6. සෙනාසනක්ඛන්ධකං

විහාරානුජානනකථා

294. සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ අපඤ්ඤත්තං හොතීති එත්ථ න ඤපධාතු හොති, අපිච ඤාධාතුයෙව, සො ච ඛො අනුජානනත්ථොති ආහ ‘‘අනනුඤ්ඤාතං හොතී’’ති. ඉමිනා ඤාධාතුස්ස අවබොධනාදයො අත්ථෙ නිවත්තෙති, අනුජානනත්ථංයෙව දස්සෙති. අඩ්ඪයොගාදීනං විසුං ගහිතත්තා විහාරසද්දෙන පාරිසෙසතො අවසෙසාවාසොව ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘අඩ්ඪයොගාදිමුත්තකො අවසෙසාවාසො’’ති. සුවණ්ණවඞ්කගෙහන්ති සුවණ්ණවඞ්කඡදනෙන ඡාදිතං ගෙහං. ඉට්ඨකාගුහාති ඉට්ඨකාය කතා ගුහා. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. ආගතස්ස ච අනාගතස්ස චාති එත්ථ චසද්දෙන ද්වන්දවාක්‍යං දස්සෙති. ආගච්ඡතීති ආගතො, න ආගතො අනාගතො, සඞ්ඝො. ආගතො ච අනාගතො ච ආගතානාගතො, සමාහාරද්වන්දො පුංලිඞ්ගො, තස්ස. ‘‘අප්පටිහතචාරස්සා’’ති ඉමිනා චතූසු දිසාසු අප්පටිහතචාරො චාතුද්දිසොති වචනත්ථං දස්සෙති.

295. අනුමොදනගාථාසු එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. උතුවිසභාගවසෙනාති සීතඋණ්හානං උතූනං විසභාගවසෙන. සංඵුසිතකවාතොති සහ උදකබින්දුනා ආගතො වාතො. එත්ථ හි සංසද්දො සහත්ථො, ඵුසිතසද්දො උදකබින්දුවාචකො. උජුකමෙඝවුට්ඨියො එවාති වාතෙන අපහරිතත්තා උජුකං පතිතා මෙඝවුට්ඨියො එව. පාළියං තතොති එත්ථ තොපච්චයො පච්චත්තත්ථෙ වත්තති. සො විහාරොති හි අත්ථො. වාළමිගානි චාති වාළමිගෙ ච. ලිඞ්ගවිපල්ලාසො හෙස. එතානි සබ්බානීති ‘‘සීත’’න්තිආදීනි සබ්බානි සත්ත පදානි. යොජෙතබ්බානීති සො විහාරො සීතං පටිහනති…පෙ… වුට්ඨියො පටිහනතීති යොජෙතබ්බානීති අත්ථො.

‘‘විහාරෙනා’’ති ඉමිනා පාළියං තතොති එත්ථ තොපච්චයො කත්තුත්ථෙ හොතීති දස්සෙති, තෙන විහාරෙනාති අත්ථො. පටිහඤ්ඤතීති පටිහනීයති. සුඛත්ථන්ති එත්ථ උත්තරපදලොපොති ආහ ‘‘සුඛවිහාරත්ථ’’න්ති. ‘‘ලෙණත්ථඤ්ච සුඛත්ථඤ්චා’’ති පදද්වයං ‘‘හොතී’’ති පාඨසෙසෙන යොජෙතබ්බං. විහාරදානං ලෙණත්ථඤ්ච සුඛත්ථඤ්ච හොතීති හි අත්ථො. ඉදන්ති අයං අධිප්පායො. වුත්තන්ති වුත්තො. විහාරදානං සුඛත්ථඤ්ච හොතීති යොජනා. ඣායිතුං විපස්සිතුඤ්ච යං සුඛං අත්ථීති සම්බන්ධො. තදත්ථන්ති තස්ස සුඛස්ස අත්ථාය. පරපදෙනපීති ‘‘ඣායිතුඤ්ච විපස්සිතු’’න්ති පදද්වයතො පරං ඨිතෙන ‘‘විහාරදාන’’න්ති පදෙනපි. ඉධාති ඉමස්මිං විහාරෙ. විහාරදානන්ති විහාරස්ස දානං, දාතබ්බවිහාරං වා, වණ්ණිතන්ති සම්බන්ධො. වුත්තන්ති සංයුත්තනිකායෙ වුත්තං. සාධකපාළියං යො උපස්සයං දදාති, සො ච සබ්බදදො සබ්බෙසං බලාදීනං දදො හොතීති යොජනා. සො චාති එත්ථ චසද්දො අවධාරණත්ථො. සො එවාති හි අත්ථො.

‘‘විහාරෙ’’ති ඉමිනා වාසයෙත්ථාති එත්ථ එතසද්දස්ස විසයං දස්සෙති. වාසයෙති වාසෙය්‍ය. තෙසං අන්නඤ්චාති එත්ථ ‘‘තෙස’’න්ති පදං ‘‘අනුච්ඡවිය’’න්ති පාඨසෙසෙන යොජෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙසං අනුච්ඡවිය’’න්ති. තත්ථ අනුච්ඡවියං අන්නඤ්ච අනුච්ඡවියානි වත්ථානි චාති යොජනා. අථ වා තෙසන්ති භුම්මත්ථෙ සම්පදානවචනන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙසූ’’ති, භික්ඛූසූති අත්ථො. උජුභූතෙසූති එත්ථ සම්පදානත්ථෙ භුම්මවචනං කත්වා උජුභූතානං තෙසං භික්ඛූනං දදෙය්‍යාති අත්ථොපි යුජ්ජතෙව. ‘‘අකුටිලචිත්තෙසූ’’ති ඉමිනා ‘‘උජුභූතෙසූ’’ති එත්ථ උජුසද්දස්ස අකුටිලත්ථඤ්ච භූතසද්දෙන බාහිරත්ථසමාසඤ්ච දස්සෙති. උජුභූතං චිත්තමෙතෙසන්ති උජුභූතාති වචනත්ථො කාතබ්බො. නිදහෙය්‍යාති නිඛණිත්වා ඨපෙය්‍ය. ‘‘න චිත්තපසාදං විරාධෙත්වා’’ති ඉමිනා විප්පසන්නෙන චෙතසාති එත්ථ එවත්ථඵලං වා අඤ්ඤත්ථාපොහනං වා දස්සෙති. හීති ඵලජොතකො. එවං විප්පසන්නචිත්තස්ස තස්ස විහාරදායකස්ස තෙ භික්ඛූ ධම්මං දෙසෙන්තීති යොජනා.

296. ආවිඤ්ඡනඡිද්දන්ති අඞ්ගුලිං අව පවෙසෙත්වා අඤ්ඡති ආකඩ්ඪති එත්ථ, එතෙනාති වා ආවිඤ්ඡනං. අවපුබ්බො අඡිධාතු, උපසග්ගඅකාරස්ස දීඝං කත්වා, ධාතුඅකාරස්ස ච ඉකාරං කත්වා ‘‘ආවිඤ්ඡන’’න්ති වුත්තං, තමෙව ඡිද්දං ආවිඤ්ඡනඡිද්දං. ආවිඤ්ඡනරජ්ජුන්ති කවාටච්ඡිද්දෙ අව පවෙසෙත්වා අඤ්ඡති ආකඩ්ඪති ඉමායාති ආවිඤ්ඡනා, සායෙව රජ්ජූති ආවිඤ්ඡනරජ්ජු. කාචි රජ්ජු න න වට්ටතීති යොජනා. අථ වා න වට්ටති න හොති, වට්ටතියෙවාති යොජනා. තීණි තාලානීති එත්ථ තාලසද්දො කුඤ්චිකාපරියායොති ආහ ‘‘තිස්සො කුඤ්චිකායො’’ති. ඉමිනා තාලසද්දස්ස රුක්ඛතූරියවිසෙසෙ නිවත්තෙති. යං යන්ති උපකරණං. තස්සාති යන්තකස්ස. වෙදිකාවාතපානන්ති වාතං පිවති අනෙනාති වාතපානං, වෙදිකාය කතං වාතපානං වෙදිකාවාතපානං. චක්කලිකන්ති එත්ථ චක්කාකාරෙන අලති පවත්තතීති චක්කලං, චොළකපාදපුඤ්ජනං. තෙන බන්ධිතබ්බන්ති චක්කලිකන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චොළකපාදපුඤ්ජනං බන්ධිතු’’න්ති. ‘‘වාතපානප්පමාණෙන භිසිං කත්වා’’ති ඉමිනා වාතපානපමාණෙන කතා භිසි වාතපානභිසීති වචනත්ථං දස්සෙති.

297. ‘‘උච්චකම්පි ආසන්දික’’න්ති වචනතො වට්ටතීති වෙදිතබ්බොති සම්බන්ධො. එකතොභාගෙන දීඝපීඨං අට්ඨඞ්ගුලපාදකමෙව වට්ටතීති යොජනා. තතො අධිකං න වට්ටතීති අධිප්පායො. පමාණාතික්කන්තොපීති පිසද්දො පමාණයුත්තො පන පගෙවාති දස්සෙති. සත්තඞ්ගොති තීසු දිසාසු අපස්සයො, චත්තාරො පාදාති සත්ත අඞ්ගානි එතස්සාති සත්තඞ්ගො. අයම්පීති පිසද්දො ආසන්දිකං අපෙක්ඛති. එළකපාදපීඨං නාම වුච්චතීති සම්බන්ධො. එළකස්ස පාදො විය පාදො එත්ථාති එළකපාදං, තමෙව පීඨං එළකපාදපීඨං. ආමලකවණ්ණිකපීඨන්ති ආමලකාය වණ්ණො සණ්ඨානො ආමලකවණ්ණො, තෙන යොජිතං ආමලකවණ්ණිකං, තදෙව පීඨං ආමලකවණ්ණිකපීඨං. ‘‘ආකාරෙනා’’ති ඉමිනා වණ්ණසද්දස්ස සණ්ඨානත්ථං දස්සෙති. ඉමානීති පීඨානි. එත්ථාති පීඨෙ. මුඤ්චපබ්බජමයන්ති මුඤ්ජෙන ච පබ්බජෙන ච කතං.

මනුස්සානන්ති වඩ්ඪකීමනුස්සානං. ඡවිසංරක්ඛනත්ථායාති ඡවියා විනාසනතො සුට්ඨු රක්ඛනත්ථාය. සිම්බලිරුක්ඛාදීනන්තිආදිසද්දෙන තූලනිබ්බත්තකෙ සබ්බරුක්ඛෙ සඞ්ගණ්හාති. ඛීරවල්ලිආදීනන්තිආදිසද්දෙන තූලනිබ්බත්තකා සබ්බා ලතායො සඞ්ගණ්හාති. පොටකීතිණාදීනන්තිආදිසද්දෙන තූලනිබ්බත්තකා සබ්බා තිණජාතියො සඞ්ගණ්හාති. තීහීති රුක්ඛලතාපොටකීහි. නනු භූතගාමානං අනෙකත්තා එතෙහි තීහි මුත්තො භූතගාමො අත්ථි, කස්මා පන සබ්බභූතගාමා සඞ්ගහිතා හොන්තීති ආහ ‘‘රුක්ඛවල්ලිතිණජාතියො හී’’තිආදි. තත්ථ හි යස්මා නත්ථි, තස්මා සඞ්ගහිතා හොන්තීති යොජනා. තස්මාති යස්මා නත්ථි, තස්මා. සබ්බම්පි එතං තූලන්ති යොජනා. බිබ්බොහනෙ ලොමම්පි වට්ටතීති සම්බන්ධො. ලොමම්පීති පිසද්දෙන තූලං අපෙක්ඛති. යංකිඤ්චි පුප්ඵන්ති සබ්බං පුප්ඵං. පත්තං පාපුණිත්වා සුද්ධං තමාලපත්තමෙව න වට්ටති, අවසෙසං සබ්බං පත්තං සුද්ධම්පි වට්ටතීති අධිප්පායො. පඤ්චවිධන්ති උණ්ණචොළවාකතිණපණ්ණවසෙන පඤ්චපකාරං.

‘‘උපඩ්ඪකායපමාණානී’’ති ඉමිනා අද්ධකායිකානීති එත්ථ අද්ධස්ස කායස්ස පමාණෙන කතානි අද්ධකායිකානීති අත්ථං දස්සෙති. යෙසු බිබ්බොහනෙසු කටිතො පට්ඨාය යාව සීසං උපදහන්ති, තානි බිබ්බොහනානි අද්ධකායිකානි නාමාති යොජනා. යස්සාති බිබ්බොහනස්ස. විත්ථාරතො මුට්ඨිරතනං හොතීති සම්බන්ධො. ඉමිනා යත්ථ සහ ගීවාය සකලං සීසං ඨපෙතුං සක්කා, තස්ස මුට්ඨිරතනං විත්ථාරපමාණන්ති දස්සෙති. ‘‘තීසු කණ්ණෙසු ද්වින්නං කණ්ණාන’’න්ති ඉදං බිබ්බොහනස්ස උභොසු අන්තෙසු ඨපෙතබ්බචොළපමාණං සන්ධාය වුත්තං. ඉදං පන බිබ්බොහනස්ස උභොසු අන්තෙසු ඨපිතචොළස්ස කොටියා කොටිං ආහච්ච ද්විගුණං කතං තිකණ්ණං හොති, තෙසු තීසු කණ්ණෙසු ද්වින්නං කණ්ණානමන්තරං විදත්ථි චතුරඞ්ගුලං හොති, මජ්ඣට්ඨානං කොටිතො කොටිමාහච්ච මුට්ඨිරතනං හොති, ඉදං පන බිබ්බොහනං තිකණ්ණං හොති. වට්ටං වා චතුරස්සාදිං වා කත්වා සිබ්බිතං යථා කොටිතො කොටි විත්ථාරතො පුථුලට්ඨානං මුට්ඨිරතනං හොති, එවං සිබ්බිතබ්බං. ඉතො අධිකං න වට්ටති, ඌනං පන වට්ටතියෙව. සීසූපධානන්ති සීසං උපදහන්ති ඨපෙන්ති එත්ථාති සීසූපධානං. බිබ්බොහනානීති විසෙසෙන, විසෙසං වා සුඛං වහන්තීති බිබ්බොහනානි. උපරීති බිබ්බොහනානං උපරි. යානි පන කප්පියතූලානි සන්තීති යොජනා. මහන්තම්පීති පිසද්දො ඛුද්දකං පන පගෙවාති දස්සෙති. විනයධරඋපතිස්සත්ථෙරො පන ආහාති සම්බන්ධො. ‘‘විනයධර’’ ඉති පදෙන ඵුස්සදෙවත්ථෙරතො විසෙසං දස්සෙති. අකප්පියතූලං වාති භිසියං අකප්පියතූලං වා. බිබ්බොහනෙ හි අකප්පියතූලං නාම නත්ථි.

පඤ්චභිසියොති එත්ථ වාක්‍යභාවඤ්ච අසමාහාරදිගුභාවඤ්ච පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘පඤ්චහි උණ්ණාදීහි පූරිතා භිසියො’’ති. ඉමිනා පඤ්චහි උණ්ණාදීහි පූරිතා භිසියො පඤ්චභිසියොති වචනත්ථං දස්සෙති. අත්ථතො පන වාක්‍යම්පි අසමාහාරදිගුපි යුජ්ජතෙව. කස්මා පඤ්චගණනා හොතීති ආහ ‘‘තූලගණනාය හී’’තිආදි. හි යස්මා තූලගණනාය එතාසං ගණනා වුත්තා, තස්මා පඤ්චභිසියො හොන්තීති යොජනා. තත්ථාති උණ්ණාදීසු පඤ්චසු. උණ්ණග්ගහණෙන ගහිතන්ති සම්බන්ධො. කම්බලමෙවාති උණ්ණාමයං කම්බලමෙව. උණ්ණාය, උණ්ණං වා පක්ඛිපිත්වා කතා භිසි උණ්ණාභිසි. එසෙව නයො චොළභිසිආදීසු.

පමාණනියමොති එත්තකා පමාණාති පමාණස්ස නියමො. මඤ්චෙ අත්ථරිතබ්බා භිසි මඤ්චභිසි. එතාසන්ති මඤ්චභිසිආදීනං. යං එතං තූලන්ති යොජනා. සූරකෙපීති චම්මමයභිසියම්පි. එතෙනාති කුරුන්දියං වුත්තවචනෙන සිද්ධං හොතීති සම්බන්ධො.

මඤ්චභිසින්ති මඤ්චෙ අත්ථරිතබ්බං භිසිං. ‘‘අත්ථරණත්ථාය සංහරන්තීති යුජ්ජතී’’ති ඉමිනා ‘‘අත්ථරන්තී’’ති එත්ථ කාරියූපචාරෙන අත්ථො ගහෙතබ්බොති දස්සෙති. අත්ථරණාය හි සංහරණං කාරණං නාම, අත්ථරණං කාරියං නාම. උපරීති භිසිඡවියා උපරි. ඵුසිතානීති බින්දූනි. භිත්තිකම්මන්ති භිත්තියං නානාවණ්ණෙහි රාජිකරණං විය කත්තබ්බං කම්මං.

298. ‘‘ඉක්කාස’’න්ති නාමං නිය්‍යාසසිලෙසානං නාමන්ති ආහ ‘‘රුක්ඛනිය්‍යාසං වා සිලෙසං වා’’ති. ‘‘කුණ්ඩකමිස්සකමත්තික’’න්ති ඉමිනා කුණ්ඩකෙන මිස්සකා මත්තිකා කුණ්ඩකමත්තිකාති වචනත්ථං දස්සෙති. සාසපපිට්ඨන්ති සාසපචුණ්ණං. ‘‘බින්දු බින්දු හුත්වා’’ති ඉමිනා අච්චුස්සන්නං හොතීති එත්ථ කාරණූපචාරං දස්සෙති. අච්චුස්සන්නඤ්හි කාරණං හොති, ‘‘බින්දු බින්දු හුත්වා’’ති ඨානං කාරියං හොති. ‘‘පුඤ්ජිතු’’න්ති සොධෙතුං. ගණ්ඩුප්පාදගූථමත්තිකන්ති මහිලතාය ගූථමයං මත්තිකං. ඉමිනා ලණ්ඩමත්තිකන්ති එත්ථ ලණ්ඩසද්දො ගූථපරියායොති දස්සෙති.

