9. පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකං

1. පාතිමොක්ඛුද්දෙසයාචනකථා

383. පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකෙ නන්දිමුඛියා රත්තියාති එත්ථ නන්දියති තුසියතීති නන්දි, ඉකාරන්තොයං නපුංසකලිඞ්ගො. ‘‘නන්දිසෙනො (ජා. අට්ඨ. 3.4.1) නන්දිවිසාලො’’තිආදීසු ඉකාරන්තොයං පුල්ලිඞ්ගො හොති, ඉධ පන මුඛං අපෙක්ඛිත්වා ඉකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො හොති. අරුණුට්ඨිතකාලෙ ඔදාතදිසාමුඛතාය නන්දි මුඛං එතිස්සං රත්තියන්ති නන්දිමුඛී, රත්ති, තාය නන්දිමුඛියා රත්තියා, තෙන වුත්තං ‘‘අරුණුට්ඨිතකාලෙපි හි නන්දීමුඛා විය රත්ති ඛායතී’’ති. අන්තොපූතින්ති එත්ථ කායස්ස අන්තො කුණපපූතින්ති අත්ථං පටිපක්ඛිපන්තො ආහ ‘‘අත්තචිත්තසන්තානෙ’’තිආදි. ‘‘කිලෙසවස්සනවසෙනා’’ති ඉමිනා උදකවස්සනවසෙනාති අත්ථං පටික්ඛිපති. අවස්සුතන්ති තින්තං, කිලින්නන්ති අත්ථො. කසම්බුජාතන්ති එත්ථ කසම්බූති සඞ්කාරො. සො හි සම්මුඤ්චනියා කසියමානෙ විලෙඛියමානෙ සම්බති සද්දං කරොතීති කසම්බු, තං විය ජාතන්ති කසම්බුජාතන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො. අට්ඨකථායං පන අධිප්පායවසෙන ‘‘ආකිලිට්ඨජාත’’න්ති වුත්තං, අතිවිය කිලිට්ඨජාතන්ති අත්ථො. ‘‘ආකිණ්ණදොසතාය කිලිට්ඨජාත’’න්තිපි පාඨො. ‘‘යාව බාහාගහණාපි නාමා’’ති ඉමිනා පාඨෙන දස්සෙතීති සම්බන්ධො. හීති පදපූරණමත්තං. තෙනාති මොඝපුරිසෙන. ‘‘යාවා’’ති නිපාතපයොගත්තා ‘‘බාහාගහණාපී’’ති එත්ථ පඤ්චමීවිභත්ති අවධිඅත්ථෙ හොති. නාම-සද්දො ගරහත්ථජොතකො, තස්ස පයොගත්තා ‘‘ආගමෙස්සතී’’ති එත්ථ අතීතත්ථෙ අනාගතවචනං (සද්දනීතිසුත්තමාලාය 893 සුත්තෙ). ආගමෙස්සති නාමාති යොජනා. ආගමෙස්සතීති ඊසං අධිවාසෙස්සති. ‘‘ආතො ගමුඊසමධිවාසනෙ’’ති හි ධාතුපාඨෙසු (සද්දනීතිධාතුමාලායං 18 මකාරන්තධාතු) වුත්තං.

