8. වත්තක්ඛන්ධකං

1. ආගන්තුකවත්තකථා

357. වත්තක්ඛන්ධකෙ ආරාමන්ති උපචාරසීමං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ ‘‘උපචාරසීමසමීප’’න්ති. ‘‘ගහෙත්වා’’ති පදස්ස ‘‘උපාහනා’’ති කම්මං පාකටං, කරණං පන අපාකටං. තස්මා කරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපාහනදණ්ඩකෙන ගහෙත්වා’’ති. ඉමිනා ‘‘හත්ථෙනා’’ති කරණං නිවත්තෙති. පටික්කමන්තීති එත්ථ පවිසන්තීති ච අපක්කමන්තීති ච අත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘සන්නිපතන්තී’’ති. උපාහනා…පෙ… පුච්ඡිතබ්බාති එත්ථ ‘‘පුච්ඡිතබ්බා’’ති පදස්ස සහ කම්මෙන පුච්ඡිතබ්බාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කතරස්මිං ඨානෙ’’තිආදි. තත්ථ ‘‘කතරස්මිං…පෙ… චොළක’’න්ති ඉමිනා පුච්ඡිතබ්බාකාරං දස්සෙති. ‘‘ආවාසිකා භික්ඛූ’’ති ඉමිනා කම්මං දස්සෙති. ‘‘පත්ථරිතබ්බ’’න්ති ඉමිනා විස්සජ්ජෙතබ්බන්ති එත්ථ සජධාතුයා චජනත්ථං පටික්ඛිපති. ගොචරො පුච්ඡිතබ්බොති එත්ථ ගොචරසද්දො භික්ඛාචාරසද්දෙන අත්ථතො එකන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භික්ඛාචාරො පුච්ඡිතබ්බො’’ති. භික්ඛාය චරන්ති එත්ථාති භික්ඛාචාරො, ගොචරගාමො. යත්ථාති යස්මිං ගාමෙ. ‘‘කි’’න්තිආදිනා පානීයං පුච්ඡිතබ්බන්තිආදීසු පුච්ඡිතබ්බාකාරං දස්සෙති. කං කාලන්ති කස්මිං කාලෙ.

බහි නික්ඛමන්තස්සාති විහාරතො බහි නික්ඛමන්තස්ස. නිල්ලොකෙතබ්බොති ඔලොකෙතබ්බො. ‘‘යදි සක්කොතී’’ති ඉමිනා සචෙ උස්සහතීති එත්ථ සචෙසද්දො යදිපරියායො, උස්සහතිසද්දො සක්කොති පරියායොති දස්සෙති. සක්කොන්තස්ස විහාරසොධනවත්තෙති සම්බන්ධො.

2. ආවාසිකවත්තකථා

359. ආවාසිකවත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. සබ්බං කාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. තස්සාති වුඩ්ඪතරස්ස ආගන්තුකස්ස. ‘‘පණ්ඩිතො’’තිආදිනා සචෙ බාලො ‘‘සම්මජ්ජාහි තාව චෙතියඞ්ගණ’’න්ති න වදති, සම්මජ්ජනිං නික්ඛිපිත්වා තස්ස වත්තමෙව කාතබ්බන්ති දස්සෙති. භෙසජ්ජමෙව කාතබ්බන්ති සහාවධාරණෙන වුත්තත්තා බාලො ‘‘කරොහි තාව භෙසජ්ජ’’න්ති අවදන්තොපි භෙසජ්ජමෙව කාතබ්බං. ‘‘පණ්ඩිතො හී’’තිආදිනා පන ආගන්තුකස්ස වත්තබ්බභාවමත්තමෙව දස්සෙති. පාළිමුත්තකවත්තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපිචා’’තිආදි. බීජනෙනාති බීජනියා. ‘‘බීජන’’න්ති හි නපුංසකලිඞ්ගො, ‘‘බීජනී’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගො. ‘‘බීජිතබ්බො’’ති ච ‘‘බීජිතබ්බ’’න්ති ච ඉමිනා අට්ඨකථාවචනෙන බීජියති අනෙනාති බීජනං, බීජියති එතායාති බීජනීති වචනත්ථො කාතබ්බො. අස්සාති වුඩ්ඪතරආගන්තුකස්ස. මක්ඛෙතබ්බාති අඤ්ජෙතබ්බා. හීති සච්චං. එත්ථාති උපාහනපුඤ්ඡනෙ. කත්ථාති කස්මිං විහාරෙ. පුච්ඡිතෙන ආවාසිකෙනාති සම්බන්ධො.

