පරිවාරවග්ගයොජනා

චූළවග්ගඛන්ධකස්සෙවං, කත්වාන යොජනානයං;

අධුනා පරිවාරස්ස, කරිස්සං යොජනානයං.

සොළසමහාවාරො

පඤ්ඤත්තිවාරයොජනා

එවං ද්වාවීසතිඛන්ධකානං සංවණ්ණනං කත්වා ඉදානි ‘‘පරිවාරො’’ති සඞ්ගහමාරූළ්හස්ස විනයස්ස සංවණ්ණනං කරොන්තො අයමාචරියො පඨමං තාව අනුසන්ධිදස්සනමුඛෙන පටිඤ්ඤං කාතුකාමො ආහ ‘‘විසුද්ධපරිවාරස්සා’’තිආදි. තත්ථ විසුද්ධපරිවාරස්සාති විසුද්ධාය චතුපරිසාය පරිවාරිතස්ස, අථවා විසුද්ධෙන චතුපරිසසඞ්ඛාතෙන පරිවාරෙන සමන්නාගතස්ස භගවතොති සම්බන්ධො. පරිවාරෙ හි විසුද්ධෙ තෙන පරිවාරිතො, තංපරිවාරිතො වා භගවාපි විසුද්ධොයෙව නාම හොති. ඉමිනා සංවණ්ණියමානස්ස ‘‘පරිවාරො’’ති සඞ්ගහමාරූළ්හස්ස දෙසෙතබ්බධම්මස්ස අනුරූපෙන දෙසකභූතස්ස භගවතො ථොමනං කතං හොති. ධම්මක්ඛන්ධසරීරස්සාති සීලාදිධම්මක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙන සරීරෙන සමන්නාගතස්ස, ඉමිනා සංවණ්ණිතානං ඛන්ධකානමනුරූපෙන භගවතො ථොමනං කතං හොති. පකති හෙසාචරියානං යදිදං දෙසෙතබ්බධම්මානුරූපෙන දෙසකස්ස ථොමනා (සාරත්ථ. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථා; විසුද්ධි. මහාටී. 1.1). අනන්තරාති අනන්තරෙ කාලෙ.

යොති විනයො. පුබ්බාගතන්ති පුබ්බෙ වුත්තෙසු විභඞ්ගඛන්ධකෙසු ආගතං. නයන්ති සද්දඅත්ථවිනිච්ඡයනයසඞ්ඛාතං සබ්බං නයං. හිත්වාති චජිත්වා. අනුත්තානත්ථවණ්ණනන්ති අනුත්තානානං පදානමත්ථවණ්ණනං. අයං පනෙත්ථ යොජනා – විසුද්ධපරිවාරස්ස ධම්මක්ඛන්ධසරීරස්ස භගවතො සාසනෙ ඛන්ධකානමනන්තරා ‘‘පරිවාරො’’ති යො විනයො සඞ්ගහං සමාරූළ්හො, තස්ස විනයස්ස පුබ්බාගතං නයං හිත්වා ඉදානි අනුත්තානත්ථවණ්ණනං කරිස්සාමීති.

1. තත්ථ තත්ථාති ‘‘තස්ස අනුත්තානත්ථවණ්ණනං කරිස්සාමී’’ති යො පරිවාරසඞ්ඛාතො විනයො සංවණ්ණෙතබ්බභාවෙන වුත්තො, තත්ථ. සඞ්ඛෙපත්ථොති සමාසත්ථො. යං තෙනාති එත්ථ තසද්දස්ස අනියමනිද්දෙසභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යො සො’’ති. තත්ථ යොති අනියම නිද්දෙසො, තස්ස ‘‘තෙනා’’ති නියමනං දට්ඨබ්බං. සොති පදාලඞ්කාරො. ද්වීසු හි සබ්බනාමෙසු යෙභුය්‍යෙන පුබ්බමෙව පධානං, පච්ඡිමං පන වචනාලඞ්කාරං. යො සො භගවා පඤ්ඤපෙසීති සම්බන්ධො. චිරට්ඨිතිකත්ථන්ති චිරං පඤ්චවස්සසහස්සකාලං ඨිතිකත්ථාය, ‘‘යාචිතො’’ති ච ‘‘පඤ්ඤපෙසී’’ති ච සම්බන්ධො. ධම්මසෙනාපතිනා යාචිතොති සම්බන්ධො. යාචිතො හුත්වා පඤ්ඤපෙසීති යොජනා. තෙන භගවතා පඤ්ඤත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ජානතා පස්සතා’’ති ද්වින්නං පදානං කම්මමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තස්ස තස්සා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘පඤ්ඤත්තිකාල’’න්ති ඉමිනා ‘‘ජානතා’’ති පදස්ස කම්මං දස්සෙති, ‘‘දස අත්ථවසෙ’’ති ඉමිනා ‘‘පස්සතා’’ති පදස්ස කම්මං.

එවං කම්මදස්සනෙන යොජනානයං දස්සෙත්වා ඉදානි කරණදස්සනෙන අපරම්පි යොජනානයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපිචා’’තිආදි. ‘‘පුබ්බෙනිවාසාදීහී’’තිආදිසද්දෙන දිබ්බචක්ඛුස්ස විසුං ගහෙතබ්බත්තා ඉද්ධිවිධදිබ්බසොතපරචිත්තවිජානනානි ගහෙතබ්බානි. ඉමෙහි පදෙහි ‘‘ජානතා, පස්සතා’’ති ද්වින්නං පදානං පඤ්චන්නං ලොකියඅභිඤ්ඤානමෙව කරණභාවං දස්සෙති. තීහි විජ්ජාහීති පුබ්බෙනිවාසදිබ්බචක්ඛුආසවක්ඛයඤාණසඞ්ඛාතාහි තීහි විජ්ජාහි. ඡහි වා පන අභිඤ්ඤාහීති සහ ආසවක්ඛයඤාණෙන පඤ්චලොකියාභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාහි ඡහි අභිඤ්ඤාහි. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු තීසු කාලෙසු, පඤ්චසුපි ඤෙය්‍යධම්මෙසු. සමන්තචක්ඛුනාති අනාවරණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසඞ්ඛාතෙන සමන්තචක්ඛුනා. පඤ්ඤායාති සබ්බඤ්ඤුතපඤ්ඤාය. තිරොකුට්ටාදීති ආදිසද්දෙන තිරොපබ්බතාදයො සඞ්ගණ්හාති. මංසචක්ඛුනාති පසාදචක්ඛුනා. පටිවෙධපඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. දෙසනාපඤ්ඤායාති සබ්බඤ්ඤුතපඤ්ඤාය. සබ්බඤ්ඤුතපඤ්ඤායෙව හි අත්ථතො දෙසනාපඤ්ඤා නාම. තෙන වුත්තං ‘‘තස්සා පඤ්ඤාය තෙජසා. අභිධම්මකථාමග්ගං, දෙවානං සම්පවත්තයීති (ධ. ස. අට්ඨ. ගන්ථාරම්භකථා 5). ඉමෙහි පදෙහි අවත්ථාවසෙන විසුං විසුං ද්වින්නං පදානං කරණසම්භවං දස්සෙති. අරහතාති අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනඤ්ච අරහත්තා අරහතා. සම්මාසම්බුද්ධෙනාති සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධෙන, තෙන භගවතාති සම්බන්ධො. කෙනාභතන්ති තං පඨමං පාරාජිකං කෙන ආභතං, ඉති සඞ්ඛෙපත්ථොති යොජනා.

2. පුච්ඡාවිසජ්ජනෙ පන එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. යං තෙන…පෙ… පාරාජිකන්ති ඉදං පදං පච්චුද්ධරණමත්තමෙවාති සම්බන්ධො. පතිඋද්ධරණමත්තමෙව, න අත්ථදස්සනන්ති අත්ථො. එත්ථාති එතෙසු පදෙසු. එකා පඤ්ඤත්තීති එකා පඨමපඤ්ඤත්ති. අනුපඤ්ඤත්තියොති පච්ඡා ඨපිතා පඤ්ඤත්තියො.

එත්තාවතාති එත්තකෙන ‘‘එකා පඤ්ඤත්ති, ද්වෙ අනුපඤ්ඤත්තියො’’ති වචනමත්තෙන විස්සජ්ජිතා හොන්තීති සම්බන්ධො. තතියං පුච්ඡන්ති සම්බන්ධො. කස්මා අනුප්පන්නපඤ්ඤත්ති තස්මිං නත්ථීති ආහ ‘‘අයං හී’’තිආදි. තත්ථ හි යස්මා අඤ්ඤත්‍ර නත්ථි, තස්මා නත්ථීති යොජනා. ‘‘අනුප්පන්නෙ දොසෙ පඤ්ඤත්තා’’ති ඉමිනා අනුප්පන්නෙ දොසෙ පඤ්ඤපෙතබ්බාති අනුප්පන්නපඤ්ඤත්තීති වචනත්ථං දස්සෙති. සාති අනුප්පන්නපඤ්ඤත්ති. තස්මාති යස්මා අඤ්ඤත්‍ර නත්ථි, තස්මා. සබ්බත්ථපඤ්ඤත්තීති එත්ථ සබ්බස්මිං පදෙසෙ පඤ්ඤත්ති සබ්බත්ථපඤ්ඤත්තීති අලුත්තසමාසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මජ්ඣිමදෙසෙ චෙවා’’තිආදි. ‘‘මජ්ඣිමදෙසෙ චෙව පච්චන්තිමජනපදෙසු චා’’ති ඉමිනා ‘‘සබ්බත්ථා’’ති පදස්ස සරූපං දස්සෙති. පදෙසපඤ්ඤත්තිං අපනෙත්වා සබ්බත්ථපඤ්ඤත්තිං පාරිසෙසනයෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විනයධරපඤ්චමෙනා’’තිආදි. තත්ථ විනයධරපඤ්චමෙනාති අනුස්සාවනාචරියපඤ්චමෙන. එත්ථෙවාති මජ්ඣිමදෙසෙයෙව. එතෙහීති චතූහි සික්ඛාපදෙහි. සෙසානීති චතූහි සික්ඛාපදෙහි සෙසානි.

සාධාරණපඤ්ඤත්තීති එත්ථ සාධාරණා නාම භික්ඛුභික්ඛුනීනමෙවාති ආහ ‘‘භික්ඛූනඤ්චෙව භික්ඛුනීනඤ්චා’’ති. ඉදං පනාති පඨමපාරාජිකං පන, පඤ්ඤත්තන්ති සම්බන්ධො. විනීතකථාමත්තමෙවාති විනීතවත්ථුපකාසකං කථාමත්තමෙව. තාසන්ති භික්ඛුනීනං. බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙවාති ‘‘සාධාරණා’’ති ච ‘‘උභතො’’ති ච බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙව. එත්ථාති සාධාරණපඤ්ඤත්තිඋභතොපඤ්ඤත්තිපදෙ.

‘‘නිදානෙ අනුපවිට්ඨ’’න්ති ඉමිනා ‘‘නිදානොගධ’’න්ති පදස්ස සත්තමීසමාසඤ්ච ඔගධසද්දස්ස අනුපවිට්ඨත්ථඤ්ච දස්සෙති. ඔගාළ්හො හුත්වා ධරති තිට්ඨතීති ඔගධං. නනු නිදානොගධෙ සති ‘‘පඨමෙන උද්දෙසෙනා’’ති වත්තබ්බං, කස්මා ‘‘දුතියෙන උද්දෙසෙනා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘නිදානොගධ’’න්ති. නිදානපරියාපන්නම්පි සමානන්ති නිදානපරියාපන්නං සමානම්පීති යොජනා. පිසද්දො ගරහත්ථො, පගෙව දුතියෙ උද්දෙසෙ පරියාපන්නෙති දස්සෙති. ‘‘සීලවිපත්තිආදීන’’න්ති වචනං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘පඨමා හී’’තිආදි.

ද්වඞ්ගිකෙනාති කායචිත්තසඞ්ඛාතෙන ද්වඞ්ගිකෙන. නනු ‘‘එකෙන සමුට්ඨානෙනා’’ති වුත්තත්තා ‘‘කායතොයෙවා’’ති වත්තබ්බං, අථ කස්මා ‘‘කායතො ච චිත්තතො ච සමුට්ඨාතී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘එත්ථ හී’’තිආදි. එත්ථාති ‘‘එකෙන සමුට්ඨානෙනා’’ති වචනෙ. චිත්තන්ති සෙවනචිත්තං. ආපන්නොසීති ත්වං ආපන්නො අසීති යොජනා. ආම ආපන්නොම්හීති ආම අහං ආපන්නො අම්හීති යොජනා. තාවදෙවාති තස්මිං පටිජානක්ඛණෙයෙව. තං පුග්ගලන්ති පාරාජිකමාපන්නං තං පුග්ගලං. තප්පච්චයාති තස්ස පාරාජිකමාපන්නස්ස කාරණා. ‘‘න කතමෙන සමථෙන සම්මතී’’ති යං පන වචනං වුත්තන්ති යොජනා. තන්ති වචනං, වුත්තන්ති සම්බන්ධො.