299. න භික්ඛවෙ පටිභානචිත්තන්ති එත්ථ ‘‘ඉත්ථිරූපකං පුරිසරූපක’’න්ති පාළියං වුත්තත්තා කිං ඉත්ථිපුරිසරූපමෙව න වට්ටතීති ආහ ‘‘න කෙවල’’න්තිආදි. තිරච්ඡානරූපම්පි කාතුං වා ‘‘කරොහී’’ති වත්තුං වා න වට්ටතීති සම්බන්ධො. ද්වාරපාලන්ති ද්වාරපාලරූපං. පසාදනීයානීති පසාදෙතබ්බානි, පසාදෙතුං අරහානීති අත්ථො.

300. එකඞ්ගණාති අවිහාරට්ඨානෙන සමානභූමිභාගා. මුණ්ඩච්ඡෙදනගබ්භොති මුණ්ඩෙන ඡාදෙතබ්බො ගබ්භො.

තත්ථාති විජ්ඣිතබ්බරුක්ඛෙ. ‘‘කත’’න්ති ඉමිනා කුලඞ්කපාදකන්ති එත්ථ ණිකපච්චයස්ස අත්ථං දස්සෙති. තං ආහරිමං භිත්තිපාදං පතිට්ඨාපෙතුන්ති සම්බන්ධො. වස්සපරිත්තාණත්ථන්ති වස්සොදකපරිත්තාණත්ථං. ‘‘මද්දිතමත්තික’’න්ති ඉමිනා උද්දසුධන්ති එත්ථ සුධාසද්දස්ස ලෙපනසුධං දස්සෙති, භොජනසුධං නිවත්තෙති.

පමුඛන්ති විහාරස්ස පමුඛං. යන්ති පදෙසං, හනන්තීති සම්බන්ධො. තස්ස කතපදෙසස්සාති යොජනා. ‘‘පඝාන’’න්තිපි වුච්චතීති දීඝවසෙන ‘‘පඝාන’’න්තිපි වුච්චති. ඉමිනා පුරිමපාඨෙ රස්සභාවං දීපෙති. ‘‘පකුට්ට’’න්තිපි පාඨොති සසංයොගවසෙන ‘‘පකුට්ට’’න්තිපි පාඨො. ඉමිනා පුරිමපාඨෙ නිසංයොගභාවං දස්සෙති. වංසන්ති වෙළුං. තතොති වංසතො. ‘‘ඔසාරෙත්වා කත’’න්ති ඉමිනා ඔසාරෙත්වා කතං ඔසාරකන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘ඡදනපමුඛ’’න්ති ඉමිනා ණිකපච්චයස්ස සරූපං දස්සෙති. චක්කලයුත්තොති චක්කලෙන යුත්තො.

301. පානීයදානභාජනන්ති පානීයං දෙති අනෙනාති පානීයදානං, තමෙව භාජනං පානීයදානභාජනං. ‘‘උළුඞ්කො ච ථාලකඤ්චා’’ති ඉමිනා ද්වෙ පානීයසඞ්ඛස්ස අනුලොමානීති යොජනා.

303. ද්වාරථකනකන්ති ද්වාරං ථකෙති අනෙනාති ද්වාරථකනකං. ගාමද්වාරෙසු ද්වාරථකනකං විය චක්කලයුත්තං ද්වාරථකනකන්ති යොජනා.

305. අස්සතරිරථාති අස්සානං විසෙසෙන, අතිසයෙන වාති අස්සතරො, අථ වා පකතිඅස්සෙ තරති අතික්කමතීති අස්සතරො, සො එතෙසු රථෙසු යුජ්ජිතබ්බොති අස්සතරී, තෙයෙව රථාති අස්සතරිරථාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අස්සතරයුත්තා රථා අස්සතරිරථා’’ති. තත්ථ ‘‘අස්සතරයුත්තා’’ති ඉමිනා ‘‘අස්සතරී’’ති පදස්ස අස්සත්ථිතද්ධිතං දස්සෙති. ආමුත්තමණිකුණ්ඩලාති පදස්ස ‘‘සතං කඤ්ඤා සහස්සානී’’ති පදෙන සම්බන්ධිතබ්බත්තා වුත්තං ‘‘ආමුත්තමණිකුණ්ඩලානී’’ති. ඉමිනා නිකාරස්ස ආකාරො හොතීති දස්සෙති. කණ්ණෙසු ආමුත්තං මණිකුණ්ඩලං එතාසන්ති ආමුත්තමණිකුණ්ඩලා කඤ්ඤායො.

ඛන්ධපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතොති අත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො’’ති. සීතිභූතොති එත්ථ කිලෙසාතපානං අභාවෙනෙව සීතිභූතො, න අඤ්ඤෙසන්ති ආහ ‘‘කිලෙසාතපාභාවෙනා’’ති. ‘‘කිලෙසූපධිඅභාවෙනා’’ති ඉමිනා නිරුපධීති එත්ථ ඛන්ධූපධිඅභිසඞ්ඛාරූපධිඅභාවෙනාති අත්ථං පටික්ඛිපති.

ආසත්තියොති එත්ථ පුනප්පුනං විසයෙසු, භවෙසු වා සඤ්ජන්තීති ආසත්තියොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘රූපාදීසූ’’තිආදි. පත්ථනායොති තණ්හායො. ඉමිනා ආසත්තීනං සරූපං දස්සෙති. ‘‘ඡින්දිත්වා’’ති ඉමිනා ඡෙත්වාති එත්ථ ඡෙධාතුයා ඡෙදනත්ථං දස්සෙති. විනෙය්‍යහදයෙ දරන්ති එත්ථ ‘‘විනෙය්‍යා’’ති පදස්ස ත්වාපච්චයන්තභාවඤ්ච හදයසද්දස්ස චිත්තවාචකභාවඤ්ච දරථසරූපඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චිත්තෙ කිලෙසදරථං විනෙත්වා’’ති. තත්ථ ‘‘චිත්තෙ’’ති ඉමිනා හදයසද්දස්සත්ථං දස්සෙති, ‘‘කිලෙස’’ ඉති පදෙන දරථසරූපං, ‘‘විනෙත්වා’’ති ඉමිනා ත්වාපච්චයන්තභාවං දස්සෙති. වයකරණන්ති පරිබ්බයමූලං. තඤ්හි වයං කරියති අනෙනාති වයකරණන්ති වුච්චති. ඉමිනා වයස්ස කරණං වයායිකං, කරණත්ථෙ ආයිකපච්චයො, වයායිකමෙව වෙය්‍යායිකන්ති අත්ථං දස්සෙති.

307. ආදෙය්‍යවාචොති එත්ථ ආදියිතබ්බාති ආදෙය්‍යා, සා වාචා එතස්සාති ආදෙය්‍යවාචොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තස්ස වචන’’න්තිආදි. තත්ථ තස්සාති අනාථපිණ්ඩිකස්ස. සධනාති සංවිජ්ජමාන ධනා, අත්තනො වා ධනවන්තො. මන්දධනාති අප්පධනා. අදාසීති අනාථපිණ්ඩිකො අදාසි. ඉතීති එවං, දත්වා කත්වාති සම්බන්ධො. සොති අනාථපිණ්ඩිකො, අගමාසීති සම්බන්ධො.

කහාපණෙ සන්ථරීති සම්බන්ධො. කොටියා කරණභූතාය, ආධාරභූතාය වා. පටිපාතෙත්වාති පටිහනාපෙත්වා. තත්ථ තස්මිං ඨානෙ යෙ රුක්ඛා වා යා පොක්ඛරණියො වා තිට්ඨන්තීති යොජනා. තෙසන්ති තාසං රුක්ඛපොක්ඛරණීනං. සාමඤ්ඤඤ්හි අපෙක්ඛිත්වා පුල්ලිඞ්ගවසෙන වුත්තං. පරික්ඛෙපපමාණන්ති පරිණාහස්ස පමාණං. අස්සාති අනාථපිණ්ඩිකස්ස.

එවං බහුධනං චජන්තස්සාපි ගහපතිනොති යොජනා. කොට්ඨකං මාපෙසීති එත්ථ අඤ්ඤෙ කොට්ඨකෙ පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘ද්වාරකොට්ඨකපාසාද’’න්ති.

විහාරාදයොති එත්ථ ආදිසද්දෙන පාළියං ආගතෙ පරිවෙණාදයො චුද්දස උපකරණෙ සඞ්ගණ්හාති. අම්හාකං භගවතො විහාරකාරාපනපසඞ්ගෙන සත්තන්නම්පි බුද්ධානං විහාරකාරාපනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විපස්සිස්සා’’තිආදි. තත්ථ විපස්සිස්ස භගවතො විහාරං (දී. නි. අට්ඨ. 2.12) කාරාපෙසීති සම්බන්ධො. තිගාවුතප්පමාණං භූමිං සුවණ්ණයට්ඨිසන්ථරෙන කිණිත්වා විහාරං කාරාපෙසීති යොජනා. එසෙව නයො පරතොපි. අට්ඨකරීසප්පමාණා භූමි උසභෙන දසඋසභප්පමාණා යට්ඨියා ද්විසතයට්ඨිප්පමාණා හොතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘එවං අනුපුබ්බෙන පරිහායන්තී’’ති වත්වා සබ්බජනං සංවෙජෙන්තො ආහ ‘‘සම්පත්තියො හී’’තිආදි. තත්ථ යස්මා සම්පත්තියො පරිහායන්ති, තස්මා අලමෙව සබ්බසම්පත්තීසු විරජ්ජිතුං, අලං එව සබ්බසම්පත්තීහි විමුච්චිතුන්ති යොජනා. ‘‘සබ්බසම්පත්තීසූ’’ති පදඤ්හි ‘‘විමුච්චිතු’’න්ති පදෙන විභත්තිපරිණාමං කත්වා සම්බන්ධිතබ්බං.

308. ඛණ්ඩඵුල්ලසද්දානං අධිකරණභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඛණ්ඩන්ති ඡින්නොකාසො. ඵුල්ලන්ති ඵලිතොකාසො’’ති. තත්ථ ‘‘ඡින්නොකාසො’’ති ඉමිනා ඛණ්ඩති ඡිජ්ජති එත්ථාති ඛණ්ඩන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘ඵලිතොකාසො’’ති ඉමිනා ඵුල්ලති ඵලති එත්ථාති ඵුල්ලන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. පටිසඞ්ඛරිස්සතීති එත්ථ පාටිසද්දස්ස පාකතිකත්ථභාවං, සඞ්ඛරිස්සතිසද්දස්ස ච කරධාතුයා නිප්ඵන්නභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘පාකතිකං කරියතී’’ති.

310. ථෙරොති සාරිපුත්තත්ථෙරො, ආගච්ඡතීති සම්බන්ධො. ඉදන්ති ගිලානපටිජග්ගනාදි. අස්සාති ථෙරස්ස. අග්ගාසනන්තිආදීසු අග්ගසද්දො පඨමත්ථොපි උත්තමත්ථොපි යුජ්ජති. තෙන වුත්තං ‘‘ථෙරාසන’’න්තිආදි. අන්තරා සත්ථීනන්ති එත්ථ අන්තරාති භුම්මත්ථෙ නිස්සක්කවචනං. සත්ථිසද්දො ච ඌරුසඞ්ඛාතො පාදවාචකොති ආහ ‘‘චතුන්නං පාදානං අන්තරෙ’’ති.

315. පතිට්ඨාපෙසීති එත්ථ කං වයං කත්වා පතිට්ඨාපෙසීති ආහ ‘‘අට්ඨාරසකොටිපරිච්චාගං කත්වා’’ති. එවන්තිආදි නිගමනං.

ආසනප්පටිබාහනාදිකථා

316. විප්පකතභොජනෙනාති එත්ථ විප්පකතසද්දො අනිට්ඨිතපරියායොති ආහ ‘‘අනිට්ඨිතෙ භොජනෙ’’ති. පකිරියිත්ථ, පකිරියිස්සතෙ වා පකතං, න පකතං විප්පකතන්ති විග්ගහො කාතබ්බො, අත්ථතො පන ‘‘කරියමානො අනිට්ඨිතො’’ති වුත්තං හොති. එත්ථාති ඨානෙ. අතිසමීපන්ති භුඤ්ජමානස්ස භික්ඛුස්ස අතිආසන්නං. තස්සාති භුඤ්ජමානස්ස භික්ඛුස්ස. පිවිත්වා වාති යාගුං පිවිත්වා වා. ඛාදිත්වා වාති ඛජ්ජකං ඛාදිත්වා වා. රිත්තහත්ථම්පීති තුච්ඡහත්ථම්පි. පිසද්දෙන ආමිසහත්ථං පන පගෙවාති දස්සෙති. හීති සච්චං, යස්මා වා. සොති රිත්තහත්ථො භික්ඛු.

ආපත්තින්ති දුක්කටාපත්තිං. යන්ති විප්පකතභොජනං භික්ඛුං. සොති පච්ඡා ආගතො භික්ඛු. අයඤ්ච භික්ඛූති විප්පකතභොජනො අයඤ්ච භික්ඛු. තෙනාති විප්පකතභොජනෙන නවකෙන වා වුඩ්ඪතරෙන වා භික්ඛුනා. කිං නවකෙන වුඩ්ඪතරං ආණාපෙතුං වට්ටතීති ආහ ‘‘වුඩ්ඪතරං හී’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා. සොති වුඩ්ඪතරො භික්ඛු. තතොති උදකං ආහරාපෙතුං ආණත්තිතො. යන්ති කම්මං.

යොති භික්ඛු. ‘‘එවරූපස්සා’’ති පදෙන තස්ස නියමනං වෙදිතබ්බං. කාසස්ස ඛෙළමල්ලකං ඨපෙතබ්බං. භගන්දරඅතිසාරානං වච්චකපාලං ඨපෙතබ්බං. අඤ්ඤෙසං අඤ්ඤානි ඨපෙතබ්බානි හොන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘ඛෙළ…පෙ… හොන්තී’’ති. යස්මිංති යස්මිං ගිලානෙ. යොපි භෙසජ්ජං කරොතීති සම්බන්ධො. ලෙසකප්පෙනාති එත්ථ ලෙසකප්පසද්දානං අත්ථතො එකත්තා වුත්තං ‘‘අප්පකෙන සීසාබාධාදිමත්තෙනා’’ති. භික්ඛූ ගණෙත්වාති එත්ථ ගණං ඤත්වාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරිච්ඡෙදං ඤත්වා’’ති. තත්ථ ‘‘පරිච්ඡෙද’’න්ති ඉමිනා ගණසද්දස්ස අධිප්පායත්ථං දස්සෙති. ‘‘ඤත්වා’’ති ඉමිනා ඉධාතුයා අත්ථං දස්සෙති.

සෙනාසනග්ගාහකථා

318. සෙය්‍යාති කායපසාරණසඞ්ඛාතං සයනකිරියං පටික්ඛිපිත්වා සෙනාසනසඞ්ඛාතං සෙය්‍යං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මඤ්චට්ඨානානී’’ති. ‘‘සෙය්‍යාපරිච්ඡෙදෙනා’’ති ඉමිනා සෙය්‍යග්ඝෙනාති එත්ථ අග්ඝසද්දස්ස පූජනත්ථං පටික්ඛිපිත්වා පරිච්ඡෙදනත්ථං දීපෙති. එත්ථ ච අග්ඝසද්දස්ස චතුත්ථක්ඛරෙන යුත්තභාවො හෙට්ඨා සමුච්චයක්ඛන්ධකවණ්ණනා (චූළව. අට්ඨ. 102) යොජනාය වුත්තොයෙව. කාලන්ති සෙය්‍යාපටිග්ගහණස්ස කාලං. ගාහියමානාති ගාහාපියමානා. ‘‘අතිරෙකානි අහෙසු’’න්ති ඉමිනා උස්සාරයිංසූති එත්ථ උද්ධං සාරයිංසු ගච්ඡිංසු පවත්තිංසූති අත්ථං දස්සෙති. අතිරෙකානීති ච භික්ඛුපරිච්ඡෙදතො සෙය්‍යාපරිච්ඡෙදානි අතිරෙකානි. අනුභාගන්ති එත්ථ අනු පච්ඡා දාතබ්බො භාගො අනුභාගොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුන අපරම්පි භාගං දාතු’’න්ති. අතිමන්දෙසූතිආදිවචනෙන කිඤ්චිමන්දෙසු භික්ඛූසු එකෙකස්ස භික්ඛුනො ද්වෙ තිස්සො සෙය්‍යා දාතබ්බා. යතො කිඤ්චිමන්දෙසු භික්ඛූසු ද්වෙ තයො විහාරා දාතබ්බාති අත්ථොපි ගහෙතබ්බො. තත්ථාති ‘‘න අකාමා දාතබ්බො’’ති වචනෙ. අනුභාගෙ ගහිතෙති යොජනා. යෙන අනුභාගො ච පඨමභාගො ච ගහිතො, සො භික්ඛූති යොජනා.

‘‘උපචාරසීමතො බහී’’ති ඉමිනා නිස්සීමෙති එත්ථ සීමතො බහි නික්ඛන්තං, නිසින්නං වා නිස්සීමන්ති අත්ථං දස්සෙති. උපචාරසීමාය ආවාසවඩ්ඪනවසෙන අතිවිත්ථාරත්තා වුත්තං ‘‘දූරෙ ඨිතස්සාපී’’ති. උතුකාලෙපීති හෙමන්තගිම්හකාලෙපි. තස්මිඤ්හි කාලෙ සීතඋණ්හඋතු තිඛිණො හොති, තස්මා තස්සෙව විසෙසෙන උතුකාලොති නාමං පාකටං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘හෙමන්තගිම්හකාලෙපී’’ති. පිසද්දෙන වස්සකාලං අපෙක්ඛති. පුරිමවස්සූපනායිකදිවසෙ ගාහො පුරිමකො, පච්ඡිමවස්සූපනායිකදිවසෙ ගාහො පච්ඡිමකො.

අන්තරා ද්වීහි වස්සූපනායිකදිවසෙහි මුත්තෙ කාලෙ ගාහො අන්තරාමුත්තකො. එකස්මිං විහාරෙති එකිස්සං විහාරසීමායං. සෙනාසනසාමිකාති සෙනාසනදායකා, දෙන්තීති සම්බන්ධො. තන්ති සෙනාසනං. ආවාසිකා න ඔලොකෙන්තීති සම්බන්ධො. එත්ථාති සෙනාසනෙ. පලුජ්ජන්තම්පීති විනස්සන්තම්පි. භගවා ආහාති සම්බන්ධො. තස්සාති සෙනාසනස්ස. අපරජ්ජූති අපරස්මිං අහනි අපරජ්ජු. ගතායාති අතික්කමිතාය. පවාරණාය ගතාය පවාරණදිවසෙ අතික්කමිතෙ සති අපරජ්ජු අන්තරාමුත්තකො ගාහෙතබ්බොති යොජනා.