384. න ආයතකෙනෙව පපාතොති එත්ථ දීඝෙනෙව පපාතොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න පඨමමෙව ගම්භීරො’’ති. ආයතසද්දො හි දීඝපරියායො. ‘‘න ආයතකෙන ගීතස්සරෙන ධම්මො ගායිතබ්බො’’තිආදීසු (චූළව. 249) විය පපාතො දීඝෙන තීරස්ස ආදිම්හි න හොතීති වුත්තං හොති. පඨමමෙවාති තීරස්ස ආදිම්හියෙව. ‘‘අනුපුබ්බෙන ගම්භීරො’’ති ඉමිනා ‘‘න පඨමමෙව ගම්භීරො’’ති වචනස්ස අධිප්පායත්ථං දස්සෙති. ඨිතධම්මොති තීරස්ස අන්තොයෙව ඨිතසභාවො. වෙලං නාතිවත්තතීති එත්ථ වෙලාසද්දස්ස තීරමරියාදත්ථෙසු පවත්තභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඔසක්කනකන්දරං මරියාදවෙල’’න්ති. තත්ථ ‘‘ඔසක්කනකන්දර’’ඉති පදෙන තීරත්ථං දස්සෙති, ‘‘මරියාද’’ ඉති පදෙන මරියාදත්ථං. කෙන උදකෙන දරිතබ්බොති කන්දරො, උදකෙන ඔසක්කනො කන්දරො එත්ථාති ඔසක්කනකන්දරං, තීරං. ඔසක්කනකන්දරභූතඤ්ච මරියාදභූතඤ්ච වෙලං තීරං නාතික්කමතීති අත්ථො. තීරං වාහෙතීති එත්ථ වහධාතුයා පාපුණනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තීරං අප්පෙතී’’ති. තත්ථ අප්පෙතීති පාපුණාපෙති. ‘‘උස්සාරෙතී’’ති ඉමිනා පාළියං ‘‘ථලං උස්සාරෙතී’’ති පදෙන ‘‘තීරං වාහෙතී’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙතීති අත්ථො දස්සිතො. උස්සාරෙතීති උද්ධරිත්වා ගමාපෙති. අඤ්ඤාපටිවෙධොති එත්ථ ආජානාති, ආජානිත්ථාති වා අඤ්ඤං අරහත්තමග්ගො වා අරහත්තඵලං වා, තස්ස පටිවිජ්ඣනං අඤ්ඤාපටිවෙධො, සුඛුච්චාරණත්ථං මජ්ඣෙ දීඝො, අඤ්ඤාපටිවෙධො නාම අරහත්තුප්පත්තියෙව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘අරහත්තුප්පත්තී’’ති.

385. ඡන්නමතිවස්සතීති උදානපාළියා සන්ධායභාසිතපාළිභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආපත්ති’’න්තිආදි. තත්ථ ඉදන්ති ‘‘ඡන්නමතිවස්සතී’’ති වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. එතන්ති නවාපත්තිආපජ්ජනං සන්ධායාති සම්බන්ධො.

4. පාතිමොක්ඛසවනාරහකථා

386. පුරෙ වා පච්ඡා වාති ඤත්තිතො පුරෙ වා පච්ඡා වා. ඛෙත්තෙති පාතිමොක්ඛට්ඨපනස්ස ඛෙත්තෙ. ඛෙත්තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. රෙකාරං භණතීති ඡත්තිංසත්‍යක්ඛරෙසු රෙ-කාරං ඤත්තිට්ඨපනකො භණති. ඉදන්ති පඤ්චතිංසත්‍යක්ඛරානං උච්චාරණට්ඨානං. වුත්තෙති ඤත්තිට්ඨපනකෙන වුත්තෙ. ‘‘සුණාතු මෙ’’ති වචනෙ අනාරද්ධෙයෙවාති යොජනා.

5. ධම්මිකාධම්මිකපාතිමොක්ඛට්ඨපනකථා

387. තෙන පුග්ගලෙනාති තෙන චුදිතකෙන පුග්ගලෙන. සා විපත්තීති සීලවිපත්තිආදිසඞ්ඛාතා සා විපත්ති. සඤ්ඤාඅමූලිකවසෙනාති ‘‘කතා’’ ඉති සඤ්ඤාය අමූලිකවසෙන. කතඤ්චාති එකන්තෙන කතඤ්ච. අකතඤ්චාති එකන්තෙන අකතඤ්ච.

කොපෙතුකාමතාය නෙව ආගච්ඡතීති සම්බන්ධො. තෙනාති අනාගමනාදිකාරණෙන. ආපජ්ජතීති පාතිමොක්ඛට්ඨපනකො ආපජ්ජති. ඉච්චස්සාපීති ඉති එවං අස්ස පාතිමොක්ඛට්ඨපනකස්සාපි. පච්චාදියතීති පති ආදියති, ‘‘අකතං කම්මං, පුන කාතබ්බං කම්ම’’න්තිආදිනා පුන ආදීයති, පුන ආරභතීති අත්ථො.