වුත්තමාතිකා පඤ්ඤත්තීති වුත්තමාතිකාසඞ්ඛාතා පඤ්ඤත්ති විනයො නාමාති යොජනා. මාතිකා හි යස්මා පඤ්ඤපීයති සඞ්ඛෙපෙන ඨපීයති, පකාරං ජානාපෙති වා, තස්මා පඤ්ඤත්තීති වුච්චති. ‘‘පදභාජනං වුච්චතී’’ති ඉමිනා විත්ථාරෙන භාජියති එතායාති විභත්තීති දස්සෙති. වීතික්කමොති කායවාචාවීතික්කමො. සො හි න සංවරති කායවාචං න පිදහතීති අසංවරොති වුච්චති. යෙසං වත්තතීති එත්ථ වත්තතිකිරියාය කත්තාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විනයපිටකඤ්ච අට්ඨකථා චා’’ති. පගුණාති වාචුග්ගතා. තෙති තෙ පුග්ගලා, ධාරෙන්තීති සම්බන්ධො. හීති සච්චං, යස්මා වා. එතස්සාති පඨමපාරාජිකස්ස. කෙනාභතන්ති එත්ථ භරධාතුයා ධාරණපොසනත්ථෙසු (පාණිනී 108 ධාතුපාඨෙ) ධාරණත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කෙන ආනීත’’න්ති. ‘‘පරම්පරාය ආනීත’’න්ති ඉමිනා පරම්පරාභතන්ති පදස්ස තතියාසමාසං දස්සෙති. අථවා ‘‘කෙනාභත’’න්ති පුච්ඡාය අනුරූපං යකාරලොපවසෙන වාක්‍යන්ති දස්සෙති.

3. උපාලි දාසකො චෙවාතිආදිකා ගාථායො කිමත්ථං කෙහි ඨපිතාති ආහ ‘‘ඉදානී’’තිආදි. තන්ති පරං පරං. තත්ථාති තාසු ගාථාසු. යන්ති වචනං. ඉමිනා නයෙනාති පඨමපාරාජිකස්ස පුච්ඡාවිසජ්ජනෙ වුත්තෙන ඉමිනා නයෙන.

ඉති මහාවිභඞ්ගෙ පඤ්ඤත්තිවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

කතාපත්තිවාරාදිවණ්ණනා

157. ඉතොති පඤ්ඤත්තිවාරතො, පරං වුත්තා සත්ත වාරා උත්තානත්ථා එවාති යොජනා. කතාපත්තිවාරොති ‘‘කතාපත්තී’’ති පදෙන ලක්ඛිතො වාරො. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. තදනන්තරොති තෙසං සත්තන්නං වාරානං අනන්තරෙ වුත්තො. සමුච්චයවාරොති සං එකතො ආපත්තිවිපත්තිආදයො උචියන්ති සම්පිණ්ඩියන්ති එත්ථාති සමුච්චයො, සොයෙව වාරො සමුච්චයවාරො.

188. තතොති තෙහි අට්ඨහි වාරෙහි, පරං වුත්තාති සම්බන්ධො. පච්චයවසෙන වුත්තො එකො පඤ්ඤත්තිවාරොති යොජනා. පච්චයවසෙනාති පච්චයසද්දස්ස වසෙන. තස්සාති පච්චයස්ස. තෙපීති අට්ඨ වාරාපි. ඉතීතිආදි නිගමනං. තතොති මහාවිභඞ්ගතො, පරං ආගතාති සම්බන්ධො. එවං ඉමෙ ද්වත්තිංස වාරාති යොජනා. හීති සච්චං, යස්මා වා. එත්ථාති ද්වත්තිංසවාරෙසු.

සමුට්ඨානසීසවණ්ණනා

257. තදනන්තරායාති තෙසං ද්වත්තිංසවාරානං අනන්තරං වුත්තාය සමුට්ඨානකථාය එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. අනත්තා ඉති නිච්ඡිතාති අනත්තාත්වෙව විනිච්ඡිතා. ඉමිනා අනත්තා ඉති නිච්ඡයාති එත්ථ චිධාතුයා විනිච්ඡයත්ථං දස්සෙති. ‘‘අනිච්චාකාරාදීහී’’ති ඉමිනා සභාගධම්මානන්ති එත්ථ අනිච්චාකාරාදීහි සමානො භාගො එතෙසන්ති සභාගා, තෙයෙව ධම්මා සභාගධම්මාති වචනත්ථං දස්සෙති. නාමමත්තම්පීති අනිච්චාදිනාමමත්තම්පි. පිසද්දෙන පගෙව නාමිකො අනිච්චාදිසභාවොති දස්සෙති. න පඤ්ඤායතීති න ඛායති. ඉමිනා න නායතීති එත්ථ ඤාධාතුයා ඛායනත්ථං දස්සෙති. දුක්ඛහානින්ති එත්ථ දුක්ඛං ජහාතීති දුක්ඛහානීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දුක්ඛඝාතන’’න්ති. දුක්ඛං හනතීති දුක්ඛඝාතනො, සද්ධම්මො, තං. ‘‘ඛන්ධකා යා ච මාතිකා’’ති වත්තබ්බෙ සුඛුච්චාරණත්ථාය රස්සවසෙන පාඨො අත්ථීති ආහ ‘‘ඛන්ධකා ය ච මාතිකා’’ති. සමුට්ඨානං නියතොකතන්ති (සං. නි. 1.216) එත්ථ ‘‘සමුට්ඨානං නියතකත’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘පරොසහස්ස’’න්තිආදීසු විය ඔකාරාගමවසෙන ‘‘සමුට්ඨානනියතොකත’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘සමුට්ඨානං නියතකත’’න්ති. එතෙනාති ‘‘සමුට්ඨානං නියතොකත’’න්ති පාඨෙන. පච්චෙතබ්බොති පති එතබ්බො, පටිමුඛං ඤාතබ්බොති අත්ථො. අඤ්ඤෙහීති තීහි සික්ඛාපදෙහි අඤ්ඤෙහි සික්ඛාපදෙහි.

තත්ථාති සම්භෙදනිදානවචනෙසු. සම්භෙදවචනෙන පච්චෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. හීති සච්චං. තානි තීණි සික්ඛාපදානි ඨපෙත්වාති සම්බන්ධො. පඤ්ඤත්තිදෙසසඞ්ඛාතන්ති පඤ්ඤත්තිට්ඨානභූතදෙසසඞ්ඛාතං. ‘‘ඉමානි තීණී’’ති ඉමිනා ‘‘දිස්සන්තී’’ති කිරියාය කත්තාරං දස්සෙති. ‘‘පඤ්ඤායන්තී’’ති ඉමිනා දිසධාතුයා ඛායනත්ථං දස්සෙති. තත්ථාති සමුට්ඨානනියමසම්භෙදනිදානසඞ්ඛාතෙසු තීසු, නිද්ධාරණෙ භුම්මං. ඉතරං පනාති සමුට්ඨානනියමසම්භෙදෙහි අඤ්ඤං පන.

ආළවීති ආළවියං. සක්කෙසු භග්ගෙසු චාති එත්ථ ජනපදනාමත්තා බහුවචනවසෙන වුත්තං.

ද්වීසු විභඞ්ගෙසු පඤ්ඤත්තං යං සික්ඛාපදං උද්දිසන්තීති යොජනා. ‘‘විභඞ්ගෙසූ’’ති ඉමිනා විභඞ්ගෙති එත්ථ සුකාරලොපොති දස්සෙති. තස්සාති සික්ඛාපදස්ස. යථාඤායන්ති යුත්තියා අනුරූපං. තන්ති සමුට්ඨානං. මෙ සුණාථාති මම සන්තිකා සුණාථ. ඉතීති අයමත්ථො.

කථිනන්ති පඨමකථිනසමුට්ඨානං. අනනුඤ්ඤාතාය සද්ධින්ති අනනුඤ්ඤාතසමුට්ඨානෙන සද්ධිං. සදිසා ඉධ දිස්සරෙති එත්ථ ඉධසද්දො අත්ථපකරණවසෙන උභතොවිභඞ්ගවිසයොති ආහ ‘‘ඉධ උභතොවිභඞ්ගෙ’’ති. ‘‘සදිසානී’’ති ඉමිනා සදිසාති එත්ථ නිකාරස්සාකාරාදෙසො දස්සිතො. ‘‘දිස්සන්තී’’ති ඉමිනා දිස්සරෙති එත්ථ අන්තිසද්දස්ස රෙකාරො (නිරුත්තිදීපනියං 570 සුතෙ) දස්සිතො.

සමුට්ඨානසීසො

පඨමපාරාජිකසමුට්ඨානවණ්ණනා

258. කිමත්ථං ‘‘මෙථුනං සුක්කසංසග්ගො’’තිආදිවචනං වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉදානී’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති ‘‘මෙථුනං සුක්කසංසග්ගො’’තිආදිවචනෙ. සමුට්ඨානසීසන්ති සමුට්ඨානානං, සමුට්ඨානෙසු වා සීසං. සෙසානීති පඨමපාරාජිකතො සෙසානි පඤ්චසත්තති සික්ඛාපදානි. තෙනාති පඨමපාරාජිකෙන. ‘‘සුක්කසංසග්ගො’’තිආදිවචනං සංවණ්ණෙන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති ‘‘සුක්කසංසග්ගො’’තිආදිවචනෙ.

ඛුද්දකවණ්ණනාවසානෙති ඛුද්දකට්ඨකථාය අවසානෙ.

ලිඞ්ගවිපරියායොති ලිඞ්ගවිපල්ලාසො. කායමානසිකා කතාති එත්ථ කායමානසෙසු පවත්තා කායමානසිකාති වුත්තෙ සමුට්ඨානාති ආහ ‘‘කායචිත්තසමුට්ඨානා කතා’’ති.

දුතියපාරාජිකසමුට්ඨානවණ්ණනා

259. ඉදං සමුට්ඨානං එකං සමුට්ඨානසීසන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අදින්නාදාන’’න්ති ඉමිනා අදින්නන්ති එත්ථ සමුදායනාමෙ එකදෙසවොහාරොති දස්සෙති. සෙසානීති දුතියපාරාජිකතො සෙසානි එකූනසත්තති සික්ඛාපදානි. තෙනාති දුතියපාරාජිකෙන. තත්ථාති ‘‘විග්ගහුත්තරී’’තිආදිවචනෙ. විග්ගහුත්තරීතිආදිපදානං බ්‍යඤ්ජනෙ ආදරමකත්වා අත්ථමෙව දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘මනුස්සවිග්ගහඋත්තරිමනුස්සධම්මසික්ඛාපදානී’’ති. අනියතා දුතියිකාති ආපත්තිං අපෙක්ඛිත්වා පාළියං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුත්තං, අට්ඨකථායං පන සික්ඛාපදං අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකලිඞ්ගවසෙන දුතියන්ති වුත්තං.

සමුට්ඨානා තිකා කතාති එත්ථ ‘‘තිකසමුට්ඨානා’’ති වත්තබ්බෙ පදවිපරියායවසෙන කකාරස්ස දීඝවසෙන සමුට්ඨානා තිකාති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තිකසමුට්ඨානා කතා’’ති.

සඤ්චරිත්තසමුට්ඨානවණ්ණනා

260. ‘‘සඤ්චරී’’ති ඉදං තාව සඤ්චරිත්තං නාම එකසමුට්ඨානසීසං, සෙසානි තෙන සදිසානි.

විභඞ්ගෙ ආගතෙන ‘‘රිඤ්චන්තී’’ති (පාරා. 576) පදෙන එළකලොමධොවාපනසික්ඛාපදං උපලක්ඛිත්වා වුත්තන්ති ආහ ‘‘විභඞ්ගෙ රිඤ්චන්ති උද්දෙසන්ති ආගත’’න්ති.

‘‘යාව ද්වාරකොසා අග්ගළට්ඨපනාය’’ ඉති (පාචි. 135-136) ච ‘‘අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා චීවරං දදෙය්‍ය’’ඉති (පාචි. 169) ච ‘‘චීවරං සිබ්බෙය්‍ය’’ඉති (පාචි. 176-177) ච වුත්තසික්ඛාපදත්තයන්ති යොජනා.

‘‘සමණචීවරෙන චා’’ති එවං වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘සමණචීවරං දදෙය්‍යා’’ති ඉදං (පාචි. 917) වචනං සන්ධායාති සම්බන්ධො.

සමනුභාසනාසමුට්ඨානවණ්ණනා

261. භෙදන්ති ඉදං සමනුභාසනං නාම එකං සමුට්ඨානසීසං, සෙසානි තෙන සදිසානි.

කථිනසමුට්ඨානවණ්ණනා

262. උබ්භතන්ති ඉදං කථිනසමුට්ඨානං නාම එකං සමුට්ඨානසීසං, සෙසානි තෙන සදිසානි.

ආවසථෙන සද්ධින්ති ආවසථසද්දෙන සද්ධිං.

එළකලොමසමුට්ඨානවණ්ණනා

263. ‘‘එළකලොමා’’ති ඉදං එළකලොමසමුට්ඨානං නාම එකං සමුට්ඨානසීසං. ඉතොති යථාවුත්තතො. පාළින්ති මාතිකාපාළිං. විරජ්ඣිත්වාති පුබ්බාපරතො විරාධෙත්වා. යථාති යෙනාකාරෙන. පනසද්දො අනුග්ගහත්ථො. කිඤ්චාපි ලිඛන්ති, පන තථාපීති යොජනා. එවන්ති තථාකාරෙන. අත්ථානුක්කමොති අත්ථස්ස අනුක්කමො.

‘‘අභික්ඛුකාවා සෙන චා’’ති එතං වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අභික්ඛුකෙ ආවාසෙ වස්සං වසෙය්‍යා’’ති (පාචි. 1047) ඉදං වචනං සන්ධායාති සම්බන්ධො. ‘‘භික්ඛුනී’’තිආදිනා වුත්තානීති සම්බන්ධො. ආදිසද්දෙන ‘‘සික්ඛමානා ච සාමණෙරී ගිහිනියා’’ති පාඨං සඞ්ගණ්හාති.

පදසොධම්මසමුට්ඨානවණ්ණනා

264. පදන්ති ඉදං පදසොධම්මසමුට්ඨානං නාම එකං සමුට්ඨානසීසං, සෙසානි තෙන සදිසානි. ‘‘තථා අත්ථඞ්ගතෙන චා’’ති එතං වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ ඔවදෙය්‍යා’’ති (පාචි. 154-155) ඉදං වචනං සන්ධායාති සම්බන්ධො. අනොකාසො ච…පෙ… සන්ධාය වුත්තන්ති (පාචි. 1219-1221) එත්ථාපි එසෙව නයො.