තන්ති අන්තරාමුත්තකං. ගාහෙන්තෙනාති ගාහාපෙන්තෙන. තෙනාති ගණ්හන්තෙන. අට්ඨමාසෙති චත්තාරො හෙමන්තමාසෙ, චත්තාරො ච ගිම්හමාසෙති අට්ඨමාසෙ. කදාචි පඤ්ච ගිම්හමාසෙති නවමාසෙ වා. ඛණ්ඩං වාති ඡින්නට්ඨානං වා. ඵුල්ලං වාති ඵලිතට්ඨානං වා. පටිසඞ්ඛරිතබ්බන්ති පාකතිකං කාතබ්බං. දිවසං ඛෙපෙත්වාති පරිවෙණෙ දිවසං ඛෙපෙත්වා. තත්ථාති ගහිතසෙනාසනෙ. රත්තින්දිවන්ති රත්ති ච දිවො ච රත්තින්දිවං, සමාහාරද්වන්දො, අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං. න ලබ්භතීති සඞ්ඝත්ථෙරෙන න ලබ්භති. ඉදන්ති සෙනාසනං.

අන්තරාමුත්තකගාහෙන අගහෙතබ්බසෙනාසනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්මිං පනා’’තිආදි. තෙමාසච්චයෙන තෙමාසච්චයෙනාති තිණ්ණං මාසානං අතික්කමෙන තිණ්ණං මාසානං අතික්කමෙන. හීති සච්චං, යස්මා වා. යස්මිං පනාති සෙනාසනෙ පන. සකිදෙවාති එකවාරමෙව. අයන්ති එසා කථා.

තත්ථාති දුවිධෙසු සෙනාසනග්ගාහෙසු. උතුකාලන්ති උතුකාලෙ ආගච්ඡන්තීති සම්බන්ධො. තෙසං තදාව දාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. අකාලො නාමාති උට්ඨාපනස්ස අකාලො නාම නත්ථි. එකං වා මඤ්චට්ඨානං වා ඨපෙතබ්බන්ති යොජනා. එකො වා ථෙරො ආගච්ඡතීති යොජනා. උබ්භණ්ඩිකාති උක්ඛිත්තභණ්ඩිකා.

බහූසූති තයො ආදිං කත්වා බහූසු භික්ඛූසු. පහොතීති එකෙකස්ස භික්ඛුස්ස පහොති. තත්ථාති පරිවෙණෙ. තස්සෙවාති පරිවෙණසාමිකස්සෙව. එවං අපහොන්තෙසූති එවං පරිවෙණග්ඝෙන අපහොන්තෙසු. පාසාදග්ඝෙනාති විහාරසඞ්ඛාතස්ස පාසාදස්ස පරිච්ඡෙදෙන. ඔවරකග්ඝෙනාති ගබ්භස්ස පරිච්ඡෙදෙන. සෙය්‍යග්ඝෙනාති චතුපඤ්චහත්ථප්පමාණාය සෙය්‍යාය පරිච්ඡෙදෙන. මඤ්චට්ඨානෙනාති ද්විහත්ථවිත්ථාරස්ස චතුහත්ථආයාමස්ස මඤ්චස්ස ඨානෙන. එකමඤ්චට්ඨානස්ස ද්වින්නං පීඨකානං ඨානත්තා වුත්තං ‘‘එකපීඨකට්ඨානවසෙනා’’ති. ඉදං නිසීදිතුං සක්කුණෙය්‍යවසෙන වුත්තං. සචෙ න සක්කා නිසීදිතුං, න දාතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘භික්ඛුනො පන ඨිතොකාසමත්තං න ගාහෙතබ්බ’’න්ති. එතන්ති ඨිතොකාසමත්තං. හීති සච්චං, යස්මා වා. එකමඤ්චට්ඨානස්ස තිණ්ණං ජනානං එකපීඨකට්ඨානභාවෙන අපහොන්තත්තා වුත්තං ‘‘එකං මඤ්චට්ඨානං වා තිණ්ණං ජනානං දාතබ්බ’’න්ති. හීති සච්චං. ‘‘සීතසමයෙ’’ති ඉමිනා උණ්හසමයෙපි සබ්බදිවසං අජ්ඣොකාසෙ වසිතුං න සක්කාති දීපෙති. පරිළාහසමයෙ පන සක්කා සබ්බරත්තිං අජ්ඣොකාසෙ වසිතුං. කිඤ්චාපි සක්කා, සීතුණ්හකාලෙ පන න දාතබ්බත්තා පරිළාහසමයෙපි න දාතබ්බන්ති වෙදිතබ්බං. එකමඤ්චට්ඨානෙ වා එකපීඨකට්ඨානෙ වා තිණ්ණං ජනානං නිසීදනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මහාථෙරෙනා’’තිආදි. තත්ථ මහාථෙරෙන වත්තබ්බන්ති සම්බන්ධො. නිද්දාගරුකොති නිද්දාය ගරුකාරකො. සීතං අනුදහතීති සීතං මං පීළෙති. තෙනාති මහාථෙරෙන. දුතියත්ථෙරෙනාපීති පිසද්දො මහාථෙරං අපෙක්ඛති. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘උක්කාසිත්වා’’තිආදිනා වුත්තනයෙනෙව. එවන්තිආදි නිගමනං. ජම්බුදීපෙ පන එකච්චෙ භික්ඛූ ගාහෙන්තීති සම්බන්ධො. කිඤ්චිදෙව මඤ්චට්ඨානං වා පීඨට්ඨානං වාති යොජනා. අයන්තිආදි පුරිමවචනස්ස නිගමනවසෙන පච්ඡිමවචනස්ස කථනත්ථාය වුත්තවචනං.

වස්සාවාසෙ සෙනාසනග්ගාහො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. ආගන්තුකවත්තන්ති ආගන්තුකස්ස වත්තං. අඤ්ඤත්ථාති අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ. ගන්ත්වා වසිතුකාමෙන ආගන්තුකෙනාති යොජනා. වස්සූපනායිකදිවසමෙවාති වස්සං උපගමනදිවසෙයෙව. තත්ථාති අඤ්ඤං ඨානං. නගන්තබ්බකාරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වසනට්ඨානං වා හී’’තිආදි. හීති යස්මා. තත්‍රාති අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ. තෙනාති සම්බාධඅසම්පජ්ජනකාරණා. තස්මාති යස්මා න ඵාසුං විහරෙය්‍ය, තස්මා. තං විහාරන්ති යස්මිං වසිතුකාමො, තං විහාරං. තත්ථාති විහාරෙ, වසන්තො සුඛං වසිස්සතීති සම්බන්ධො. උද්දෙසත්ථිකොති උද්දෙසං අත්ථිකො, උද්දෙසෙන වා. කම්මට්ඨානසප්පායතන්ති කම්මට්ඨානෙන, කම්මට්ඨානස්ස වා සප්පායභාවං.

තත්ථාති අඤ්ඤවිහාරං. ගච්ඡන්තෙන ඝට්ටෙතබ්බොති සම්බන්ධො. ඝට්ටෙතබ්බාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති සකට්ඨානෙ. කිං න වත්තබ්බාති ආහ ‘‘තුම්හෙ’’තිආදි. සලාකභත්තාදීනි වා යාගුඛජ්ජකාදීනි වා නත්ථි න විජ්ජන්තීති යොජනා. උපොසථාගාරස්ස පරික්ඛාරොති සම්බන්ධො. තුම්හාකං විහාරස්ස ඉදං තාළඤ්චෙව ඉමං සූචිඤ්ච සම්පටිච්ඡථාති යොජනා. ගමියවත්තන්ති ගමිකානං භික්ඛූනං වත්තං. ‘‘දහරෙහී’’ති පදං ‘‘උක්ඛිපාපෙත්වා’’ති ච ‘‘ගාහාපෙත්වා’’ති ච පදද්වයෙ කාරිතකම්මං, ‘‘පත්තචීවරභණ්ඩිකායො’’ති පදං ‘‘උක්ඛිපාපෙත්වා’’ති පදෙ ධාතුකම්මං, ‘‘තෙලනාළිකත්තරදණ්ඩාදීනී’’ති පදං ‘‘ගාහාපෙත්වා’’ති පදෙ ධාතුකම්මමෙව. අත්තානං දස්සෙන්තෙනාති අත්තානං මනුස්සානං පකාසෙන්තෙන. විතක්කන්ති පච්චයබාහුල්ලිකවිතක්කං. ‘‘සපරිවාර’’න්ති පදං ‘‘ගච්ඡන්තඤ්චා’’ති පදෙ කිරියාවිසෙසනං. එවඤ්හි සති සපරිවාරං ගච්ඡන්තඤ්චාති සම්බන්ධො. ‘‘න’’න්ති පදෙ පන කාරකවිසෙසනං. එවඤ්හි සති සපරිවාරං නං භික්ඛුන්ති සම්බන්ධො. ‘‘දිස්වා’’ති පදෙ ච කිරියාවිසෙසනමෙව. එවඤ්හි සති ගච්ඡන්තඤ්ච නං භික්ඛුං සපරිවාරං දිස්වාති සම්බන්ධො. මනුස්සා වදන්තීති සම්බන්ධො. තෙසූති මනුස්සෙසු. එකො පණ්ඩිතමනුස්සොති සම්බන්ධො. අයං කාලො වස්සූපනායිකකාලො නාමාති යොජනා. යත්ථාති ඨානෙ. තස්සාති එකස්ස පණ්ඩිතමනුස්සස්ස, වචනන්ති සම්බන්ධො. තෙ මනුස්සා යාචන්තීති සම්බන්ධො. අඤ්ඤත්ථාති අඤ්ඤං ඨානං. මෙජ්ජන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං සිනෙහන්තීති මිත්තා. සුඛදුක්ඛෙසු අමා සහ වත්තන්තීති අමච්චා. මිත්තායෙව අමච්චාති මිත්තාමච්චා, තෙ. සම්මන්තයිත්වාති සමං, සම්මා වා මන්තයිත්වා. ඉධෙවාති ගාමෙ එව, විහාරෙ එව වා. කස්මා සාදිතුං වට්ටති, නනු සබ්බමෙතං අකප්පියඤ්ච සාවජ්ජඤ්චාති ආහ ‘‘සබ්බඤ්හෙතං කප්පියඤ්චෙව අනවජ්ජඤ්චා’’ති. හි යස්මා එතං සබ්බං කප්පියඤ්ච අනවජ්ජඤ්ච, තස්මා සබ්බං සාදිතුං වට්ටතීති යොජනා. කුරුන්දියං පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. උභයම්පීති මහාඅට්ඨකථාකුරුන්දීසු වුත්තවචනවසෙන උභයම්පි එතං වචනන්ති සම්බන්ධො.

ආවාසිකවත්තං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘පටිකච්චෙව හී’’තිආදි. තත්ථ පටිකච්චෙවාති ආගන්තුකානං ආගතතො පඨමමෙව. පධානඝරවිහාරමග්ගොති පධානඝරමග්ගො ච විහාරමග්ගො ච. මුද්දවෙදිකායාති චෙතියස්ස හම්මියවෙදිකාය. කස්මා ඉදම්පි සබ්බං කාතබ්බන්ති ආහ ‘‘වස්සං වසිතුකාමා හී’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා. වස්සං වසිතුකාමා සුඛං වසිස්සන්තීති සම්බන්ධො. කතපරිකම්මෙහි ආවාසිකෙහීති සම්බන්ධො. යතො කුලතො පකතියා ලබ්භති, තස්මිං කුලෙ වස්සාවාසිකං පුච්ඡිතබ්බන්ති යොජනා. න දින්නපුබ්බන්ති පුබ්බෙ න දින්නං. හීති යස්මා. උපද්දුතාති උපගන්ත්වා, භුසං වා පීළිතා. තත්ථාති මනුස්සෙසු. යෙති මනුස්සා. වස්සාවාසිකෙ ගාහිතෙති වස්සාවාසිකෙ සෙනාසනෙ ගාහාපියමානෙ. ගාහිතභික්ඛූනන්ති ගාහාපිතභික්ඛූනං. වස්සාවාසිකන්ති වස්සං ආවසන්තානං දාතබ්බං චීවරං. ගාහණකාලොති ගාහාපනකාලො. උපකට්ඨොති ආසන්නො. ඡාතකාදීහීති ආදිසද්දෙන රොගාදයො සඞ්ගණ්හාති. යන්ති චීවරං. තතොති චීවරතො. තන්ති වචනං. තදනුරූපෙනාති තෙසං මනුස්සානං වචනස්සානුරූපෙන. තෙසං තෙසන්ති මනුස්සානං, වස්සාවාසිකං චීවරන්ති සම්බන්ධො.

යස්සාති භික්ඛුනො. සොති භික්ඛු. ඉති වදන්තීති යොජනා. තන්ති චීවරං. පටික්කම්මාති පටික්කමිත්වා. විහාරතො අපසක්කිත්වාති අත්ථො. තත්‍රාති ගාමෙ. උපනික්ඛෙපං ඨපෙත්වාති කප්පියවත්ථුං වා අකප්පියවත්ථුං වා ආරාමිකාදීනං හත්ථෙ උපනික්ඛෙපං ඨපෙත්වා. විහාරෙති විහාරස්ස, විහාරෙ වස්සං වසන්තස්ස වා. අපුච්ඡිත්වාපීති පිසද්දෙන ‘‘පුච්ඡිත්වාපී’’ති අත්ථං දස්සෙති. තෙසන්තිකුලානං. වත්තන්ති ජග්ගනාදිවත්තං. තෙසන්ති කුලානං. ආගතඤ්ච තන්ති තං පංසුකූලිකං ආගතඤ්ච වදන්තීති සම්බන්ධො. තෙනාති පංසුකූලිකෙන. දාතුං න ඉච්ඡන්තීති සඞ්ඝස්ස ආචික්ඛන්තෙපි සඞ්ඝස්ස දාතුං න ඉච්ඡන්ති. සභාගො භික්ඛූති අත්තනා සභාගො භික්ඛු. එතන්ති වස්සාවාසිකං. පංසුකූලිකස්ස න වට්ටති, කස්මා? ගහපතිචීවරත්තා. ඉතීතිආදි නිගමනං. සද්ධාදෙය්‍යෙති සද්ධාය දාතබ්බෙ වස්සාවාසිකලාභවිසයෙ.

තත්‍රුප්පාදෙති තස්මිං විහාරෙ උප්පජ්ජනකලාභවිසයෙ. භණ්ඩපටිච්ඡාදනන්ති පටිච්ඡාදනචීවරභණ්ඩං. චීවරභණ්ඩමෙව හි යස්මා අනෙන සරීරං පටිච්ඡාදියති, තස්මා භණ්ඩපටිච්ඡාදනන්ති වුච්චති. ගාහෙථාති භික්ඛූහි ගාහාපෙථ. ගාහෙතබ්බන්ති භික්ඛූහි ගාහාපෙතබ්බං. වත්ථු පනාති සාටකතො අඤ්ඤං කප්පියං වා අකප්පියං වා වත්ථු පන. කස්මා වට්ටතියෙව, නනු අකප්පියවත්ථු න වට්ටතීති ආහ ‘‘කප්පියකාරකානඤ්හි’’තිආදි. තත්ථ හි යස්මා අනුඤ්ඤාතං, තස්මා වට්ටතියෙවාති යොජනා. දින්නවත්ථුතො උප්පන්නන්ති සම්බන්ධො.

යන්ති වත්ථු දින්නන්ති සම්බන්ධො. එත්ථාති කප්පියකාරකානං හත්ථෙ දින්නවත්ථූසු. තන්ති වත්ථු උපනාමෙන්තෙහීති සම්බන්ධො. ගරුභණ්ඩං හොති, ගරුභණ්ඩත්තා අඤ්ඤෙසු පච්චයෙසු න උපනාමෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. පුග්ගලවසෙනෙවාති ‘‘භික්ඛූ චීවරෙන කිලමන්ති, එත්තකං නාම තණ්ඩුලභාගං භික්ඛූනං චීවරං කාතුං රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’තිආදිනා පුග්ගලං පරාමසිත්වා පුග්ගලවසෙනෙව. සඞ්ඝවසෙනාති ‘‘සඞ්ඝො චීවරෙන කිලමතී’’තිආදිනා සඞ්ඝවසෙන න කාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. එවං පුග්ගලවසෙන අපලොකනකම්මස්ස අකත්තබ්බතං දස්සෙත්වා ඉදානි වත්ථුවසෙන තස්සෙව අකත්තබ්බතං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ජාතරූපරජතවසෙනාපී’’තිආදි. කප්පියභණ්ඩවසෙනාති චීවරතණ්ඩුලෙහි අවසෙසස්ස කප්පියභණ්ඩස්ස වසෙන. චීවරතණ්ඩුලානඤ්හි විසුං ගහිතත්තා ‘‘කප්පියභණ්ඩවසෙනා’’ති එත්ථ තෙහි අවසෙසො කප්පියභණ්ඩොව ගහෙතබ්බො. තං පනාති අපලොකනකම්මං පන. කත්තබ්බාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉදානී’’තිආදි. සුභික්ඛන්ති සමිද්ධභික්ඛං. සුලභපිණ්ඩන්ති සුඛෙන ලභපිණ්ඩං. ද්වීහි පදෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස කාරණං දස්සෙති, සුභික්ඛත්තා සුලභපිණ්ඩං, සුලභපිණ්ඩත්තා සුභික්ඛන්ති වුත්තං හොති.

