7. සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකං

ඡසක්‍යපබ්බජ්ජාකථා

330. සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකෙ අභිඤ්ඤාතා අභිඤ්ඤාතාති එත්ථ අභිපුබ්බො ඤාතසද්දො පාකටත්ථොති ආහ ‘‘පාකටා පාකටා’’ති. කාළුදායිප්පභූතයොති කාළුදායිආදයො. පරිවාරෙහි සද්ධිං දස දූතා ච අඤ්ඤෙ ච බහූ ජනා සක්‍යකුමාරා නාමාති යොජනා. අම්හෙසූති සක්‍යකුලසඞ්ඛාතෙසු අම්හෙසු, නිද්ධාරණෙ භුම්මං. ඉමිනා පාඨසෙසං දස්සෙති. ‘‘කුලතො’’ති ඉමිනා ‘‘කුලා’’ති එත්ථ නිස්සක්කත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති දස්සෙති. ඝරාවාසත්ථන්ති එත්ථ ඝරෙ ආවසන්තානං මනුස්සානං කිච්චන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඝරාවාසෙ ය’’න්තිආදි. තත්ථ යන්ති යංකිඤ්චි. උදකං නින්නෙතබ්බන්ති එත්ථ උදකං නීහරිත්වා නෙතබ්බං අපනෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා උදකං සබ්බට්ඨානෙසු සුසං හොතී’’ති. සුසන්ති සුක්ඛං. තිණානීති සස්සදූසකානි තිණානි. ‘‘උද්ධරිතබ්බානී’’ති ඉමිනා නිද්ධාපෙතබ්බන්ති එත්ථ ධුධාතුයා පප්ඵොටනධංසනත්ථෙ දස්සෙති. භුසාති සස්සනාළදණ්ඩා, තෙහි මිස්සා පලාලා භුසිකා. ඔඵුණාපෙතබ්බන්ති එත්ථ ඵුණධාතුයා අවකිරණත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපනෙතබ්බ’’න්ති. ත්වඤ්ඤෙව ඝරාවාසත්ථෙන උපජානාති එත්ථ ඝරාවාසත්ථෙනාති උපයොගත්ථෙ කරණවචනං. උපජානාති උපත්‍යූපසග්ගො ධාත්වත්ථානුවත්තකො, හිවිභත්ති ච ලොපො හොති, තෙන වුත්තං ‘‘ත්වඤ්ඤෙව ඝරාවාසත්ථං ජානාහී’’ති. අහන්ති භද්දියකුමාරනාමකො අහං. තයාති අනුරුද්ධකුමාරනාමකෙන තයා. ‘‘සද්ධිං පබ්බජිස්සාමී’’ති ඉමිනා පාඨසෙසං දස්සෙති. සෙසන්ති ‘‘සද්ධිං පබ්බජිස්සාමී’’ති වචනං.

331. නිප්පාතිතාති එත්ථ නික්ඛමිත්වා ගමාපිතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නික්ඛාමිතා’’ති. මානස්සිනොති එත්ථ මානං සයන්ති නිස්සයන්තීති මානස්සිනොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මානස්සයිනො’’ති.

332. යස්සන්තරතො න සන්ති කොපාති එත්ථ අන්තරසද්දො චිත්තවාචකො, තොපච්චයො ච සත්තම්‍යත්ථවාචකොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්ස චිත්තෙ’’ති. කස්මා කොපා න සන්තීති ආහ ‘‘තතියමග්ගෙන සමූහතත්තා’’ති. අනාගාමිමග්ගෙන දොසස්ස සමූහතත්තා යස්ස ඛීණාසවස්ස චිත්තෙ කොපා න සන්තීති අධිප්පායො. ඉති භවාභවතඤ්ච වීතිවත්තොති එත්ථ අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. තත්ථ යස්මා පන වුච්චති, තස්මා එවමත්ථො දට්ඨබ්බොති යොජනා. විභවොති පාපං වුච්චතීති සම්බන්ධො. නනු පාළියං ‘‘විභවො’’ති නත්ථි, ‘‘අභවො’’ති එව අත්ථි, අථ කස්මා ‘‘විභවොති අභවො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘විභවොති ච අභවොති ච අත්ථතො එකමෙවා’’ති. ඉමිනා සද්දතොයෙව නානන්ති දස්සෙති. යා එසා භවාභවතා වුච්චතීති සම්බන්ධො. ‘‘අනෙකප්පකාරා’’ති ඉමිනා ඉතිසද්දස්ස පකාරත්ථං දස්සෙති. චතූහිපි මග්ගෙහි වීතිවත්තොති සම්බන්ධො. තස්සාති ඛීණාසවස්ස.

