5. ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකං

ඛුද්දකවත්ථුකථා

243. ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකෙ මුට්ඨිකමල්ලාති මුට්ඨිකෙන මථන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං හිංසන්තීති මුට්ඨිකමල්ලා. ඉමිනා පාළියං පදස්ස හෙට්ඨුපරියං දස්සෙති. ගාමමුදවාති එත්ථ ඡවිරාගමණ්ඩනානුයුත්තෙන මුදො මොදනං එතෙසමත්ථීති මුදවා, ගාමෙ වසන්තා මුදවා ගාමමුදවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඡවිරාගමණ්ඩනානුයුත්තා නාගරිකමනුස්සා’’ති. ‘‘වණ්ණවා අහෙසු’’න්තිආදීසු (පාරා. 193; පාචි. 67) විය වචනං දට්ඨබ්බං. ථම්භෙති එත්ථ න යත්ථ කත්ථචි ථම්භො හොති, අථ ඛො න්හානතිත්ථෙ නිඛණිත්වා ඨපිතථම්භොයෙවාති ආහ ‘‘න්හානතිත්ථෙ නිඛණිත්වා ඨපිතත්ථම්භෙ’’ති.

ඉට්ඨකාසිලාදාරුකුට්ටානන්ති ඉට්ඨකාකුට්ටසිලාකුට්ටදාරුකුට්ටානං. අට්ඨපදාකාරෙනාති අට්ඨපදඵලකාකාරෙන. රාජියොති ලෙඛායො. තත්ථාති අට්ටානෙ, ආකිරිත්වාති සම්බන්ධො. ගන්ධබ්බහත්ථකොති ගන්ධබ්බානං වීණාහත්ථො වියාති ගන්ධබ්බහත්ථකො. දාරූහි කතත්තා වුත්තං ‘‘දාරුමයහත්ථෙනා’’ති. තෙනාති ගන්ධබ්බහත්ථෙන, ගහෙත්වාති සම්බන්ධො. කුරුවින්දකපාසාණචුණ්ණානීති එවංනාමකස්ස පාසාණස්ස චුණ්ණානි. තන්ති කතගුළිකකලාපකං, ගහෙත්වාති සම්බන්ධො. විග්ගය්හාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සරීරෙ දළ්හං ගහෙත්වාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං සරීරෙන සරීර’’න්ති. මකරදන්තකෙති මකරනාමකස්ස මච්ඡස්ස දන්තසදිසෙ දන්තෙ. මල්ලකමූලසණ්ඨානෙනාති ඛෙළපටිග්ගහපාදසණ්ඨානෙන. ගිලානස්සාපීති පිසද්දො අගිලානස්ස පගෙවාති දස්සෙති.

244. දන්තෙති මකරදන්තෙ. අකතං මල්ලකං අකතමල්ලකං. කපාලඛණ්ඩං වාති වාසද්දො සමුච්චයත්ථො. කාසඵුල්ලවිරහිතත්තා වත්ථවට්ටි උක්කාසිකා නාම. නත්ථි කාසං ඵුල්ලමෙතිස්සාති උක්කාසා, සා එව උක්කාසිකා. යස්ස කස්සචීති ගිලානාගිලානස්ස වා ජරාදුබ්බලතරුණබලවස්ස වා. පිට්ඨින්ති පිට්ඨියං, අයමෙව වා පාඨො. පාණිතලස්ස පුථුට්ඨානං පුථුපාණි, තෙන කතං පුථුපාණිකං, හත්ථපරිකම්මං, තෙන වුත්තං ‘‘හත්ථපරිකම්මං වුච්චතී’’ති. සබ්බෙසන්ති න්හායන්තානං වා අන්හායන්තානං වා සබ්බෙසං.

245. කණ්ණතොති කණ්ණච්ඡිද්දතො. මුත්තොලම්බකාදිවල්ලිසදිසත්තා වල්ලිකා නාම. පලම්බකසුත්තන්ති පරිමුඤ්චිත්වා ලම්බියති අනෙනාති පලම්බකං, තමෙව සුත්තං පලම්බකසුත්තං. වලයන්ති නියුරං.

246. ද්වීහි මාසෙහි නියුත්තං දුමාසිකං. ද්වෙ අඞ්ගුලානි එතස්සාති දුවඞ්ගුලං, කෙසො. උභයෙනපීති දුමාසිකදුවඞ්ගුලසඞ්ඛාතෙන උභයෙනපි. අයම්පි උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදොව වුත්තොති යොජනා. තතොති දුමාසිකදුවඞ්ගුලතො.

ඔසණ්ඨෙන්තීති එත්ථ ඔලිඛිත්වා සමං පතිට්ඨාපෙන්තීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඔලිඛිත්වා සන්නිසීදාපෙන්තී’’ති. දන්තමයාදීසූති ආදිසද්දෙන අට්ඨිමයාදයො සඞ්ගණ්හාති. හත්ථඵණෙනාති හත්ථසඞ්ඛාතෙන ඵණෙන. චික්ඛල්ලෙනාති චික්ඛල්ලසදිසෙන නිය්‍යාසෙන. උදකතෙලෙනාති එත්ථ උදකඤ්ච තෙලඤ්චාති ච උදකසඞ්ඛාතෙන තෙලෙනාති ච අත්ථං නිවත්තෙන්තො ආහ ‘‘උදකමිස්සකෙන තෙලෙනා’’ති. ඉමිනා උදකෙන මිස්සකං තෙලං උදකතෙලන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. උට්ඨලොමෙති උට්ඨිතලොමෙ. හත්ථං තෙමෙත්වාති හත්ථං උදකතෙලෙන තෙමෙත්වා. උණ්හාභිතත්තරජොකිණ්ණසිරානම්පීති උණ්හෙන අභිතත්තො ච රජෙහි ඔකිණ්ණසිරො ච උණ්හාභිතත්තරජොකිණ්ණසිරා, අථ වා උණ්හෙන අභිතත්තො සිරො එතෙසන්ති උණ්හාභිතත්තසිරා, රජෙහි ඔකිණ්ණො සිරො එතෙසන්ති රජොකිණ්ණසිරා, උණ්හාභිතත්තසිරා ච රජොකිණ්ණසිරා ච උණ්හාභිතත්තරජොකිණ්ණසිරා, පුබ්බපදෙ උත්තරපදලොපො, තෙසම්පි. අල්ලහත්ථෙනාති අද්දහත්ථෙන, අයමෙව වා පාඨො.

247. යෙසු කංසපත්තාදීසු මුඛනිමිත්තං පඤ්ඤායති, සබ්බානි තානි කංසපත්තාදීනිපීති යොජනා. යත්ථ කත්ථචීති යස්මිං කස්මිංචි ආදාසෙ වා උදකපත්තෙ වාති සම්බන්ධො. සඤ්ඡවි නු ඛොති සඤ්ජාතා ඡවි නු ඛො, අහං ජිණ්ණො අම්හි නු ඛො, නොති යොජනා.

මුඛං ආලිම්පන්තීති එත්ථ කෙහි ආලිම්පන්තීති ආහ ‘‘විප්පසන්නඡවිරාගකරෙහි මුඛලෙපනෙහී’’ති. ‘‘මනොසිලායා’’ති ඉමිනා මනොසිලා එව මනොසිලිකාති දස්සෙති. තානීති ලඤ්ඡනානි. හරිතාලාදීහිපීති පිසද්දෙන න කෙවලං මනොසිලිකාය එව, අථ ඛො හරිතාලාදීහිපීති දස්සෙති.