එවං චීවරපච්චයං සල්ලක්ඛෙත්වා සෙනාසනං සල්ලක්ඛෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. කාලෙති ගාහාපනස්ස කාලෙ. වුත්තන්ති මහාඅට්ඨකථාය වුත්තං. කස්මා ද්වෙ සම්මන්නිතබ්බා, නනු එකම්පි සම්මන්නිතුං වට්ටතීති ආහ ‘‘එවඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ හි යස්මා ගාහෙස්සති, තස්මා ද්වෙ සම්මන්නිතබ්බාති යොජනා. එකෙන හි සම්මුතිලද්ධෙන සක්කා පරං ගාහාපෙතුං, අත්තනා පන අත්තනො පාපෙතුං න සක්කා, තස්මා ද්වීසු සම්මතෙසු නවකො වුඩ්ඪස්ස, වුඩ්ඪො ච නවකස්සාති උභො අඤ්ඤමඤ්ඤං ගාහෙස්සන්තීති අධිප්පායො. සම්මන්නිතබ්බාති එකතො සම්මන්නිතබ්බා. අට්ඨපි සොළසපීති එත්ථ පිසද්දෙන තතො අධිකම්පි එකතො සම්මන්නිතුං වට්ටතීති දීපෙති. සත්තසතිකක්ඛන්ධකෙ උබ්බාහිකසම්මුතියං (චූළව. 456) අට්ඨපි ජනා එකතොව සම්මතාති වචනඤ්චෙත්ථ සාධකං. නිග්ගහකම්මමෙව හි සඞ්ඝො සඞ්ඝස්ස න කරොතීති දට්ඨබ්බං. තෙසන්ති අට්ඨසොළසජනානං, සම්මුති වට්ටතියෙවාති සම්බන්ධො. කින්ති සල්ලක්ඛෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘චෙතියඝර’’න්තිආදි.

ආසනඝරන්ති පටිමාඝරං. මග්ගපොක්ඛරණීනං සමීපෙ කතා සාලායො උපචාරවසෙන වුච්චන්ති ‘‘මග්ගො’’ති ච ‘‘පොක්ඛරණී’’ති ච. තා හි සාලායො උපචාරසීමබ්භන්තරගතෙ ගාමාභිමුඛමග්ගෙ ච අන්තොඋපචාරසීමායං ඛණිතා යත්ථ කත්ථචි පොක්ඛරණියො ච කරීයන්ති, ඉති සල්ලක්ඛෙතබ්බන්ති යොජනා. අසෙනාසනං දස්සෙත්වා සෙනාසනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විහාරො’’තිආදි. රුක්ඛමූලන්ති ඡන්නකවාටබද්ධරුක්ඛමූලං. එසෙව නයො වෙළුගුම්බෙපි. ගාහෙන්තෙන ච ගාහෙතබ්බානීති සම්බන්ධො. සඞ්ඝිකොති තත්‍රුප්පාදො. තෙසූති ද්වීසු චීවරපච්චයෙසු. යන්ති චීවරපච්චයං. තස්සාති චීවරපච්චයස්ස. ඨිතිකතොති පබන්ධවසෙන ඨිතට්ඨානතො. ඉතරොති පඨමං ගහිතචීවරපච්චයතො ඉතරො.

අප්පතායාති අප්පභාවතො, ගාහියමානෙති සම්බන්ධො. පරිවෙණග්ඝෙනාති පරිවෙණපරිච්ඡෙදෙන. ලභන්තීති පරිවෙණසාමිකා භික්ඛූ ලභන්ති. තන්ති පරිවෙණං. විජටෙත්වාති විජටං කත්වා, ද්වෙ වා තයො වා කොට්ඨාසෙ කත්වාති අත්ථො. පක්ඛිපිත්වාති භාගකොට්ඨාසං පක්ඛිපිත්වා. න එවං කාතබ්බන්ති යථා මහාසුමත්ථෙරො ආහ, තථා න කාතබ්බන්ති අත්ථො. අකාතබ්බකාරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මනුස්සා හී’’තිආදි. තත්ථාති පරිවෙණෙ, පවිසිතබ්බං ඉති ආහාති යොජනා. එත්ථාති එතස්මිං ගාහණට්ඨානෙ. පටික්කොසතීති පටිසෙධෙති. පටික්කොසනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මා ආවුසො’’තිආදි. ඉති වුත්තං, ඉති පටික්කොසතීති යොජනා. එකො හි ඉතිසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො. තස්සාති මහාථෙරස්ස. සඞ්ගහන්ති භික්ඛූනං සඞ්ගහං. තන්ති මහාථෙරං.

එවං වත්තබ්බන්ති එවං වක්ඛමානනයෙන වත්තබ්බං. පච්චයං ධාරෙථ, ඉති වත්තබ්බන්ති යොජනා. පාපුණාති ආවුසො ඉති වුත්තෙති යොජනා. ‘‘ගහිතං හොතී’’ති ඉමිනා ‘‘ගණ්හථ, ගණ්හාමී’’ති පච්චුප්පන්නකාලවසෙන වුත්තත්තා ගහිතං හොතීති දස්සෙති. අතීතඅනාගතකාලවසෙන අගහිතභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. සතුප්පාදමත්තන්ති ගහණෙ සතියා උප්පාදනමත්තං. එත්ථාති සෙනාසනපච්චයගහණට්ඨානෙ.

යොපීති යම්පි. උපයොගත්ථෙ චෙතං පච්චත්තවචනං, යම්පි පච්චයං විස්සජ්ජෙතීති යොජනා. පච්චයන්ති ච චීවරපච්චයං. අයම්පීති අයම්පි පච්චයො. පිසද්දො මහාලාභපරිවෙණෙ පච්චයං සම්පිණ්ඩෙති. තස්මිංයෙව පරිවෙණෙති තස්මිං පංසුකූලිකෙන ගහිතපරිවෙණෙ එව. අඤ්ඤස්සාති පංසුකූලිකතො අඤ්ඤස්ස භික්ඛුස්ස. පංසුකූලිකො ‘‘අහං වසාමී’’ති සෙනාසනං ජග්ගිස්සති. ඉතරො ‘‘අහං පච්චයං ගණ්හාමී’’ති සෙනාසනං ජග්ගිස්සතීති යොජනා. ද්වීහි කාරණෙහීති වසනගහණවසෙන ද්වීහි කාරණෙහි. පංසුකූලිකෙ ගණ්හන්තෙති සම්බන්ධො. ඉධාති සෙනාසනෙ. තෙනාති පංසුකූලිකෙන. හෙට්ඨාති සෙනාසනස්ස හෙට්ඨා, ඨිතං අඤ්ඤං භික්ඛුන්ති සම්බන්ධො. තෙනාති පංසුකූලිකෙන, කිඤ්චි වචනන්ති සම්බන්ධො. වුත්ථවස්සස්ස පංසුකූලිකස්සාති යොජනා. වට්ටතීති පංසුකූලිකස්ස වට්ටති. තස්මිං සෙනාසනෙති පංසුකූලිකෙන ගහිතසෙනාසනෙ. යෙසං පනාති මනුස්සානං පන. තෙසන්ති මනුස්සානං.

ථූපං කත්වාති චෙතියං කත්වා. තස්සාති ථූපස්ස. තෙන භික්ඛුනාති වස්සාවාසිකං ගාහකභික්ඛුනා. තන්ති භොජනසාලං. ගාහෙතුං වට්ටතීති සම්බන්ධො. සබ්බමිදන්ති සබ්බං ඉදං වචනං.

පාටිපදඅරුණතොති වස්සූපනායිකදිවසසඞ්ඛාතස්ස පාටිපදස්ස අරුණුග්ගමනතො. විතක්කචාරිකොති ‘‘කත්ථ නු ඛො වසිස්සාමී’’තිආදිනා විතක්කෙන චරණෙ අනුයුත්තො. සෙනාසනං යාචතීති සෙනාසනග්ගාහාපකං සෙනාසනං යාචති. ගහිතන්ති සඞ්ඝෙන ගහිතං. යත්ථාති ඨානෙ. වස්සූපගතෙහි වත්තබ්බාති සම්බන්ධො. පුනප්පුනං, සමං වා චෙතියඞ්ගණාදිං මුඤ්චන්ති සොධෙන්ති ඉමාහීති සම්මුඤ්චනියො. මුචිධාතු සොධනත්ථෙ යුපච්චයො කරණත්ථෙ හොති. තාලුජො පඨමක්ඛරො. සුලභා චෙ දණ්ඩකා, එකෙකෙන ද්වෙ තිස්සො යට්ඨිසම්මුඤ්චනියො බන්ධිතබ්බා. සුලභා චෙ සලාකා, ඡපඤ්චමුට්ඨිසම්මුඤ්චනියො බන්ධිතබ්බාති අත්ථො. පඤ්ච පඤ්ච උක්කාති අරඤ්ඤවිහාරෙසු පරිස්සයවිජානනත්ථං පඤ්ච පඤ්ච අග්ගිඋක්කා කොට්ටෙතබ්බා ඡින්දිතබ්බාති අත්ථො.

‘‘නිබද්ධවත්තං ඨපෙත්වා’’ති එත්ථ අකත්තබ්බවත්තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වත්තං කරොන්තෙහි චා’’තිආදි. තත්ථ වත්තං කරොන්තෙහි ච එවරූපං අධම්මිකවත්තං න කාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. හි සච්චං, සබ්බෙව එතෙ උද්දෙසාදයො පපඤ්චාති යොජනා. පපඤ්චෙන්ති සංසාරෙ චිරං ඨපෙන්තීති පපඤ්චා. මූගබ්බතන්ති මූගානං වතං, මූගෙහි කත්තබ්බං වා, මූගෙන විය වා අමූගෙහි කත්තබ්බං වතං. එවං අකාතබ්බවත්තං දස්සෙත්වා ඉදානි කාතබ්බවත්තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරියත්තිධම්මො නාමා’’තිආදි. තිවිධම්පීති පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධවසෙන තිප්පකාරම්පි. අවයවපරියත්තිධම්මොපි අවයවිපරියත්තිධම්මං, අවයවිපරියත්තිධම්මො වා අවයවපරියත්තිධම්මං පතිට්ඨාපෙති, තස්මා පරියත්තිධම්මො අත්තනාපි අත්තානං පතිට්ඨාපෙසීති වෙදිතබ්බං. උද්දිසථාති පරියත්තිං උද්දිසථ. සොධෙත්වා…පෙ… උපසම්පාදෙථාති එත්ථ සොධනං නාම සබ්බෙසං ආචාරකුලපුත්තානං උපපරික්ඛනං. සොධෙත්වා නිස්සයං දෙථාති එත්ථ සොධනං නාම භික්ඛුසභාගතං උපපරික්ඛනං. හීති සච්චං. කුලපුත්තොති ආචාරකුලපුත්තො. යත්තකානි ධුතඞ්ගානි සමාදියිතුං සක්කොථාති යොජනා. අන්තොවස්සං නාමෙතන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනමෙතං. එතස්මිං අන්තොවස්සෙති හි අත්ථො, භවිතබ්බන්තිආදීසු සම්බන්ධිතබ්බං. සකලදිවසන්ති සකලදිවසම්හි, අප්පමත්තෙහීති සම්බන්ධො. එකචාරිකවත්තන්ති එකකෙන චරිතබ්බං වත්තං. භස්සෙති වචනෙ. දසවත්ථුකකථන්ති අප්පිච්ඡතාදිදසවත්ථුක කථං.

විග්ගාහිකපිසුණඵරුසවචනානීති විග්ගහං කලහං ජනෙතීති විග්ගාහිකං, විග්ගාහිකවචනඤ්ච පිසුණවචනඤ්ච ඵරුසවචනඤ්ච විග්ගාහිකපිසුණඵරුසවචනානි. මනසිකාරබහුලා විහරථ ඉති ඔවදිතබ්බාති යොජනා. දන්තකට්ඨඛාදනවත්තන්ති හෙට්ඨා අදින්නාදානවණ්ණනායං වුත්තං දන්තකට්ඨඛාදනෙ, දන්තකට්ඨඛාදනස්ස වා වත්තං. ‘‘පත්තං ථවිකාය පක්ඛිපන්තෙන න කථෙතබ්බ’’න්ති ඉමිනා කථෙන්තෙ පමාදෙන පත්තො භිජ්ජෙය්‍යාති පත්තස්ස ගුත්තත්ථාය කථනං නිවාරෙති. ආචික්ඛිතබ්බාති ඉතිසද්දො පරිසමාපනත්ථො.

කොචි දායකොති සම්බන්ධො. ආගන්තුකො භික්ඛූති චීවරග්ගාහිතතො පච්ඡා ආගතො ආගන්තුකො භික්ඛු. සඞ්ඝත්ථෙරොති ආවාසිකසඞ්ඝත්ථෙරො. පඨමභාගන්ති පුබ්බෙ ගාහිතං පඨමභාගං, පරිවත්තෙත්වාති පුබ්බෙ ගාහිතභාගෙන පච්ඡා දාතබ්බං වස්සාවාසිකං පරිවත්තෙත්වා. ආගන්තුකස්ස වස්සග්ගෙන පත්තට්ඨානෙ ආගන්තුකස්ස දාතබ්බන්ති යොජනා. ‘‘ආගන්තුකස්සා’’ති පදං පුබ්බාපරං අපෙක්ඛති. තස්මා ද්වින්නං පදානං මජ්ඣෙ වුත්තං. පඨමවස්සූපගතාති පඨමවස්සූපනායිකදිවසෙ වස්සූපගතා. ‘‘ද්වෙ තීණි චත්තාරී’’ති වචනස්ස වා බහූනං භික්ඛූනං වා බ්‍යාපනත්ථාය ‘‘ලද්ධං ලද්ධ’’න්ති විච්ඡාවසෙන වුත්තං. තෙන පනාති ආගන්තුකෙන පන. පඨමවස්සූපගතෙහි අප්පකෙ ලද්ධෙ පච්ඡිමවස්සූපනායිකදිවසෙ දාතබ්බානං වස්සාවාසිකානං බහුකෙපි අයං නයො ඤාතබ්බොති කත්වා න වුත්තො.

ද්වීසුපීති පඨම දුතියවසෙන ද්වීසුපි. වස්සූපගතා භික්ඛූ භික්ඛාය කිලමන්තා වදන්තීති සම්බන්ධො. ඉධාති ඨානෙ. වසන්තාති එකතො වසන්තා. ද්වෙ භාගා හොම සාධු වතාති යොජනා. සාධු වතාති එකංසෙන සුන්දරා භවෙය්‍යුන්ති අත්ථො. යෙසන්ති භික්ඛූනං. තත්ථාති ඤාතිපවාරිතට්ඨානෙසු. පවාරණායාති පවාරණාදිවසෙ. තෙසූති භික්ඛූසු. යෙති භික්ඛූ. තත්ථාති ඤාතිපවාරිතට්ඨානෙසු. කස්මා අපලොකෙත්වා දාතබ්බං, නනු තෙ සාදියන්තීති ආහ ‘‘සාදි යන්තාපි හී’’තිආදි. තත්ථ හීති යස්මා. ‘‘නෙව වස්සාවාසිකස්ස සාමිනො’’ති ඉමිනා තෙසං වස්සච්ඡින්නතං දීපෙති. නෙව අදාතුං ලභන්තීති පඨමමෙව කතිකවත්තස්ස කතත්තා අදාතුං නෙව ලභන්ති, සබ්බෙසං නො අම්හාකන්ති යොජනා. ඉධාති ඨානෙ. තන්ති කතිකවත්තං. එකො භික්ඛූති සම්බන්ධො. තෙසන්ති භික්ඛූනං. තත්ථාති සභාගට්ඨානෙ. වසිත්වා ආගතානං තෙසං භික්ඛූනන්ති යොජනා. න ලබ්භති ඉති වුත්තන්ති යොජනා. ඉමෙසන්ති වස්සාවාසිඅප්පත්තකානං එකච්චානං. ගාහිතසදිසමෙවාති වස්සාවාසිකස්ස ගාහිතෙන සදිසමෙව. තෙසමෙවාති එකච්චානමෙව.

පක්කන්තොපීති අඤ්ඤං ඨානං පක්කමන්තොපි. හීති සච්චං, යස්මා වා. තෙන භික්ඛුනා කතං පානීයඋපට්ඨපනාදිකම්මං භතිනිවිට්ඨං භතියා ඨිතන්ති යොජනා. අපලොකනකම්මං කත්වා ගාහිතං සඞ්ඝිකන්ති සම්බන්ධො. සඞ්ඝිකන්ති තත්‍රුප්පාදං සන්ධාය වුත්තං. විබ්භන්තොපීති පිසද්දො පගෙව ඡින්නවස්සොති දස්සෙති. පච්චයවසෙනෙවාති සද්ධාදෙය්‍යපච්චයවසෙන. වදන්තීති කෙචි වදන්ති.

දිසංගමිකො භික්ඛු විබ්භමතීති සම්බන්ධො. මනුස්සෙති වස්සාවාසිකදායකමනුස්සෙ. සම්මුඛාති ආවාසිකස්ස සම්මුඛා. සම්පටිච්ඡාපෙත්වාති ‘‘සුට්ඨු දස්සාමා’’ති පටිච්ඡාපෙත්වා. යස්ස ගාහිතන්ති යස්ස භික්ඛුනො සෙනාසනං ගාහිතං. සෙනාසනසාමිකස්සාති සෙනාසනදායකස්ස පුත්තධීතාදයොති සම්බන්ධො. සෙනාසනෙ දෙමාති සෙනාසනස්ස දෙම. තත්ථාති සෙනාසනෙ. එකමෙව වත්ථං දාතබ්බං. කස්මා? පුග්ගලස්ස අදත්වා සෙනාසනස්සෙව දාතබ්බත්තා. වස්සාවාසිකට්ඨිතිකායාති වස්සාවාසිකගාහිතස්ස ඨිතිකාය. එසෙව නයොති සෙනාසනස්සෙව දින්නත්තා එසෙව නයො. තස්සෙව හොන්තීති පුග්ගලස්සෙව දින්නත්තා තස්සෙව හොන්ති.

දුතියො ථෙරාසනෙ ගාහිතො හොතීති සම්බන්ධො. පඨමභාගස්ස සාමණෙරස්ස ගාහිතත්තා වුත්තං ‘‘වරභාගං සාමණෙරස්ස දත්වා’’ති. උභොපීති ද්වෙ ථෙරසාමණෙරෙපි. සයමෙවාති දායකො සයමෙව. යන්ති වස්සාවාසිකං. යස්සාති ථෙරස්ස වා සාමණෙරස්ස වා.

ඉතොති වුත්තනයතො. දහරසාමණෙරස්සාති තරුණස්ස සාමණෙරස්ස. සොති ඝරසාමිකො. නන්ති පත්තජනං. යස්සාති භික්ඛුනො. තෙසන්ති මනුස්සානං. යථාභූතං ආචික්ඛිතබ්බන්ති විබ්භමකාලඞ්කතකාරණං යථාභූතං ආචික්ඛිතබ්බං. සුද්ධපංසුකූලිකායෙවාති අඤ්ඤෙහි අමිස්සා සුද්ධා පංසුකූලිකායෙවාති. ඉදං නෙවාසිකවත්තන්ති නිගමනං.