‘‘අත්තනො සන්තිකං…පෙ… න ලභතී’’ති ඉමිනා අත්තානං සන්ධාය අනාගච්ඡන්තොපි අත්තනො සන්තිකං සම්පත්තස්ස ආගන්තුකස්ස වත්තං අකාතුං න ලභතීති දස්සෙති.

3. ගමිකවත්තකථා

360. ගමිකවත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. තත්ථාති සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ. තං සබ්බං පටිසාමෙත්වාති සම්බන්ධො. යත්ථ යෙසු පාසාණපිට්ඨිපාසාණත්ථම්භෙසු උපචිකා නාරොහන්ති, තස්සං පාසාණපිට්ඨියං වා තෙසු පාසාණත්ථම්භෙසු වා යං කතසෙනාසනං අත්ථි, තං අනාපුච්ඡන්තස්සාපි අනාපත්තීති යොජනා. චතූසු පාසාණෙසූතිආදි වුත්තන්ති සම්බන්ධො, උපචිකානං උප්පත්තිට්ඨානෙ කතෙති සම්බන්ධො. අයන්ති ආනිසංසො. ඔවස්සකගෙහෙ පන ඨපිතානං මඤ්චපීඨානන්ති සම්බන්ධො.

4. අනුමොදනවත්තකථා

362. ඉද්ධං අහොසීති එත්ථ ඉධධාතුයා වඩ්ඪනත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘සම්පන්නං අහොසී’’ති. සඞ්ඝත්ථෙරෙ නිසින්නෙති සම්බන්ධො. අනුථෙරෙ අනුමොදනත්ථාය නිසින්නෙති යොජනා. සඞ්ඝත්ථෙරෙන අජ්ඣිට්ඨෙපීති සම්බන්ධො. අනුමොදකො වදතීති සම්බන්ධො. අනු පුනප්පුනං, පච්ඡා වා දායකෙ ධම්මකථාය මොදෙතීති අනුමොදකො. ‘‘ගච්ඡථා’’ති සචෙ වදති අනුමොදකොති යොජනා. තස්සාති අනුමොදකස්ස. මනුස්සා කාරෙන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘එකෙනා’’ති පදං ‘‘කාරෙන්තී’’ති පදෙ කාරිතකම්මං. තස්සාති කාරිතභික්ඛුස්ස. අනුමොදනතොති අනුමොදනකාරණා. උපනිසින්නකථාති උපසමීපෙ නිසින්නානං කථියති එතායාති උපනිසින්නකථා. අනුමොදනායාති අනුමොදනත්ථාය. අජ්ඣිට්ඨොවාති සයං අජ්ඣිට්ඨො එව. එත්ථාති අනුමොදනවත්ථුස්මිං. ‘‘සඤ්ජාතවච්චො’’ති ඉමිනා වච්චො සඤ්ජාතො ඉමස්සාති වච්චිතොති කත්වා සඤ්ජාතත්ථෙ ඉත පච්චයොති දස්සෙති.

5. භත්තග්ගවත්තකථා

364. භත්තග්ගවත්තෙති භත්තං ගණ්හන්ති එත්ථාති භත්තග්ගං, පරිවිසනට්ඨානං. තස්මිං කත්තබ්බං වත්තං භත්තග්ගවත්තං, තස්මිං භත්තග්ගවත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. මනුස්සානං පරිවිසනට්ඨානං නාම යත්ථ මනුස්සා සපුත්තදාරා ආවසිත්වා භික්ඛූභොජෙන්ති. ‘‘අතිඅල්ලීයිත්වා’’ති ඉමිනා අනුපඛජ්ජාති එත්ථ ඛදධාතුස්ස හිංසනං නාම අතිඅල්ලීයනන්ති දස්සෙති. ආසනෙසු සතීති ආසනෙසු සන්තෙසු. නිසීදන්තස්ස නවකස්සාති සම්බන්ධො. ආපජ්ජතීති ආපත්තිං ආපජ්ජති. ආපුච්ඡිතෙ අනනුජානන්තො ථෙරො ආපජ්ජතීති යොජනා. සඞ්ඝාටින්ති පාරුතසඞ්ඝාටිං.