333. අහිමෙඛලිකාති මෙඛලා විය මෙඛලිකා, අහිමෙව මෙඛලිකා අහිමෙඛලිකා. තමෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අහිං කටියං බන්ධිත්වා’’ති.

334. සම්මන්නතීති එත්ථ ‘‘සම්මානෙතී’’ති චුරාදිගණිකධාතුවසෙන වත්තබ්බෙ දිවාදිගණිකධාතුවසෙන වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සම්මානෙතී’’ති. අචින්තෙය්‍යො හි පාළිනයො. සම්මානෙතීති සම්මානං කරොති. යන්ති කම්මං. සොති සත්ථා. ඉමිනා යං තුමොති එත්ථ තුමොති රුළ්හීසද්දො ඉධ ‘‘සො’’ති සබ්බනාමසද්දෙන සදිසත්ථොති දස්සෙති.

පකාසනීයකම්මාදිකථා

336. ‘‘ඛෙළසදිසා’’ති ඉමිනා මිච්ඡාජීවෙන උප්පන්නපච්චයානං සදිසූපචාරෙන ඛෙළභාවං දස්සෙති. තස්මා ඛෙළා වියාති ඛෙළො, මිච්ඡාජීවපච්චයා, ඛෙළෙ අසති භක්ඛති අජ්ඣොහරතීති ඛෙළාසකොති වචනත්ථො කාතබ්බො. එතරහි පාළියං, අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘ඛෙළාපකස්සා’’ති ඔට්ඨජෙන පඨමක්ඛරෙන පාඨො අත්ථි.

340. පත්ථද්ධෙනාති එත්ථ භූසො ථද්ධො පත්ථද්ධො, බාළ්හථද්ධොති අත්ථො. තෙන වුත්තං ‘‘නිච්චලෙනා’’ති. පොත්ථකරූපසදිසෙනාති එත්ථ පොත්ථකරූපං නාම වත්ථදන්තාදිමයං, තෙන සදිසො පොත්ථකරූපසදිසො, තෙන.

342. රාජඤාතකා නාමාති එත්ථ රඤ්ඤා ජානියන්ති ‘‘අම්හාකං ගරූ’’ති රාජඤාතා, තෙයෙව රාජඤාතකාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තදත්ථං අධිප්පායෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘රාජා අම්හෙ ජානාතී’’තිආදි. පහට්ඨකණ්ණවාලොති පහට්ඨො කණ්ණො ච වාලො ච එතස්සාති පහට්ඨකණ්ණවාලො. බන්ධනිච්චලෙති රජ්ජුවල්ලීහි බන්ධො විය නිච්චලෙ, පහට්ඨකණ්ණවාලෙති සම්බන්ධො. ‘‘කත්වා’’ති ඉමිනා ‘‘අභිධාවී’’ති පදෙ කිරියාවිසෙසනභාවං දස්සෙති.

දුක්ඛඤ්හි කුඤ්ජර නාගමාසදොති එත්ථ කුඤ්ජරසද්දස්ස ආමන්තනපදභාවං ආවිකරොන්තො ආහ ‘‘භො කුඤ්ජරා’’ති. නාගසද්දස්ස අහිනාගහත්ථිනාගෙසු පවත්තනතො වුත්තං ‘‘බුද්ධනාග’’න්ති. ආසදොති පදස්ස ආකොධෙන සදනං උපගමනං ආසදොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වධකචිත්තෙන උපගමනං නාමා’’ති. දුක්ඛන්ති එතරහි ච ආයතිඤ්ච දුක්ඛකාරණං. දුක්ඛං හීති හිසද්දො පදපූරණමත්තං, අථ වා දුක්ඛමෙවාති අත්ථො. ‘‘බුද්ධනාගං ඝාතකස්සා’’ති ඉමිනා නාගං හනතීති නාගහතොති වචනත්ථං දස්සෙති.