උපනන්දවත්ථුකථා

319. අයමත්ථොති අයං වක්ඛමානො අත්ථො, එවං වෙදිතබ්බොති සම්බන්ධො. තත්ථාති ගාමකෙ. තන්ති සෙනාසනං, ගණ්හන්තෙනෙවාති සම්බන්ධො. ඉධාති සාවත්ථියං. මුත්තන්ති තෙ සෙනාසනං මුඤ්චිතං හොති. තත්‍රාපීති ගාමකෙපි. උභයත්ථාති සාවත්ථියං, ගාමකෙ චාති උභයත්ථ.

එත්ථාති උපනන්දවත්ථුස්මිං. කථන්ති කෙන පකාරෙන පටිප්පස්සම්භති. ඉධාති සාසනෙ. එකච්චො ගණ්හාතීති සම්බන්ධො. තත්‍රාපීති සාමන්තවිහාරෙපි. තස්සාති භික්ඛුස්ස. ඉධාති සෙනාසනෙ. ආලයමත්තන්ති චිත්තුප්පාදමත්තං. ඉච්චස්සාති ඉති අස්ස, එවං අස්ස භික්ඛුස්සාති අත්ථො. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං ‘‘ගහණෙන ගහණ’’න්තිආදිකෙ චතුක්කෙ. යො පන ගච්ඡතීති සම්බන්ධො. උපචාරසීමාතික්කමෙති නිමිත්තත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං, භාවෙන භාවලක්ඛණෙ වා. තත්ථාති අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ පච්චාගච්ඡති, වට්ටති, සෙනාසනග්ගාහො න පටිප්පස්සම්භතීති අධිප්පායො.

320. යොති භික්ඛු. මහන්තතරො වා දහරතරො වාති අත්තනො මහන්තතරො වා දහරතරො වා හොති. සො භික්ඛු තිවස්සන්තරො නාමාති යොජනා. එකස්ස භික්ඛුනො තිණ්ණං වස්සානමන්තරෙ ඨිතො තිවස්සන්තරො අඤ්ඤො භික්ඛු. තත්ථාති භික්ඛූසු. ඉමෙ සබ්බෙති තිවස්සන්තරද්විවස්සන්තරසමානවස්සිකෙ ඉමෙ භික්ඛූ, ලභන්තීති සම්බන්ධො. යං තිණ්ණං පහොතීති මඤ්චපීඨවිනිමුත්තං යං ආසනං තිණ්ණං සුඛං නිසීදිතුං පහොති, තථාරූපෙ ආසනෙපි ද්වෙ ද්වෙ හුත්වා නිසීදිතුං ලභන්තීති යොජනා. අපිසද්දෙන මඤ්චපීඨානි අපෙක්ඛති. ඉදං පච්ඡිමදීඝාසනං. අනුපසම්පන්නෙනාපීති පිසද්දො පගෙව උපසම්පන්නෙනාති දස්සෙති.

හත්ථිකුම්භෙති හත්ථිසිරොපිණ්ඩෙ. ඉමිනා හත්ථිසද්දෙන හත්ථිකුම්භො ගහිතො අවයවූපචාරෙන වා උත්තරපදලොපෙන වාති දස්සෙති. හත්ථී වියාති හත්ථී, භූමිභාගො, හත්ථිම්හි පතිට්ඨිතො පාදසඞ්ඛාතො නඛො ඉමස්සාති හත්ථිනඛකො, පාසාදො. එතං ‘‘හත්ථිනඛකො’’ති නාමං එවංකතස්ස පාසාදස්ස නාමන්ති යොජනා. ‘‘සුවණ්ණරජතාදිවිචිත්‍රානී’’ති පදං ‘‘කවාටානි මඤ්චපීඨානි තාලවණ්ටානී’’ති සබ්බපදෙසු යොජෙතබ්බං. යංකිඤ්චි චිත්තකම්මකතං අත්ථි, සබ්බං වට්ටතීති යොජනා. පාසාදස්ස දෙමාති සම්බන්ධො. පාටෙක්කන්ති පාසාදතො විසුං. පටිග්ගහිතමෙවාති සබ්බං පටිග්ගහිතමෙව හොති. ගොනකාදීනි අට්ඨාරස අත්ථරණානි පරිභුඤ්ජිතුන්ති සම්බන්ධො. ගිහිවිකටනීහාරෙනාති ගිහීහි විසෙසෙන යථාකාමං කරියතීති ගිහිවිකටං, ගිහිසන්තකං. ‘‘ගිහිවිකට’’න්ති නීහාරො අභිනීහාරො ගිහිවිකටනීහාරො, තෙන. ලබ්භන්තීති නිසීදිතුමෙව ලබ්භන්ති. තත්‍රාපීති ධම්මාසනෙපි.

අවිස්සජ්ජියවත්ථුකථා

321. එතානීති ගරුභණ්ඩානි. තත්ථාති රාසිවසෙන පඤ්චසු සරූපවසෙන පඤ්චවීසතියා ගරුභණ්ඩෙසු. ආගන්ත්වා, ආභුසො වා රමන්ති එත්ථාති ආරාමො. තෙසංයෙවාති පුප්ඵාරාමඵලාරාමානමෙව. ‘‘ඨපිතොකාසො’’ති ඉමිනා වත්ථුසද්දස්ස භූමිභෙදත්ථං දස්සෙති. වසති ආරාමො පතිට්ඨහති එත්ථාති ආරාමවත්ථු. තෙසු වාති එත්ථ වාසද්දෙන නවභූමිභාගතො අඤ්ඤස්ස පොරාණභූමිභාගස්සපි ආරාමවත්ථුභාවං විකප්පෙති. විසෙසෙන චතුඉරියාපථෙ හරති පවත්තෙති එත්ථාති විහාරො. තස්සාති විහාරස්ස. චතුන්නං මඤ්චානන්ති නිද්ධාරණත්ථෙ සාමිවචනං. අඤ්ඤතරො මඤ්චො නාමාති යොජනා. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. ‘‘ලොහෙන කතා කුම්භී’’ති ඉමිනා ලොහකුම්භීති එත්ථ මජ්ඣෙලොපසමාසං දස්සෙති. ලොහමයා කුම්භී ලොහකුම්භීති වචනත්ථොපි යුජ්ජතෙව. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා ලොහෙන කතං භාණකං, ලොහෙන කතො වාරකො, ලොහෙන කතං කටාහන්ති අත්ථං අතිදිසති. එත්ථාති භාණකවාරකකටාහෙසු. අරඤ්ජරොති අතිමහන්තත්තා අරං ඛිප්පං ජරති විනාසෙතීති අරඤ්ජරො. අථ වා ජලං ගණ්හිතුං අලන්ති අරඤ්ජරො ලකාරානං රකාරෙ කත්වා.

ගාථාවසෙන නිගමනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එව’’න්තිආදි. තත්ථ එවං පකාසයීති සම්බන්ධො. ද්වෙ ගරුභණ්ඩානි ද්විසඞ්ගහානි හොන්ති, තතියං ගරුභණ්ඩං චතුසඞ්ගහං හොති, චතුත්ථං ගරුභණ්ඩං නවකොට්ඨාසං හොති, පඤ්චමං ගරුභණ්ඩං අට්ඨභෙදනං හොති, ඉති ඉමිනා පකාරෙන පඤ්චනිම්මලලොචනො නාථො පඤ්චහි රාසීහි පඤ්චවීසවිධං ගරුභණ්ඩං පකාසයීති යොජනා.

තත්‍රාති ගරුභණ්ඩෙ. හීති විත්ථාරො. සබ්බම්පි ඉදං ගරුභණ්ඩං අවිස්සජ්ජියන්ති වුත්තන්ති යොජනා. ඉධාති ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං. පරිවාරෙ පන ආගතන්ති සම්බන්ධො.

පඤ්ච රාසයො මහෙසිනා වුත්තාති යොජනා. එත්ථාති පරිවාරෙ.

තත්‍රාති ‘‘පරිවත්තනවසෙනා’’ති වචනෙ. ඉදං ගරුභණ්ඩං උපනෙතුන්ති සම්බන්ධො. නිච්චං තිට්ඨන්තීති ථාවරා, ඨාධාතු වරපච්චයො, ඨාකාරස්ස ථාකාරො. ඉමිනා ආරාමආරාමවත්ථුවිහාරවිහාරවත්ථූනි ගහෙතබ්බානි. අවිස්සජ්ජියඅවෙභඞ්ගීයත්තා ගරු අලහුකං භණ්ඩං ගරුභණ්ඩං. ඉමිනා මඤ්චාදීනි එකවීසති ගරුභණ්ඩානි ගහෙතබ්බානි. ථාවරෙති ආධාරෙ භුම්මං, පරියාපන්නන්ති සම්බන්ධො. අථ වා නිද්ධාරණෙ භුම්මං, ථාවරෙසූති හි අත්ථො, ඛෙත්තන්තිආදීසු සම්බන්ධිතබ්බං. ඛිපති පුබ්බණ්ණබීජමෙත්ථාති ඛෙත්තං. වසති අපරණ්ණබීජං පතිට්ඨාති එත්ථාති වත්ථු, තලෙ භූමිභාගෙ එකතො වා ද්වීහි වා තීහි වා ඨානෙහි ආවරණං කරීයති එත්ථාති තළාකො, සරො. කස්සකානං මතෙන කත්තබ්බාති මාතිකා. ආරාමෙන පරිවත්තෙතුන්ති සම්බන්ධො. කානි පරිවත්තෙතුන්ති ආහ ‘‘ඉමානි චත්තාරිපී’’ති. පිසද්දො අවයවසම්පිණ්ඩනො.

තත්‍රාති ‘‘පරිවත්තෙතුං වට්ටතී’’ති වචනෙ. දූරෙති සඞ්ඝාරාමතො දූරට්ඨානෙ. යම්පීති නාළිකෙරඵලම්පි. හරන්තීති සඞ්ඝස්ස හරන්ති. අඤ්ඤෙසන්ති සඞ්ඝතො අඤ්ඤෙසං මනුස්සානන්ති සම්බන්ධො. තෙති මනුස්සා. සඞ්ඝෙන සම්පටිච්ඡිතබ්බොති සම්බන්ධො. රුච්චතීති සඞ්ඝස්සාරාමෙන මනුස්සානමාරාමං, මනුස්සානමාරාමෙන වා සඞ්ඝස්සාරාමං පරිවත්තෙතුං රුචීයති ඉච්ඡීයති. භික්ඛූනං ආරාමොති සම්බන්ධො. අයන්ති මනුස්සානමාරාමො. ඛුද්දකොති සඞ්ඝාරාමතො ඛුද්දකො. ආයන්ති අයති ආයසාමිකො ධනෙන වඩ්ඪිං ගච්ඡති අනෙනාති ආයො, තං. සමකමෙවාති සමප්පමාණමෙව, ආයං සචෙ දෙතීති සම්බන්ධො. පමාණත්ථෙ කපච්චයො. මනුස්සානං රුක්ඛාති සම්බන්ධො. අතිරෙකං සඞ්ඝස්ස දෙමාති සම්බන්ධො. ජානාපෙත්වාති ‘‘සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵල’’න්ති (ම. නි. 3.376) සඞ්ඝස්ස දින්නදානස්ස ආනිසංසං මනුස්සානං ජානාපෙත්වා. ඵලධාරිනො හොන්ති නනූති යොජනා. එවන්තිආදි නිගමනං. එතෙනෙව නයෙනාති යෙන නයෙන ආරාමො ආරාමෙන පරිවත්තෙතබ්බො, එතෙනෙව නයෙන. මහන්තෙන වා ඛුද්දකෙන වා ආරාමවත්ථුනා චාති යොජනා. ආරාම ආරාමවත්ථුවිහාරවිහාරවත්ථූනි පරිවත්තෙතබ්බානීති සම්බන්ධො.

උභොපීති ගෙහපාසාදවසෙන උභොපි. තත්ථාති ගෙහෙ. ඉදං පනාති පාසාදසඞ්ඛාතං ගෙහං, මනුස්සානං ගෙහන්ති සම්බන්ධො. මහග්ඝෙන වා අප්පග්ඝෙන වා විහාරවත්ථුනා චාති යොජනා. විහාරවිහාරවත්ථුආරාමආරාමවත්ථූනි පරිවත්තෙතබ්බානීති සම්බන්ධො. එවන්තිආදි නිගමනං.

ගරුභණ්ඩෙන ගරුභණ්ඩපරිවත්තනෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. පංස්වාගාරකෙසූති පංසුකීළනත්ථාය කතෙසු අගාරකෙසු. කප්පියමඤ්චාති සඞ්ඝගණපුග්ගලානං කප්පියා සුවණ්ණරජතාදීහි අකතා මඤ්චා. විහාරස්ස පන සුවණ්ණරජතමයාදිකාපි කප්පියා මඤ්චා දාතබ්බාති සම්බන්ධො. බහිසීමායාති උපචාරසීමතො බහි. තත්ථාති සඞ්ඝත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානෙ. තත්ථාති තස්ස භික්ඛුනො වසනට්ඨානෙ. ‘‘මහග්ඝෙනා’’ති වුත්තවචනං නියමෙන්තො ආහ ‘‘සතග්ඝනකෙන වා සහස්සග්ඝනකෙන වා’’ති. මඤ්චසතන්ති මඤ්චබහුං. එතෙසුපීති පීඨභිසිබිබ්බොහනෙසුපි. තත්ථාති පීඨභිසිබිබ්බොහනෙසු. කප්පියං පීඨාදීති සම්බන්ධො. අකප්පියං වා මහග්ඝං කප්පියං වාති කප්පියෙන වා මහග්ඝකප්පියෙන වා පරිවත්තෙත්වාති සම්බන්ධො. ‘‘වුත්තවත්ථූනී’’ති පදං ‘‘පරිවත්තෙත්වා’’ති පදෙ අවුත්තකම්මං, ‘‘ගහෙතබ්බානී’’ති පදෙ වුත්තකම්මං, පුබ්බාපරාපෙක්ඛපදං.

පසතමත්තඋදකගණ්හකානිපීති එත්ථ පසතො නාම කුඤ්චිතපාණි. සීහළදීපෙති සීහං ලාති ගණ්හාතීති සීහළො ලකාරස්ස ළකාරං කත්වා, සීහබාහුනාමකො රාජා, තස්ස පුත්තත්තා විජයකුමාරොපි සීහළො නාම, තෙන ආදිම්හි නිවාසභාවෙන ගහිතත්තා දීපො සීහළදීපො නාම, තස්මිං. පාදං ගණ්හාතීති පාදගණ්හනො, සොයෙව පාදගණ්හනකො. පාදො නාමාති ‘‘පාදගණ්හනකො’’ති එත්ථ පාදො නාම. යො ලොහවාරකො මගධනාළියා පඤ්චනාළිමත්තං ගණ්හාති, සො ලොහවාරකො පාදො නාමාති යොජනා. ඉමිනා පමාණස්ස නාමං පමාණවන්තෙ උපචාරතො වොහාරනයං දස්සෙති. තතොති පඤ්චනාළිමත්තගණ්හනකවාරකතො. ඉමානීති ලොහකුම්භීආදීනි.

භිඞ්ගාර …පෙ… කටච්ඡුආදීනීති භිඞ්ගාරො ච පටිග්ගහො ච උළුඞ්කො ච දබ්බි ච කටච්ඡු ච පාති ච තට්ටකො ච සරකො ච සමුග්ගො ච අඞ්ගාරකපල්ලො ච ධූමකටච්ඡු ච භිඞ්ගාර…පෙ… ධූමකටච්ඡුයො, තා ආදි යෙසං තානීති භිඞ්ගාර…පෙ… කටච්ඡුආදීනි. ආදිසද්දෙන අඤ්ඤානි උපකරණානි ගහෙතබ්බානි. භාජනීයානීති භාජෙතබ්බානි. කංසලොහාදීතිආදිසද්දෙන වට්ටලොහං සඞ්ගණ්හාති. වට්ටලොහං නාම පීතලොහං. හීති සච්චං, යස්මා වා. පාරිහාරියන්ති සඞ්ඝිකපරිභොගං පරිහරිත්වා අපනෙත්වා පුග්ගලිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජනං, ‘‘අත්තසන්තක’’න්ති වා පරිග්ගහෙන හරිත්වා භුඤ්ජනං න වට්ටති. ගිහිවිකටනීහාරෙනෙවාති ‘‘ගිහිවිකට’’න්ති අභිනීහාරෙනෙව.

අඤ්ඤස්මිම්පි කප්පියලොහභණ්ඩෙ පරියාපන්නා අඤ්ජනීති යොජනා. අථ වා කප්පියලොහභණ්ඩෙති නිද්ධාරණෙ භුම්මං, ‘‘අඤ්ජනී’’තිආදිනා සම්බන්ධිතබ්බං. සූචීති චීවරාදිසිබ්බනකා සූචි. පණ්ණසූචීති පණ්ණෙ ලිඛනා සූචි. අඤ්ඤම්පීති අඤ්ජනිආදිතො අඤ්ඤම්පි. ධූමනෙත්තඤ්ච ඵාලඤ්ච දීපරුක්ඛො ච දීපකපල්ලකො ච ඔලම්බකදීපො ච ධූමනෙත්ත…පෙ… ඔලම්බකදීපා. ඉත්ථිපුරිසතිරච්ඡානගතසඞ්ඛාතානි රූපානි එතෙසු අත්ථීති ඉත්ථිපුරිසතිරච්ඡානගතරූපකානි. ධූමනෙත්ත…පෙ… ඔලම්බකදීපා ච තෙ ඉත්ථිපුරිසතිරච්ඡානගතරූපකානි චෙති ධූමනෙත්ත…පෙ… රූපකානි, විසෙසනපරනිපාතො. තානි වා අඤ්ඤානි වා භිත්තිච්ඡදනකවාටාදීසු උපනෙතබ්බානි ලොහභණ්ඩානීති සම්බන්ධො. ලොහඛිලකන්ති ලොහමයං ආණිං. පරිහරිත්වාති ‘‘අත්තනො සන්තක’’න්ති පරිග්ගහෙන හරිත්වා, සඞ්ඝිකපරිභොගගිහිවිකටානි වා අපනෙත්වා. ඛීරපාසාණමයානීති ඛීරවණ්ණෙන පාසාණෙන කතානි.