අද්ධානසමුට්ඨානවණ්ණනා

265. අද්ධානන්ති ඉදං අද්ධානසමුට්ඨානං නාම එකං සමුට්ඨානසීසං, සෙසානි තෙන සදිසානි.

ථෙය්‍යසත්ථසමුට්ඨානවණ්ණනා

266. ථෙය්‍යසත්ථන්ති ඉදං ථෙය්‍යසත්ථසමුට්ඨානං නාම එකං සමුට්ඨානසීසං, සෙසානි තෙන සදිසානි. ‘‘බ්‍යූහෙන සත්තමා’’ති ඉදං වචනං වුත්තන්ති යොජනා. තදනන්තරමෙවාති තස්ස සික්ඛාපදස්ස අනන්තරමෙව, ‘‘ආගත’’ඉති සම්බන්ධො.

ධම්මදෙසනාසමුට්ඨානවණ්ණනා

267. ධම්මදෙසනාසමුට්ඨානෙ සමුට්ඨානසීසං නත්ථි, සබ්බානි එකදස සික්ඛාපදානි සම්පිණ්ඩෙත්වා ධම්මදෙසනාසමුට්ඨානානීති වුත්තානි. එවන්තිආදි නිගමනං. තෙසන්ති තෙසං සික්ඛාපදානං. සම්භින්නසමුට්ඨානන්ති සංසග්ගසමුට්ඨානං. තිවිධන්ති භූතාරොචනචොරිවුට්ඨාපනඅනනුඤ්ඤාතසමුට්ඨානවසෙන තිප්පකාරං. තන්ති නියතසමුට්ඨානං, හොතීති සම්බන්ධො. පුන තන්ති නියතසමුට්ඨානං, දස්සෙතුන්ති සම්බන්ධො. පුන තන්ති වචනං. නෙත්තිධම්මානුලොමිකන්ති එත්ථ කායවාචං නෙති විනෙතීති නෙත්ති, කායවාචං නෙති විනෙති එත්ථ, එතායාති වා නෙත්ති. ධම්මොති පාළි. සා හි යස්මා අත්ථං ධාරෙති, තස්මා ධම්මොති වුච්චති. නෙත්තියෙව ධම්මො නෙත්තිධම්මො, තස්ස අනුලොමිකං නෙත්තිධම්මානුලොමිකං. තෙන වුත්තං ‘‘විනයපාළිධම්මස්ස අනුලොම’’න්ති.

ඉති සමුට්ඨානසීසවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

අන්තරපෙය්‍යාල කතිපුච්ඡාවාරවණ්ණනා

271. ඉදානි වුත්තොති සම්බන්ධො. ‘‘ඉදානී’’ති පදෙන සම්බන්ධත්තා වුත්තොති එත්ථ තපච්චයො පච්චුප්පන්නකාලිකොති දට්ඨබ්බො.

තත්ථාති මාතිකායං, පුච්ඡාසු වා. ආගතාපත්තිපුච්ඡාති ආගතාපත්තියා පුච්ඡා. හීති විසෙසජොතකො, හි විසෙසං වක්ඛාමීති අත්ථො. එත්ථාති ‘‘කති ආපත්තික්ඛන්ධා’’ති දුතියපදෙ. ‘‘රාසිවසෙනා’’ති ඉමිනා ඛන්ධසද්දස්ස රාසත්ථං දස්සෙති. විනීතවත්ථූනීති එත්ථ විනීතසද්දො විනයපරියායොති ආහ ‘‘විනයපුච්ඡා’’ති. නනු විනීතවිනයසද්දානං සද්දතො නානත්තා අත්ථතොපි නානං, කස්මා පන ‘‘විනයපුච්ඡා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘විනීතං…පෙ… එක’’න්ති. ඉදන්ති පදත්තයං. අත්ථතො එකන්ති අත්ථතොයෙව එකං, න සද්දතො. විනීතවත්ථූනීති ආපත්තිවිනයකාරණත්තා විනීතවත්ථූනි. යෙසූති අගාරවෙසු. සතීති සන්තෙසු. එත්ථ ච යෙසු සති ආපත්තියො න හොන්ති, අසති හොන්තීති වාක්‍යම්පි අවුත්තසිද්ධිනයෙන ගහෙතබ්බං. යෙසූති ගාරවෙසු. තෙති අගාරවගාරවෙ. යස්මා පන නත්ථීති සම්බන්ධො. විපත්තිභාවපුච්ඡාති විපත්තිභාවස්ස පුච්ඡා. පුච්ඡියති ඉමායාති පුච්ඡා. විවාදමූලානි අනුවාදමූලානීති ඉමා පුච්ඡායො මූලපුච්ඡාති සම්බන්ධො. පොත්ථකෙසු ‘‘ඉමානී’’ති නිකාරෙන සහ පාඨො අත්ථි, සො අපාඨොයෙව. මූලපුච්ඡාති පුච්ඡියන්ති ඉමාහීති පුච්ඡා, මූලානං පුච්ඡා මූලපුච්ඡා. ‘‘අධිකරණ’’න්තිආදීසු ‘‘වුත්තං’’ ඉති සම්බන්ධො. තෙසංයෙවාති අධිකරණානංයෙව. අයමෙත්ථ මාතිකා.

නිද්දෙසෙ මාතිකායාති පාතිමොක්ඛෙ. විභඞ්ගෙති පදභාජනියං, ආගතවසෙන වුත්තාති යොජනා. අයමෙත්ථ නිද්දෙසො.

පටිනිද්දෙසෙ ආරතීතිආදිපදානං වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආරකා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘ආරකා’’ති ඉමිනා ආරතීති එත්ථ ආඋපසග්ගස්ස අත්ථං දස්සෙති. එතෙහීති ආපත්තික්ඛන්ධෙහි, ආරකාති සම්බන්ධො. ‘‘රමතී’’ති ඉමිනා තිපච්චයො කත්වත්ථෙ හොතීති දස්සෙති. රතීති රමනං. ඉමිනා තිපච්චයො භාවත්ථෙපි හොතීති දස්සෙති. විනාති එතෙහි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි විනා. ඉමිනා විරතීති එත්ථ විත්‍යූපසග්ගස්ස අත්ථං දස්සෙති. පච්චෙකන්ති පති එකං, පටිසද්දො විච්ඡත්ථජොතකො, විසුං විසුන්ති අත්ථො. ඉමිනා පටිවිරතීති එත්ථ පටිත්‍යූපසග්ගස්ස අත්ථං දස්සෙති. විරති පටිවිරතීති එත්ථාපි තිපච්චයො භාවත්ථෙපි වෙදිතබ්බො. වෙරන්ති අනත්ථකරත්තා විරමිතබ්බන්ති විරං, තදෙව වෙරං, රාගාදිඅකුසලධම්මා. තෙ හි වෙරහෙතුත්තා වෙරන්ති වුච්චන්ති. එතායාති විරතියා. ඉමිනා අකිරියාති එත්ථ රිරියපච්චයො කරණත්ථෙ හොතීති දස්සෙති. යං ආපත්තික්ඛන්ධකරණන්ති යොජනා. තස්සාති ආපත්තික්ඛන්ධකරණස්ස. පටිපක්ඛතොති විරුද්ධභාවතො. ඉමිනා අකරණන්ති එත්ථ අකාරො විරුද්ධත්ථොති දස්සෙති. ආපත්තික්ඛන්ධඅජ්ඣාපත්තියාති ආපත්තික්ඛන්ධානං අතික්කමිත්වා ආපජ්ජනස්ස. ‘‘වෙලනතො’’ති ඉමිනා වෙලතීති වෙලා, වෙලනං වා වෙලාති වචනත්ථෙ දස්සෙති. නිය්‍යානන්ති මග්ගං. මග්ගො හි නිබ්බානං ආරම්මණකරණවසෙන යාති ගච්ඡතීති නිය්‍යානන්ති වුච්චති. ‘‘බන්ධතී’’ති ඉමිනා සිධාතුයා බන්ධනත්ථං දස්සෙති. ‘‘නිවාරෙතී’’ති ඉමිනා බන්ධධාතුයා අධිප්පායත්ථං. එතන්ති ‘‘සෙතූ’’ති නාමං. තං සෙතුන්ති ආපත්තික්ඛන්ධසඞ්ඛාතං තං සෙතුං. එත්ථ කෙසුචි පොත්ථකෙසු ‘‘සො සෙතූ’’ති ච ‘‘එතාය පඤ්ඤත්තියා’’ති ච පාඨො අත්ථි, සො අපාඨොයෙව.

බුද්ධෙ අගාරවාදීසු එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. යොති යො කොචි, න ගච්ඡතීතිආදීසු සම්බන්ධො. ධරමානෙති තිට්ඨමානෙ, සංවිජ්ජමානෙති අත්ථො. උපට්ඨානන්ති උපට්ඨානට්ඨානං, උපට්ඨානත්ථං වා. එතස්සාති යස්ස කස්සචි ගහට්ඨස්ස වා පබ්බජිතස්ස වා. ධම්මස්සවනන්ති ධම්මස්සවනට්ඨානං, ධම්මස්සවනත්ථං වා. ධම්මස්සවනග්ගන්ති ධම්මස්සවනං ගණ්හන්ති එත්ථාති ධම්මස්සවනග්ගො, ධම්මසවනමණ්ඩපො. අථ වා ධම්මස්සවනං ගණ්හාතීති ධම්මස්සවනග්ගො, ධම්මස්සවනට්ඨානෙ සමාගමජනො, තං ධම්මස්සවනග්ගං. චිත්තීකාරන්ති අපචායනාකාරං. වික්ඛිත්තො වා අනාදරො වා හුත්වා නිසීදතීති යොජනා. කායපාගබ්බියන්ති භුසං ගරති අඤ්ඤෙ පීළෙති අනෙනාති පගබ්බො, අතිමානො, ඔට්ඨජො තතියක්ඛරො. පගබ්බස්ස භාවො පාගබ්බියං, කායෙන පාගබ්බියං කායපාගබ්බියං (වජිර. ටී. පරිවාර 271; සාරත්ථ. ටී. පරිවාර 3.271; වි. වි. ටී. පරිවාර 2.271 සං. නි. අට්ඨ. 2.2.146; අ. නි. අට්ඨ. 3.6.82-84; සු. නි. අට්ඨ. 1.144), කායානාචාරං. තිස්සො සික්ඛාති අධිසීලසික්ඛාදිකා තිස්සො සික්ඛා. පමජ්ජනං පමාදො, සතිවිප්පවාසොති ආහ ‘‘පමාදෙ ච සතිවිප්පවාසෙ’’ති. ආමිසපටිසන්ධාරන්ති ආමිසෙන අත්තනො, පරෙසඤ්ච අන්තරස්ස පටිසන්දහනං ආමිසපටිසන්ධාරො, තථා ධම්මපටිසන්ධාරො.

272. සත්ථරිපි අගාරවොතිආදීනං අත්ථොති සම්බන්ධො. ‘‘අනීචවුත්තී’’තිආදිනා අප්පතිස්සොති පදස්ස අධිප්පායත්ථං දස්සෙති, සද්දත්ථො පනෙවං වෙදිතබ්බො, පටිමුඛං ආදරෙන සත්ථුවචනං අසුණන්තො අප්පතිස්සො නාමාති. අජ්ඣත්තං වාති එත්ථ නියකජ්ඣත්තාදීසු චතූසු නියකජ්ඣත්තභාවඤ්ච සත්තමීවිභත්තියා අමාදෙසභාවඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්තනො සන්තානෙ වා’’ති. ‘‘අත්තනො පක්ඛෙ වා’’ති ඉමිනා අත්තනො චිත්තසන්තානෙති අත්ථං පටික්ඛිපති. තත්‍ර තුම්හෙති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තස්මිං අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදෙ’’ති. සපරසන්තානෙති අත්තපරසන්තානෙ. පහානායාති එත්ථ හාධාතුයා කරණඤ්ච ආයසද්දස්ස තදත්ථභාවඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මෙත්තාභාවනාදීහි නයෙහි පහානත්ථ’’න්ති. මෙත්තාභාවනාදීහීතිආදිසද්දෙන කරුණාභාවනාදිං සඞ්ගණ්හාති. තන්ති විවාදමූලං. ‘‘අප්පවත්තිභාවායා’’ති ඉමිනා අනවස්සවායාති එත්ථ අවපුබ්බ සුධාතුයා පවත්තනත්ථං දස්සෙති.

සන්දිට්ඨිපරාමාසීති එත්ථ සස්ස අත්තනො ඉදං සං, සං දිට්ඨිං පරතො ආමසතීති සන්දිට්ඨිපරාමාසීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සකමෙව දිට්ඨිං පරාමසතී’’ති. ‘‘ය’’න්තිආදිනා පරාමසනාකාරං දස්සෙති. ආධානග්ගාහීති එත්ථ ආභුසො ඨියතෙ ආධානන්ති වචනත්ථෙන ආධානසද්දො දළ්හපරියායොති ආහ ‘‘දළ්හග්ගාහී’’ති. දළ්හං ගණ්හාතීති දළ්හග්ගාහී.

273. අනුවාදමූලනිද්දෙසො කිඤ්චාපි සමානොති යොජනා. අථ ඛොති තථා සමානොපි, අයමෙත්ථ විසෙසොති සම්බන්ධො. විවදන්තානං පුග්ගලානන්ති යොජනා. තථා විවදන්තාති තෙනාකාරෙන විවදන්තා, අනුවදන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘අසුකං නාම විපත්තිං ආපන්නො’’ති වුත්තමෙවත්ථං ආපත්තියා සල්ලක්ඛෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පාරාජිකං ආපන්නොසී’’තිආදි. එත්ථාති අනුවාදමූලෙ. විසෙසොති විවාදමූලතො විසෙසො. විවදන්තානං කොධූපනාහාදීනි විවාදමූලානි, අනුවදන්තානං අනුවාදමූලානීති වුත්තං හොති.