පත්තධොවනඋදකන්ති භුඤ්ජනත්ථාය පත්තානං ධොවනඋදකං. ගහෙතබ්බන්ති හත්ථෙන ගහෙතබ්බං.

යථා ගණ්හියමානෙති යොජනා. මත්තායාති පමාණාය. සබ්බිආදීසු එවාති එවසද්දො අජ්ඣාහරිතබ්බො. සබ්බිආදීසූති සබ්බිතෙලඋත්තරිභඞ්ගෙසු, නිද්ධාරණෙ භුම්මං. යන්ති සබ්බිආදිකං. අප්පහොතීති සබ්බෙසං භික්ඛූනං නප්පහොති. තන්ති සබ්බිආදිකං, සම්පාදෙහීති සම්බන්ධො. තාදිසං සබ්බිආදිකන්ති සම්බන්ධො.

යං භත්තග්ගන්ති යොජනා. හත්ථධොවනඋදකන්ති භුත්තාවීනං හත්ථස්ස ධොවනඋදකං. අන්තරාති භොජනස්ස මජ්ඣෙ. පිපාසිතෙනාති පිවිතුං ඉච්ඡන්තෙන. ගලෙති කණ්ඨෙ.

නිවත්තන්තෙනාති එත්ථ කස්මා ඨානා නිවත්තන්තෙනාති ආහ ‘‘භත්තග්ගතො’’ති. කථං කෙනාකාරෙන නිවත්තිතබ්බන්ති යොජනා. කස්මා නවකෙහි භික්ඛූහි පඨමතරං නිවත්තිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සම්බාධෙසු හී’’තිආදි. නික්ඛමනොකාසොති පඨමතරං නික්ඛන්තොකාසො. පටිපාටියාති වුඩ්ඪපටිපාටියා. ධුරෙති ගෙහද්වාරස්ස සමීපෙ. ධුරසද්දො හි ඉධ සමීපවාචකො. නවකා අන්තොගෙහෙ චෙ නිසින්නා හොන්තීති යොජනා. අන්තරෙනාති භික්ඛූනං විවරෙන, මජ්ඣෙන වා. විරළායාති තනුකාය.

6. පිණ්ඩචාරිකවත්තකථා

366. පිණ්ඩචාරිකවත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. කප්පාසං වා ගහෙත්වාති සම්බන්ධො. යඤ්චාති යඤ්ච කිඤ්චි වත්ථුං, ගහෙත්වාති සම්බන්ධො. කරොන්තී ඨිතා වාති කරොන්තී හුත්වා ඨිතා වා. තන්ති කම්මං. න ච භික්ඛාදායිකායාති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුත්තත්තා ඉත්ථියා එව මුඛං න උල්ලොකෙතබ්බන්ති අත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘ඉත්ථී වා හොතූ’’තිආදි. ‘‘භික්ඛාදානසමයෙ’’ති ඉමිනා අඤ්ඤස්මිං සමයෙ ඔලොකෙන්තොපි නත්ථි දොසොති දස්සෙති. එකස්මිං කාලෙ භික්ඛාය දදමානාය සබ්බකාලම්පි න ඔලොකෙතබ්බන්ති අනිච්ඡිතත්ථං පටික්ඛිපති.

7. ආරඤ්ඤිකවත්තකථා

368. ආරඤ්ඤිකවත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. සෙනාසනා ඔතරිතබ්බන්ති එත්ථ අරඤ්ඤෙ රුක්ඛමූලාදීසු නිසින්නස්ස විහාරාභාවතො සෙනාසනං නාම වසනට්ඨානං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ ‘‘වසනට්ඨානතො නික්ඛමිතබ්බ’’න්ති.