සුවණ්ණඤ්ච රජතඤ්ච හාරකූටඤ්ච ජාතිඵලිකඤ්ච සුවණ්ණ…පෙ… ජාතිඵලිකානි, තෙහි කතානි භාජනානි සුවණ්ණ…පෙ… භාජනානි. සබ්බන්ති සුවණ්ණරජතාදිසබ්බං. වට්ටතීති සඞ්ඝගණපුග්ගලානං වට්ටති.

වාසිආදීසු එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා, නිද්ධාරණෙ වා භුම්මං. යාය වාසියා න සක්කාති සම්බන්ධො. තතොති වාසිතො. මහත්තරීසද්දො මහන්තපරියායො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. මහත්තරී වාසීති සම්බන්ධො. වෙජ්ජානන්ති භිසක්කානං. සිරාවෙධනඵරසුපීති පිසද්දෙන තතො මහන්තං පන පගෙවාති දස්සෙති. යා පන කුඨාරී ආවුධසඞ්ඛෙපෙන කතාති සම්බන්ධො. අථ වා ආවුධසඞ්ඛෙපෙන කතා යා පන කුඨාරී අත්ථීති යොජනා. අනාමාසාති අනාමසිතබ්බා, අනාමාසාරහාති අත්ථො. චතුරඞ්ගුලමත්තොපීති පිසද්දො තතො අධිකො පන පගෙවාති දස්සෙති. නිඛණිත්වා ඛාදතීති නිඛාදනං. චතුරස්සං මුඛමෙතස්සාති චතුරස්සමුඛං. දොණිසදිසං මුඛමෙතස්සාති දොණිමුඛං. සම්මුඤ්චනිදණ්ඩවෙධනම්පි නිඛාදනං දණ්ඩබද්ධං හොති චෙති යොජනා. දණ්ඩෙන බන්ධිතබ්බන්ති දණ්ඩබද්ධං, දණ්ඩං බද්ධමෙතස්සාති වා දණ්ඩබද්ධං. ‘‘අදණ්ඩක’’න්ති වත්වා තස්සෙවත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ඵලමත්තමෙවා’’ති. නත්ථි දණ්ඩමෙතස්සාති අදණ්ඩකං. යන්ති නිඛාදනං. පරිහරිතුන්ති පුග්ගලිකභාවෙන පරිග්ගහෙත්වා හරිතුං, සඞ්ඝිකභාවං අපනෙතුං වා. සිඛරම්පි නිඛාදනෙනෙව සඞ්ගහිතං ලක්ඛණහාරනයෙන සමානකිච්චභාවතො. සිඛරන්ති යෙන පරිබ්භමිත්වා ඡින්දන්ති, යෙහි මනුස්සෙහි දින්නානීති සම්බන්ධො. තෙති මනුස්සා, වදන්තීති සම්බන්ධො. නොති අම්හාකං. පාකතිකෙති පකතියා ඨිතෙ, යථා පඨමං ඨිතා හොන්ති, තථා කරිස්සාමාති අත්ථො. සචෙ ආහරන්තීති සචෙ ආයාචනං අකත්වා හරන්ති. අනාහරන්තාපීති පුන අනාහරන්තාපි.

කම්මාරො ච තට්ටකාරො ච චුන්දකාරො ච නළකාරො ච මණිකාරො ච පත්තබන්ධකො ච කම්මාර…පෙ… පත්තබන්ධකා, තෙසං. අධිකරණී ච මුට්ඨිකො ච සණ්ඩාසො ච තුලා ච අධිකරණි…පෙ… තුලා. සඞ්ඝෙ දින්නකාලතොති සඞ්ඝස්ස දින්නකාලතො. තිපුං ඡින්දති අනෙනාති තිපුච්ඡෙදනං, තමෙව සත්ථකං තිපුච්ඡෙදනසත්ථකං. මහාකත්තරිඤ්ච මහාසණ්ඩාසඤ්ච මහාපිප්ඵිලිකඤ්ච ඨපෙත්වාති යොජනා. කස්මා ඨපිතානීති ආහ ‘‘මහාකත්තරිආදීනි ගරුභණ්ඩානී’’ති. තත්ථ යස්මා මහාකත්තරිආදීනි ගරුභණ්ඩානි, තස්මා ‘‘ඨපෙත්වා මහාකත්තරි’’න්ති ආදි මයා වුත්තන්ති යොජනා.

වල්ලිආදීසු එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. වෙත්තවල්ලිආදිකාති වෙත්තසඞ්ඛාතවල්ලිආදිකා. අඩ්ඪබහුප්පමාණාති එත්ථ –

‘‘බ්‍යාමො සහකරා බාහු, ද්වෙපස්සද්වයවිත්ථතා’’ති. –

අභිධානෙ (අභිධානප්පදීපිකායං 269 ගාථායං) වුත්තත්තා බාහු නාම ඉධ බ්‍යාමොව අධිප්පෙතො. තස්මා ද්වීසු පස්සෙසු විත්ථතානං බ්‍යාමසඞ්ඛාතානං සහකරානං ද්වින්නං බාහූනං අඩ්ඪොති අඩ්ඪබාහු, තස්ස පමාණමෙතස්සාති අඩ්ඪබාහුප්පමාණාති වචනත්ථො කාතබ්බො, දීඝතො ද්විහත්ථා වල්ලීති වුත්තං හොති. තත්ථජාතකාති තිස්සං සඞ්ඝස්ස භූමියං ජාතකා. රක්ඛිතගොපිතාති සඞ්ඝෙන සයං රක්ඛිතා, පරෙහි ගොපිතා. ඉමිනා අරක්ඛිතඅගොපිතා ගරුභණ්ඩං න හොතීති දස්සෙති. සාති වල්ලි. අතිරෙකා හොතීති සම්බන්ධො. උපනෙතුන්ති තං වල්ලිං උපනෙතුං. සුත්තඤ්ච මකචිවාකඤ්ච නාළිකෙරහීරඤ්ච චම්මඤ්ච සුත්ත…පෙ… චම්මානි, තෙහි කතා සුත්ත…පෙ… චම්මමයා. රජ්ජුකා වා යොත්තානි වා ගරුභණ්ඩං හොතීති සම්බන්ධො. එකවට්ටා වා ද්විවට්ටා වාති එත්ථ වාසද්දෙන තිවට්ටාදිං සඞ්ගණ්හාති. අවට්ටෙත්වා දින්නං සුත්තඤ්ච අවට්ටෙත්වා දින්නා මකචිවාකනාළිකෙරහීරා චාති යොජනා.

යො කොචි වෙළූති සම්බන්ධො. සොපීති වෙළුපි වට්ටතීති සම්බන්ධො. පිසද්දෙන වල්ලිං අපෙක්ඛති. ඉදමෙත්ථාති ඉදං සබ්බං එත්ථ වෙළුම්හි, වෙළූසු වා ඉදන්ති සම්බන්ධො. සමකං වාති ගහිතවෙළුනා සමප්පමාණං වා. අතිරෙකං වාති තතො අතිරෙකං වා. තංඅග්ඝනකන්ති තස්ස වෙළුනො අග්ඝනාරහං. ඵාතිකම්මන්ති වඩ්ඪිකම්මං. තත්ථෙවාති ගණ්හනට්ඨානෙව. ගමනකාලෙති ගණ්හනට්ඨානතො අඤ්ඤත්ථ ගමනකාලෙ. ‘‘පහිණිත්වා දාතබ්බො’’ති ඉමිනා සයං වා ආගන්ත්වා දාතබ්බොති අත්ථොපි ලක්ඛණහාරනයෙන ගහෙතබ්බො සමානකිච්චත්තා.

මුඤ්ජපබ්බජසද්දෙන මුඤ්ජපබ්බජතිණානං පාළියං විසුං ගහිතත්තා තිණසද්දෙන තානි ඨපෙත්වා පාරිසෙසඤායෙන අවසෙසතිණමෙව ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මුඤ්ජං පබ්බජඤ්ච ඨපෙත්වා’’තිආදි. සමානඵලත්තා ලක්ඛණහාරනයෙන පණ්ණම්පි තිණෙනෙව සඞ්ගහිතන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යත්ථා’’තිආදි. තත්ථ යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ, ඉතීති එවං. තිණඤ්ච ගරුභණ්ඩං හොතීති සම්බන්ධො. තත්ථජාතකං වාති තස්මිං සඞ්ඝාරාමෙ ජාතකං වා. බහාරාමෙති සඞ්ඝාරාමතො බහි. තම්පීති තිණම්පි. පිසද්දෙන වල්ලිවෙළූ අපෙක්ඛති. අට්ඨඞ්ගුලප්පමාණොපීති දීඝතො අට්ඨඞ්ගුලපමාණොපි. රිත්තපොත්ථකොති අලිඛිතත්තා තුච්ඡො මකචිවත්ථාදිකොපි පණ්ණමයොපි පොත්ථකො. ඉදඤ්ච පණ්ණපසඞ්ගෙන වුත්තං.

පඤ්චවණ්ණා වාති නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨවසෙන පඤ්චවණ්ණනා වා. තම්පීති මත්තිකම්පි. පිසද්දෙන වල්ලිවෙළුතිණානි අපෙක්ඛති.

දාරුභණ්ඩෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. රක්ඛිතගොපිතො යො කොචි දාරුභණ්ඩකො අත්ථීති යොජනා. මහාඅට්ඨකථායං පන වුත්තොති සම්බන්ධො.

තත්‍රාති මහාඅට්ඨකථායං, ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙනා’’ති පාළියං වා. ඉමෙසූති ආසන්දිකාදීසු. එත්ථාති පීඨෙසු, පලාලපීඨෙනාති සම්බන්ධො. බ්‍යග්ඝචම්මඔනද්ධන්ති බ්‍යග්ඝචම්මෙන අවනද්ධං. වාළරූපපරික්ඛිත්තන්ති වාළරූපෙහි පරිවාරිතං. රතනපරිසිබ්බිතන්ති රතනසුත්තෙන සමන්තතො සිබ්බිතං.

එතෙසුපීති වඞ්කඵලකාදීසුපි. ‘‘සඞ්ඛථාලකං පන භාජනීය’’න්ති පාඨස්සානන්තරං ‘‘තථා’’ති පාඨො අත්ථි, සො එත්ථ න යුජ්ජති, පරතො පන ‘‘යෙන කෙනචි කතං ගරුභණ්ඩමෙවා’’ති පාඨස්සානන්තරං යුජ්ජති. තත්ථ හි යථා යෙන කෙනචි කතං ගරුභණ්ඩමෙව හොති, තථා ථම්භතුලාසොපානඵලකාදීසු දාරුමයං වා පාසාණමයං වා යංකිඤ්චි ගෙහසම්භාරරූපං ගරුභණ්ඩමෙවාති අත්ථො.

සබ්බන්ති සකලං උදකතුම්බපාදකථලිකමණ්ඩලං. එතෙසුපීති ආධාරකාදීසුපි. තථා ථම්භතලාති එත්ථ තථාසද්දෙන ‘ගරුභණ්ඩමෙවා’’ති පදං අතිදිසති. සඞ්ඝෙ දින්නන්ති සඞ්ඝස්ස දින්නං. භූමත්ථරණන්ති භූමියං අත්ථරිතබ්බං. තම්පීති එළකචම්මම්පි.

උදුක්ඛලං ගරුභණ්ඩමෙවාති සම්බන්ධො. එසෙව නයො මුසලන්තිආදීසුපි. එතෙසූති මඤ්චපාදාදීසු. අනුඤ්ඤාතවාසියාති භාජනත්ථාය අනුඤ්ඤාතවාසියා. ධමකරණොති එත්ථ ‘‘සඞ්ඛං ධමති, සඞ්ඛධමකො’’තිආදීසු විය නිස්සංයොගපාඨොයෙව යුජ්ජති. තස්මා ධමති වාතෙන පවත්තතීති ධමො, වාතහෙතුකො සද්දො, ධමං කරොතීති ධමකරණොති වචනත්ථො කාතබ්බො. සබ්බමෙතන්ති අනුඤ්ඤාතවාසිදණ්ඩාදිකං එතං සබ්බං. තතොති අනුඤ්ඤාතවාසිදණ්ඩාදිකතො, මහන්තතරං වාසිදණ්ඩාදිකං ගරුභණ්ඩන්ති යොජනා.

යථාජාතමෙවාති යථාපවත්තමෙව. තෙහීති හත්ථිදන්තාදීහි, ‘‘කත’’ඉති පදෙන සම්බන්ධිතබ්බං. තච්ඡිතනිට්ඨිතොපීති තච්ඡිතකම්මෙන නිට්ඨිතොපි.

මත්තිකාභණ්ඩෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා, උපභොගො ච පරිභොගො ච උපභොගපරිභොගං, සමාහාරද්වන්දො. ඉදං පදං ‘‘ඝටපිධානාදිකුලාලභාජන’’න්ති පදෙනෙව සම්බන්ධිතබ්බං. ථුපිකාතීති එත්ථ ඉතිසද්දො ඉමසද්දත්ථො. ඉදං සබ්බං සඞ්ඝස්ස දින්නකාලතො පට්ඨාය ගරුභණ්ඩන්ති යොජනා. ‘‘අනතිරිත්තපමාණො’’ති විසෙසනපදං ‘‘ඝටකො’’ති විසෙස්‍යපදෙනෙව සම්බන්ධිතබ්බං. එත්ථාති මත්තිකාභණ්ඩෙ, ආධාරෙ වා නිද්ධාරණෙ වා ත්ථ පච්චයො. මත්තිකාභණ්ඩෙ කුණ්ඩිකා භාජනීයකොට්ඨාසං භජති, එවං ලොහභණ්ඩෙපීති යොජනා. එත්ථාති ගරුභණ්ඩවිනිච්ඡයෙ.

නවකම්මදානකථා

323. භණ්ඩිකාට්ඨපනමත්තෙනාති එත්ථ භණ්ඩිකාට්ඨපනං නාම භණ්ඩිකයොජනන්ති ආහ ‘‘කපොතභණ්ඩිකයොජනමත්තෙනා’’ති. අස්සාති භික්ඛුස්ස. චිතකධූමොති චිතකෙ උට්ඨිතො ධූමො. එතස්සෙවාති භික්ඛුස්ස එව විහාරොති සම්බන්ධො. ධූමකාලෙති ධූමස්ස උට්ඨිතකාලෙ. ‘‘අපලොකෙත්වා’’ති ඉමිනා ධූමකාලෙ අපලොකිතං ධූමකාලිකං. ධූමකාලිකං හුත්වාති අත්ථයොජනං කත්වා පාළියං ‘‘පරියොසිතවිහාර’’න්ති පදෙන සම්බන්ධිතබ්බභාවං දස්සෙති. කතපරියොසිතවිහාරන්ති කතපරියොසිතො විහාරො ඉමස්ස නවකම්මස්සාති කතපරියොසිතවිහාරං. ඉදං නවකම්මං දෙන්තීති සම්බන්ධො. යාව ගොපානසියො න ආරොහන්ති, තාව විප්පකතො නාමාති යොජනා. තතොති ගොපානසිආරොහනතො. කඤ්චිදෙව සමාදපෙත්වා කාරෙස්සතීති විහාරසාමිකොයෙව කඤ්චි භික්ඛුංසමාදපෙත්වා කාරෙස්සති. පඤ්චහත්ථෙ විහාරෙති සම්බන්ධො. ඡවස්සිකං නවකම්මන්ති සම්බන්ධො. එත්ථාති අඩ්ඪයොගෙ. සොති අඩ්ඪයොගො. මහල්ලකං නියාමෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දසහත්ථෙ එකාදසහත්ථෙ’’ති. දසවස්සිකං වා එකාදසවස්සිකං වා නවකම්මන්ති සම්බන්ධො. තතොති ද්වාදසහත්ථතො. ලොහපාසාදසදිසෙපි පාසාදෙති සම්බන්ධො. තතොති ද්වාදසවස්සිකනවකම්මතො.

නවකම්මිකොති නවකම්මෙ යුත්තපයුත්තො. උතුකාලෙති හෙමන්තගිම්හකාලෙ. පටිබාහිතුන්ති අඤ්ඤෙසං සම්පත්තභික්ඛූනං පටිසෙධෙතුං. ආවාසසාමිකස්සාති ආවාසදායකස්ස. තස්සාති ආවාසසාමිකස්ස. වංසෙති අන්වයෙ. තෙති තව. සොති ආවාසසාමිආදිකො. භික්ඛූහි ජග්ගිතබ්බොති සම්බන්ධො. තෙපීති ඤාතිඋපට්ඨාකාපි. තස්මිම්පීති සඞ්ඝිකපච්චයෙපි. බහූ ආවාසෙති සම්බන්ධො. එකං ආවාසන්ති යොජනා.

එකං වා ආවාසන්ති සම්බන්ධො. තතොති විසජ්ජිතාවාසෙහි, උප්පන්නානීති සම්බන්ධො. කුරුන්දියං පන වුත්තං, කින්ති වුත්තන්ති යොජනා. එකං මඤ්චට්ඨානං ගහෙත්වාති එකං මඤ්චට්ඨානං පුග්ගලිකභාවෙන ගහෙත්වා. තිභාගන්ති තතියභාගං. අයමෙව වා පාඨො. එත්ථාති නට්ඨවිහාරෙ. පුග්ගලිකමෙවාති පුග්ගලිකං එව, පුග්ගලිකං ඉව වා. ජග්ගාති ජග්ගාහි. හීති ඵලජොතකො. එවං ජග්ගිතො පනාති එවං ජග්ගිතො විහාරො පන. තස්මින්ති ජග්ගන්තෙ. සද්ධිවිහාරිකාදීනං දාතුකාමො හොතීති සඞ්ඝස්ස භණ්ඩට්ඨපනං වා නවකානං වසනට්ඨානං වා අදත්වා අත්තනොයෙව සද්ධිවිහාරිකාදීනං දාතුකාමො හොති. සද්ධිවිහාරිකාදීනං දාතුං ලබ්භතීති සබ්බවිහාරං පුග්ගලිකභාවෙන අග්ගහෙත්වා එකදෙසස්සෙව ගහිතත්තා සද්ධිවිහාරිකාදීනං දාතුං ලබ්භතීති අත්ථො. ජග්ගාපෙතබ්බො ඉති වුත්තන්ති යොජනා. එත්ථ ‘‘වුත්ත’’න්ති පාඨො අත්ථි, සො අපාඨොයෙව ‘‘කුරුන්දියං පන වුත්ත’’න්ති පදස්ස ආකාරත්තා.