248. න භික්ඛවෙ නච්චං වාතිආදීසු එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. නිච්චාපෙන්තස්ස වාති පරෙහි නච්චාපෙන්තස්ස වා. සාධුගීතන්ති සුන්දරං අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තං ගීතං, සජ්ජනානං වා. දන්තගීතම්පි න වට්ටතීති සම්බන්ධො. යන්ති ගීතං. පුබ්බභාගෙති ගායනතො පුබ්බභාගෙ. ගායාපෙන්තස්සාපීති පරෙහි වා ගායාපෙන්තස්සාපි. යං පනාති කිරියාපරාමසනං. යං පහරති, තත්ථ පහරණෙ අනාපත්තීති යොජනා. සබ්බන්ති අඛිලං නච්චගීතවාදිතං. පස්සතොති පස්සන්තස්ස ච සුණන්තස්ස ච. සවනම්පි හි එකසෙසෙන වා සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන වා පස්සනෙනෙව සඞ්ගහිතං. විහාරතොති අනච්චඅගීතඅවාදිතට්ඨානවිහාරතො. විහාරන්ති නච්චගීතවාදිතට්ඨානවිහාරං. අසනසාලායාති ගාමෙ ඨිතාය අසනසාලාය.

249. සරකිරියන්ති සරස්ස කිරියං. ඉමිනා සරකුත්තින්ති එත්ථ සරස්ස කරණං සරකුත්තීති වචනත්ථං දස්සෙති. අලද්ධං සමාධින්ති සම්බන්ධො. පච්ඡිමා ජනතාති එත්ථ සමූහිං අවයවං විනා සමූහස්ස අවයවිනො අභාවා තාපච්චයො ස්වත්ථොපි හොතීති ආහ ‘‘පච්ඡිමො ජනො’’ති. තං තං වත්තන්ති සුත්තන්තවත්තාදිං තං තං වත්තං. අක්ඛරානි විනාසෙත්වාති අඤ්ඤථා වත්තබ්බානි අක්ඛරානි අඤ්ඤථා වදනෙන ච දීඝාදීනි රස්සාදිවදනෙන ච විනාසෙත්වා. ධම්මෙ පනාති එත්ථ සද්දො පන විසෙසජොතකො. ගීතතො විසෙසොව වෙදිතබ්බොති හි අත්ථො. සුත්තන්තවත්තන්ති සුත්තන්තස්ස උච්චාරණං වත්තං. එසෙව නයො ‘‘ජාතකවත්තං ගාථාවත්ත’’න්ති එත්ථාපි. තන්ති වත්තං. යදි පන තං විනාසෙත්වා අතිදීඝං කාතුං න වට්ටති, එවං සති යථා සුත්තන්තවත්තාදීනි හොන්ති, තථා කථං දස්සෙතබ්බානීති ආහ ‘‘චතුරස්සෙන වත්තෙනා’’තිආදි. තත්ථ චතුරස්සෙන වත්තෙනාති පරිපුණ්ණෙන උච්චාරණවත්තෙන. පරිමණ්ඩලානීති සමන්තතො මණ්ඩලානි බිම්බානි පුණ්ණානීති අත්ථො. ‘‘සරෙන භණිත’’න්ති ඉමිනා සරභඤ්ඤන්ති එත්ථ සරෙන භණිතබ්බන්ති සරභඤ්ඤන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. සරභඤ්ඤෙ කිර අත්ථීති සම්බන්ධො. තරඞ්ගවත්ථාදීනං උච්චාරණවිධානානි (වජිර. ටී. චූළවග්ග 249; සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.249; වි. වි. ටී. චූළවග්ග 2.248-9) එතරහි නත්ථි. ද්වත්තිංසවත්තානීති ච සඞ්ඛ්‍යාමත්තමෙව අත්ථි, න සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං. තස්මා ටීකාසු (සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.249; වජිර. ටී. චූළවග්ග. 249) ‘‘තරඞ්ගවත්තාදීනං උච්චාරණවිධානානි නට්ඨපයොගානී’’ති වුත්තං. අත්ථීති සංවිජ්ජන්ති. අයඤ්හි අත්ථිසද්දො නිපාතො. තෙසූති ද්වත්තිංසවත්තෙසු. යන්ති වත්තං. උච්චාරණවිධානානි නට්ඨපයොගානිපි තෙසං සබ්බෙසං සාමඤ්ඤලක්ඛණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සබ්බෙස’’න්තිආදි. තත්ථ සබ්බෙසන්ති ද්වත්තිංසවත්තානං, ලක්ඛණන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අවිනාසෙත්වා’’ති වත්වා තමෙවත්ථං පාකටං කරොන්තො ආහ ‘‘විකාරං අකත්වා’’ති. තත්ථ විකාරකරණං නාම යත්තකාහි මත්තාහි අක්ඛරං පරිපුණ්ණං හොති, තතො අධිකමත්තායුත්තං කත්වා කථනං, තථා අකත්වා සමණසාරුප්පෙන චතුරස්සෙන නයෙන පවත්තනංයෙව ලක්ඛණන්ති අත්ථො.

බාහිරලොමිං උණ්ණින්ති එත්ථ ‘‘බාහිරලොමි’’න්ති පදං භාවනපුංසකන්ති ආහ ‘‘උණ්ණලොමානි බහි කත්වා’’ති. ‘‘උණ්ණපාවාර’’න්ති ඉමිනා උණ්ණීති එත්ථ උත්තරපදලොපං දස්සෙති. අථ වා පාවාරපදෙන උණ්ණා එතස්ස අත්ථීති උණ්ණීති කත්වා තද්ධිතපච්චයස්ස සරූපං දස්සෙති. ‘‘තථා ධාරෙන්තස්ස දුක්කට’’න්ති වචනස්ස අත්ථාපත්තිනයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ලොමානි අන්තො කත්වා පාරුපිතුං වට්ටතී’’ති.

251. අඞ්ගජාතං ඡින්දන්තස්සෙවාති අඞ්ගජාතමෙව ඡින්දන්තස්සාති යොජනා. අථ වා අඞ්ගජාතං ඡින්දන්තස්ස ථුල්ලච්චයමෙවාති යොජනා. අහිකීටදට්ඨාදීසු නිමිත්තභූතෙසු ඡින්දන්තස්සාති යොජනා.

252. උප්පන්නා හොතීති පටිලාභවසෙන උප්පන්නා හොති. උප්පන්නභාවං පාකටං කරොන්තො ආහ ‘‘සො’’තිආදි. තත්ථ සොති රාජගහකො සෙට්ඨි, කීළතීති සම්බන්ධො. තස්සාති සෙට්ඨිස්ස. ඉදං පදං ‘‘ජාලෙ’’ති පදෙ සාම්‍යත්ථඡට්ඨී, ‘‘උප්පන්නා හොතී’’ති පදෙ සම්පදානං. තන්ති චන්දනගණ්ඨිං. අස්සාති සෙට්ඨිස්ස. ඉදං පදං ‘‘පුරිසා’’ති පදෙ සාම්‍යත්ථඡට්ඨී, ‘‘අදංසූ’’ති පදෙ සම්පදානං. විකුබ්බනිද්ධීති විවිධං, විකාරං වා කුබ්බනවසෙන පවත්තා ඉද්ධි (පටි. ම. 3.12-16; විසුද්ධි. 2.369-373). අධිට්ඨානිද්ධීති අධිට්ඨානවසෙන පවත්තා ඉද්ධි (පටි. ම. 3.12-16; විසුද්ධි. 2.369-373).