පටිකුටියොව ඔසක්කීති එත්ථ තථාගතස්ස පටිමුඛං කුටෙන ගමනමෙතස්සාති පටිකුටියො, පටිකුටියො එව හුත්වා ඔසක්කීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තථාගතාභිමුඛොයෙව පිට්ඨිමෙහි පාදෙහි ඔසක්කී’’ති. ‘‘න ජානාතී’’ති ඉමිනා ලක්ඛ දස්සනඞ්කෙසූති ධාතුපාඨෙසු (පාණිනී 1539 සද්දනීතිධාතුමාලායං 18 දකාරන්තධාතු) වුත්තෙසු අත්ථෙසු ඉධ දස්සනත්ථොති දස්සෙති. න ලක්ඛිතබ්බොති අඤ්ඤෙහි සප්පුරිසෙහි න ලක්ඛිතබ්බොති අත්ථො. එත්ථ ණ්‍යපච්චයො කත්තුකම්මෙසු හොති, යකාරස්ස කකාරං කත්වා අලක්ඛිකොති වුත්තං.

343. ‘‘භුඤ්ජිතබ්බභොජන’’න්ති ඉමිනා තිකභොජනන්ති එත්ථ යුපච්චයස්ස කම්මත්ථභාවං දස්සෙති. තන්ති තිකභොජනං. යථාධම්මොති ‘‘ගණභොජනෙ පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 209) වුත්තාය මාතිකාවිභඞ්ගපාළියා අනුරූපං. පඤ්චවත්ථුයාචනකථාති පඤ්ච වත්ථූනි යාචනස්ස කථා. ආයුකප්පන්ති අවීචිමහානිරයෙ ආයුකප්පං සන්ධාය වුත්තං. අවීචිමහානිරයෙ ආයුකප්පො නාම එකො අන්තරකප්පොති ජිනාලඞ්කාරටීකාදීසු (මි. ප. 4.1.3; කථා. අට්ඨ. 654-657; ඉතිවු. අට්ඨ. 18; සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.343; අ. නි. ටී. 3.662) වුත්තො. ‘‘එකො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පො’’ති සම්මොහවිනොදනාදීසු (විභ. අට්ඨ. 809; ම. නි. අට්ඨ. 3.128; වි. වි. ටී. 1.410; වජිර. ටී. පාරාජිකණ්ඩ 410) වුත්තො. සෙට්ඨං පුඤ්ඤන්ති මහන්තං පුඤ්ඤං. ඉමිනා බ්‍රහං පුඤ්ඤන්ති බ්‍රහසද්දො මහන්තත්ථොති දස්සෙති. බ්‍රහ වුද්ධියන්ති ධාතුපාඨෙසු (පාණිනී 735; සද්දනීතිධාතුමාලායං 16 හකාරන්තධාතු) වුත්තත්තා බ්‍රහසද්දො මහන්තවාචකො හොති. බ්‍රහධාතුතො අපච්චයං කත්වා ‘‘බ්‍රහා’’තිපි, මපච්චයං කත්වා ‘‘බ්‍රහ්මා’’තිපි පාඨො අත්ථි. ආයුකප්පමෙවාති සග්ගෙසු ආයුකප්පමෙව.

සඞ්ඝභෙදකථා

344. සොති දෙවදත්තො, ගතො කිරාති සම්බන්ධො. තත්ථෙවාති විහාරසීමායමෙව. ආවෙණිකන්ති භික්ඛුසඞ්ඝතො ආවෙණිකං.

345. ආගිලායතීති එත්ථ ආත්‍යූපසග්ගො අභිභවනත්ථො, ගිලෙධාතු බාධනත්ථොති ආහ ‘‘වෙදනාභිභූතා බාධතී’’ති. තන්ති පිට්ඨිං. පරස්ස චිත්තං ආදිසිත්වා දෙසයති එතායාති ආදෙසනා, සා එව පාටිහාරියං ආදෙසනාපාටිහාරියං. අනුසාසති එතායාති අනුසාසනී, ඉමමෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එවම්පි තෙ’’තිආදි.

346. මමානුක්‍රුබ්බන්ති එත්ථ අනුත්‍යූපසග්ගො අනුකිරියත්ථො කරධාතු අන්තපච්චයො ගච්ඡන්තාදිගණොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මමානුකිරියං කුරුමානො’’ති. ‘‘දුක්ඛිතො’’ති ඉමිනා කපණොති එත්ථ කපධාතු හිංසනත්ථොති දස්සෙති. මහාවරාහස්සාති වරාහසද්දස්ස සූකරත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘මහානාගස්සා’’ති. ‘‘පථවි’’න්ති ඉමිනා මහිං විකුබ්බතොති එත්ථ මහීසද්දස්ස එවංනාමකං මහානදිං පටික්ඛිපති. ‘‘පදාලෙන්තස්සා’’ති ඉමිනා කරධාතුයා විත්‍යූපසග්ගවසෙන පදාලනත්ථං දස්සෙති. භිසං ඝසමානස්සාති එත්ථ මානසද්දො කත්වත්ථොති ආහ ‘‘භිසං ඝසන්තස්සා’’ති. ඝසන්තස්සාති භක්ඛන්තස්ස. නදීනාමකං තං පොක්ඛරණින්ති යොජනා. ඉමිනා නදීසු ජග්ගතොති එත්ථ නදී නාම පොක්ඛරණීති දස්සෙති. ජග්ගතොති හත්ථියූථං පාලෙන්තස්ස.