අඤ්ඤං ඉදම්පි ච වක්ඛමානවචනං තත්ථෙව කුරුන්දියං වුත්තන්ති යොජනා. කින්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ද්වෙ භික්ඛූ’’තිආදි. ද්වෙ භික්ඛූ කරොන්තීති සම්බන්ධො. යෙනාති භික්ඛුනා. සොයෙව සාමීති යෙන සා භූමි පඨමං ගහිතා, සොයෙව සාමීති අත්ථො. පතිරූපෙ ඨානෙති පතිරූපෙ සෙනාසනට්ඨානෙ. තන්ති පුග්ගලිකකරණං. යං පන වයකම්මන්ති යොජනා. එත්ථ ච වයකම්මන්ති තස්මිං විහාරෙ කතස්ස කම්මස්ස මූලං. විහාරස්ස මූලං දාතබ්බන්ති වුත්තං හොති. තස්සාති සඞ්ඝිකං කරොන්තස්ස. තත්ථෙවාති කතවිහාරෙ එව. කතාවාසෙති සමීපත්ථෙ භුම්මවචනං, කතාවාසසමීපෙති වුත්තං හොති. ඡායූපගඵලූපගාති ඡායං උපගච්ඡන්තා ච ඵලං උපගච්ඡන්තා ච, ඡායාඵලානි උපහරන්තාති අත්ථො. අපලොකෙත්වාති සඞ්ඝං අපලොකෙත්වා. සාමිකාති රුක්ඛසාමිකා. හාරෙතබ්බාති අපනෙතබ්බා.

‘‘සඞ්ඝිකවල්ලිමත්තම්පි අග්ගහෙත්වා’’ති ඉමිනා සඞ්ඝිකං ගහෙත්වා සඞ්ඝිකාය භූමියා සචෙ විහාරං කරොති, සඞ්ඝිකමෙවාති දස්සෙති. ද්විභූමකතිභූමකාදීසු පාසාදෙසු උපඩ්ඪභාගං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පාසාදො චෙව හොතී’’තිආදි. උපරි පාසාදොති සම්බන්ධො. සොති විහාරකාරකො භික්ඛු, තස්ස හෙට්ඨාපාසාදොති සම්බන්ධො. විහාරෙති සඞ්ඝිකවිහාරෙ, විහාරසමීපෙති අත්ථො. අකතට්ඨානෙති චයපමුඛානං අකතපුබ්බට්ඨානෙ. චයං වා පමුඛං වාති සඞ්ඝිකවිහාරස්ස චයං වා පමුඛං වා. බහිකුට්ටෙති කුට්ටස්ස, කුට්ටතො වා බහි. තස්සාති චයපමුඛකාරකස්ස භික්ඛුස්ස හොතීති සම්බන්ධො. විසමං පබ්බතකන්දරාදින්ති සම්බන්ධො. අපදෙති සුකරස්ස අකාරණෙ. කතං හොතීති චයං වා පමුඛං වා කතං හොති. තත්ථාති චයපමුඛෙසු, සඞ්ඝො අනිස්සරො ඉති වුත්තන්ති යොජනා.

වරසෙය්‍යං ගහෙතුන්ති සම්බන්ධො.

පුන ආගන්ත්වාති පක්කමිත්වා පුන ආගන්ත්වා. තස්සාති නවකම්මගාහකස්ස භික්ඛුස්ස. එතන්ති සෙනාසනං.

අඤ්ඤත්‍රපරිභොගපටික්ඛෙපාදිකථා

324. නාතිහරන්තීති එත්ථ අතිසද්දො හරණත්ථො, හරසද්දො පරිභුඤ්ජනත්ථොති ආහ ‘‘අඤ්ඤත්‍ර හරිත්වා න පරිභුඤ්ජන්තී’’ති. යං මඤ්චපීඨාදීති යොජනා. තත්ථාති උන්ද්‍රියමහාවිහාරෙ. තන්ති මඤ්චපීඨාදිං. තස්මාති යස්මා අනුජානාති, තස්මා. තන්ති මඤ්චපීඨාදිං. අඤ්ඤත්‍රාති අඤ්ඤං විහාරං. අරොගන්ති අනට්ඨාජිණ්ණත්තා අරොගං. තස්මිං විහාරෙති උන්ද්‍රියවිහාරෙ. තස්මින්ති උන්ද්‍රියවිහාරෙ. තතොති උන්ද්‍රියවිහාරතො. සුයොජිතානීති සුට්ඨු යොජිතානි. මූලදානං වා පටිපාකතිකං වා නත්ථීති අධිප්පායො. ඡඩ්ඩිතවිහාරතොති භික්ඛූහි අනපෙක්ඛෙන ඡඩ්ඩිතසඞ්ඝිකවිහාරතො ච පුග්ගලෙන සාපෙක්ඛෙන ඡඩ්ඩිතපුග්ගලිකවිහාරතො ච. ආවාසිකකාලෙති ආවාසිකානං ඨිතකාලෙ. තතොති ඡඩ්ඩිතවිහාරතො.

ඵාතිකම්මත්ථායාති එත්ථ ඵාතිසද්දො වඩ්ඪනත්ථොති ආහ ‘‘වඩ්ඪිකම්මත්ථායා’’ති. එත්ථාති ‘‘ඵාතිකම්මත්ථායා’’ති පාඨෙ.

චක්කලිකන්ති චක්කාකාරෙන ලාති පවත්තති, චක්කාකාරං වා ලාති ගණ්හාතීති චක්කලං, තදෙව චක්කලිකං, පාදපුඤ්ජනං, ‘‘කම්බලාදීහි වෙඨෙත්වා කත’’න්ති ඉමිනා තස්ස කරණාකාරං දස්සෙති. යෙහීති පාදෙහි. උදකන්ති සෙනාසනස්ස තින්තකං උදකං. උදකං න පඤ්ඤායතීති යොජනා. සඋපාහනෙන අක්කමිතුං න වට්ටතීති යොජනා.

සුධාභූමියන්ති සුධාය ලිත්තායං භූමියං. පරිභණ්ඩභූමියන්ති ගොමයකසාවපරිභණ්ඩභූමියං. පාදාති මඤ්චපාදා. තස්මින්ති චොළකෙ. ඨපෙන්තස්සාති මඤ්චපාදෙ ඨපෙන්තස්ස. තත්ථාති තෙසු භික්ඛූසු. නෙවාසිකාති නිබද්ධං වසන්තීති නෙවාසිකා. ඨපෙන්තීති මඤ්චපාදෙ ඨපෙන්ති. තථෙවාති යථා නෙවාසිකා වළඤ්ජන්ති, තථෙව ආගන්තුකෙහි වළඤ්ජිතුං වට්ටතීති අත්ථො.

සෙතභිත්ති වාති එත්ථ වාසද්දෙන නීලභිත්තිආදයො සම්පිණ්ඩෙති. ‘‘ද්වාරම්පි වාතපානම්පී’’තිආදිනා සාමඤ්ඤතො වුත්තත්තා ද්වාරවාතපානාදයො අපරිකම්මකතාපි න අපස්සයිතබ්බා. කෙනචි වා වත්ථාදිනාති සම්බන්ධො.

‘‘හුත්වා’’ති ඉමිනා ‘‘ධොතපාදකා’’ති පදස්ස ‘‘නිපජ්ජිතු’’න්ති පදෙ කිරියාවිසෙසනභාවං දස්සෙති, ‘‘භික්ඛූ’’ති පදෙ කාරකවිසෙසනභාවං නිවත්තෙති. කස්මිං ඨානෙ නිපජ්ජිතුං කුක්කුච්චායන්තීති ආහ ‘‘ධොතෙහි පාදෙහි අක්කමිතබ්බට්ඨානෙ’’ති. ‘‘අක්කමිතබ්බට්ඨානස්සෙතං අධිවචන’’න්ති ඉමිනා ‘‘ධොතපාදකෙ’’ති පාඨස්ස ධොතො පාදො තිට්ඨති එත්ථ ඨානෙති ධොතපාදකං, තස්මිං ධොතපාදකෙති අත්ථං දස්සෙති. එතන්ති ‘‘ධොතපාදකෙ’’ති නාමං. ‘‘පච්චත්ථරිත්වා’’ති එත්ථ කෙන පච්චත්ථරිත්වාති ආහ ‘‘පච්චත්ථරණෙනා’’ති. ‘‘අත්තනො සන්තකෙනා’’ති ඉමිනා සඞ්ඝිකෙන පච්චත්ථරණෙන පච්චත්ථරණං පටික්ඛිපති. නිද්දායතොපීති නිද්දායකාරණාපි, සංකුටිතෙති සම්බන්ධො. අථ වා නිද්දායතොපීති නිද්දායන්තස්සපි. ‘‘සරීරාවයවො’’ති පදෙ සාම්‍යත්ථඡට්ඨී, ‘‘ආපත්තියෙවා’’ති පදෙ සම්පදානං. ලොමෙසු ඵුසන්තෙසූති සම්බන්ධො. ‘‘පරිභොගසීසෙනා’’ති ඉමිනා පරිභොගං අකත්වා කෙනචි කම්මෙන සරීරාවයවෙන ඵුසන්තස්ස අනාපත්තීති දස්සෙති. හත්ථතලෙන ඵුසිතුං පාදතලෙන ඵුසිතුං වා අක්කමිතුං වාති යථාලාභයොජනා දට්ඨබ්බා. ‘‘පරිභොගසීසෙනා’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මඤ්චපීඨං නීහරන්තස්සා’’තිආදි.

සඞ්ඝභත්තාදිඅනුජානනකථා

325. ‘‘සඞ්ඝස්ස භත්ත’’න්ති ඉමිනා සඞ්ඝභත්තන්ති පදස්ස ඡට්ඨීසමාසං දස්සෙති. සඞ්ඝස්ස අත්ථාය ආභතං භත්තං කාතුං න සක්කොන්තීති යොජනා. උද්දෙසභත්තන්තිආදීසු එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ‘‘උද්දෙසෙන ලද්ධභික්ඛූනං භත්තං කාතු’’න්ති ඉමිනා උද්දෙසෙන ලද්ධභික්ඛූනං කාතබ්බං භත්තං උද්දෙසභත්තන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. තථෙවාති යථා සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ලද්ධභික්ඛූ, තථෙව. පරිච්ඡින්දිත්වාති ‘‘එකං වා’’තිආදිනා පරිච්ඡින්දිත්වා. තෙසන්ති ලද්ධභික්ඛූනං. ඉමිනා නිමන්තෙත්වා ලද්ධභික්ඛූනං කාතබ්බං භත්තං නිමන්තනභත්තන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘සලාකායො ඡින්දිත්වා’’ති ඉමිනා සලාකායො ඡින්දිත්වා කාතබ්බං භත්තං සලාකභත්තන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. පක්ඛිකන්ති උපොසථිකන්ති පාටිපදිකන්ති එවං නියාමෙත්වාති යොජනා. පඤ්චමීආදීසු පක්ඛෙසු කාතබ්බං පක්ඛිකං. උපොසථෙ කාතබ්බං උපොසථිකං. පාටිපදෙ කාතබ්බං පාටිපදිකං, තමෙව භත්තං පාටිපදිකභත්තං. උද්දෙසභත්තං නිමන්තනන්ති එත්ථ ඉතිසද්දො ආද්‍යත්ථො, උද්දෙසභත්තං නිමන්තනන්තිආදිං ඉමං වොහාරං පත්තානීති හි අත්ථො. උද්දෙසභත්තාදීනියෙව අනුජානනමකත්වා කස්මා සඞ්ඝභත්තම්පි අනුජානාතීති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. තත්ථ යස්මා සක්ඛිස්සන්තීති සම්බන්ධො. තෙති මනුස්සා. තම්පීති සඞ්ඝභත්තම්පි. පිසද්දෙන උද්දෙසභත්තාදීනි අපෙක්ඛති.

සඞ්ඝභත්තාදීනං විත්ථාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති ‘‘සඞ්ඝභත්තං උද්දෙසභත්ත’’න්තිආදිපාඨෙ, එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා, සඞ්ඝභත්තාදීසු වා නිද්ධාරණෙ භුම්මං, භුඤ්ජන්තානං අම්හාකං අජ්ජ දස ද්වාදස දිවසා අහෙසුන්ති යොජනා. අඤ්ඤතොති අඤ්ඤස්මා ඨානා. තත්ථාති සඞ්ඝභත්තෙ. වත්තබ්බාති මනුස්සා වත්තබ්බා. තන්ති සඞ්ඝභත්තං, ධාතුකම්මං, ‘‘අම්හාක’’න්ති කාරිතකම්මං. තන්ති සඞ්ඝභත්තං.

උද්දෙසභත්තකථා

අයං නයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. රඤ්ඤා වා පහිතෙති සම්බන්ධො. සචෙ අත්ථීති සචෙ ඨිතිකා අත්ථි. උද්දෙසකෙනාති භත්තුද්දෙසකෙන. න අතික්කාමෙතබ්බන්ති උද්දෙසභත්තං න අතික්කාමෙතබ්බං. තෙ පනාති පිණ්ඩපාතිකා පන. ඨිතිකං ඨපෙත්වාති ඨිතිකං ඨිතට්ඨානෙ ඨපෙත්වා මුඤ්චිත්වාති අත්ථො. තෙසන්ති මහාථෙරානං. යොජනන්තරිකවිහාරතොපීති යොජනෙන බ්‍යවධානෙ ඨිතවිහාරතොපි. ඨිතට්ඨානතොති ඨිතිකාය ඨිතට්ඨානතො. අසම්පත්තානම්පීති භත්තුද්දෙසට්ඨානං අසම්පත්තානම්පි. වඩ්ඪිතා නාම සීමාති උපචාරසීමා වඩ්ඪිතා නාම. සඞ්ඝනවකස්ස දින්නෙපීති යාව දුතියභාගො න දාතබ්බො, තාව සඞ්ඝනවකස්ස දින්නෙපි. වස්සග්ගෙනාති ගණියතීති ගං, වස්සමෙව ගං වස්සග්ගං, තෙන වස්සග්ගෙන, වස්සගණනායාති වුත්තං හොති. යදි ‘‘වස්සග්ඝෙනා’’ති චතුත්ථක්ඛරෙන පාඨො භවෙය්‍ය, එවං සති වස්සපරිච්ඡෙදෙනාති අත්ථො දට්ඨබ්බො, අයමෙව යුත්තතරො.

එකස්මිං විහාරෙති එකිස්සං විහාරසීමායං. තස්මිංයෙව භත්තුද්දෙසට්ඨානෙති එත්ථ එවසද්දෙන අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ ගාහණං පටික්ඛිපති. එකොති එකො දායකො. තෙනාති පහිතභික්ඛුනා. සො අත්ථොති සො හෙතු. තංදිවසන්ති තස්මිං පහිතදිවසෙ. පමුස්සතීති සතිපවාසෙන මුස්සති. භොජනසාලායාති භත්තුද්දෙසට්ඨානසඞ්ඛාතාය භොජනසාලාය. යා පකතිට්ඨිතිකාති යොජනා. ‘‘එකාබද්ධා හොන්තී’’ති වුත්තවචනස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං ද්වාදසහත්ථන්තරං අවිජහිත්වා’’ති. නවං ඨිතිකන්ති භත්තුද්දෙසට්ඨානෙ ඨපිතපකතිට්ඨිතිකතො අඤ්ඤං නවං ඨිතිකං. හීති සච්චං, යස්මා වා. එතන්ති උද්දෙසභත්තං. ‘‘ස්වෙ’’ති නියාමෙත්වා වුත්තත්තා දුතියදිවසෙ න ලබ්භති.

කොචීති දායකො. සකවිහාරෙ ඨීතිකාවසෙනෙව ගාහෙතබ්බන්ති යං විහාරං ගච්ඡන්ති, තත්ථ අපවිට්ඨත්තා සකවිහාරෙ ඨිතිකාවසෙනෙව ගාහෙතබ්බං. දින්නං පන භත්තං ගාහෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. සම්පත්තානන්ති දින්නට්ඨානං සම්පත්තානං. තත්ථාති දින්නට්ඨානං, සම්පත්තානංයෙවාති සම්බන්ධො. තස්ස විහාරස්සාති පවිට්ඨවිහාරස්ස. තස්මිං තස්මිං ඨානෙති ගාමද්වාරවීථිචතුක්කසඞ්ඛාතෙ තස්මිං තස්මිං ඨානෙ. අන්තොඋපචාරගතානන්ති එත්ථ අන්තොඋපචාරො නාම ද්වාදසහත්ථබ්භන්තරං.

ගාමද්වාරූපචාර වීථිචතුක්කූපචාර ඝරූපචාරෙසු තීසු ඝරූපචාරස්ස විසෙසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඝරූපචාරො චෙත්ථා’’තිආදි. එත්ථාති තීසු උපචාරෙසු. ඝරූපචාරො වෙදිතබ්බොති සම්බන්ධො. එකො උපචාරො එත්ථාති එකූපචාරං ඝරං. ඉමෙසන්ති චතුන්නං ඝරානං. තත්ථාති චතූසු ඝරෙසු. එකකුලස්ස යං ඝරන්ති සම්බන්ධො. එකවළඤ්ජන්ති එකද්වාරෙන සමානපරිභොගං. තත්ථාති එකූපචාරෙ.

යං පන එකං ඝරං කතන්ති සම්බන්ධො. සුඛවිහාරත්ථායාති කලහං විච්ඡින්දිත්වා සුඛවිහාරත්ථාය. තස්මිං තස්මිං ඨානෙති භිත්තියා පරිච්ඡින්නෙ තස්මිං තස්මිං ඨානෙ.

යස්මිං පන ඝරෙ නිසීදාපෙන්තීති සම්බන්ධො. යම්පි නිවෙසනන්ති යොජනා.

යො පන උද්දෙසලාභො උප්පජ්ජති, සො පාපුණාතීති යොජනා. කිඤ්චාපි දිස්සන්ති, තථාපීති යොජනා.

යො පනාති භික්ඛු පන, ලභතීති සම්බන්ධො. අඤ්ඤස්මින්ති අත්තනා අඤ්ඤස්මිං. තෙනාති උද්දෙසභත්තං ලභන්තෙන භික්ඛුනා.

කාලං පටිමානෙන්තෙසූති භොජනකාලං පටිමානෙන්තෙසු භික්ඛූසු, නිසින්නෙසූති සම්බන්ධො. කොචි මනුස්සො වදතීති සම්බන්ධො. සඞ්ඝුද්දෙසපත්තං දෙථ ඉති වාති යොජනා. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා පත්තස්ස ඨානෙ භික්ඛුං පක්ඛිපිත්වා වුත්තෙ අතිදිසති.