ගිහී උපනාමෙන්තීති සම්බන්ධො. බ්‍යඤ්ජනං කත්වාති බ්‍යඤ්ජනං පක්ඛිපනං කත්වා. තන්ති සුවණ්ණතට්ටිකාදිං. ආමසිතුම්පීති පිසද්දො පගෙව පටිග්ගණ්හිතුන්ති දස්සෙති. සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වාති වාසද්දො පනසද්දත්ථො. සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පනාති හි අත්ථො. ගිහිවිකටානි වාති වාසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. ගිහිවිකටානි භාජනානිපි වට්ටන්තීති හි අත්ථො. කංසලොහවට්ටලොහානං සභාගත්තා වුත්තං ‘‘කංස…පෙ… සඞ්ගහිතො’’ති.

253. ‘‘ලිඛිතු’’න්ති එතං වුත්තන්ති යොජනා. පකතිමණ්ඩලන්ති එත්ථ කිං මකරදන්තමත්තම්පි අච්ඡින්නමණ්ඩලන්ති ආහ ‘‘මකරදන්තච්ඡින්නකමණ්ඩලමෙවා’’ති.

254. පහරිත්වාති ආවට්ටනතො අඤ්ඤමඤ්ඤං පහරිත්වා. තයො පත්තෙ උපරුපරි ඨපෙතුං වට්ටතීති සම්බන්ධො. භූමිආධාරකො නාම භූමියා ආසන්නො දන්තාදීහි කතො වලයාධාරකො. දාරුආධාරකො නාම එකදාරුනා කතො ආධාරකො. දණ්ඩාධාරකො නාම චතුදණ්ඩතො පට්ඨාය බහූහි දණ්ඩෙහි කතො ආධාරකො. තත්ථාති භමකොටිසදිසදාරු ආධාරකතිදණ්ඩකාධාරෙසු. ගහෙත්වා එවාති පත්තං ගහෙත්වා එව, එකමෙව ඨපෙතබ්බං ඉති වුත්තන්ති යොජනා.

තත්ථෙවාති මිඩ්ඪන්තෙයෙව. විත්ථිණ්ණායාති විත්ථාරාය. බාහිරපස්සෙති කුට්ටස්ස බාහිරපස්සෙ. කතායාති කුට්ටස්ස ථිරභාවත්ථං කතාය. එත්ථාති පරිභණ්ඩන්තෙ.

යං වත්ථං පත්ථරිත්වා පත්තො ඨපියතීති වත්ථං චොළකං නාමාති යොජනා. තස්මිං පනාති චොළකෙ පන. යත්ථාති යස්සං වාලිකායං. න දුස්සතීති පත්තො න දුස්සති. පත්තමාළකන්ති පත්තස්ස ඨපනත්ථාය කතං අට්ටං. භණ්ඩකුක්ඛළිකාති පත්තාදිභණ්ඩකානං පක්ඛිපනා උක්ඛළිකා. යත්ථ කත්ථචීති භිත්තිඛීලාදිකෙ යස්මිං කස්මිංචි. ලග්ගෙන්තස්සාති පත්තං ථවිකාය ලග්ගෙන්තස්ස. නිසීදනසයනත්ථං වා කතං හොතූති යොජනා. අඤ්ඤෙනාති පත්තතො අඤ්ඤෙන. අට්ටකඡන්නෙනාති අට්ටපතිරූපෙන, අට්ටකසදිසෙනාති අත්ථො. තත්ථාති අට්ටකඡන්නෙන ඨපිතෙ මඤ්චපීඨෙ. අංසෙ බද්ධියති අනෙනාති අංසබද්ධො, සොයෙව අංසබද්ධකො, තෙන ලග්ගෙත්වාති සම්බන්ධො. ඡත්තෙ ඨපෙතුං න වට්ටතීති සම්බන්ධො. භත්තෙන පූරො භත්තපූරො, පත්තො. බන්ධිත්වා ඨපිතෙ ඡත්තෙ වා අට්ටකං කත්වා ඨපිතෙ ඡත්තෙ වාති යොජනා. යො කොචි භත්තපූරොපි තුච්ඡපත්තොපීති සම්බන්ධො.

255. යස්සාති භික්ඛුනො. හත්ථෙ පත්තො අත්ථි, සො එව භික්ඛු පත්තහත්ථො න හොති, අපිච ඛො පන හත්ථෙ වා පිට්ඨිපාදෙ වා යත්ථ කත්ථචි සරීරාවයවෙ පත්තස්මිං සතීති යොජනා. එසෙව නයො අනන්තරවාක්‍යෙපි. ඉමෙහි වාක්‍යෙහි ‘‘පත්තහත්ථො’’ති ච ‘‘කවාටං පණාමෙතු’’න්ති ච උපලක්ඛණමත්තමෙවාති දස්සෙති. සූචිං වා අවාපුරිතුන්ති සම්බන්ධො. කුඤ්චිකාය වාති වාසද්දො ‘‘සරීරාවයවෙනා’’ති පදං අපෙක්ඛති.

ලාබුකටාහන්ති ලම්බතීති ලාබු, ලාබුයා කටාහං ලාබුකටාහං. ‘‘තාවකාලික’’න්ති ඉමිනා එකවාරමෙව තෙන ආමිසං ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා ඡඩ්ඩෙතබ්බන්ති දස්සෙති. ඝටිකපාලන්ති භාජනකපාලං. අභුං මෙති අවඩ්ඪි මය්හං, උප්පජ්ජිත්ථාති අත්ථො. ‘‘අභු මෙ’’ති (ම. නි. අට්ඨ. 2.149; ම. නි. ටී. 2.149) වත්තබ්බෙ නිග්ගහිතාගමවසෙන එවං වුත්තං. උත්‍රාසවචනන්ති උත්‍රාසෙන වචනකාරණං පදං. දින්නකමෙවාති පරෙහි දින්නකමෙව ආමිසන්ති සම්බන්ධො.