පත්තං ථවිකාය පක්ඛිපිත්වාති එත්ථ කථං පත්තො ථවිකාය පක්ඛිපිතබ්බොති ආහ ‘‘සචෙ බහී’’තිආදි. තත්ථ පත්තො පක්ඛිපිතබ්බොති සම්බන්ධො. ධොවිත්වා කත්වාති පදෙසු ‘‘පත්තං වොදක’’න්ති විභත්තිපරිණාමං කත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තම්පීති වෙළුනාළිකම්පි. සමීපෙති ආරඤ්ඤකස්ස සෙනාසනස්ස සමීපෙ. යථා ච ආරඤ්ඤකස්ස අරණිසහිතං ඉච්ඡිතබ්බං, එවං කන්තාරං පටිපන්නස්සාපි අරණිසහිතං ඉච්ඡිතබ්බන්ති යොජනා. ගණවාසිනොති ගණෙන සහ වාසිනො, ආරඤ්ඤකස්සාති සම්බන්ධො. තෙනාති අරණිසහිතෙන. ‘‘නක්ඛත්තානෙව නක්ඛත්තපදානී’’ති ඉමිනා අස්සයුජාදිනක්ඛත්තානෙව (අභිධානප්පදීපිකායං 58-60 ගාථාසු) දිසාභාගජානනස්ස, ච සමයජානනස්ස ච කාරණත්තා නක්ඛත්තපදානි නාමාති දස්සෙති.

8. සෙනාසනවත්තකථා

369. සෙනාසනවත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ද්වාරං නාමාති මහාද්වාරං. මහාවළඤ්ජන්ති මහන්තෙහි ජනෙහි පරිභුඤ්ජිතබ්බං. තත්ථාති ද්වාරෙ. ආපුච්ඡිත්වාවාති වුඩ්ඪං ආපුච්ඡිත්වාව, සභාගස්ස වුඩ්ඪතරස්සාති සම්බන්ධො. වට්ටතියෙවාති යථාසුඛං විහරිතුං වට්ටතියෙව. පරිවත්තිතබ්බන්ති පරිමුඛං වත්තිතබ්බං.

9. ජන්තාඝරවත්තාදිකථා

371. ජන්තාඝරවත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. බහිජගතීති බහිආලින්දො.

373. ආචමනවත්ථුස්මිං එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. නීහරිත්වාති උදකං නීහරිත්වා. ආචමිතබ්බන්ති ධොවිතබ්බං. ‘‘ආපුබ්බො චමු ධොවනෙ’’ති හි ධාතුපාඨෙසු වුත්තං. ඉදං අතිවිවටන්ති ඉදං ඨානං අතිවිවටං, න කෙනචි පටිච්ඡන්නන්ති අත්ථො. උදකං අලභන්තස්සෙවාති උදකං අලභන්තෙයෙව.

374. වච්චකුටිවත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. අයන්ති දන්තකට්ඨං ඛාදතො වච්චකරණං. සබ්බත්ථෙවාති සබ්බස්මිං එව ඨානෙ. ‘‘න ඵරුසෙන කට්ඨෙනා’’ති එත්ථ න කෙවලං ඛරකට්ඨමෙව, ඵාලිතකට්ඨාදයොපි ඡවිඅවලෙඛනකට්ඨා ඵරුසායෙව නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඵාලිතකට්ඨෙන වා’’තිආදි. පවිට්ඨස්සාති වච්චකුටිං පවිට්ඨස්ස.

සබ්බසාධාරණට්ඨානන්ති සබ්බෙසං භික්ඛූනං, සබ්බෙහි වා සාධාරණං වච්චකුටිසඞ්ඛාතං ඨානං. තත්‍රාති තස්මිං සබ්බසාධාරණෙ ඨානෙ. නිබද්ධගමනත්ථායාති අත්තනො නිබද්ධගමනත්ථාය කතං යං ඨානං වා යං පුග්ගලිකට්ඨානං වා හොතීති යොජනා.

උහතාති එත්ථ උපුබ්බො හදධාතූති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උහදිතා’’ති. ‘‘හද කරීසොස්සග්ගෙ’’ති ධාතුපාඨෙසු (පාණිනී 977 ධාතුපාඨෙ; සද්දනීතිධාතුමාලායං 15 දකාරන්තධාතු) වුත්තත්තා වච්චකූපතො බහි කරීසස්ස ඔස්සජ්ජනන්ති ආහ ‘‘බහි වච්චමක්ඛිතා’’ති. ධොවිතබ්බාති උදකෙන ධොවිතබ්බා. එතම්පීති උදකස්ස අවිජ්ජමානම්පි. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං වත්තක්ඛන්ධකෙ.

ඉති වත්තක්ඛන්ධකවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.