347. ‘‘සුතාති සොතා’’ති ඉමිනා පාළියා ද්විධාභාවං දස්සෙති. ‘‘නිස්සන්දෙහො’’ති ඉමිනා අසන්දිද්ධොති එත්ථ දිහධාතුං දස්සෙති, දිසධාතුං නිවත්තෙති.

350. බුද්ධසහස්සෙනපීති පිසද්දො ගරහත්ථො, පගෙව එකෙන බුද්ධෙනාති දස්සෙති.

‘‘සත්තො’’ති ඉමිනා කොචිසද්දස්ස පධානපදං දස්සෙති. අට්ඨාති ආඛ්‍යාතපදස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඨිතො’’ති. දෙවදත්තොති මෙ සුතන්ති එත්ථ ‘‘මෙ’’ති පදං භගවන්තං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ ‘‘භගවතා’’ති. තදෙවාති සුතමෙව. ඉදන්ති ‘‘දෙවදත්තොති මෙ සුත’’න්ති වචනං. අනුචිනාතීති අනුවඩ්ඪෙති. ‘‘පත්වා’’ති ඉමිනා ආසජ්ජනන්ති එත්ථ සදධාතුයා ගත්‍යත්ථං, කිරියාවිසෙසනඤ්ච දස්සෙති. අවීචිනිරයං පත්තොති එත්ථ ඉදානි න දෙවදත්තො අවීචිනිරයං පත්තො හොති, ආයතිං පන අවීචිනිරයෙ අවස්සම්භාවියත්තා ‘‘අවීචිනිරයං පත්තො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ආසංසායං අතීතවචන’’න්ති. ආසංසායන්ති අවස්සම්භාවියත්ථෙ. භෙස්මා හි උදධී මහාති එත්ථ භෙස්මාසද්දො භයානකපරියායොති ආහ ‘‘භයානකො’’ති.

උපාලිපඤ්හාකථා

351. එකතොති එත්ථ තොපච්චයස්ස සත්තම්‍යත්ථෙ පවත්තභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ධම්මවාදීපක්ඛෙ’’ති. ‘‘අනුනයන්තො’’ති ඉමිනා අනුස්සාවෙතීති එත්ථ අනුසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙති. අනුනයන්තොති පුනප්පුනං නයන්තො. සාවනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න තුම්හාකංයෙවා’’තිආදි. අයං අධම්මො වා අයං අවිනයො වා ඉදං අසත්ථුසාසනං වා යදි භවෙය්‍යාති යොජනා. ‘‘බොධෙතී’’ති ඉමිනා සාවෙතීති එත්ථ සුධාතුයා අත්ථං දස්සෙති. ‘‘අනුස්සාවෙත්වා’’ති ඉමිනා ‘‘අනුස්සාවෙති, සලාකං ගාහෙතී’’ති එත්ථ අනුස්සාවනකිරියා පුබ්බභාගෙ පවත්තා, සලාකග්ගාහකිරියා පච්ඡාභාගෙති දස්සෙති.

එත්තාවතාති එත්තකෙන අනුස්සාවනසලාකග්ගාහමත්තෙන. න පන සඞ්ඝො භින්නො හොති, අනුස්සාවෙත්වා සලාකං ගාහෙත්වා ආවෙණිකං සඞ්ඝකම්මෙ කතෙයෙව සඞ්ඝො භින්නො හොතීති අධිප්පායො.