චම්බෙත්වාති මුඛෙන චම්බෙත්වා. අපවිද්ධාමිසානීති ඡඩ්ඩිතානි ආමිසානි. එතෙසූති චලකාදීසු. අනුච්ඡිට්ඨං සුද්ධපත්තන්ති නත්ථි උච්ඡිට්ඨො එත්ථාති අනුච්ඡිට්ඨො, සුද්ධපත්තො, තං. උච්ඡිට්ඨහත්ථෙනාති උච්ඡිට්ඨො එත්ථ අත්ථීති උච්ඡිට්ඨො, සොයෙව හත්ථො උච්ඡිට්ඨහත්ථො, තෙන. වාමහත්ථෙන ආසිඤ්චිත්වාති සම්බන්ධො. එත්ථාති සුද්ධපත්තෙ. එත්තාවතාපීති එත්තකෙන එකඋදකගෙණ්ඩුසගහණමත්තෙනාපි. සොති සුද්ධපත්තො. හත්ථං පනාති උච්ඡිට්ඨහත්ථම්පි. පනසද්දො හෙත්ථ සම්පිණ්ඩනත්ථො. යං අට්ඨිං වා යං චලකං වාති යොජනා. තත්ථාති මච්ඡමංසඵලාදීසු. තන්ති අට්ඨිචලකං. යං පනාති අට්ඨිචලකාදිං පන, පටිඛාදිතුකාමොති සම්බන්ධො, පුන ඛාදිතුකාමොති අත්ථො. තත්ථෙවාති පත්තෙ එව. කත්වාති ඨපනං කත්වා. යං කිඤ්චි අට්ඨිකණ්ටකාදින්ති සම්බන්ධො.

256. සත්ථකවෙඨනකන්ති සත්ථකස්ස වෙඨනකරණං. පිප්ඵලිකං වා දණ්ඩසත්ථකං නාමාති යොජනා. පිප්ඵාලෙති එතායාති පිප්ඵලි, සායෙව පිප්ඵලිකං. අඤ්ඤම්පීති පිප්ඵලිකතො අඤ්ඤම්පි. යංකිඤ්චි දණ්ඩං යොජෙත්වා කතසත්ථකං වා දණ්ඩසත්ථකං නාමාති යොජනා. ඉමිනා දණ්ඩෙන යොජිතං සත්ථකං දණ්ඩසත්ථකන්ති වචනත්ථං දස්සෙති.

මලග්ගහිතාති අයමලග්ගහිතා. කිණ්ණෙනාති මදිරාදිබීජෙන කිණ්ණෙන. තෙනාති පාසාණචුණ්ණසඞ්ඛාතෙන සරිතකෙන. මක්ඛෙතුන්ති සූචිං මක්ඛෙතුං. මක්ඛිතමධුසිත්ථකං තං සරිතකං පරිභිජ්ජතීති යොජනා. මධුසිත්ථකපිලොතිකන්ති මධුසිත්ථකෙන මක්ඛිතං පිලොතිකං. තත්ථාති නිස්සෙණියං. යාය රජ්ජුයා කථිනෙ බන්ධන්ති, සා රජ්ජු කථිනරජ්ජු නාමාති යොජනා. තත්ථාති දීඝස්ස භික්ඛුනො පමාණෙන කතෙ කථිනෙ. දණ්ඩකෙති කථිනදණ්ඩකම්හි. තස්සාති දීඝස්ස භික්ඛුනො පමාණෙන කතස්ස කථිනස්ස. ඉතරස්ස භික්ඛුනොති දීඝභික්ඛුතො ඉතරස්ස රස්සභික්ඛුනො.

දණ්ඩකථිනපමාණෙන කතස්ස කටසාරකස්සාති යොජනා. ‘‘දුගුණකරණ’’න්ති ඉමිනා පිදලකන්ති දුගුණකරණසඞ්ඛාතස්ස කිරියාවිසෙසස්ස නාමන්ති දස්සෙති. විනන්ධනරජ්ජුන්ති විසෙසෙන නහියති බන්ධියති එතායාති විනන්ධනා, සායෙව රජ්ජු විනන්ධනරජ්ජු, තමෙවත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘විනන්ධිතුං රජ්ජු’’න්ති. විනන්ධනසුත්තකන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. තෙන සුත්තකෙනාති විනන්ධනසුත්තකෙන. තත්ථාති ඛුද්දකනිස්සෙණියං කාචි සුත්තන්තරිකායොති සම්බන්ධො. පමාණසඤ්ඤාකරණන්ති සුත්තන්තරිකපමාණස්ස සඤ්ඤාකරණං. කාළසුත්තෙන සඤ්ඤාකරණං විය හලිද්දිසුත්තෙන සඤ්ඤාකරණන්ති යොජනා. අඞ්ගුලියා පටිග්ගණ්හන්තීති එත්ථ ‘‘පටිග්ගණ්හන්තී’’ති පදස්ස ‘‘අඞ්ගුලියා’’ති කරණස්සෙව වුත්තත්තා කම්මස්ස අවුත්තත්තා තස්ස කම්මං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සූචිමුඛ’’න්ති. අඞ්ගුලිකොසකන්ති අඞ්ගුලිකඤ්චුකං.

257. පාතිචඞ්කොටකාදින්ති එත්ථ පාති නාම පටිග්ගහසණ්ඨානෙන කතො සූචිආදිභණ්ඩට්ඨපනො භාජනවිසෙසො. ආකිරිත්වාති පක්ඛිපිත්වා. ඔධුනිත්වාති පප්ඵොටෙත්වා. ඝනදණ්ඩකන්ති නිරන්තරදණ්ඩකං. අන්තොකත්වාති කථිනස්ස අන්තොකත්වා.

258. විනන්ධිත්වාති චොළකෙන විනන්ධිත්වා.

259. අපරිස්සාවනකස්සෙව භික්ඛුනොති යොජනා. යො පන යාචතීති සම්බන්ධො. මජ්ඣෙදණ්ඩකෙති දණ්ඩකස්ස මජ්ඣෙ. උදකන්ති අකප්පියඋදකං. තන්ති උදකං. යන්ති පරිස්සාවනං. උදකං පරිසුද්ධං හුත්වා සවති ගච්ඡති පවත්තති අනෙනාති පරිස්සාවනං. යං උදකෙ ඔත්ථරිත්වා ඝටෙන උදකං ගණ්හන්ති, තං ඔත්ථරකං නාමාති යොජනා. තමෙවත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘තං හී’’තිආදි. තන්ති පරිස්සාවනං, බන්ධිත්වාති සම්බන්ධො. තෙසූති චතූසු ඛාණුකෙසු. සබ්බපරියන්තෙති සබ්බපරිස්සාවනස්ස පරියන්තෙ මොචෙත්වාති සම්බන්ධො. ඔත්ථරිත්වාති ඔගාහෙත්වා. චීවරකුටිකාති චීවරෙන කතා කුටිකා, සා මකසානං පරිත්තාණත්ථං කතත්තා මකසකුටිකාති වුච්චති.

260. සෙම්හාදිදොසුස්සන්නකායාති සෙම්හාදිදොසෙහි උස්සන්නකායා. අග්ගළත්ථම්භොති කවාටත්ථම්භො. යත්ථාති අග්ගළත්ථම්භෙ. තත්ථාති ද්වාරබාහාය. තත්ථාති අග්ගළපාසකෙ. ධූමො නික්ඛමති එතෙනාති ධූමනෙත්තො, ඡිද්දො. තෙන වුත්තං ‘‘ධූමනික්ඛමනඡිද්ද’’න්ති. ‘‘ගන්ධෙහී’’ති ඉමිනා ‘‘වාසෙතු’’න්ති පදස්ස කරණං දස්සෙති. ‘‘උදකට්ඨපනට්ඨාන’’න්ති ඉමිනා උදකට්ඨානන්ති එත්ථ උදකස්ස ඨපනං ඨානං උදකට්ඨානන්ති මජ්ඣෙපදලොපසමාසං දස්සෙති. තත්ථාති උදකට්ඨානෙ. කොට්ඨකොති එත්ථ න යත්ථ කත්ථචි, යස්ස කස්සචි වා කොට්ඨකො හොති, අපි ච ඛො පන ද්වාරෙ එව, ද්වාරස්සෙව වා කොට්ඨකොති ආහ ‘‘ද්වාරකොට්ඨකො’’ති.