274. මෙත්තං කායකම්මං නාමාති එත්ථ මෙත්තා එතස්සත්ථීති මෙත්තං, කායකම්මං, මෙත්තචිත්තසහගතං කායකම්මන්ති වුත්තං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘මෙත්තචිත්තෙන කතං කායකම්ම’’න්ති. සම්මුඛපරම්මුඛානං විත්ථාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති තෙසු සම්මුඛපරම්මුඛෙසු. කායකම්මං නාමාති මෙත්තං කායකම්මං නාම. ථෙරානං දානඉති සම්බන්ධො. උභයෙහිපීති නවකත්ථෙරෙහිපි. තෙසූති නවකත්ථෙරෙසු. අවමඤ්ඤන්ති අවමානං. අත්තනො දුන්නික්ඛිත්තානං පටිසාමනං විය පටිසාමනන්ති යොජනා. ‘‘මෙත්තාකායකම්මසඞ්ඛාතො’’ති ඉමිනා අයම්පි ධම්මොති එත්ථ ධම්මසරූපං දස්සෙති. පිසද්දො උපරි වක්ඛමානෙ ධම්මෙ අපෙක්ඛති. ‘‘සරිතබ්බො’’ති ඉමිනා අනීයසද්දො කම්මවාචකොති දස්සෙති. සතිජනකොති සබ්‍රහ්මචාරීනං සතිජනකො. තස්ස පදස්ස අධිප්පායං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යො න’’න්තිආදි. තත්ථ යොති පුග්ගලො. නන්ති මෙත්තං කායකම්මං. තං පුග්ගලං අනුස්සරන්තීති සම්බන්ධො. යෙසන්ති සබ්‍රහ්මචාරීනං. තෙති සබ්‍රහ්මචාරිනො. පසන්නචිත්තා හුත්වාති සම්බන්ධො. ‘‘පියං කරොතී’’ති ඉමිනා පියකරණොති පදස්ස පියං කරොතීති පියකරණොති වචනත්ථං දස්සෙති. එසෙව නයො ගරුකරණොති එත්ථාපි. ‘‘සඞ්ගහෙතබ්බභාවායා’’ති ඉමිනා සඞ්ගහායාති පදස්ස භාවප්පධානකම්මනිද්දෙසභාවං දස්සෙති. සඞ්ගහෙතබ්බොති සඞ්ගහො, තදත්ථාය. තෙහීති සබ්‍රහ්මචාරීහි. ‘‘සමග්ගභාවායා’’ති ඉමිනා සමග්ගස්ස භාවො සාමග්ගීති වචනත්ථං දස්සෙති.

පග්ගය්හ වචනන්ති පග්ගහෙත්වා වචනං. විහාරෙති ආධාරෙ භුම්මං, ථෙරෙ අසන්තෙති යොජනා. තන්ති ථෙරං කදා ආගමිස්සති නුඛොති යොජනා. මමායනවචනන්ති මමායනාකාරෙන පවත්තං වචනං. මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධානීති මෙත්තාසඞ්ඛාතෙන සිනෙහෙන සිනෙහිතානි. නයනානීති චක්ඛූනි. ‘‘අප්පාබාධො’’ති ඉමිනා අරොගොති පදස්සෙව අත්ථං දස්සෙති. නිච්චාබාධෙන වා අරොගො, ආගන්තුකාබාධෙන අප්පාබාධො, අජ්ඣත්තාබාධෙන වා අරොගො, බහිද්ධාබාධෙන අප්පාබාධො, කායාබාධෙන වා අරොගො, චිත්තාබාධෙන අප්පාබාධො. සමන්නාහරණන්ති පුනප්පුනං මනසිකරණං.

න පුග්ගලං පටිවිභජිත්වා භුඤ්ජතීති යොජනා. තදත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘යො හී’’තිආදි. තත්ථ යොති පුග්ගලො, භුඤ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘‘එත්තකං…පෙ… භුඤ්ජිස්සාමී’’ති ඉමිනා ආමිසපටිවිභත්තභොගිභාවං දස්සෙති. ‘‘එත්තකං වා අසුකස්ස ච…පෙ… භුඤ්ජිස්සාමී’’ති ඉමිනා පුග්ගලපටිවිභත්තභොගිභාවං දස්සෙති. අයන්ති පුග්ගලො. ආභතන්ති ගාමාදිතො ආනීතං. අදාතුම්පීති පිසද්දෙන දාතුම්පි වට්ටතීති දස්සෙති. දානඤ්හි නාම න කස්සචි වාරිතං. සබ්බෙසන්ති දුස්සීලසීලවන්තානං. වුත්තන්ති අට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.141; ම. නි. අට්ඨ. 2.492; අ. නි. අට්ඨ. 3.6.11) වුත්තං. විචෙය්‍යාති විචිනිත්වා. දාතුම්පීති පිසද්දෙන අවිචිනිත්වා සාමඤ්ඤතො දාතුම්පි වට්ටතීති සම්පිණ්ඩෙති. නනු එවං සති පුග්ගලවිභාගො කතො නාම හොති, කස්මා විචෙය්‍ය දාතුං වට්ටතීති ආහ ‘‘න හී’’තිආදි. හීති යස්මා. එතෙති ගිලානාදයො. ඉදං පදං විචිනිත්වාති පදෙ කම්මං, ‘‘දෙන්තෙනා’’ති පදෙ සම්පදානං. හීති සච්චං. ඉති අයන්ති ඉති මනසිකත්වා අයං සාරණීයධම්මපූරකො.

අඛණ්ඩානීතිආදීසු පඨමං තාව ඛණ්ඩඡිද්දසබලකම්මාසානි දස්සෙත්වා තෙසං පටිපක්ඛවසෙන අඛණ්ඩාදීනි දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්සා’’තිආදි. තත්ථ යස්සාති භික්ඛුස්ස, සික්ඛාපදං භින්නන්ති සම්බන්ධො. සත්තසු ආපත්තික්ඛන්ධෙසූති ආධාරෙ භුම්මං, සික්ඛාපදන්ති සම්බන්ධො. ආපත්තිඤ්හි පටිච්ච සික්ඛාපදස්ස පඤ්ඤත්තත්තා ආපත්ති තස්ස විසයො හොති. ආදිම්හි වා අන්තෙ වාති සික්ඛාපදානං ආදිම්හි වා අන්තෙ වා. වාසද්දො අනියමවිකප්පත්ථො. සික්ඛාපදෙ භින්නෙ ආපත්තිසම්භවතො වුත්තං ‘‘සික්ඛාපදං භින්න’’න්ති. ඛණ්ඩං නාමාති ඡින්නං නාම. වෙමජ්ඣෙති සික්ඛාපදානං වෙමජ්ඣෙ. භින්නන්ති සික්ඛාපදං භින්නං. ඡිද්දං නාමාති විවරං නාම. ද්වෙ තීණි සික්ඛාපදානීති සම්බන්ධො. සබලං නාමාති චිත්‍රං නාම. භින්නානීති සික්ඛාපදානි භින්නානි. කම්මාසං නාමාති විචිත්‍රං නාම. එත්ථ ච එකස්මිං ඨානෙ එකෙන විසභාගවණ්ණෙන චිත්‍රං සබලං නාම, නානාඨානෙ නානාවණ්ණෙන විචිත්‍රං කම්මාසං නාමාති අයමෙතෙසං විසෙසො. ඛණ්ඩාදීනං විපරිවත්තනවසෙන අඛණ්ඩාදීනි දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්ස පනා’’තිආදි. අභින්නානිසීලානීති අභින්නානි සික්ඛාපදසීලානි. තානි පනාති සීලානි පන. ‘‘එතානී’’ති පදං පදාලඞ්කාරමත්තං. භුජිස්සභාවකරණතොති තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචෙත්වා භුජිස්සකරණභාවතො. ඉමිනා ‘‘භුජිස්සභාවකරණානී’’ති වත්තබ්බෙ උත්තරපදලොපවසෙන එවං වුත්තන්ති දස්සෙති. භුජිස්සානීති වුච්චන්තීති සම්බන්ධො. විඤ්ඤූහීති බුද්ධාදීහි සප්පුරිසෙහි. උපචාරසමාධිං අප්පනාසමාධිං වාති එත්ථ වාසද්දො සමුච්චයත්ථො. උපචාරසමාධිඤ්ච අප්පනාසමාධිං චාති හි අත්ථො. ‘‘සංවත්තයන්තී’’ති ඉමිනා සමාධිසංවත්තනිකානීති එත්ථ අනීයසද්දො බහුලං කත්තුවාචකොති දස්සෙති. සීලසාමඤ්ඤගතොති එත්ථ සමානස්ස භාවො සාමඤ්ඤං, තං ගතොති සාමඤ්ඤගතො, සීලෙන සාමඤ්ඤගතො සීලසාමඤ්ඤගතො, හුත්වා විහරතීති යොජනා. තෙන වුත්තං ‘‘සමානභාවූපගතසීලො විහරතී’’ති.

යායං දිට්ඨීති එත්ථ ‘‘දිට්ඨී’’ති සාමඤ්ඤගතස්සාපි සද්දස්ස ‘‘අරියා’’ති සද්දන්තරසන්නිධානෙන විසෙසවිසයත්තා සම්මාදිට්ඨීති ආහ ‘‘මග්ගසම්පයුත්තා සම්මාදිට්ඨී’’ති. ‘‘මග්ගසම්පයුත්තා’’ති ඉමිනා ලොකියසම්මාදිට්ඨිං පටික්ඛිපති. නිද්දොසාති විසුද්ධත්තා, උත්තමත්තා වා නිද්දොසා. ඉමිනා අරියසද්දො නිද්දොසත්ථවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකොති දස්සෙති. නිය්‍යාතීති නිබ්බානං යාති. ඉමිනා අනීයසද්දො බහුලං කත්තුවාචකොති දස්සෙති. යො තථාකාරී හොති, තක්කරස්සාති යොජනා. තථාකාරීති තාය මග්ගසම්පයුත්තාය සම්මාදිට්ඨියා කාරී හොති. ඉමිනා තාය සම්මාදිට්ඨියා කරොතීති තක්කරොති වචනත්ථං දස්සෙති. දුක්ඛක්ඛයායාති එත්ථ ඛීයනං ඛයො, දුක්ඛස්ස ඛයො දුක්ඛක්ඛයො, තදත්ථායාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සබ්බදුක්ඛස්ස ඛයත්ථ’’න්ති. සෙසන්ති වුත්තවචනතො සෙසං වචනං.

ඉති කතිපුච්ඡාවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

ඛන්ධකපුච්ඡාවාරො

පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවණ්ණනා

320. උපසම්පදක්ඛන්ධකන්ති මහාඛන්ධකං. ‘‘නිදානෙන ච නිද්දෙසෙන ච සද්ධි’’න්ති ඉමිනා සහ නිදානෙනාති සනිදානං, සහ නිද්දෙසෙනාති සනිද්දෙසන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. එත්ථ නිදානෙනාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිදෙසසඞ්ඛාතෙන නිදානෙන. නිද්දෙසෙනාති පුග්ගලාදිනිද්දෙසෙන. තත්ථාති උපසම්පදක්ඛන්ධකෙ. සමුක්කට්ඨපදානන්ති එත්ථ සමුක්කට්ඨසද්දො උත්තමපරියායොති ආහ ‘‘උත්තමානී’’ති. පදානීති ‘‘න භික්ඛවෙ ඌනවීසතිවස්සො පුග්ගලො උපසම්පාදෙතබ්බො’’ති (පාචි. 402-403; මහාව. 124) ආදිනා නයෙන වුත්තානි පදානි. ඉමෙහි පදෙහි ‘‘සමුක්කට්ඨානි පදානි සමුක්කට්ඨපදානී’’ති වචනත්ථං දස්සෙති. ඉතීති අයමත්ථො. කස්මා පනෙත්ථ ‘‘සමුක්කට්ඨපදානං කති ආපත්තියො’’ති පදානමෙව සාමිවසෙන නිද්දෙසො කතො, නනු ආපත්තියො නාම පුග්ගලානඤ්ඤෙව හොන්තීති ආහ ‘‘යෙන යෙන හී’’තිආදි. හීති යස්මා. යෙන යෙන පදෙන පඤ්ඤත්තාති සම්බන්ධො. සා සාති ආපත්ති. ද්වෙ ආපත්තියොති එත්ථ ද්වින්නං ආපත්තීනං සරූපං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පාචිත්තියං, දුක්කට’’න්ති.

නස්සන්තෙතෙති නස්සන්තු එතෙ. විනස්සන්තෙතෙති විනස්සන්තු එතෙ භික්ඛූති අත්ථො. තෙහීති භික්ඛූහි. වදතොති වදන්තානං. සෙසෙසු උපොසථකරණෙසූති සම්බන්ධො. ‘‘දුක්කටාපත්තියෙවා’’ති ඉමිනා එකා ආපත්තීති එත්ථ අත්ථපකරණාදිවසෙන දුක්කටාපත්තියෙවාති දස්සෙති.

පවාරණක්ඛන්ධකෙපීති පිසද්දො උපොසථක්ඛන්ධකං අපෙක්ඛති.

චම්මසංයුත්තෙපීති චම්මෙන සංයුත්තං කත්වා දෙසිතෙ ඛන්ධකෙපි, චම්මක්ඛන්ධකෙපීති අත්ථො. පිසද්දො පවාරණක්ඛන්ධකං අපෙක්ඛති. භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙපීති පිසද්දො චම්මක්ඛන්ධකං අපෙක්ඛති. සමන්තාති අඞ්ගජාතස්ස සමන්තතො.