6. ධම්මිකපාතිමොක්ඛට්ඨපනකථා

388. මග්ගපටිපාදනාදීසූති මග්ගස්මිං පටිපාදනාදීසු. ආදිසද්දෙන ථෙය්‍යචිත්තෙන අවහාරාදයො සඞ්ගණ්හාති. ආකාරාදිසඤ්ඤාති ආකාරසඤ්ඤා ලිඞ්ගසඤ්ඤා නිමිත්තසඤ්ඤා. තන්ති පරිසඞ්කං සන්ධායාති සම්බන්ධො.

7. අත්තාදානඅඞ්ගකථා

398. අත්තාදානං ආදාතුකාමෙනාති එත්ථ කිං අත්තාදානන්ති ආහ ‘‘සාසනං සොධෙතුකාමො’’තිආදි. ඉමිනා පරං චොදෙතුං අත්තනා ආදාතබ්බං අධිකරණං අත්තාදානන්ති වුච්චතීති දස්සෙති. අකාලො ඉමං අත්තාදානං ආදාතුන්ති එත්ථ අකාලං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘රාජභය’’න්තිආදි. තත්ථ වස්සාරත්තොති වස්සකාලො. සො හි වස්සො අතිවිය රඤ්ජති එත්ථ කාලෙති වස්සාරත්තොති වුච්චති. වස්සාරත්තොපි අධිකරණවූපසමත්ථං ලජ්ජිපරිසාය දූරතො ආනයනස්ස දුක්කරත්තා අකාලො නාම. ඉතීති අයං රාජභයාදිකාලොති අත්ථො. විපරීතොති රාජභයාදීනං අභාවකාලො.

අභූතං ඉදං අත්තාදානන්ති එත්ථ අභූතසද්දො අවිජ්ජමානපරියායොති ආහ ‘‘අසන්තමිද’’න්ති, ඉදං අත්තාදානං අවිජ්ජමානන්ති අත්ථො. මයා ගහිතොති සම්බන්ධො. සීලවා පුග්ගලොති යොජනා. යන්ති අත්තාදානං සංවත්තතීති සම්බන්ධො. ඉදන්ති අත්තාදානං.

න ලභිස්සාමි සන්දිට්ඨෙ, ලභිස්සාමි සන්දිට්ඨෙති එත්ථ ‘‘න ලභිස්සාමි, ලභිස්සාමී’’ති ඉදං කිං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ ‘‘අප්පෙකදා හී’’තිආදි. තත්ථ අප්පෙකදාති අපි එකදා. හිසද්දො විත්ථාරජොතකො. එවරූපාති සන්දිට්ඨසම්භත්තසභාවා. තන්ති උපත්ථම්භකභික්ඛුලභනං සන්ධායාති සම්බන්ධො. ‘‘න ලභිස්සාමී’’ති ඉදං වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො.

කොසම්බකානං භණ්ඩනාදි භවති විය භණ්ඩනාදි භවිස්සතීති යොජනා. පච්ඡාපි අවිප්පටිසාරකරං භවිස්සතීති එත්ථ කෙසං අවිප්පටිසාරකරං භවති විය පඤ්චඞ්ගසම්පන්නාගතං අත්තාදානං ආදියතො පච්ඡාපි අවිප්පටිසාරකරං භවතීති ආහ ‘‘සුභද්දං වුඩ්ඪපබ්බජිත’’න්තිආදි. තත්ථ පඤ්චසතිකසඞ්ගීතින්ති පඤ්චසතෙහි මහාකස්සපාදීහි කත්තබ්බං සඞ්ගීතිං. මහාකස්සපත්ථෙරස්ස පච්ඡා සමනුස්සරණකරං හොති ඉව හොතීති යොජනා. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. සමනුස්සරණකරන්ති සම්මොදවසෙන පුනප්පුනං අනුස්සරණස්ස කරං. ඉමිනා ‘‘අවිප්පටිසාරකර’’න්ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති. පච්ඡාපීති එත්ථ පිසද්දස්ස අවුත්තසම්පිණ්ඩනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සාසනස්ස චා’’තිආදි. තත්ථ සාසනස්ස ච සස්සිරිකතායාති සම්බන්ධො. විගතඋපක්කිලෙසචන්දිමසූරියානං විය සාසනස්ස ච සස්සිරිකතාය සංවත්තතීති අධිප්පායො.