261. පරිකම්මන්ති පිට්ඨිආදිපරිකම්මං. පටිච්ඡාදියති ඉමායාති පටිච්ඡාදි, වත්ථමෙව පටිච්ඡාදි වත්ථපටිච්ඡාදි. උදකං න හොතීති එත්ථ පානොදකං නිවත්තෙන්තො ආහ ‘‘න්හානොදකං න හොතී’’ති.

262. පණ්ණිකානං තුලං විය උදකඋබ්බාහනකතුලන්ති යොජනා. දීඝවරත්තාදීහීතිආදිසද්දෙන රජ්ජු ආදයො සඞ්ගණ්හාති. අරහත්ථඝටියන්තං නාම චක්කසණ්ඨානං අනෙකාරං අරෙ අරෙ ඝටානි බන්ධිත්වා එකෙන වා ද්වීහි වා පරිබ්භමියමානං යන්තං. අරසඞ්ඛාතෙසු හත්ථෙසු ඝටා බන්ධිතබ්බා එත්ථාති අරහත්ථඝටි, තමෙව යන්තං අරහත්ථඝටියන්තං. චම්මභාජනන්ති චම්මමයං භාජනං. අපරික්ඛිත්තා හොතීති චන්දනිකා අපාකාරා හොති. උදකපුඤ්ජනං වට්ටතීති සම්බන්ධො. තස්මින්ති උදකපුඤ්ජනෙ. ‘‘උදකපුඤ්ජනී’’තිපි පාඨො. එවං සති තාය උදකපුඤ්ජනියාති අත්ථො. පච්චුද්ධරිතුන්ති අපනෙතුං.

263. ආ සමන්තතො විද්ධං පක්ඛපාසකමෙත්ථාති ආවිද්ධපක්ඛපාසකං. මණ්ඩලෙති කණ්ණිකමණ්ඩලම්හි. කතං කූටඤ්ච ඡදනඤ්ච එත්ථාති කතකූටච්ඡදනං, ජන්තාඝරං, තස්ස. එතන්ති ‘‘නිල්ලෙඛජන්තාඝර’’න්ති එතං නාමං. ‘‘චත්තාරො මාසෙ’’ති ඉමිනා ‘‘චතුමාස’’න්ති දිගුසමාසස්ස වාක්‍යං දස්සෙති.

264. නමතකන්ති එත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනමතකතො (චූළව. අට්ඨ. 256) විසෙසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එළකලොමෙහී’’තිආදි. අවායිමන්ති වායිත්වා න කතං. චම්මඛණ්ඩපරිහාරෙනාති චම්මඛණ්ඩං විය අධිට්ඨානවිකප්පනඅපනයනෙන, පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති අත්ථො. පෙළායාති අට්ඨංසාදිආකාරෙන කතාය මඤ්ජූසාය. එතන්ති ‘‘ආසිත්තකූපධාන’’න්ති එතං නාමං. දාරුමයාපීති පිසද්දො න තම්බලොහරජතමයා එවාති දස්සෙති. එත්ථෙවාති මළොරිකායමෙව. ආධාරකසඞ්ඛෙපගමනතොති ආධාරකෙ සඞ්ඛෙපං ගමනතො. හීති සච්චං, යස්මා වා. පුබ්බෙ පත්තරක්ඛනත්ථං ආධාරකො අනුඤ්ඤාතො, ඉදානි භුඤ්ජනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. එකො භික්ඛු ගච්ඡතීති සම්බන්ධො. සෙසකන්ති ගහෙතබ්බඵලපූවෙහි සෙසකං. තස්මිං ඛණෙති තස්මිං භුඤ්ජනක්ඛණෙ.

265. එකෙකෙනපි අඞ්ගෙනාති පිසද්දො සම්භාවනත්ථො, තතො පන අධිකෙහි අඞ්ගෙහි පගෙවාති හි අත්ථො. සමන්නාගතස්ස උපාසකස්ස නික්කුජ්ජිතුන්ති සම්බන්ධො. තස්සාති උපාසකස්ස. න ගහෙතබ්බොති සඞ්ඝෙන න ගහෙතබ්බො. අසුකස්ස උපාසකස්සාති සම්බන්ධො. උක්කුජ්ජනකාලෙති පත්තස්ස උක්කුජ්ජනකාලෙ. යාචාපෙත්වාති පත්තනිකුජ්ජිතෙන උපාසකෙන යාචාපෙත්වා. හත්ථපාසන්ති සඞ්ඝස්ස හත්ථපාසං.

268. පුරක්ඛත්වාති එත්ථ පුරසද්දස්ස අග්ගත්ථභාවඤ්ච කරසද්දස්ස ඛාදෙසභාවඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අග්ගතො කත්වා’’ති. සොති බොධිරාජකුමාරො, සන්ථරීති සම්බන්ධො. ලච්ඡාමීති ලභිස්සාමි, එස බොධිරාජකුමාරො පුත්තලාභාය අභබ්බොති යොජනා. අක්කමනෙ දොසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යදී’’තිආදි. පච්ඡාති අක්කමනතො පච්ඡා. අයන්ති භගවා. ඉදන්ති කාරණං. තාවාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිතො, සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා වා පඨමං. පරිභවතොති ගිහීනං පරිභවතො.

මඞ්ගලත්ථායාති අරොගාදිකස්ස මඞ්ගලස්ස අත්ථාය. ධොතපාදකන්ති එත්ථ ධොතෙහි පාදෙහි අක්කමනට්ඨානෙ අත්ථරිතං ධොතපාදකන්ති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ධොතපාදකං නාමා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘පච්චත්ථරණං අත්ථත’’න්ති ඉමිනා ‘‘ධොතපාදක’’න්ති එත්ථ ණිකපච්චයස්ස අත්ථරිතත්ථෙ පවත්තභාවං දස්සෙති.

269. පදුමකණ්ණිකාකාරන්ති පදුමකණ්ණිකසණ්ඨානං. කතං පාදඝංසනං කතකං නාමාති යොජනා. තන්ති කතකං, පටික්ඛිත්තමෙවාති සම්බන්ධො. පොත්ථකෙසු තංසද්දො ගලිතොති දට්ඨබ්බො. බාහුල්ලිකානුයොගත්තාති පච්චයබහුලභාවාය අනුයොගත්තා. පාසාණඵෙණකොපීති පාසාණඅබ්බුදම්පි. බීජනීති චතුරස්සබීජනී. තන්ති විධූපනං, කතං හොතූති සම්බන්ධො. ඉධාපි තංසද්දො ගලිතො. වෙළුදන්තවිලීවෙහි වා මොරපිඤ්ඡෙහි වා චම්මවිකතීහි වා කතං හොතූති යොජනා. සබ්බං විධූපනන්ති සම්බන්ධො. පාළියං තාලවණ්ටන්ති සහ වණ්ටෙන කතං තාලං තාලවණ්ටං, තාලසද්දෙන තංමයා මණ්ඩලබීජනී ගහෙතබ්බා විකාරීවිකාරභාවෙන සම්බන්ධත්තා. මකසබීජනීති මකසානං පලායනකබීජනී, දන්තමයවිසාණමයදණ්ඩකාපි මකසබීජනී වට්ටතීති යොජනා. ‘‘වාකමයබීජනියා’’ති පදං ‘‘සඞ්ගහිතා’’ති පදෙ ආධාරො, කරණං වා.