තත්ථාති කථිනක්ඛන්ධකෙ. චීවරසංයුත්තෙති චීවරක්ඛන්ධකෙ.

චම්පෙය්‍යකෙති චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ. සමුච්චයක්ඛන්ධකෙසුපීති පිසද්දො චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකං අපෙක්ඛති.

සමථක්ඛන්ධකෙ ඉමා ද්වෙ ආපත්තියො හොන්තීති යොජනා. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. ඛුද්දකවත්ථුකෙති ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකෙ. ගරුභණ්ඩවිස්සජ්ජනෙති ගරුභණ්ඩස්ස විස්සජ්ජනෙ.

සඞ්ඝභෙදෙති සඞ්ඝභෙදක්ඛන්ධකෙ. ‘‘සමාචාරං පුච්ඡිස්සන්ති වුත්තෙ වත්තක්ඛන්ධකෙ’’ති ඉමිනා සමාචාරසද්දෙන වත්තක්ඛන්ධකං ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙති. සාති දුක්කටාපත්ති. ‘‘තථා’’ති පදෙන ‘‘එකා දුක්කටාපත්තියෙවා’’ති පදං අතිදිසති. ‘‘පාතිමොක්ඛට්ඨපනෙ’’ති ඉමිනා පාළියං ඨපනං පුච්ඡිස්සන්ති එත්ථ ‘‘පාතිමොක්ඛ’’න්තිආදිපදස්ස ලොපං දස්සෙති. පඤ්චසතිකසත්තසතිකෙසූති පඤ්චසතිකක්ඛන්ධකසත්තසතිකක්ඛන්ධකෙසු. ආරොපිතොති එත්ථ රුපධාතුයා ද්විකම්මිකත්තා, න්‍යාදිගණත්තා ච ‘‘ධම්මො’’ති පධානකම්මමෙව වුත්තං, න ‘‘සඞ්ගහ’’න්ති අපධානකම්මං. තෙන වුත්තං ‘‘ධම්මො සඞ්ගහ’’න්ති. තත්ථාති පඤ්චසතිකසත්තසතිකෙසු.

ඉති ඛන්ධකපුච්ඡාවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

එකුත්තරිකනයො

එකුත්තරිකනයො එකකවාරවණ්ණනා

321. එවං ඛන්ධකපුච්ඡාය වණ්ණනං කත්වා ඉදානි එකුත්තරිකනයස්ස තං කරොන්තො ආහ ‘‘ආපත්ති…පෙ… නයෙ’’ති. තත්ථ එකුත්තරිකනයෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ‘‘ඡ ආපත්තිසමුට්ඨානානී’’ති ඉමිනා සමුට්ඨානානි ආපත්තිං කරොන්තීති අත්ථෙන ආපත්තිකරා නාමාති දස්සෙති. එතෙසන්ති ඡන්නං ආපත්තිසමුට්ඨානානං. හීති යස්මා, ආපජ්ජතීති සම්බන්ධො. සික්ඛාපදෙ චාති මාතිකාසික්ඛාපදෙ ච. ලහුකා ආපත්තීති එත්ථ අප්පසාවජ්ජත්තා න ලහුකා නාම හොති, ලහුකෙන පන විනයකම්මෙනාති ආහ ‘‘ලහුකෙන විනයකම්මෙන විසුජ්ඣනතො’’ති. පඤ්චවිධාති ථුල්ලච්චයාදිවසෙන පඤ්චපකාරා. කෙනචීති ලහුකෙන වා ගරුකෙන වා කෙනචි ආකාරෙන. සංවිජ්ජති ගිහිභාවතො අවසෙසො සමණභාවො එතිස්සාති සාවසෙසා, පටිපක්ඛවසෙන අනවසෙසා. ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධාති පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසවසෙන ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා.

‘‘කරොන්තී’’ති ඉමිනා අන්තරායිකාති එත්ථ ණිකපච්චයස්ස අත්ථං දස්සෙති. අන්තරායිකා ආපත්තියො සබ්බථා අන්තරායිකා හොන්තීති ආහ ‘‘අන්තරායිකං ආපන්නස්සාපී’’තිආදි. දෙසෙත්වා සුද්ධිපත්තස්සාති සම්බන්ධො. ලොකවජ්ජාති ලොකෙහි වජ්ජෙතබ්බා. පණ්ණත්තිවජ්ජාති භගවතො පණ්ණත්තියා වජ්ජෙතබ්බා. යන්ති යං ආපත්තිං ආපජ්ජතීති සම්බන්ධො. කරොන්තොති කිරියමානතො. එත්ථ හි මානසද්දස්ස අන්තාදෙසො. ඉමිනා කරණං කිරියන්ති භාවත්ථං දස්සෙති. ආපජ්ජතීති පුග්ගලො ආපජ්ජති. සා ආපත්ති කිරියතො සමුට්ඨිතා නාමාති යොජනා. කා ආපත්ති වියාති ආහ ‘‘පාරාජිකාපත්ති වියා’’ති. එසෙව නයො අනන්තරවාක්‍යෙසුපි.

පුබ්බාපත්තීති එත්ථ පුබ්බසද්දො පඨමත්ථොති ආහ ‘‘පඨමං ආපන්නාපත්තී’’ති. ‘‘ආපන්නා’’ති පදෙන මජ්ඣෙලොපං දස්සෙති. පච්ඡා ආපන්නාපත්තීති වත්තභෙදදුක්කටාපත්ති. මූලවිසුද්ධියාති මූලෙ කායචි ආපත්තියා අමිස්සත්තා විසුද්ධියා ආපත්තියා. කුරුන්දියං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ඉදම්පීති කුරුන්දියං වුත්තවචනම්පි. පිසද්දෙන පුරිමං මහාඅට්ඨකථාවචනං අපෙක්ඛති. එකෙන පරියායෙනාති එකෙන කාරණෙන.

යාති ආපත්ති, දෙසිතා හොතීති සම්බන්ධො. අයං දෙසිතා ගණනූපිකා නාමාති යොජනා. යා දෙසිතා හොති, අයං අගණනූපිකා නාමාති යොජනා. සඋස්සාහෙනෙවාති පුනපි ආපජ්ජිස්සාමීති සහ උස්සාහෙනෙව. හීති සච්චං, යස්මා වා. ‘‘ගණනං න උපෙතී’’ති ඉමිනා ගණනං න උපගච්ඡතීති අගණනූපිකාති වචනත්ථං දස්සෙති. අට්ඨමෙ වත්ථුස්මිං පූරණෙති සම්බන්ධො. ඉදං පාළියං අට්ඨවත්ථුකපූරණවසෙන භික්ඛුනීනං ආගතත්තා භික්ඛුනියො සන්ධාය වුත්තං. භික්ඛූනම්පි දුතියපාරාජිකට්ඨානෙ ලබ්භතියෙව.

ථුල්ලවජ්ජාති එත්ථ ථුල්ලං වජ්ජං එතිස්සාති ථුල්ලවජ්ජාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ථුල්ලදොසෙ පඤ්ඤත්තා’’ති. යා ච ධම්මිකස්ස පටිස්සවස්ස අසච්චාපනෙ ආපත්ති අත්ථි, සා ච ගිහිපටිසංයුත්තාති යොජනා. පඤ්චානන්තරියකම්මාපත්තීති පඤ්චහි ආනන්තරියකම්මෙහි ආපන්නා පාරාජිකාපත්ති. සුදින්නත්ථෙරාදීති ආදිසද්දෙන ධනියත්ථෙරාදයො සඞ්ගණ්හාති. ආදිකම්මිකොති ආදිකම්මං කරොන්තො, තස්මිං නියුත්තො වා. මක්කටිසමණාදීති ආදිසද්දෙන වජ්ජිපුත්තකාදයො සඞ්ගණ්හාති. යො කදාචි කරහචි ආපත්තිං ආපජ්ජති, සො අධිච්චාපත්තිකො නාමාති යොජනා. පරතොපි එසෙව නයො.

‘‘චොදෙතී’’ති ඉමිනා චොදෙතීති චොදකොති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘චොදිතො’’ති ඉමිනා චොදිතබ්බොති චුදිතො, සොයෙව චුදිතකොති වචනත්ථං දස්සෙති. පඤ්චදසසූති පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකෙ වුත්තෙසු පඤ්චදසධම්මෙසු. තෙනාති අධම්මචොදකෙන, චොදිතොති සම්බන්ධො. පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 401) වුත්තෙ සච්චෙ ච අකුප්පෙ ච අතිට්ඨන්තොපි අධම්මචුදිතකොයෙව නාම, සො පන ධම්මචොදකෙන චොදිතෙයෙව කුප්පන්තො අධම්මචුදිතකො නාම, අධම්මචොදකෙන චොදිතෙ පන කුප්පන්තොපි අධම්මචුදිතකො නාම න හොති, තස්මා ඉධ න වුත්තො. ‘‘සමන්නාගතො’’ති ඉමිනා නියතා එතස්ස සන්තීති නියතොති වචනත්ථං දස්සෙති.

ආපජ්ජිතුං භබ්බාති භබ්බාපත්තිකා. කෙනචි කම්මෙන අකතොපි අනුක්ඛිත්තකොයෙව නාම, සො පන උක්ඛිත්තකොති සඞ්කාභාවතො ඉධ න වුත්තො. අයන්ති තජ්ජනීයාදිකම්මකතො භික්ඛු. හීති යස්මා, න කොපෙතීති සම්බන්ධො. ලිඞ්ගදණ්ඩකම්මසංවාසනාසනාහීති ලිඞ්ගනාසනෙන ච දණ්ඩකම්මනාසනෙන ච සංවාසනාසනෙන ච. යෙනාති භික්ඛුනා. සොති නානාසංවාසකො. ද්වින්නං නානාසංවාසකානං විසෙසො හෙට්ඨා (පාචි. අට්ඨ. 428) වුත්තොයෙව. ඨපනං ජානිතබ්බන්ති එත්ථ කිං ඨපනං නාමාති ආහ ‘‘පාතිමොක්ඛට්ඨපන’’න්ති.

ඉති එකකවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

එකුත්තරිකනයො දුකවාරවණ්ණනා

322. දුකෙසු අචිත්තකා ආපත්තීති සම්බන්ධො. භූතාරොචනාපත්තීති පාචිත්තියාපත්ති. අභූතාරොචනාපත්තීති පාරාජිකථුල්ලච්චයාපත්ති. පදසොධම්මාදිකාතිආදිසද්දෙන උත්තරිඡපඤ්චවාචා සඞ්ගහිතා. මඤ්චපීඨාදීනන්තිආදිසද්දෙන භිසිආදයො සඞ්ගණ්හාති. අනාපුච්ඡාගමනාදීසූති ආදිසද්දෙන අනුද්ධරිත්වා ගමනං සඞ්ගණ්හාති. සපුග්ගලොති සො අත්තසඞ්ඛාතො පුග්ගලො සපුග්ගලො. පරපුග්ගලොති පරො පුග්ගලො පරපුග්ගලො. ගරුකන්ති සඞ්ඝාදිසෙසං. ලහුකන්ති පාචිත්තියං. පුන ගරුකන්ති පාරාජිකං. පුන ලහුකන්ති පාචිත්තියමෙව.

අඞ්ගුලිමත්තම්පීති පිසද්දෙන කෙසග්ගමත්තම්පීති අත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. තන්ති මඤ්චපීඨං. ගමියො ආපජ්ජති නාමාති සම්බන්ධො.

‘‘ආදියන්තො ආපජ්ජති නාමා’’තිආදිනා අත්ථාපත්ති ආදියන්තො ආපජ්ජතීති පාළියං ආදියන්තො හුත්වා ආපජ්ජති ආපත්ති අත්ථීති යොජනානයං දස්සෙති. එවඤ්හි සති ‘‘ආපජ්ජතී’’ති ආඛ්‍යාතපදං ‘‘අත්ථී’’ති කිරියන්තරං අපෙක්ඛිත්වා කත්තා හොතීති දට්ඨබ්බං. අථ වා ආදියන්තො පුග්ගලො යං ආපත්තිං ආපජ්ජති, සා ආපත්ති අත්ථීති යොජනා. එසෙව නයො අඤ්ඤෙසුපි. මූගබ්බතාදීනීති ආදිසද්දෙන ගොවතකුක්කුරවතාදීනි සඞ්ගණ්හාති. පාරිවාසිකාදයො ආපජ්ජන්තීති සම්බන්ධො. තජ්ජනීයාදිකම්මකතා වා පුග්ගලාති යොජනා. අසමාදියන්තා ආපජ්ජන්තීති අසමාදියන්තා හුත්වා ආපජ්ජන්ති. තෙති පුග්ගලෙ. කරොන්තො ආපජ්ජති නාමාති කරොන්තො හුත්වා ආපජ්ජති නාමාති යොජනා. එවං දෙන්තො ආපජ්ජති නාමාතිආදීසුපි.

එකරත්තඡාරත්තසත්තාහදසාහමාසාතික්කමෙසූති ‘‘එකරත්තම්පි තිචීවරෙන විප්පවසෙය්‍යා’’ති (පාරා. 475-476) ච ‘‘ඡාරත්තපරමං තෙන භික්ඛුනා තෙන චීවරෙන විප්පවසිතබ්බ’’න්ති (පාරා. 653) ච ‘‘සත්තාහපරමං සන්නිධිකාරකං පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති (පාරා. 622-623) ච ‘‘දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං ධාරෙතබ්බ’’න්ති (පාරා. 462-463) ච ‘‘මාසපරමං නික්ඛිපිතබ්බ’’න්ති (පාරා. 499-500) ච වුත්තකාලාතික්කමෙසු.

ඉමං පන ආපත්තිං ආපජ්ජති නාමාති සම්බන්ධො.

