්ථො. තෙති ධම්මවාදිනො. එත්ථාති සමථක්ඛන්ධකෙ.
6. තස්සපාපියසිකාකථා
207. අසුචීති එත්ථ නත්ථි සුචීනි කායවචීකම්මානි එතස්සාති අසුචීති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අසුචීහි කායවචීකම්මෙහි සමන්නාගතො’’ති. එසෙව නයො අලජ්ජීති එත්ථාපි. සානුවාදොති එත්ථ අනුවාදඋපවාදසද්දානං පරියායත්තා වුත්තං ‘‘සඋපවාදො’’ති. ඉති පඤ්චාති ඉමානි පඤ්ච අඞ්ගානි. එත්ථාති තස්සපාපියසිකකම්මෙ. ඉදන්ති කම්මං වුච්චතීති සම්බන්ධො. හීති විත්ථාරො. යො පුග්ගලො පාපියොති යොජනා. පාපුස්සන්නතායාති ලාමකුස්සන්නතාය. ඉමිනා අයඤ්ච පාපො අයඤ්ච පාපො, අයමිමෙසං විසෙසෙන පාපොති පාපියොති ච පාපානං අතිසයෙන පාපොති පාපියොති ච වචනත්ථො දස්සිතො. තස්සාති පුග්ගලස්ස. ඉමිනා තස්ස පාපියස්ස කත්තබ්බං තස්සපාපියසිකං, තමෙව කම්මං තස්සපාපියසිකකම්මන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. කෙසුචි පොත්ථකෙසු යකාරෙ ද්වෙභාවො අත්ථි, සො අයුත්තොයෙව. ‘‘යෙභුය්‍යසිකා’’ති එත්ථ යකාරෙ ද්වෙභාවස්ස දස්සනතො එත්ථාපි ද්වෙභාවො යුත්තො භවෙය්‍යාති ලිඛන්තීති දට්ඨබ්බං.