8. චොදකෙන පච්චවෙක්ඛිතබ්බධම්මකථා

399. ‘‘අච්ඡිද්දෙන අප්පටිමංසෙනා’’තිආදීසු එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ඡිද්දසප්පටිමංසං පඨමං දස්සෙත්වා විපරීතවසෙන අච්ඡිද්දඅප්පටිමංසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යෙනා’’තිආදි. තත්ථ යෙන කතානීති සම්බන්ධො. ඡිජ්ජතීති ඡිද්දො, පටි පුනප්පුනං මසියති ආමසියතීති පටිමංසො, නිග්ගහිතාගමො, භාවප්පධානොයං කම්මනිද්දෙසො. සහ පටිමංසෙනාති සප්පටිමංසො, කායසමාචාරො. විපරීතොති විපරිවත්තවසෙන ඉතො පවත්තො, කායසමාචාරොති අත්ථො. අමූලකානුද්ධංසනාදීහීති ආදිසද්දෙන දුට්ඨුල්ලවාචාදයො සඞ්ගණ්හාති.

මෙත්තං නු ඛො මෙ චිත්තන්ති එත්ථ අප්පනාභාවප්පත්තං මෙත්තචිත්තමෙවාධිප්පෙතන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පලිබොධෙ ඡින්දිත්වා’’තිආදි. තත්ථ පලිබොධෙති ආවාසපලිබොධාදිකෙ පලිබොධෙ. ‘‘වික්ඛම්භනවසෙන විහතාඝාත’’න්ති ඉමිනා අප්පනාභාවප්පත්තං මෙත්තචිත්තමෙව දස්සෙති. ඉදං පනාවුසො කත්ථ වුත්තං භගවතාති එත්ථ ඉදංසද්දකිංසද්දානං විසයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉදං සික්ඛාපදං කතරස්මිං නගරෙ’’ති.

9. චොදකෙන උපට්ඨාපෙතබ්බකථා

400. ‘‘කාලෙන වක්ඛාමී’’තිආදීසු චොදනාය කාලඅකාලාදිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකො එක’’න්තිආදි. තත්ථ එකොති එකකො චොදකො. එකන්ති එකකං චුදිතකං. සඞ්ඝමජ්ඣ…පෙ… අසනසාලාදීසු වා පරිවාරිතක්ඛණෙ වාති යොජනා. තත්ථ ‘‘සඞ්ඝමජ්ඣ…පෙ… අසනසාලාදීසූ’’ති ඉමිනා ඨානාභාවං දස්සෙති, ‘‘උපට්ඨාකෙහි පරිවාරිතක්ඛණෙ’’ති ඉමිනා කාලාභාවං දස්සෙති. ඉමෙහි පදෙහි ඨානම්පි කාලෙන සඞ්ගහෙත්වා ‘‘කාලෙන වක්ඛාමී’’ති වුත්තන්ති දස්සෙති. තච්ඡෙනාති සච්චෙන. හම්භොති නිපාතො පච්ඡිමපදෙසු පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. හම්භො මහල්ලක, හම්භො පරිසාවචර, හම්භො පංසුකූලික, හම්භො ධම්මකථිකාති හි අත්ථො. ඉදන්ති කම්මං. කාරණනිස්සිතන්ති මහල්ලකභාවකාරණාදීසු නිස්සිතං. ‘‘භන්තෙ’’ති නිපාතොපි පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. එත්ථ ච ‘‘හම්භො’’ති නිපාතෙන ලොකවොහාරවසෙන අනාදරස්ස පකාසකත්තා ඵරුසෙන වදති නාම, ‘‘භන්තෙ’’ති නිපාතෙන සාදරස්ස පකාසකත්තා සණ්හෙන වදති නාම. කාරණනිස්සිතං කත්වාති ඉමස්මිං වීතික්කමෙ අයං නාම දොසොති කාරණනිස්සිතං කත්වා. ‘‘මෙත්තචිත්තං උපට්ඨපෙත්වා’’ති ඉමිනා මෙත්තචිත්තොති පදස්ස ‘‘වක්ඛාමී’’ති පදෙ කිරියාවිසෙසනභාවං දස්සෙති. නො දොසන්තරොති එත්ථ අන්තරසද්දස්ස චිත්තවාචකභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න දුට්ඨචිත්තො’’ති. ‘‘හුත්වා’’ති ඉමිනා කිරියාවිසෙසනභාවං දස්සෙති.