යස්මිං පක්ඛෙ නිසින්නොති යස්මිං පක්ඛෙ සයං නිසින්නො. තෙසන්ති අත්තනො පක්ඛෙ නිසින්නානං, නානාසංවාසකන්ති සම්බන්ධො. යෙසන්ති සකපක්ඛෙ නිසින්නානං. කම්මං කොපෙතීති නානාසංවාසකත්තා කම්මං කොපෙති. ඉතරෙසන්ති පරපක්ඛෙ නිසින්නානං. හත්ථපාසං අනාගතත්තා කම්මං කොපෙතීති යොජනා. ‘‘එසෙව නයො’’ති වුත්තවචනං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘යෙසං හී’’තිආදි. යෙසන්ති සකපක්ඛෙ වා පරපක්ඛෙ වා නිසින්නානං යෙසං භික්ඛූනං. සොති භික්ඛු. ආපජ්ජිතබ්බතොති ආපජ්ජිතබ්බභාවතො. ඉමිනා පුග්ගලෙන ඡහි සමුට්ඨානෙහි ආපජ්ජිතබ්බාති ආපත්තියොති වචනත්ථං දස්සෙති. කම්මෙන වා සලාකග්ගාහෙන වාති එත්ථ උද්දෙසො කම්මෙ ලක්ඛණහාරනයෙන සඞ්ගහං ගච්ඡති, වොහාරානුස්සාවනා සලාකග්ගාහෙති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උද්දෙසො චෙව…පෙ… එක’’න්ති. පුබ්බභාගාති සඞ්ඝභෙදස්ස පුබ්බභාගෙ පවත්තා. පමාණන්ති සඞ්ඝභෙදස්ස කාරණං.

අද්ධානහීනො නාමාති එත්ථ අද්ධානසද්දො කාලපරියායොති ආහ ‘‘ඌනවීසතිවස්සො’’ති. ථෙය්‍යසංවාසකාදයොතිආදිසද්දෙන තිත්ථියපක්කන්තකභික්ඛුනීදූසකපඤ්චානන්තරියා සඞ්ගහෙතබ්බා. අට්ඨ අභබ්බපුග්ගලා කරණදුක්කටකා නාම හොන්තීති යොජනා. එත්ථ කත්තබ්බන්ති කරණං, කම්මං, දුට්ඨු කත්තබ්බන්ති දුක්කටං, කම්මමෙව. කරණං දුක්කටමෙතස්සාති කරණදුක්කටකො. විසෙසනපරනිපාතො ‘‘අග්‍යාහිතො’’තිආදීසු විය. තදෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දුක්කටකිරියා’’තිආදි. නො ච යාචතීති එත්ථ යාචධාතුයා පධානකම්මං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපසම්පද’’න්ති, ‘‘සඞ්ඝ’’න්ති අපධානකම්මමානෙතබ්බං. තෙපිටකොති තිපිටකං වාචුග්ගතවසෙන ධාරකො. ආණායපීති පිසද්දො ‘‘මතෙනපී’’ති අත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. යාචන්තස්සෙවාති නිස්සයං ආචරියං යාචන්තස්සෙව. යං වත්ථුං අජ්ඣාචරන්තො ආපත්තිං ආපජ්ජති, තං වත්ථු සාතිසාරං නාමාති යොජනා.

උපඝාතිකාති එත්ථ උපහනන්තීති උපඝාතා, තෙයෙව උපඝාතිකාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපඝාතා’’ති. තත්ථාති ද්වීසු උපඝාතිකෙසු. ද්වෙ වෙනයිකාති එත්ථ විනයෙන සිද්ධා වෙනයිකාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විනයසිද්ධා’’ති. ‘‘ද්වෙ අත්ථා’’ති ඉමිනා ණිකසද්දස්ස සරූපං දස්සෙති. පඤ්ඤත්තානුලොමං නාම දට්ඨබ්බන්ති සම්බන්ධො. පච්චයඝාතොති පච්චයස්ස ඝාතො. ඉමිනා සෙතුඝාතොති එත්ථ සෙතුසද්දො පච්චයවාචකොති දස්සෙති. චිත්තස්සාපීති පිසද්දො පගෙව කායවාචානන්ති දස්සෙති. ඉතිපීති පිසද්දො දුතියත්ථසම්පිණ්ඩනො. ‘‘පමාණෙනා’’ති ඉමිනා මත්තකාරිතාති එත්ථ මත්තසද්දො පමාණත්ථොති දස්සෙති. ‘‘කරණ’’න්ති ඉමිනා කාරිතාති තද්ධිතභාවං කිතභාවෙන දස්සෙති සභාගත්තා. කායද්වාරිකන්ති කායද්වාරෙ පවත්තං ආපත්තිං. ඉමිනා ආපජ්ජතීති පදස්ස කම්මං දස්සෙති. කායෙනෙව වුට්ඨාතීති කායසාමග්ගියා දානත්තා කායෙනෙව වුට්ඨාති. සීසමක්ඛනාදීති ආදිසද්දෙන පාදමක්ඛනාදිං සඞ්ගණ්හාති.

තන්ති භාරං. ‘‘නිත්ථරිතුං වීරියං ආරභතී’’ති ඉමිනා වහනාකාරං දස්සෙති. ථෙරො සමානොති යොජනා. නවහනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනුජානාමී’’තිආදි. ‘‘කුක්කුච්චායිත්වා කරොතී’’ති ඉමිනා කුක්කුච්චසද්දස්ස නාමධාතුං දස්සෙති. ‘‘දිවා ච රත්තො චා’’ති ඉමිනා අභිණ්හං ආසවවඩ්ඪනං දස්සෙති. තත්ථ තත්ථාති තෙසු තෙසු විභඞ්ගක්ඛන්ධකෙසු.

ඉති දුකවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

එකුත්තරිකනයො තිකවාරවණ්ණනා

323. තිකෙසු භගවති තිට්ඨන්තෙ යං ආපත්තිං ආපජ්ජති, සා ආපත්ති අත්ථීති යොජනා. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු පදෙසු. විත්ථාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති තිකෙසු, විත්ථාරො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. ලොහිතුප්පාදාපත්තීති අනුලොමපාරාජිකාපත්ති. ‘‘ආවුසොවාදෙනා’’ති ‘‘ආවුසො’’ති වොහාරෙන. වොති තුම්හෙහි.

කාලෙති පුරෙභත්තකාලෙ. විකාලෙති පච්ඡාභත්තකාලෙ. අවසෙසං ආපත්තින්ති සම්බන්ධො. දසවස්සොම්හීති අහං දසවස්සො අම්හි. නවොති පඤ්චවස්සඅපරිපුණ්ණො. මජ්ඣිමොති පඤ්චවස්සතො පට්ඨාය යාව දසවස්සඅපරිපුණ්ණො. කුසලචිත්තො ආපජ්ජතීති කුසලචිත්තො හුත්වා ආපජ්ජති. අබ්‍යාකතචිත්තොති සුපන්තස්ස භවඞ්ගචිත්තං සන්ධාය වුත්තං. යන්ති ආපත්තිං. සබ්බන්ති ආපත්තිං, ආපජ්ජතීති සම්බන්ධො. දුක්ඛවෙදනාසමඞ්ගී හුත්වා ආපජ්ජතීති යොජනා. යන්ති ආපත්තිං.

තයො පටික්ඛෙපාති එත්ථ පටික්ඛෙපස්ස සාමිකං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො’’ති. කිලෙසසල්ලෙඛනකපටිපත්තියාති කිලෙසං සල්ලිඛති තනුං කරොතීති කිලෙසසල්ලෙඛනකා, සායෙව පටිපත්ති කිලෙසසල්ලෙඛනකපටිපත්ති, තාය.

පරිසං උපට්ඨාපෙන්තො බාලොති සම්බන්ධො. පරිසං උපට්ඨාපෙන්තො පණ්ඩිතො චාති සම්බන්ධො. අවසෙසං ආපත්තින්ති යොජනා. කාළෙති කාළපක්ඛෙ. ජුණ්හෙති ජුණ්හපක්ඛෙ.

කත්තිකපුණ්ණමාසියාති පච්ඡිමකත්තිකපුණ්ණමාසියා. කුරුන්දියං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. සුවුත්තකාරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චාතුමාස’’න්තිආදි. හීති යස්මා, පරියෙසන්තො ච නිවාසෙන්තො ච භික්ඛූති යොජනා.

වත්ථුන්ති මෙථුනධම්මාදිවත්ථුං.

පටිච්ඡාදෙති එතායාති පටිච්ඡාදීති කරණත්ථොපි යුජ්ජති. විත්ථාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ද්වාරං පිදහිත්වා’’තිආදි. එතදෙවාති පරිකම්මමෙව. උභයත්ථාති උභයෙසු ජන්තාඝරපටිච්ඡාදිඋදකපටිච්ඡාදීසු. සබ්බන්ති අඛිලං පරිකම්මාදිං. නිය්‍යන්තීති නිලීයිත්වා යන්ති. ඉමිනා වහන්තීති එත්ථ වහධාතු ගත්‍යත්ථොති දස්සෙති. අබ්භමහිකාධූමරජරාහුවිමුත්තන්ති අබ්භෙන ච මහිකාය ච ධූමෙන ච රජෙන ච රාහුනා ච විමුත්තං. තෙසූති අබ්භාදීසු. තථාති යථා චන්දමණ්ඩලං විරොචති, තථා සූරියමණ්ඩලං.

කරණීයෙන හුත්වාති සම්බන්ධො.

කප්පෙන්තොති කරොන්තො. ආගන්තුකො ආපජ්ජතීති සම්බන්ධො. අනජ්ඣිට්ඨොති අනජ්ඣෙසිතො හුත්වාති සම්බන්ධො. තිණවත්ථාරකසමථෙ කායෙන වුට්ඨාති කායසාමග්ගියා දානත්තා.

ආගාළ්හාය චෙතෙය්‍යාති ආගාළ්හසද්දො දළ්හපරියායොති ආහ ‘‘දළ්හභාවායා’’ති. ආ භුසො ගාහියතෙ ආගාළ්හො, ගාළ්හො බාළ්හො දළ්හොති අත්ථතො එකං. චෙතෙය්‍යාති පකප්පෙය්‍ය. න පූරයතොති න පූරයන්තස්ස. අලජ්ජී ච හොති බාලො ච අපකතත්තො චාති එත්ථ බාලමත්තඅපකතත්තමත්තෙන කම්මං න කාතබ්බං, ආපත්තිවසෙනෙව පන කාතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘බාලො’’තිආදි. තත්ථ බාලො න ජානාතීති සම්බන්ධො. අයන්ති බාලො. එත්තාවතාති එත්තකෙන අජානනමත්තෙන. බාලභාවමූලකං ආපත්තින්ති සම්බන්ධො. ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධෙති පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසවසෙන ද්වෙ ආපත්තිරාසයො. තෙසන්ති තිණ්ණං පුග්ගලානං, කාතබ්බන්ති සම්බන්ධො.

කායිකො දවො නාමාති කායිකො පරිහාසො නාම. මුඛාලම්බරකරණාදිභෙදොති මුඛෙන ආලම්බරනාමකතූරියකිච්චස්ස කරණාදිභෙදො. ද්වීහිපි ද්වාරෙහීති කායවචීවසෙන ද්වීහිපි ද්වාරෙහි. කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවීතික්කමොති කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තස්ස කායසංසග්ගාදිසික්ඛාපදස්ස වීතික්කමො. වචීද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවීතික්කමොති වචීද්වාරෙ පඤ්ඤත්තස්ස දුට්ඨුල්ලවාචාදිසික්ඛාපදස්ස වීතික්කමො. කායිකෙන උපඝාතිකෙනාති එත්ථ උපඝාතිකං නාම අසික්ඛනන්ති ආහ ‘‘අසික්ඛනෙනා’’ති. කස්මා අසික්ඛනං උපඝාතං නාමාති ආහ ‘‘යො හී’’තිආදි. තත්ථ යොති පුග්ගලො. තන්ති කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං. නන්ති එවමෙව. හි යස්මා උපඝාතෙතීති සම්බන්ධො. වෙජ්ජකම්මෙන සමන්නාගතොති සම්බන්ධො. සාසනඋග්ගහණආරොචනාදිනා වාචසිකෙන මිච්ඡාජීවෙනාති යොජනා.

‘‘මා භණ්ඩනං කරී’’ති ඉමිනා ‘‘මා’’ති පටිසෙධස්ස ‘‘කරී’’ති පාඨසෙසෙන සම්බන්ධිතබ්බභාවං දස්සෙති. න වොහරිතබ්බන්ති එත්ථ විපුබ්බඅවපුබ්බ-හරධාතු කථනත්ථොති ආහ ‘‘න කිඤ්චි වත්තබ්බ’’න්ති. හීති සච්චං. බීජනග්ගාහාදිකෙති ආදිසද්දෙන ධම්මජ්ඣෙසනාදිං සඞ්ගණ්හාති. ඔකාසකම්මං කාරෙන්තස්සාති එත්ථ ‘‘ඔකාස’’න්ති ච ‘‘ඔකාසකම්ම’’න්ති ච සදිසන්ති ආහ ‘‘ඔකාසං කාරෙන්තස්සා’’ති. න ආදාතබ්බන්ති න ගණ්හිතබ්බං. තමෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යත්ථ ගහෙත්වා’’තිආදි.

යන්ති විනයං. සොති භික්ඛු. සොති විනයො. තස්සාති භික්ඛුස්ස. ඉදන්ති කම්මං. අඤ්ඤං පුච්ඡාති මයා අඤ්ඤං භික්ඛුං පුච්ඡාහීති යොජනා. ඉතීති එවං. සොති තීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු. අස්සාති තීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස. න සාකච්ඡිතබ්බොති න සහ කථෙතබ්බො.