270. යස්සාති භික්ඛුස්ස චක්ඛුං වා දුබ්බලං හොතීති යොජනා. අඤ්ඤොති කායඩාහාදීහි ආබාධෙහි අඤ්ඤො, කොචි ආබාධො වා උප්පජ්ජතීති යොජනා. ‘‘වස්සෙ පනා’’ති පදං ‘‘චීවරගුත්තත්ථ’’න්ති පදෙ එව සම්බන්ධිතබ්බං. චීවරගුත්තත්ථන්ති චීවරස්ස වස්සතෙමනතො ගුත්තත්ථං, වාළමිගචොරභයෙසු සන්තෙසූති සම්බන්ධො. තාලපණ්ණාදිනා එකෙන පණ්ණෙන කතං ඡත්තං එකපණ්ණච්ඡත්තං. සබ්බත්ථෙවාති සබ්බෙසු එව ගාමාරඤ්ඤෙසු.

‘‘අසි අස්සා’’ති ඉමිනා අසිස්සාති පදස්ස අනවකාසවිධිං දස්සෙති. අසීති ඛග්ගො. අස්සාති චොරස්ස, අසීති සම්බන්ධො. විජ්ජොතලතීති එත්ථ අලපච්චයො රූපසිද්ධිමත්තොවාති ආහ ‘‘විජ්ජොතතී’’ති. ‘‘චතුහත්ථොයෙවා’’ති ඉමිනා පමාණයුත්තොති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති. තතොති චතුහත්ථතො. සබ්බෙසන්ති ගිලානාගිලානානං. ‘‘සක්කා පනා’’ති පදං ‘‘න වට්ටතී’’ති පදෙ කත්තා, ‘‘දාතබ්බා’’ති පදෙ කම්මං. සම්මන්නිත්වාව දාතබ්බා, න විනා සම්මුතියාති අධිප්පායො.

273. ආගතන්ති උදරියතො නික්ඛමිත්වා ආගතං. උග්ගාරන්ති ගලතො උග්ගාරං භොජනන්ති සම්බන්ධො. සන්ධාරෙත්වාති පතිට්ඨාපෙත්වා. අසන්ධාරිතමෙව හුත්වාති සම්බන්ධො.

යන්ති ඛාදනීයභොජනීයං, පතිතන්ති සම්බන්ධො. තන්ති ඛාදනීයභොජනීයං, ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුන්ති සම්බන්ධො. ඉදන්ති වචනං.

274. කුබ්බං කරිස්සාමීති එත්ථ කරියති උච්චාරියතීති කුබ්බන්ති වුත්තෙ සද්දොති ආහ ‘‘සද්දං කරිස්සාමී’’ති. සද්දන්ති ‘‘අයං මං භික්ඛු විප්පකරොතී’’ති උච්චාසද්දං. නඛාදීහීතිආදිසද්දෙන මුඛකුට්ටෙ සඞ්ගණ්හාති. අනුරක්ඛනත්ථන්ති අනුදයෙන පාලනත්ථං. නඛච්ඡෙදනන්ති නඛං ඡින්දති අනෙනාති නඛච්ඡෙදනං, සත්ථකාදි. වීසතිමට්ඨන්ති එත්ථ වීසතියා නඛානං මට්ඨං වීසතිමට්ඨන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වීසතිපි නඛෙ’’තිආදි. ලිඛිතමට්ඨෙති ලිඛිතෙ හුත්වා මට්ඨෙ. කාරාපෙන්තීති නහාපිතෙ කාරාපෙන්ති. නඛතොති නඛතො වා නඛන්තරතො වා. අපකඩ්ඪිතුන්ති කඩ්ඪිත්වා අපනෙතුං.

275. ඛුරකොසකන්ති ඛුරස්ස ඨපනකං. කත්තරියාති කන්තියති ඡින්දියති ඉමායාති කත්තරි, අයොමයො එකො උපකරණවිසෙසො, තාය. ‘‘ඡෙදාපෙන්තී’’ති ඉමිනා කප්පාපෙන්තීති එත්ථ කප්පසද්දස්ස විධ්‍යත්ථං අධිප්පායෙන දස්සෙති. මස්සුං වඩ්ඪාපෙන්තීති එත්ථ මස්සුං වඩ්ඪෙත්වා රුහාපෙන්තීති අත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘මස්සුං දීඝං කාරාපෙන්තී’’ති. එළකමස්සූති එළකස්ස විය මස්සූති එළකමස්සු. ‘‘ගොලොමික’’න්ති වුච්චතීති සම්බන්ධො. ‘‘චතුකොණ’’න්ති ඉමිනා චතුරස්සන්ති එත්ථ අංසසද්දො කොණත්ථොති දස්සෙති. චතුරස්සන්ති එත්ථ හි ‘‘චතුරංස’’න්ති වත්තබ්බෙ නිග්ගහිතස්ස ලොපං කත්වා පරස්ස සකාරස්ස ද්වෙභාවං කත්වා ‘‘චතුරස්ස’’න්ති වුත්තං. ලොමසංහරණන්ති ලොමානං අපනයනං. ලොමරාජිට්ඨපනන්ති ලොමලෙඛාඨපනං. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු, මස්සුකප්පනාදීසූති සම්බන්ධො. ගණ්ඩවණරුධිආබාධපච්චයාති ගණ්ඩො ච වණො ච රුධි ච ගණ්ඩවණරුධයො, තෙයෙව ආබාධා ගණ්ඩවණරුධිආබාධා, තෙසං පච්චයා. වණොති මහන්තො වණො. රුධීති ඛුද්දකො වණො. සක්ඛරාදීහීති සක්ඛරමධුසිත්ථකෙහි. සණ්ඩාසොති සුට්ඨු ලොමං ඩංසතීති සණ්ඩාසො. යන්ති ලොමං, ඨිතන්ති සම්බන්ධො. කත්ථ ඨිතන්ති ආහ ‘‘භමුකාය වා’’තිආදි. කිං හුත්වා ඨිතන්ති ආහ – ‘‘උග්ගන්ත්වා විභච්ඡං ඨිත’’න්ති, විභච්ඡං හුත්වා ඨිතන්ති යොජනා. විසෙසෙන සොභණං භක්ඛතීති විභච්ඡො, අසොභණො. ‘‘විගච්ඡ’’න්තිපි පාඨො, විරූපං ගච්ඡති, ගමයතීති වා විගච්ඡො. තත්ථ පුරිමපාඨොයෙව මූලපාඨොති දට්ඨබ්බොති. පලිතං වා අපලිතං වා තාදිසං ලොමන්ති යොජනා.