10. චොදකචුදිතකපටිසංයුත්තකථා

401. අජ්ඣත්තන්ති එත්ථ අත්තසද්දස්ස චිත්තවාචකභාවඤ්ච සත්තමීවිභත්තියාපි අමාදෙසභාවඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්තනො චිත්තෙ’’ති. උප්පාදෙත්වාති ඉමිනා ‘‘මනසිකරිත්වා’’ති පදස්ස අධිප්පායත්ථං දස්සෙති. කාරුඤ්ඤතාති එත්ථ ද්වීසු ණ්‍යපච්චයතාපච්චයෙසු එකස්සෙව භාවවාචකත්තා එකො ස්වත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කරුණභාවො’’ති. තත්ථ කරුණස්ස පුග්ගලස්ස භාවො කාරුඤ්ඤං, තදෙව කාරුඤ්ඤතා. අථ වා කරුණො එව පුග්ගලො කාරුඤ්ඤං, තස්ස භාවො කාරුඤ්ඤතාති වචනත්ථො කාතබ්බො. ඉමිනාති ‘‘කාරුඤ්ඤතා’’ති පදෙන. කරුණඤ්චාති අප්පනාපත්තං කරුණඤ්ච. කරුණාපුබ්බභාගඤ්චාති අප්පනාපත්තාය කරුණාය පුබ්බභාගෙ පරිකම්මූපචාරවසෙන පවත්තං කාමාවචරකරුණඤ්ච. ද්වීහිපීති ‘‘හිතෙසිතා, අනුකම්පිතා’’ති ද්වීහිපි පදෙහි. මෙත්තඤ්චාති අප්පනාපත්තමෙත්තඤ්ච. මෙත්තාපුබ්බභාගඤ්චාති අප්පනාපත්තාය මෙත්තාය පුබ්බභාගෙ පරිකම්මූපචාරවසෙන පවත්තං කාමාවචරමෙත්තඤ්ච. සුද්ධන්තෙති සුද්ධෙ කොට්ඨාසෙ. පටිඤ්ඤං ආරොපෙත්වාති චුදිතකං පටිඤ්ඤං ආරොපෙත්වා. යෙ එතෙති ‘‘කාරුඤ්ඤතා’’තිආදිනා නයෙන යෙ එතෙ පඤ්ච ධම්මා වුත්තාති යොජනා. ඉමිනා ඉමෙ පඤ්ච ධම්මෙති එත්ථ ඉමසද්දස්ස අනියමනිද්දෙසභාවං දස්සෙති.

සච්චෙ ච අකුප්පෙ චාති එත්ථ සච්චසද්දස්ස විරතිසච්චපරමත්ථසච්චානි පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘වචීසච්චෙ චා’’ති. ‘‘අකුප්පනතායා’’ති ඉමිනා නකුපස්ස භාවො අකුප්පන්ති කත්වා ණ්‍යපච්චයස්ස භාවත්ථං දස්සෙති. හීති සච්චං, විත්ථාරො වා. න පරො ඝට්ටෙතබ්බොති න පරො කුජ්ඣාපෙතබ්බො. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකෙ.

ඉති පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.