‘‘ලද්ධි’’න්ති ඉමිනා ඉදමප්පහායාති එත්ථ ඉදංසද්දස්ස විසයං දස්සෙති. ‘‘අවිජහිත්වා’’ති ඉමිනා හාධාතු ත්වාපච්චයොති දස්සෙති. සුද්ධං බ්‍රහ්මචාරින්ති එත්ථ සබ්බථා කිලෙසසුද්ධො ඛීණාසවොව ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘ඛීණාසවං භික්ඛු’’න්ති. ‘‘පාතබ්‍යභාව’’න්ති ඉමිනා පාතබ්‍යතන්ති එත්ථ තාපච්චයො භාවත්ථෙ හොතීති දස්සෙති. ‘‘පටිසෙවන’’න්ති ඉමිනා පාතබ්‍යසද්දො යථාකාමපරිභුඤ්ජනත්ථොති දස්සෙති. ගතිවිසොධනන්ති දුග්ගතිතො සුගතියා විසුජ්ඣනං. ‘‘අකුසලානි චෙව මූලානි චා’’ති ඉමිනා අකුසලසද්දස්ස ච මූලසද්දස්ස ච තුල්‍යාධිකරණභාවං දස්සෙති. තස්මා අකුසලසඞ්ඛාතානි මූලානි අකුසලමූලානීති තුල්‍යාධිකරණසමාසො කාතබ්බො. දුච්චරිතානීති එත්ථ දුසද්දස්ස දුට්ඨුවිරූපත්ථභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දුට්ඨු චරිතානි, විරූපානි වා චරිතානී’’ති. විරූපානීති විකාරසභාවානි. ‘‘කරණභූතෙනා’’ති ඉමිනා ‘‘කත්තුභූතෙනා’’ති අත්ථං පටික්ඛිපති. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං ඛන්ධකෙ.

ඉති තිකවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

එකුත්තරිකනයො චතුක්කවාරවණ්ණනා

324. චතුක්කෙසු එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. තිණවත්ථාරකසමථට්ඨානන්ති තිණවත්ථාරකසමථෙන අධිකරණවූපසමිතට්ඨානං. පරස්ස කම්මවාචායාති පරස්ස කරණභූතාය කම්මවාචාය. තතොති චතුක්කතො. පරෙසූති අඤ්ඤෙසු චතුක්කෙසු එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. තමෙවාති කායද්වාරිකමෙව. පුන තමෙවාති වචීද්වාරිකමෙව. ආපජ්ජිතබ්බාපත්තිඤ්ච සහාගාරසෙය්‍යාපත්තිඤ්චාති යොජනා. ජග්ගන්තොති ජාගරන්තො.

අචිත්තකො ආපජ්ජති නාමාති ‘‘අචිත්තකො භික්ඛු ආපජ්ජති නාමා’’ති වා ‘‘අචිත්තකො හුත්වා ආපජ්ජති නාමා’’ති වා යොජනා කාතබ්බා. සභාගන්ති වත්ථුසභාගං. තඤ්චාති අඤ්ඤතරං තඤ්ච ආපත්තිං. ඉතීති එවං.

කම්මෙනාති සමනුභාසනකම්මෙන. කම්මෙන වුට්ඨාතීති කම්මෙන එව වුට්ඨාති.

සොති ගිහිපරික්ඛාරො, ආහටො හොතීති සම්බන්ධො. අවාපුරණන්ති කුඤ්චිකං. අන්තොති භණ්ඩාගාරස්ස අන්තො.

සම්මුඛා වුට්ඨාතීති සම්මුඛා එව වුට්ඨාති.

සයිතාය එව භික්ඛුනියාති යොජනා. ඉදන්ති සහාගාරසෙය්‍යාපත්තිං, පටිච්චාති සම්බන්ධො. එතන්ති ‘‘ලිඞ්ගපාතුභාවෙනා’’ති වචනං, වුත්තන්ති සම්බන්ධො. උභින්නම්පීති භික්ඛුභික්ඛුනීනම්පි. ලිඞ්ගපටිලාභෙනාති ඉත්ථිලිඞ්ගපටිලාභෙන. පඨමන්ති ආදිකප්පකාලෙ. ‘‘පඨමං උප්පන්නවසෙනා’’ති ඉමිනා පුරෙ උප්පන්නං පුරිමන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘සෙට්ඨභාවෙනා’’ති ඉමිනා පුරභාවෙන සෙට්ඨභාවෙන උප්පන්නං පුරිමන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘පුරිසලිඞ්ග’’න්ති ඉමිනා ඉමපච්චයස්ස සරූපං දස්සෙති. පුරිසකුත්තපුරිසාකාරාදීති ආදිසද්දෙන පුරිසනිමිත්තාදයො සඞ්ගණ්හාති. යානි ඡචත්තාලීස සික්ඛාපදානීති යොජනා. ඉමිනා වුත්තනයානුසාරෙන දුතියචතුක්කෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙහීති තිංසාධිකෙහි සතසික්ඛාපදෙහි.

මහාපදෙසාති විනයෙ (මහාව. 305) ආගතා මහාපදෙසා. කස්මා මහාපදෙසා ‘‘සාමුක්කංසා’’ති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘තෙ හී’’තිආදි. තත්ථ තෙති චත්තාරො මහාපදෙසා, වුච්චන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘සය’’න්ති ඉමිනා සාමුක්කංසාති එත්ථ සංසද්දස්ස සයමත්ථං දස්සෙති. ‘‘උක්ඛිපිත්වා’’ති ඉමිනා උක්කංසසද්දො උක්ඛිපනත්ථොති දස්සෙති. ‘‘ඨපිතත්තා’’ති ඉමිනා සයං උක්කංසිත්වා ඨපිතා සාමුක්කංසාති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘අජ්ඣොහරණීයපරිභොගා’’ති ඉමිනා බාහිරපරිභොගං නිවත්තෙති. උදකං පනාති කෙනචි අසංසග්ගං පසන්නොදකං පන. කාලෙති සප්පදට්ඨකාලෙ. ‘‘පඤ්ච වා දස වා සීලානී’’ති ඉමිනා පඤ්ච වා දස වා සීලානි උපාසකසීලන්ති දස්සෙති.

තත්ථ චාති විහාරෙ ච. උභොපීති ආගන්තුකාවාසිකවසෙන උභොපි. අසාධාරණන්ති ද්වීහි අසාධාරණං. ආපත්තින්ති භික්ඛුනීහියෙව සාධාරණං ආපත්තිං. ගමියචතුක්කෙපීති පිසද්දො ආගන්තුකචතුක්කං අපෙක්ඛති. වත්ථුනානත්තතාවාති මෙථුනාදිවත්ථුනානත්තතා එව. හීති සච්චං, යස්මා වා. සාති ආපත්ති. තථාති යථා කායසංසග්ගෙ, තථා ලසුණඛාදනෙති යොජනා. එත්ථාති වත්ථුනානත්තතාදිචතුක්කෙ. චත්තාරි පාරාජිකානීති භික්ඛුපාතිමොක්ඛෙ ආගතානි. විසුං ආපජ්ජන්තෙසුපි එසෙව නයොති සම්බන්ධො.

පුරිමචතුක්කෙති වත්ථුනානත්තතාදිචතුක්කෙ. යො පඨමො පඤ්හොති යොජනා. ඉධාති වත්ථුසභාගතාදිචතුක්කෙ. යො චාති යො ච පඤ්හො. තත්ථාති වත්ථුනානත්තතාදිචතුක්කෙ. තතියචතුත්ථෙසු පඤ්හෙසූති සම්බන්ධො.

‘‘සද්ධිවිහාරිකස්සා’’ති පදං ‘‘කත්තබ්බ’’ඉති පදෙ සම්පදානං.

ගරුකන්ති පාරාජිකං. ලහුකන්ති ථුල්ලච්චයං වා දුක්කටං වා.

අට්ඨන්නං භික්ඛුනීනං පටිපාටියා නිසීදිතබ්බතො වුත්තං ‘‘නවමභික්ඛුනිතො’’ති. පච්චුට්ඨානාරහාති පටිමුඛං උපට්ඨාතුං අරහා. අවිසෙසෙන චාති ‘‘භික්ඛූ’’ති වා ‘‘භික්ඛුනී’’ති වා විසෙස, මකත්වා සාමඤ්ඤෙන ච. ‘‘ආසනාරහචතුක්කස්සා’’ති පදං ‘‘පඨමපද’’න්ති පදෙ අවයවිසම්බන්ධො.

අසාධාරණන්ති භික්ඛූහි අසාධාරණං. විකාලෙ කප්පතීති තදහුවිකාලෙ කප්පති. කාලාතීතන්ති කාලයාමසත්තහාතීතං. යාවකාලිකාදිත්තයඤ්ච අකප්පියමංසඤ්ච උග්ගහිතකඤ්ච අපටිග්ගහිතකඤ්චාති යොජනා.

ගුණඞ්ගුණූපාහනඤ්ච ධුවන්හානඤ්ච චම්මත්ථරණඤ්ච ගුණඞ්ගුණූපාහනධුවන්හානචම්මත්ථරණානි. ඉමානි චත්තාරීති පඤ්චවග්ගෙන ගණෙන උපසම්පදදානාදීනි. ඉධාති පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු. ඉධාති මජ්ඣිමෙසු. ඉදන්ති චතුබ්බිධං වත්ථු. දීපෙතුම්පීති දීපනම්පි. තුංපච්චයො හි කත්වත්ථජොතකො. එසෙව නයො දීපෙතුං පනාති එත්ථාපි. සෙසං අනුඤ්ඤාතකන්ති සම්බන්ධො. උභයත්ථපීති පච්චන්තිමමජ්ඣිමවසෙන උභයත්ථාපි.

ඡන්දපාරිසුද්ධිඅක්ඛානං එකං කත්වා ‘‘චත්තාරො’’ති වුත්තං. චත්තාරො පුබ්බකිච්චාති ලිඞ්ගවිපල්ලාසො, ‘‘චත්තාරි පුබ්බකිච්චානී’’ති හි අත්ථො. එවං වුත්තානි ඉමානි චත්තාරීති සම්බන්ධො. එවං ආගතා සම්මුතියොති සම්බන්ධො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු චතුක්කෙසු.

ඉති චතුක්කවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

එකුත්තරිකනයො පඤ්චකවාරවණ්ණනා

325. පඤ්චකෙසු ‘‘පඤ්ච පුග්ගලා නියතා’’ති එතං ආනන්තරියානමෙව ගහණන්ති යොජනා. පඤ්ච ඡෙදන කා ආපත්තියො නාම වෙදිතබ්බාති සම්බන්ධො. යා විකප්පනා වුත්තාති යොජනා. උස්සඞ්කිතොති උට්ඨහිත්වා සඞ්කිතො. පරිසඞ්කිතොති පුනප්පුනං සඞ්කිතො. අකුප්පො අරහත්තඵලසඞ්ඛාතො ධම්මො ඉමස්සාති අකුප්පධම්මො, ඛීණාසවො. ඛීණාසවො සමානොපි උස්සඞ්කිතො චෙව පරිසඞ්කිතො චාති යොජනා. පරිහරිතබ්බාති අපනෙතබ්බා. හීති සච්චං, යස්මා වා. එතෙසූති අගොචරෙසු. ථූපචීවරන්ති එත්ථ ථූපං පරික්ඛිපිත්වා කතං චීවරං ථූපචීවරන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වම්මික’’න්තිආදි. වම්මිකො හි ථූපයති උද්ධං ආරොහතීති ථූපොති වුච්චති. න්හානට්ඨානෙති සබ්බෙසං න්හානට්ඨානෙ. තඤ්හි උදකෙන කායං අභිසිඤ්චති එත්ථාති අභිසෙකන්ති වුච්චති. අභිසෙකෙ ඡඩ්ඩිතං ආභිසෙකිකං, චීවරං. තෙන වුත්තං ‘‘ඡඩ්ඩිතචීවර’’න්ති. භතපටියාභතන්ති එත්ථ භරධාතුයා පොසනත්ථං පටික්ඛිපිත්වා ධාරණත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුසානං නෙත්වා පුන ආනීතක’’න්ති. තත්ථ ‘‘සුසාන’’න්ති ඉමිනා කම්මං දස්සෙති, ‘‘පුනා’’ති ඉමිනා පටිසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙති. ඉමෙහි පදෙහි සුසානං භතං හුත්වා ගෙහං පටිආභරිතබ්බන්ති භතපටියාභතන්ති වචනත්ථං දස්සෙති, යකාරො පදසන්ධිකරො. පාළියං, අට්ඨකථායඤ්ච පොත්ථකෙසු ‘‘ගතපටියාගත’’න්ති කණ්ඨජතතියක්ඛරෙන පාඨො අත්ථි, සො අසුන්දරො.

කායො පඨමං, වාචා දුතියං, කායවාචා තතියං, ඉදං සන්ධාය ‘‘තතියෙනා’’ති වුත්තං. තත්ථෙවාති අන්තරපෙය්‍යාලෙ එව.