277. කංසපත්ථරිකාති එත්ථ කංසආපණෙ පත්ථරන්ති පසාරෙන්තීති කංසපත්ථරිකාති වුත්තෙ කංසභණ්ඩවාණිජා ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘කංසභණ්ඩවාණිජා’’ති. වාසිදණ්ඩාදීනං අපාතනත්ථං බන්ධති අනෙන ලොහෙනාති බන්ධනං, තමෙව මත්තං අප්පන්ති බන්ධනමත්තං.

278. නික්ඛමන්තෙනාති ආරාමතො නික්ඛමන්තෙන. යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ. ‘‘සරිත්වා’’ති ඉමිනා අසරිත්වා පිණ්ඩාය චරිතබ්බන්ති දස්සෙති. බහුරජ්ජුකන්ති බහූ රජ්ජුයො එතස්සාති බහුරජ්ජුකං. ඉමිනා කලාපෙන බහුරජ්ජූනං සමූහෙන කත්තබ්බන්ති කලාපුකන්ති වචනත්ථං දස්සෙති, ඉකාරස්සුකාරො. දෙඩ්ඩුභකන්ති එත්ථ දෙඩ්ඩුභසද්දෙන තස්ස සීසං ගහෙතබ්බං එකදෙසූපචාරෙන, දෙඩ්ඩුභං වියාති දෙඩ්ඩුභකං, සදිසත්ථෙ කපච්චයො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘උදකසප්පසීසසදිස’’න්ති. ‘‘මුරජවට්ටිසණ්ඨාන’’න්ති ඉමිනා මුරජසද්දෙන මුරජවට්ටි ගහෙතබ්බා තස්ස විකාරත්තා, තෙන සදිසං මුරජන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. වෙඨෙත්වාති බහුරජ්ජුකෙ එකතො වෙඨෙත්වා. මද්දවීණසද්දො පාමඞ්ගපරියායො. මද්දවීණං වියාති මද්දවීණං. තෙන වුත්තං ‘‘පාමඞ්ගසණ්ඨාන’’න්ති. ‘‘පගෙව බහූනී’’ති ඉමිනා ‘‘එකම්පී’’ති එත්ථ පිසද්දස්ස සම්භාවනත්ථං දස්සෙති. මච්ඡකණ්ටකවායිමාති මච්ඡකණ්ටකං විය දස්සෙත්වා වායිමා. කුඤ්ජරච්ඡිකාදිභෙදාති වාරණඅච්ඡිකාදිභෙදා. වාරණො හි කුං භූමිං ජරාපෙතීති කුඤ්ජරොති (වි. ව. අට්ඨ. 31; අ. නි. ටී. 1.1.2) ච කුඤ්ජෙ නිකුඤ්ජෙ රමතීති කුඤ්ජරොති ච වුච්චති. තස්ස අච්ඡි වියාති කුඤ්ජරච්ඡිකං, තං ආදි යෙසං තානීති කුඤ්ජරච්ඡිකාදීනි, තෙසං භෙදාති කුඤ්ජරච්ඡිකාදිභෙදා. ආදිසද්දෙන ගොණච්ඡිකාදයො සඞ්ගණ්හාති. ‘‘කුඤ්චිකාකොසකසණ්ඨාන’’න්ති ඉමිනා සූකරස්ස අන්තං විය සූකරන්තකන්ති අත්ථං දස්සෙති. සූකරස්ස හි අන්තං කුඤ්චිකාකොසකං විය මජ්ඣෙ සුසිරො හොති. සූකරන්තකං අනුලොමෙතීති සූකරන්තකෙන අනුලොමෙති. දසාසුයෙවාති කායබන්ධනස්ස අන්තෙසුයෙව. එත්ථාති දසාසු. ‘‘චතුන්නං උපරි න වට්ටතී’’ති ඉමිනා මුරජදසා තතො උපරි වට්ටතීති දස්සෙති. වෙඨෙත්වාති රජ්ජුං වත්ථෙන වෙඨෙත්වා. මුද්දිකසණ්ඨානෙනාති වරකසීසසණ්ඨානෙන. එවං සිබ්බිතාති එවං සිබ්බියමානා. හීති ඵලජොතකො. පාසන්තොති පාසකොටි.

280. ඔලම්බකං කත්වා නිවත්ථං හත්ථිසොණ්ඩකං නාමාති යොජනා. චොළිකඉත්ථීනන්ති චොළරට්ඨෙ නිවාසීනං ඉත්ථීනං. හත්ථියා සොණ්ඩො විය හත්ථිසොණ්ඩකං නිවත්ථං. මච්ඡවාලං වියාති මච්ඡවාලකං. චත්තාරො කණ්ණා එතස්ස නිවත්ථස්සාති චතුකණ්ණකං. තාලවණ්ටං වියාති තාලවණ්ටකං. සතං වලිනො එතස්ස නිවත්ථස්සාති සතවලිකං. ‘‘අනෙකක්ඛත්තු’’න්ති ඉමිනා ‘‘සතවලික’’න්ති එත්ථ සතසද්දස්ස අනෙකත්ථවාචකතං දස්සෙති. ‘‘වාමදක්ඛිණපස්සෙසු වා’’ති ඉමිනා පුරිමනිවත්ථං කටිතො පට්ඨාය හෙට්ඨා නිවත්ථං නාමාති දස්සෙති.

සංවල්ලිත්වා නිවත්ථං සංවල්ලියං. මල්ලො ච කම්මකාරො ච මල්ලකම්මකාරා, තෙ ආදයො යෙසං තෙති මල්ලකම්මකාරාදයො. ආදිසද්දෙන ධුත්තාදයො සඞ්ගණ්හාති. යම්පි නිවත්ථං නිවාසෙන්ති, සබ්බං තං නිවත්ථං න වට්ටතීති යොජනා. එකං වා කොණන්ති සම්බන්ධො. කොණෙති අන්තරවාසකස්ස කොණෙ. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා ‘‘එකං වා ද්වෙ වා කොණෙ උක්ඛිපිත්වා අන්තරවාසකස්ස උපරි ලග්ගෙන්තී’’ති අත්ථං අතිදිසති. අන්තොකාසාවස්ස දස්සෙත්වාති සම්බන්ධො. ද්වෙ නිවාසෙන්තෙන අගිලානෙනාති යොජනා. සගුණන්ති අන්තොකාසාවෙන බහිකාසාවං සමානගුණං කත්වා. ඉතීතිආදි නිගමනං. යඤ්චාති යං නිවත්ථඤ්ච. ඉධාති ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකෙ. යඤ්ච සෙඛියවණ්ණනායං (පාචි. අට්ඨ. 576 ආදයො) පටික්ඛිත්තන්ති සම්බන්ධො. සබ්බං තං නිවත්ථන්ති යොජනා. නිබ්බිකාරං කත්වාති සම්බන්ධො. උභො කණ්ණෙති හෙට්ඨා ඨිතෙ උභො කණ්ණෙ උපරි ච ඨිතෙ උභො කණ්ණෙ. තන්ති පරිමණ්ඩලපාරුපනං.

තත්ථාති ‘‘ගිහිපාරුත’’න්ති වචනෙ යංකිඤ්චි අඤ්ඤථාපාරුතං අත්ථීති සම්බන්ධො. තස්මාති යස්මා ගිහිපාරුතං නාම, තස්මා, පරිමණ්ඩලං පාරුපිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. ‘‘යථා පාරුපන්ති, යථා ච ඨපෙන්තී’’තිආදිනා යොජනා කාතබ්බා. තස්සෙවාති දීඝසාටකස්සෙව. තස්සෙවාති සාටකස්සෙව. පාළිකාරකොති පාළිං ගණ්හන්තං වා වාචෙන්තං වා කාරකො. තථාති යථා පාරුපන්ති, තථා.