එත්ථාති උද්දෙසභත්තෙ, එවංවචනෙ වා. පෙසලොති පියසීලො. තෙනාති උද්දෙසකෙන. කින්ති ජානාතීති ආහ ‘‘දසවස්සෙන ලද්ධ’’න්ති. තස්සාති උද්දෙසකස්ස, වචනන්ති සම්බන්ධො. අප්පසද්දාති සණිකසද්දා. ‘‘අපසද්දා’’තිපි පාඨො, නිස්සද්දාති අත්ථො. සබ්බනවකස්සාති සබ්බෙසං භික්ඛූනං නවකස්ස. ඡායායපි පුච්ඡියමානායාති අනාදරෙ භුම්මවචනං, සාමිවචනං වා. න ලභතීති පාපුණාපිතත්තා න ලභති. නිසින්නස්සාපි නිද්දායන්තස්සාපීති අනාදරෙ සාමිවචනං, භික්ඛුස්ස නිසින්නස්සාපි නිද්දායන්තස්සාපීති අත්ථො. හීති සච්චං. එතං භාජනීයභණ්ඩං නාමාති යොජනා. තත්ථාති ‘‘සම්පත්තස්සෙව පාපුණාතී’’ති වචනෙ. උපචාරෙනාති ද්වාදසහත්ථූපචාරෙන. තස්මින්ති අන්තොපරික්ඛෙපෙ.

කොචි උපාසකො පහිණාතීති සම්බන්ධො. පණීතභොජනානන්ති පණීතභොජනෙහි. උදකස්සාති උදකෙන, පූරෙත්වාති සම්බන්ධො. ආගතා මනුස්සාති සම්බන්ධො. යෙනාති භික්ඛුනා. යන්ති වත්ථු. තිචීවරපරිවාරන්ති තිචීවරෙන පරිවාරිතං, තිචීවරපරිවාරවන්තං වා උද්දෙසභත්තන්ති අත්ථො. හි සච්චං අස්ස භික්ඛුස්ස පුඤ්ඤවිසෙසො ඊදිසොති යොජනා. නනු උදකංපිස්ස පුඤ්ඤවිසෙසං, කස්මා අඤ්ඤං උද්දෙසභත්තං ලභතීති ආහ ‘‘උදකං පනා’’තිආදි.

ගහෙත්වා ආගතා තෙ මනුස්සාති යොජනා. තෙසන්ති මහාථෙරාදීනං. දහරසාමණෙරෙහීති දහරෙහි සාමණෙරෙහි, ලද්ධෙසූති සම්බන්ධො.

තත්ථාති උද්දෙසභත්තෙ. පුරතොති මහාථෙරානං පුරතො. පත්තෙති සඞ්ඝුද්දෙසපත්තෙ, අගාහිතෙයෙවාති සම්බන්ධො. ආහටම්පි උද්දෙසභත්තන්ති සම්බන්ධො.

එකො වදතීති සම්බන්ධො. සොති මනුස්සො, භණතීති සම්බන්ධො. යථා තෙ රුච්චති, තථා වත්වා ආහරාති යොජනා. විස්සට්ඨදූතො නාමාති අත්තනො රුචිං විස්සජ්ජිත්වා තස්ස රුචියා විස්සට්ඨො දූතො නාම. පටිපාටිපත්තං වාති සඞ්ඝතො පටිපාටියා ලද්ධං පත්තං වා, ඉදං නිමන්තනභත්තං සන්ධාය වුත්තං. යං ඉච්ඡතීති විස්සට්ඨදූතො යං ඉච්ඡති. සොති බාලො, න වත්තබ්බොති සම්බන්ධො. පුච්ඡාසභාගෙන වදෙය්‍යාති සම්බන්ධො. තතොති වදනකාරණා.

කූටට්ඨිතිකා නාමාති අඤ්ඤෙහි උද්දෙසභත්තෙහි මිස්සෙත්වා උජුකට්ඨිතිකාය පවත්තිත්වා කූටෙන පවත්තා ඨිතිකා නාම හොති. තමෙවත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘රඤ්ඤො වා හී’’තිආදි. එකචාරිකභත්තානීති පති එකං කත්වා චරිතබ්බානි භක්ඛිතබ්බානීති එකචාරිකානි, අඤ්ඤෙහි උද්දෙසභත්තෙහි අමිස්සෙත්වා පති එකං කත්වා භක්ඛිතබ්බානීති වුත්තං හොති, තානියෙව භත්තානි එකචාරිකභත්තානි. එකච්චෙ භික්ඛූ ගතාති සම්බන්ධො. තෙසූති එකච්චෙසු භික්ඛූසු. තඞ්ඛණංයෙවාති තස්මිං නිසින්නක්ඛණෙයෙව. පුන තඞ්ඛණංයෙවාති තස්මිං ගාහණක්ඛණෙයෙව. ‘‘පණීතභත්ත’’න්ති වුත්තෙ ‘‘කතිවස්සතො පට්ඨායා’’ති වදන්ති, ‘‘එත්තකවස්සතො නාමා’’ති වුත්තෙති යොජනා. ගාහිතෙති ඨිතිකං අජානන්තෙහි ආගන්තුකෙහි පත්තෙ ගාහිතෙ. ආගතෙහිපි ඨිතිකං ජානනකභික්ඛූහීති සම්බන්ධො. එසෙව නයො පරතොපි. භික්ඛූයෙව ආගච්ඡන්තූති පත්තං අග්ගහෙත්වා භික්ඛූයෙව ආගච්ඡන්තූති අධිප්පායො.

නෙති ඨිතිකං අජානන්තෙ ආගන්තුකෙ. රාජා භොජෙත්වාති රාජා අත්තනො ගෙහෙ භොජෙත්වා. නෙසන්ති ආගන්තුකානං, පත්තෙපීති සම්බන්ධො. යං ආහටන්ති යං භත්තං අභුඤ්ජිත්වා ආහටං. තං න ගාහෙතබ්බන්ති තං භත්තං ඨිතිකාය න ගාහෙතබ්බං ථොකත්තා. නෙසන්ති ආගන්තුකානං. ගීවා හොතීති ඉණං හොති. ඉණං නාම පටිදාතබ්බසභාවො හොති, තස්මා පටිදාතබ්බන්ති අධිප්පායො. එත්ථාති ඨිතිකං අජානිත්වා භුත්තට්ඨානෙ. තාව නිසීදිතබ්බන්ති තාව ආගමෙත්වා නිසීදිතබ්බං. පත්තට්ඨානෙන ගාහණම්පි ගීවාසදිසොති පුරිමථෙරස්ස මති භවෙය්‍ය. එවඤ්හි සති ද්වින්නං ථෙරානං වාදො සදිසොයෙව.

එකො පිණ්ඩපාතොති සම්බන්ධො. තථාරූපොති තිචීවරපරිවාරො සතග්ඝනකො. අයන්ති පිණ්ඩපාතො. ඉති වුත්තං අට්ඨකථාසු.

එකො භික්ඛූති සම්බන්ධො. අන්තරාභට්ඨකොති උද්දෙසභත්තස්ස අන්තරෙ වෙමජ්ඣෙ භස්සති ගලතීති අන්තරාභට්ඨකො. පරිපුණ්ණවස්සො යො පන සාමණෙරොති යොජනා. තස්ස උපසම්පජ්ජිතසාමණෙරස්ස ඨිතිකා අතික්කන්තාති සම්බන්ධො. සොති උද්දෙසභත්තපත්තො භික්ඛු. සමීපෙති අත්තනො සමීපෙ. තඤ්චෙ ථෙය්‍යාය හරන්තීති තං පත්තං පත්තහාරකා ථෙය්‍යාය හරන්ති චෙ. ගීවා හොතීති පත්තදාපකස්ස ගීවා හොති. සො භික්ඛූති සමීපෙ නිසින්නො සො භික්ඛු. අස්සාති පත්තදාපකස්ස. ‘‘අය’’න්ති පොත්ථකෙසු පාඨො අත්ථි, සො න සුන්දරො. තතොති උද්දෙසභත්තඝරතො. ‘‘සුහටො’’ති වචනස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භත්තස්ස දින්නත්තා ගීවා න හොතී’’ති.

සාදියනකොති උද්දෙසභත්තසාදියනකො, හොතීති සම්බන්ධො. දසහිපි පත්තෙහි භත්තං ආහරාපෙත්වාති යොජනා. භික්ඛුදත්තියං නාමාති භික්ඛුනා දත්තියං නාම. සො භික්ඛූති සාදියනකො සො භික්ඛු. තෙ භික්ඛූති පිණ්ඩපාතිකෙ තෙ භික්ඛූ. එථ භන්තෙ මය්හං සහායා හොථ ඉති වත්වාති සම්බන්ධො. තස්සාති උපාසකස්ස. තත්ථාති උපාසකස්ස ඝරෙ. තස්සෙවාති සාදියනකස්සෙව. ඉතරෙති නවපිණ්ඩපාතිකා. නෙසන්ති දසන්නං භික්ඛූනං. තස්ස භික්ඛුනොති සාදියනකස්ස භික්ඛුනො. භුත්තාවීනන්ති භුත්තවන්තානං.

තෙති නවපිණ්ඩපාතිකා, වුත්තා ගච්ඡන්තීති සම්බන්ධො. තත්ථාති උපාසකස්ස ඝරෙ. තත්‍රාති දසසු භික්ඛූසු. මධුරෙන සරෙන අනුමොදනං කරොන්තස්ස එකස්ස ධම්මකථං සුත්වාති යොජනා. අකතභාගො නාමාති පුබ්බෙ න කරියිත්ථාති අකතො, සොයෙව භාගො කොට්ඨාසොති අකතභාගො, ආගන්තුකභාගො නාමාති අත්ථො.

එකො උපාසකො දෙතීති සම්බන්ධො. ඉමන්ති ඛාදනීයභොජනීයං. පත්තසාමිකස්ස දාතබ්බන්ති යොජනා. ඨපෙත්වාති පකතියා ඨපෙත්වා. ‘‘සබ්බො සඞ්ඝො භුඤ්ජතූ’’ති වත්වා ච කිඤ්චි අවත්වා ච ගතෙපි පඨමමෙව ‘‘සබ්බං සඞ්ඝිකං පත්තං දෙථා’’ති වුත්තත්තා භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං.

පාතියා ආහරිත්වාති සම්බන්ධො. එකෙකං ආලොපන්ති එකෙකස්ස භික්ඛුස්ස එකෙකං ආලොපං. අච්ඡතීති වසති. කස්ස තෙති කස්ස අත්ථාය තයා, ආනීතන්ති යොජනා. ‘‘එකෙන භික්ඛුනා’’ති පදං ‘‘ගාහෙතබ්බ’’න්ති පදෙ කාරිතකම්මං, ‘‘භත්ත’’න්ති ධාතුකම්මං තබ්බපච්චයො වදති.

කිං ආහරීයතීති අවත්වාති කිං වත්ථු තයා ආහරීතීති උපාසකං අපුච්ඡිත්වා. ‘‘කිං ආහරිස්සසී’’තිපි පාඨො, කිං වත්ථුං ත්වං ආහරිස්සසීති අත්ථො. සපරිවාරාය යාගුයා ච මහග්ඝානං ඵලානඤ්ච පණීතානං ඛජ්ජකානඤ්ච තථා ආවෙණිකා ඨිතිකා කාතබ්බාති යොජනා. එකා එව ඨිතිකාති සමානා එව ඨිතිකා. තථා ඵාණිතස්සාති එත්ථ තථාසද්දෙන ‘‘එකා එව ඨිතිකා වට්ටතී’’ති පදං අතිදිසති.

ඉති උද්දෙසභත්තකථාය යොජනා සමත්තා.

නිමන්තනභත්තකථා

නිමන්තනං පුග්ගලිකං සඞ්ඝිකඤ්චාති දුවිධං. තත්ථ පුග්ගලිකං සන්ධාය වුත්තං ‘‘පුග්ගලිකං චෙ සයමෙව ඉස්සරො’’ති. ‘‘එත්තකෙ භික්ඛූ සඞ්ඝතො උද්දිසථා’’තිආදීනි අවත්වා ‘‘එත්තකානං භික්ඛූනං භත්තං ගණ්හථා’’ති නිමන්තෙත්වා දින්නං සඞ්ඝිකං නිමන්තනං නාම. එත්ථාති නිමන්තනෙ. පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටතීති ‘‘භික්ඛ’’න්ති කප්පියවොහාරෙන වුත්තත්තා පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. පටිපාටියාති සඞ්ඝතො ලද්ධපටිපාටියා. ආගතමනුස්සො වදතීති සම්බන්ධො. විච්ඡින්දිත්වාති ‘‘තුම්හෙ ච ගච්ඡථා’’ති වචනං විච්ඡින්දිත්වා.

නිමන්තනභත්තඝරතොති නිමන්තනභත්තස්ස දින්නඝරතො. එකො ආහරතීති සම්බන්ධො. පූරෙත්වාති භත්තස්ස පූරෙත්වා. තන්ති භත්තං. ඉධාපීති නිමන්තනෙපි.

තතොති වදනකාරණා. ‘‘සො භික්ඛූ’’ති පදං ‘‘අස්සා’’ති පදෙ පකතිකත්තා, ‘‘ජිගුච්ඡනීයො’’ති පදං තත්ථෙව විකතිකත්තා. අස්සාති භවෙය්‍ය, හොති වා. ‘‘පත්තත්ථාය ආගතොම්හී’’ති වදන්තස්ස තස්ස පත්තො දාතබ්බොති යොජනා. භත්තාහරණකපත්තන්ති භත්තං ආහරති අනෙනාති භත්තාහරණකො, සොයෙව පත්තො භත්තාහරණකපත්තො, තං. පටිපාටිභත්තන්ති පටිපාටියා ලද්ධං භත්තං.

ආලොපභත්තට්ඨිතිකතොති එකෙකආලොපෙන ලද්ධස්ස භත්තස්ස ඨිතිකතො. ආලොපසඞ්ඛෙපෙනාති එකෙකස්මිං ආලොපෙ තංසංඛිපනෙන. අයං නයො උද්දෙසභත්තතො විසෙසො. කස්ස තෙ ආභතන්ති කස්ස අත්ථාය තයා ආභතන්ති යොජනා. සඞ්ඝස්ස මෙ භත්තන්ති සඞ්ඝස්ස අත්ථාය මයා භත්තං ආභතං. ථෙරානං මෙ භත්තන්ති ථෙරානං මයා භත්තං ආභතං.

උපාසකො පහිණාතීති සම්බන්ධො. ඉමෙ තයො ජනාති සඞ්ඝත්ථෙරො ච ගන්ථධුතඞ්ගවසෙන අභිඤ්ඤාතො ච භත්තුද්දෙසකො චාති ඉමෙ තයො ජනා. පුච්ඡිතුන්ති ‘‘කිං සඞ්ඝතො ගණ්හාමි, උදාහු යෙ ජානාමි, තෙහි සද්ධිං ආගච්ඡාමී’’ති පුච්ඡිතුං. ආරුහියිත්ථාති ආරූළ්හා. අත්තනවමෙහීති අත්තා නවමො එතෙසන්ති අත්තනවමා, තෙහි භික්ඛූහීති සම්බන්ධො. හීති යස්මා. එතෙ භික්ඛූති සඞ්ඝත්ථෙරාදයො තයො එතෙ භික්ඛූ. තෙනාති ගන්ථධුතඞ්ගාදීහි අනභිඤ්ඤාතෙන භික්ඛුනා පටිපජ්ජිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. නිස්සිතකෙ වා, යෙ භික්ඛූ ජානාථ, තෙ භික්ඛූ වා ගහෙත්වාති යොජනා. අත්තනා අඤ්ඤො ගාමො ගන්තබ්බොති සම්බන්ධො. සොයෙව ගාමොති නිමන්තනගාමොයෙව.

තත්‍රාති අසනසාලායං. උස්සවාදීසූති ඡණාදීසු. ආදිසද්දෙන අඤ්ඤෙන කෙනචි කාරණෙන මනුස්සානං බහුසන්නිපාතං සඞ්ගණ්හාති. තදාති තස්මිං නිමන්තනකාලෙ. සන්නිපාතට්ඨානතොති භික්ඛූනං සන්නිපාතට්ඨානතො. යථාසත්තීති සත්තියා අනුරූපං, සත්තිං අනතික්කමිත්වාති අත්ථො. එත්ථ ච සත්තිසද්දස්ස කුන්තසඞ්ඛාතස්ස සත්ථස්සපි වාචකත්තා තං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘යථාබල’’න්ති.

සඞ්ඝත්ථෙරො වා ආගච්ඡන්තීති සම්බන්ධො. බහුකත්තාරමපෙක්ඛිත්වා ‘‘ආගච්ඡන්තී’’ති බහුවචනවසෙන වුත්තං. එකවාරන්ති එකස්මිං දිවසෙ, ආගමනදිවසෙති අත්ථො. පටිබද්ධකාලතොති තත්ථෙව සකට්ඨානෙ වාසස්ස නිබද්ධකාලතො. දුතියවාරෙති දුතියදිවසෙ. අභිනවආගන්තුකාවාති අනාගමනපුබ්බා අභිනවා ආගන්තුකාව. තත්‍රාති තස්මිං පත්තට්ඨානෙ. තෙසන්ති අභිනවආගන්තුකානං. එත්ථාති අනාගතපුබ්බට්ඨානෙ.

සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සකට්ඨානආගන්තුකට්ඨානෙසු. තෙනාති අතිලාභිනා භික්ඛුනා. අවිසෙසෙත්වාති විසෙසමකත්වා.

සලාකභත්තකථා

සලාකභත්තං පන එවං වෙදිතබ්බන්ති යොජනා. ‘‘වචනතො’’ති පදං ‘‘දාතබ්බා’’ති පදෙ ඤාපකහෙතු. සලාකාය වාති කුසදණ්ඩෙ වා. අසුකස්ස නාමාති අසුකස්ස නාම උපාසකස්ස. උපනිබන්ධිත්වාති ලිඛිත්වා, ඡින්දිත්වාති අත්ථො. ‘‘ඔපුඤ්ජිත්වා’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුනප්පුනං හෙට්ඨුපරියවසෙන ආලොළෙත්වා’’ති. භත්තුද්දෙසකෙන දාතබ්බාති සම්බන්ධො.