එත්ථ ඨත්වා කස්සචි චොදකස්ස අනුයොගො සියාති යොජනා. කින්ති සියාති ආහ ‘‘එවං දෙවදත්තො’’තිආදි. තත්ථ එවන්ති පකතත්තෙ සඞ්ඝෙ භින්දෙ සතීති අත්ථො. කථන්ති කෙනාකාරෙන. පුන කථන්ති කස්මා කාරණා. රඤ්ඤොති අජාතසත්තුරඤ්ඤො, කාරිතකම්මං. ‘‘ඝාතාපිතත්තා’’ති බිම්බිසාරරාජානං ඝාතාපිතත්තා. තත්ථාති ‘‘භික්ඛු ඛො උපාලී’’තිආදිවචනෙ, ඨත්වා පරිහාරං වදාමාති යොජනා. විරද්ධත්තාති විරාධිතත්තා. තමත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘තෙන හී’’තිආදි. තත්ථ තෙන හීති උය්‍යොජනත්ථෙ නිපාතො. එවඤ්හීති එවමෙව. තස්සාති දෙවදත්තස්ස. කුමාරො පනාති අජාතසත්තුකුමාරො පන, කතමත්තෙයෙව න වුත්තාති සම්බන්ධො. තස්සාති දෙවදත්තස්ස. තස්මාති යස්මා සඞ්ඝභෙදතො පුබ්බෙ රුහිතුප්පාදකම්මං කරොන්තස්සාපි පච්ඡා අභබ්බභාවො රොපිතො, තස්මා.

භෙදකරවත්ථූසු එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ධම්මාධම්මාදීනං සුත්තන්තවිනයපරියායෙන විසෙසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුත්තන්තපරියායෙනා’’තිආදි. තත්ථ සුත්තන්තපරියායෙනාති සුත්තන්තදෙසනාය, සුත්තන්තදෙසනානයතොති වුත්තං හොති. තථාති තතො අඤ්ඤථා.

තත්ථාති ද්වීසු ධම්මාධම්මෙසු. එවං අම්හාකන්ති එවං කරියමානෙ අම්හාකං. එවං සුත්තන්තපරියායෙන ධම්මාධම්මානං විසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි විනයපරියායෙන තෙසං තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විනයපරියායෙන පනා’’තිආදි. භූතෙන වත්ථුනා කාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. එවං ‘‘අභූතෙන වත්ථුනා’’ති එත්ථාපි.

එවං ද්වින්නං පරියායානං වසෙන ධම්මාධම්මදුකස්ස විසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි විනයාවිනයදුකස්ස විසෙසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුත්තන්තපරියායෙනා’’තිආදි. තත්ථ සුත්තන්තනයෙන රාගාදයො විනෙතීති විනයො, විනයනයෙන කායං වාචං විනෙතීති විනයොති වචනත්ථො කාතබ්බො.

එවං ද්වින්නං පරියායානං වසෙන විනයාවිනයදුකස්ස විසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි භාසිතාභාසිතදුකස්ස විසෙසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුත්තන්තපරියායෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති ඉදං වචනං තථාගතෙන භාසිතං ලපිතන්ති යොජනා.

එවං ද්වින්නං පරියායානං වසෙන භාසිතාභාසිතදුකස්ස විසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි ආචිණ්ණානාචිණ්ණදුකස්ස විසෙසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුත්තන්තපරියායෙන දෙවසික’’න්තිආදි. තත්ථ ‘‘දෙවසික’’න්ති පදං ‘‘සමාපජ්ජනං, වොලොකන’’න්ති තීසුයෙව පදෙසු යොජෙතබ්බං. අට්ඨුප්පත්තිවසෙනාති කාරණුප්පත්තිවසෙන. කාරණඤ්හි අරති ඵලං එතස්මාති අත්ථොති වුච්චති, අත්ථස්ස උප්පත්ති අත්ථුප්පත්ති, සායෙව අට්ඨුප්පත්ති ත්ථකාරස්ස ට්ඨකාරං කත්වා, අට්ඨුප්පත්තියා වසො අට්ඨුප්පත්තිවසො, තෙන. ඉදං පදං ‘‘සුත්තන්තදෙසනා ජාතකකථා’’ති ද්වීහිපි පදෙහි යොජෙතබ්බං. ඉදන්ති ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනාදි. ආචිණ්ණන්ති ආ බන්ධිතං, පුනප්පුනං වා උපචිතං වඩ්ඪිතං, පගුණං වා. චාරියපක්කමනන්ති චාරියත්ථං පක්කමනං.

එවං ද්වින්නං පරියායානං වසෙන ආචිණ්ණානාචිණ්ණදුකස්ස විසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි පඤ්ඤත්තදුකස්ස විසෙසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුත්තන්තපරියායෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදි. තං භාසිතාභාසිතදුකසදිසමෙව. එවං ද්වින්නං සුත්තන්තවිනයපරියායානං වසෙන පඤ්චන්නං දුකානං විසෙසො දස්සිතො.