281. කුහිඤ්චි ඨානං ගච්ඡතො රඤ්ඤොති යොජනා. ‘‘පරික්ඛාරභණ්ඩවහනමනුස්සා’’ති ඉමිනා තෙ මනුස්සා මුණ්ඩං සීසං චොළකෙන වෙඨෙන්තීති මුණ්ඩවෙඨිනො නාමාති දස්සෙති. අධිප්පායොති උජ්ඣායන්තානං මනුස්සානමධිප්පායො. අන්තරාකාජන්ති එත්ථ අන්තරාසද්දො මජ්ඣත්ථවාචකොති ආහ ‘‘මජ්ඣෙ’’ති. ‘‘ලග්ගෙත්වා’’තිආදිනා කාජස්ස අන්තරෙ ලග්ගෙත්වා වහිතබ්බං අන්තරාකාජන්ති වචනත්ථං දස්සෙති.

282. ‘‘චක්ඛූනං හිත’’න්ති ඉමිනා අචක්ඛුස්සන්ති එත්ථ ස්සපච්චයො චක්ඛුසද්දතො හිතත්ථෙ හොතීති දස්සෙති. පමාණඞ්ගුලෙනාති වඩ්ඪකීනං පමාණයුත්තෙන අඞ්ගුලෙන.

283. ‘‘තිණවනාදීසූ’’ති ඉමිනා දායං ආලිම්පෙන්තීති එත්ථ දායසද්දො වනවාචකොති දස්සෙති. ‘‘අග්ගිං දෙන්තී’’ති ඉමිනා ආපුබ්බො ලිපිධාතු උපසග්ගවසෙන අග්ගිදානත්ථොති දස්සෙති. පරිත්තන්ති එත්ථ සමන්තතො තායති අනෙනාති පරිත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අප්පහරිතකරණෙන වා පරිඛාඛණෙන වා පරිත්තාණ’’න්ති. එත්ථාති පරිත්තකරණෙ. දාතුං ලබ්භතීති සයං දාතුං ලබ්භති. හරිතුන්ති අපනෙතුං. පත්තං වා අපත්තං වා අග්ගින්ති සම්බන්ධො. තථාති අග්ගිදානාදිනා ආකාරෙන. උදකෙන නිබ්බාපෙන්තෙන භික්ඛුනාති සම්බන්ධො.

284. සති කරණීයෙති එත්ථ කරණීයසද්දො කිච්චපරියායොති ආහ ‘‘සුක්ඛකට්ඨාදිග්ගහණකිච්චෙ’’ති. ‘‘සුක්ඛකට්ඨාදිග්ගහණ’’ ඉති පදෙන කිච්චසරූපං දස්සෙති. ‘‘පුරිසප්පමාණ’’න්ති ඉමිනා පොරිසියන්ති එත්ථ ණියපච්චයො පමාණත්ථෙ හොතීති දස්සෙති. පුරිසප්පමාණං නාම උපරි බාහුද්වයතතස්ස පුරිසස්ස පමාණං. දිස්වා වා හුත්වා වා දිස්වාති යොජනා. අතිඋච්චම්පීති පිසද්දො සම්භාවනත්ථො. නීචං පන රුක්ඛං පගෙවාති හි අත්ථො.

285. කල්‍යාණවාක්කරණාති එත්ථ කරියති උච්චාරියතීති කරණො, සද්දො, වාචායෙව කරණො වාක්කරණො, කල්‍යාණො වාක්කරණො එතෙසන්ති කල්‍යාණවාක්කරණාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මධුරසද්දා’’ති. වෙදං වියාති සුතිං විය. වාචනාමග්ගන්ති වාචනාය උපායං. සකාති සම්මාසම්බුද්ධසඞ්ඛාතස්ස සස්ස අත්තනො එසා සකා. තෙන වුත්තං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙනා’’ති. සම්මාසම්බුද්ධෙන හි මාගධනිරුත්තියා එව ධම්මො භාසිතො, තස්මා සා මාගධනිරුත්ති සකා නාමාති වුච්චති. නිරුත්තීති අත්ථං නීහරිත්වා වුච්චතෙ ඉමාය සද්දපඤ්ඤත්තියාති නිරුත්ති, වචධාතුස්ස වකාරස්ස උකාරො, සබ්බවොහාරො ලබ්භති. ඉධ පන ‘‘සකායා’’ති වුත්තත්තා මාගධවොහාරො එව. තෙන වුත්තං ‘‘මාගධවොහාරො’’ති. ‘‘සභාවනිරුත්තී’’තිපි පාඨො. එවඤ්හි සති සබ්බසත්තානං සභාවෙන පවත්තා මූලභාසාභූතා මාගධනිරුත්තියෙව.

286. ලොකායතං නාම තිත්ථියසත්ථන්ති සම්බන්ධො. ඉමිනාව කාරණෙනාති ‘‘සෙතො කාකො, කස්මා? අට්ඨීනං සෙතත්තා. රත්තො බකො, කස්මා? ලොහිතස්ස රත්තත්තා’’ ඉති (ම. නි. අට්ඨ. 2.223; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.1080; අ. නි. 10.69-70) ඉමිනා එව කාරණෙන.

288. අන්තරා අහොසීති එත්ථ අන්තරසද්දො බ්‍යවධානත්ථොති ආහ ‘‘අන්තරිතා අහොසි පටිච්ඡන්නා’’ති. තෙන සද්දෙන ධම්මකථා බ්‍යවධානා අහොසීති අත්ථො.

289. ආබාධප්පච්චයාති එත්ථ ආබාධස්ස භෙසජ්ජසඞ්ඛාතො පච්චයො ආබාධපච්චයොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්සා’’තිආදි. ඉමිනා ආබාධොයෙව පච්චයො ආබාධපච්චයොති අත්ථං පටික්ඛිපති.

293. දුක්කටවත්ථු නාම අකප්පියවොහාරාදිනා මාලාවච්ඡරොපනාදි, පාචිත්තියවත්ථු නාම මාලාවච්ඡරොපනාදිඅත්ථාය පථවීඛණනාදි. පහරණීති පහරති ඉමායාති පහරණී. එතන්ති ‘‘පහරණී’’ති එතං නාමං. යස්ස කස්සචි ආවුධසඞ්ඛාතස්ස ලොහභණ්ඩස්සාති සම්බන්ධො. තන්ති ආවුධසඞ්ඛාතං ලොහභණ්ඩං. වුත්තමෙවාති ‘‘කතකං නාම පදුමකණ්ණිකාකාර’’න්තිආදිනා (චූළව. අට්ඨ. 269) වුත්තමෙව. ධනියස්සෙවාති ධනියස්ස එව. අඤ්ඤෙසඤ්හි කතාය සබ්බමත්තිකාමයකුටියා අපාකටත්තා වුත්තං ‘‘ධනියස්සෙවා’’ති. අථ වා ධනියස්ස සබ්බමත්තිකාමයකුටි ඉවාති යොජනා. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකෙ.

ඉති ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.