අදින්නන්ති එත්ථ අකාරස්ස නකාරියභාවඤ්ච තපච්චයස්ස කම්මවාචකභාවඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤෙන න දින්න’’න්ති. තත්ථ ‘‘අඤ්ඤෙනා’’ති ඉමිනා තපච්චයස්ස කම්මවාචකභාවං දස්සෙති, නකාරෙන අකාරස්ස කාරියං දස්සෙති. කෙන කාරණෙන අවිදිතන්ති ආහ ‘‘පටිග්ගණ්හාමීති චෙතනාය අභාවෙනා’’ති. අවිදිතන්ති අපාකටං. නටසමජ්ජාදිදානන්ති නටසමජ්ජාදීනං සබ්බෙසං දානං. උසභවිස්සජ්ජනන්ති උසභස්ස විස්සජ්ජනං. ඉදං උපලක්ඛණවසෙන වුත්තං. සබ්බාසම්පි පන මනුස්සාමනුස්සානං ඉත්ථීනං මෙථුනරතිවසෙන පුරිසානං දානම්පි ගහෙතබ්බං. ඉත්ථිදානන්ති එත්ථාපි යාසං කාසඤ්චි ඉත්ථීනං යෙසං කෙසඤ්චි පුරිසානං දානං ගහෙතබ්බං. පටිභානචිත්තකම්මදානන්ති මෙථුනසෙවනපටිභානචිත්තකම්මදානං. ලොකස්සාති ලොකෙන. කථෙතුකම්‍යතාති කථෙතුකාමතා. ‘‘න සුප්පටිවිනොදයා’’ති ඉමිනා දුක්ඛෙන පටිවිනොදෙතබ්බාති දුප්පටිවිනොදයා, පටිවිනොදෙතුං න සුකරාති දස්සෙති. උපායෙනාති යුත්තියා.

ඵුස්සදෙවත්ථෙරො අට්ඨාසි කිරාති සම්බන්ධො. එකංසන්ති භුම්මත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං. එකස්මිං අංසෙති හි අත්ථො. බුද්ධාරම්මණන්ති බුද්ධගුණාරම්මණං. මාරොති දෙවපුත්තමාරො, ගතොති සම්බන්ධො. ගොමයන්ති ගොමීළ්හං. ජරග්ගවොති ජරගොණො. තාදිසමෙවාති ගොමයවිප්පකිරණසභාවමෙව. විප්පකාරන්ති විසෙසපකාරෙන කරණං. වඞ්කපාදන්ති කුටිලපාදං. පරිකසන්තොති පරිච්ඡෙදං කත්වා විලෙඛන්තො. විගච්ඡපුරිසොති විකාරං, විරූපං වා ගතපුරිසො. ‘‘විභච්ඡපුරිසො’’තිපි පාඨො, විසෙසෙන සොභණං භක්ඛපුරිසොති අත්ථො. අයමෙව පාඨො අභිධානාදීසු (අභිධානප්පදීපිකායං 102 ගාථායං) දිස්සති. සමන්තාති කටඅන්ධකාරවිහාරස්ස සමන්තතො. මාරො සියා නු ඛොති යොජනා. න අසක්ඛිං ඉති ආහාති යොජනා. දිට්ඨපුබ්බොති පුබ්බෙ දිට්ඨො. මහානුභාවොති දෙවිද්ධියා මහානුභාවො. ඉඞ්ඝාති උය්‍යොජනත්ථෙ නිපාතො, උය්‍යොජෙමීති අත්ථො. අත්තභාවන්ති තව අත්තභාවං. තාදිසං රූපන්ති බුද්ධස්ස භගවතො අත්තභාවසදිසං රූපං. තංසරික්ඛකන්ති තෙන රූපෙන සදිසං. පතිරූපමෙව සදිසට්ඨෙන පතිරූපකං, න එකංසසදිසං රූපං කිඤ්චි සදිසරූපන්ති අත්ථො. සකත්තභාවන්ති සස්ස එසො සකො, සොයෙව අත්තභාවො සකත්තභාවො, තං. අයන්ති මාරො. කථන්ති කෙන කාරණෙන භගවා න සොභති නු ඛො, සොභතියෙවාති අත්ථො. තදෙව සමත්ථෙතුං වුත්තං ‘‘සබ්බසො වීතරාගදොසමොහො’’ති. වඤ්චිතොම්හීති අහං වඤ්චිතො අම්හි. කිං අත්ථීති කිං නාම අත්ථි, මම වඤ්චනචිත්තං නත්ථීති අධිප්පායො. දහරභික්ඛු පටිලභතීතිආදිනා සම්බන්ධිතබ්බං.

දහරභික්ඛු අට්ඨාසීති සම්බන්ධො. සඞ්කාරඡඩ්ඩනිං පච්ඡින්ති සම්බන්ධො. සඞ්කාරං ඡඩ්ඩෙති ඉමායාති සඞ්කාරඡඩ්ඩනී. තිස්සදත්තත්ථෙරො නාම පුච්ඡීති සම්බන්ධො. නාවාතොති පොතතො. පඤ්හාසහස්සන්ති සමථවිපස්සනාකම්මට්ඨානෙසු පුච්ඡාසහස්සං. පුච්ඡීති දහරං පුච්ඡි. පරිච්ඡින්දීති තස්මිං දිවසෙ කාතබ්බවත්තං නිට්ඨපෙසීති අත්ථො. යොනකවිසයතොති යොනකලොකතො. අට්ඨ කප්පෙ අනුස්සරීති චෙතියඞ්ගණං දිස්වා චිත්තස්ස පසීදනතො පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අට්ඨ කප්පෙ අනුස්සරි.

එකො භික්ඛු ගතොති සම්බන්ධො. දෙවතා පුප්ඵහත්ථා අට්ඨංසූති මනුස්සවෙසං ගහෙත්වා අට්ඨංසු. තෙන වුත්තං ‘‘කතරගාමවාසිකාත්ථා’’ති. තුම්හෙ කතරස්මිං ගාමෙ වසනසීලා අත්ථ භවථාති යොජනා. ඉධෙවාති ඉමස්මිංයෙව ඨානෙ. ඨිතාම්හාති මයං ඨිතා අම්හාති යොජනා.

අයං කථාති අයං වක්ඛමානකථා. කිං අමච්චපුත්තො පාසාදිකො නු ඛොති යොජනා. නෙති අමච්චපුත්තඅභයත්ථෙරෙ. ඤාතකා අගමංසූති සම්බන්ධො. ථෙරමාතාපි පහිණීති සම්බන්ධො. පිසද්දෙන ඤාතකෙ අපෙක්ඛති. පහිණාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුත්තො මෙ’’තිආදි. අමච්චපුත්තො ආරූළ්හොති සම්බන්ධො. අභයත්ථෙරො ආහාති සම්බන්ධො. තෙනාති අමච්චපුත්තෙන. යුගග්ගාහන්ති යුගස්ස ගාහං. ‘‘මහල්ලකත්ථෙරස්ස සම්මට්ඨට්ඨානෙ කචවරං ඡඩ්ඩෙත්වා’’ති වචනං ආවි කරොන්තො ආහ ‘‘අතීතත්තභාවෙ කිරා’’තිආදි. අමච්චපුත්තො ඡඩ්ඩෙසීති සම්බන්ධො.

තන්ති සම්මජ්ජනවත්තං. තත්‍රාති ‘‘සත්ථුසාසනං කතං හොතී’’තිවචනෙ. ආයස්මා සාරිපුත්තො නිසීදි කිරාති සම්බන්ධො. භගවා පච්චාගඤ්ඡීති සම්බන්ධො. පාදානීති පාදස්ස අක්කමනට්ඨානානි, පාදචෙතියානීති අත්ථො. ථෙරො නිසීදීති සම්බන්ධො. ජණ්ණුකෙහි පතිට්ඨාය ‘‘පාදචෙතියං වන්දිත්වා’’ති පාඨසෙසො අජ්ඣාහරිතබ්බො. මෙ නිසින්නභාවං මෙ සත්ථා අඤ්ඤාසි වතාති යොජනා. මෙසද්දො හි පුබ්බපරාපෙක්ඛො. චොදනන්ති දොසාරොපනං. කාරෙස්සාමීති දසබලං කාරෙස්සාමි. භගවා ආහාති සම්බන්ධො. ගතොසීති ත්වං ගතො අසි, විචරන්තස්ස තුය්හං න පතිරූපන්ති යොජනා. තතොති චොදනකාලතො.

එත්තකො විනිච්ඡයො උපලබ්භතීති සම්බන්ධො. භාසපරියන්තන්ති වචනපරිච්ඡෙදං. අයන්ති කථා. එත්තකං වචනන්ති සම්බන්ධො. ගය්හූපගන්ති ගහෙතබ්බභාවං උපගමනං, ගණ්හිතුං ඛමනීයන්ති අත්ථො. තානීති ද්වෙ මූලානි. පුන තානීති සමුදයභූතානි ඡ ආපත්තිසමුට්ඨානානි. වත්ථුන්ති මෙථුනාදිවත්ථුං. ඉතිපීති පිසද්දො පඨමනයං අපෙක්ඛති. එත්ථ පඨමනයෙ මූලෙන සමුදයස්ස පායතො අභෙදො හොති, පච්ඡිමනයෙ පන සබ්බථා භෙදො හොති. තස්මා පච්ඡිමනයොයෙව යුත්තතරොති දට්ඨබ්බො. ‘‘වූපසම්මතී’’ති ඉමිනා ‘‘නිරුජ්ඣතී’’ති පදස්ස සමුච්ඡෙදනිරොධං දස්සෙති. වුට්ඨානෙනාති පරිවාසාදිවිනයකම්මෙන.

තෙත්තිංසමූලානං සරූපං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විවාදාධිකරණස්ස ද්වාදස මූලානී’’තිආදි. එකං මූලන්ති සම්බන්ධො. තානීති තෙත්තිංස මූලානි. පරතොති පරස්මිං. ‘‘අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනී’’තිආදිනා අධිකරණානං සමුට්ඨානං දස්සෙති. චත්තාරි සඞ්ඝකිච්චානි නිස්සාය උප්පජ්ජතීති යොජනා. ඉදන්ති වත්ථු. සත්තන්නං නිදානන්ති සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං පඤ්ඤත්තිට්ඨානසඞ්ඛාතං නිදානං. එත්ථාති ඨානෙ. පඤ්ඤත්තිං න ජානාතීති එත්ථ ‘‘අනුපඤ්ඤත්තිං න ජානාතී’’ති වක්ඛමානත්තා පඨමපඤ්ඤත්ති ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘පඨමපඤ්ඤත්තිං න ජානාතී’’ති. අනුපඤ්ඤත්තීති එත්ථ අනුසද්දො නඋපච්ඡින්නත්ථොති ආහ ‘‘පුනප්පුනං පඤ්ඤත්තිං න ජානාතී’’ති. පච්ඡාත්ථොපි යුජ්ජතෙව පඨමපඤ්ඤත්තිතො පච්ඡා පඤ්ඤත්තත්තා. අනුසන්ධිවචනපථන්ති එත්ථ අනුසන්ධීනං වසෙන වචනපථන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කථානුසන්ධිවිනිච්ඡයානුසන්ධිවසෙන වත්ථු’’න්ති. ඤත්තිකිච්චන්ති ඤත්තියා කිච්චං. ඉමිනා ඤත්තියාති එත්ථ සාම්‍යත්ථෙ සාමිවචනං. කරධාතුසම්බන්ධෙ කරණවචනම්පි යුජ්ජතෙව. කරණන්ති එත්ථ ච යුපච්චයස්ස කම්මත්ථභාවඤ්ච දස්සෙති. න කෙවලං ඤත්තිකම්මෙ එව ඤත්තිකිච්චං න ජානාති, අථ ඛො ඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථකම්මෙසුපි න ජානාතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථකම්මෙසූ’’තිආදි. පුබ්බෙ ඨපෙතබ්බාති ඤත්ති නාම කම්මවාචාය පුබ්බෙ ඨපෙතබ්බාති න ජානාති. ඉමිනා නපුබ්බකුසලභාවං දස්සෙති. ‘‘පච්ඡා’’ති ඉමිනා නඅපරකුසලභාවං දස්සෙති. පිසද්දෙන පඨමනයං අපෙක්ඛති. ‘‘කාලං න ජානාතී’’ති ඉමිනා අකාලඤ්ඤූති පදස්ස විග්ගහවාක්‍යං දස්සෙති. කාලං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනජ්ඣිට්ඨො’’තිආදි.

‘‘ධුතඞ්ගෙ ආනිසංසං අජානිත්වා’’ති ඉමිනා මන්දමොමූහානං ඵලං දස්සෙති. පාපිච්ඡොති එත්ථ පාපිච්ඡො නාම පච්චයලාභස්ස පත්ථනාති ආහ ‘‘පච්චයලාභං පත්ථයමානො’’ති. කායවිවෙකො ච චිත්තවිවෙකො ච උපධිවිවෙකො ච කායචිත්තඋපධිවිවෙකං, සමාහාරද්වන්දො, පුබ්බපදෙසු උත්තරපදලොපො. එතස්සාති ආරඤ්ඤිකස්ස. ඉමිනා ඉමාය අත්ථො ඉදමත්ථො, සො එතස්සත්ථීති ඉදමත්ථීති වචනත්ථං දස්සෙති. අප්පිච්ඡඤ්ඤෙවාතිආදීසු එවසද්දානං ඡඩ්ඩෙතබ්බත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න අඤ්ඤං කිඤ්චි ලොකාමිස’’න්ති.

නවවිධන්ති දිවසවසෙන තිවිධං, තථා කත්තබ්බාකාරවසෙන, තථා කාරකවසෙනාති නවවිධං උපොසථං.

කායදුච්චරිතාදි යස්මා න පසාදං සංවත්තෙති, න පසාදාය වා සංවත්තති, තස්මා අපාසාදිකන්ති වුච්චති. තෙන වුත්තං ‘‘අපාසාදිකන්ති කායදුච්චරිතාදි අකුසල’’න්ති. වෙලං අතික්කම්මාති භොජනාදිකාලං අතික්කමිත්වා. ඉමිනා අතිවෙලන්ති එත්ථ අතිසද්දස්ස අතික්කමනත්ථඤ්ච ‘‘අතිවෙල’’න්ති පදස්ස ‘‘විහරතො’’ති පදෙ කිරියවිසෙසනභාවඤ්ච දස්සෙති. අප්පං කාලන්ති යොජනා. අවතරණං ඔතාරොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඔතරණ’’න්ති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු පඤ්චකෙසු.