ආපත්තානාපත්තිදුකෙ ‘‘න මොචනාධිප්පායස්සා’’ති පාඨස්ස අනන්තරෙ පච්ඡිමවාක්‍යෙ ඨිතො ආදිසද්දො ආනෙතබ්බො. ඉති ආදිනා නයෙනාති හි අත්ථො. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං සික්ඛාපදෙ. ඉදං පදං පච්ඡිමවාක්‍යෙපි අනුවත්තෙතබ්බං.

ලහුකගරුකදුකෙ පඤ්චාපත්තික්ඛන්ධාති ථුල්ලච්චයපාචිත්තියපාටිදෙසනීයදුක්කටදුබ්භාසිතවසෙන පඤ්ච ආපත්තිරාසයො. ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධාති පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසවසෙන ද්වෙ ආපත්තිරාසයො.

සාවසෙසානාවසෙසදුකෙ ඡ ආපත්තික්ඛන්ධාති පාරාජිකාපත්තිතො අවසෙසා ඡ ආපත්තිරාසයො.

දුට්ඨුල්ලාදුට්ඨුල්ලදුකෙ ලහුකගරුකදුකසදිසමෙව. අයං පන විසෙසො – ගරුකාපත්ති දුට්ඨුල්ලා නාම, ලහුකාපත්ති අදුට්ඨුල්ලා නාමාති එවං විනයපරියායවසෙනෙව චතුන්නං දුකානං විසෙසො දස්සිතො.

එත්ථාති ‘‘අධම්මං ධම්මොති දීපෙන්තී’’තිආදිවචනෙ. චතුන්නං සඞ්ඝකම්මානන්ති අපලොකනාදිවසෙන චතුන්නං සඞ්ඝකම්මානං. කරොන්තෙහි හෙතුභූතෙහි, හෙත්වත්ථෙ චෙතං කරණවචනං.

තත්ථාති ‘‘තෙ ඉමෙහී’’තිආදිවචනෙ. අපකස්සන්තීති එත්ථ කසධාතුස්ස ගත්‍යත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරිසං ආකඩ්ඪන්තී’’ති. විජටෙන්තීති විජටං කරොන්ති, විසුං කරොන්තීති අත්ථො. එකමන්තං උස්සාදෙන්තීති එකස්මිං අන්තෙ උස්සදං කරොන්ති. අවපකස්සන්තීති එත්ථ ද්වින්නං උපසග්ගානං වසෙන අතිවියත්ථො දට්ඨබ්බොති ආහ ‘‘අති විය ආකඩ්ඪන්තී’’ති. අතිවියත්ථං ආවිකරොන්තො ආහ ‘‘යථා විසංසට්ඨාව හොන්ති, එවං කරොන්තී’’ති. යථාති යෙනාකාරෙන කරියමානෙති සම්බන්ධො. ‘‘විසු’’න්ති ඉමිනා ආවෙණිසද්දො ‘‘විසු’’න්තිඅත්ථවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකොති දස්සෙති. වත්ථූසූති භෙදකරවත්ථූසු. ඉමං ගණ්හථාති ඉමං වාදං ගණ්හථ. විසුන්ති ආවෙණිං. ඉමස්මිං ඛන්ධකෙ වුත්තවචනං පරිවාරපාළියා සංසන්දෙන්තො ආහ ‘‘පරිවාරෙ පනා’’තිආදි. තත්ථ පඤ්චහි ආකාරෙහීති ‘‘කම්මෙන උද්දෙසෙන වොහරන්තො අනුස්සාවනෙන සලාකග්ගාහෙනා’’ති (පරි. 458) එවං පඤ්චහි කාරණෙහි. තස්සාති පරිවාරෙ වුත්තවචනස්ස. ඉධාති ඉමස්මිං සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකෙ, වුත්තෙන ඉමිනා සඞ්ඝභෙදලක්ඛණෙනාති යොජනා. ‘‘අත්ථතො නානාකරණං නත්ථී’’ති ඉමිනා සද්දතො නානාකරණං අත්ථීති දීපෙති. අස්සාති සඞ්ඝභෙදලක්ඛණස්ස. තං පන නානාකරණාභාවන්ති යොජනා. තත්ථෙවාති පරිවාරෙ එව. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකෙ.

ඉති සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.