10. භික්ඛුනික්ඛන්ධකං

මහාපජාපතිගොතමීවත්ථුකථා

402. භික්ඛුනික්ඛන්ධකෙ කස්මා පටික්ඛිපතීති චොදනං දස්සෙත්වා තස්සා ආභොගං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නනූ’’තිආදි. ‘‘කාම’’න්තිආදිනා අභ්‍යූපගමපරිහාරවසෙන විස්සජ්ජෙති. තත්ථ කාමංසද්දො අනුග්ගහත්ථො, පන සද්දො ගරහත්ථො, පන තථාපි පටික්ඛිපතීති සම්බන්ධො. තන්ති මහාපජාපතිං ගොතමිං. යාචිතෙන හුත්වා අනුඤ්ඤාතන්ති යොජනා. අයන්ති පබ්බජ්ජා. භද්දකං කත්වාති ලද්ධකං කත්වා, මනාපං කත්වාති අත්ථො.

403. කුම්භථෙනකෙහීති එත්ථ කුම්භෙ දීපං ජාලෙත්වා තෙනාලොකෙන ථෙනෙන්තීති කුම්භථෙනකාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කුම්භෙ දීපං ජාලෙත්වා’’තිආදි.

නාළිමජ්ඣගතන්ති සස්සනාළස්ස මජ්ඣෙ ගතං. ගණ්ඨින්ති ඵළුං. ‘‘කණ්ඩ’’න්තිපි පාඨො, දණ්ඩන්ති අත්ථො. යෙනාති පාණකෙන. අයඤ්හි යංසද්දො තංසද්දානපෙක්ඛොති දට්ඨබ්බො.

අන්තොරත්තභාවොති අන්තොලොහිතභාවො. එතමත්ථන්ති එතං වක්ඛමානං අත්ථං. ආළියාති ආවරණාය. අබද්ධායපීති පිසද්දො අනුග්ගහත්ථො, බද්ධාය පන පගෙවාති අත්ථො. කිඤ්චීති අප්පමත්තකං. යන්ති උදකං. තම්පීති උදකම්පි. පිසද්දො අබද්ධාය ඨිතං කිඤ්චි උදකං අපෙක්ඛති. යෙ ඉමෙ ගරුධම්මා පඤ්ඤත්තාති යොජනා. පටිකච්චෙවාති පගෙව, පඨමමෙවාති අත්ථො. තෙසූති ගරුධම්මෙසු. අපඤ්ඤත්තෙසු සන්තෙසුපීති යොජනා. පඨමං වුත්තන්තිආදි වුත්තං, වස්සසහස්සමෙව ඨස්සති ඉති ඉමමත්ථං දස්සෙතීති යොජනා. ‘‘වස්සසහස්ස’’න්ති ච එතං වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තතොති වස්සසහස්සතො. පරියත්තිධම්මොපීති පිසද්දො පටිවෙධසද්ධම්මං අපෙක්ඛති. ද්වීසු සද්ධම්මෙසු ඨිතෙසු පටිපත්තිසද්ධම්මො ඨිතොයෙවාති කත්වා න වුත්තං. තානියෙවාති පඤ්චවස්සසහස්සානියෙව. පරියත්තියා සති පටිවෙධො න හොතීති නාපි වත්තබ්බොති යොජනා. ලිඞ්ගන්ති සමණවෙසං, සමණාකාරන්ති අත්ථො.

භික්ඛුනීඋපසම්පදානුජානනකථා

404. ඉමාය අනුපඤ්ඤත්තියාති මහාපජාපතියා අට්ඨගරුධම්මපටිග්ගහණූපසම්පදං උපනිධාය අයං පඤ්ඤත්ති අනුපඤ්ඤත්ති නාම, තාය අනුපඤ්ඤත්තියා උපසම්පාදෙතුන්ති අත්ථො. මහාපජාපතියා සද්ධිවිහාරිනියො කත්වාති මහාපජාපතිං උපජ්ඣං කත්වා පඤ්චසතා සාකියානියො තස්සා සද්ධිවිහාරිනියො කත්වාති අත්ථො. ඉතීති තස්මා අහෙසුන්ති සම්බන්ධො. ඉමිනා ඔවාදෙනාති භගවතො ඉමිනා ඔවාදෙන.

410. එතිස්සාති එතිස්සා භික්ඛුනියා. තන්ති කම්මං. අඤ්ඤස්මින්ති අඤ්ඤස්මිං කම්මෙ. අඤ්ඤන්ති රොපිතබ්බකම්මතො අඤ්ඤං කම්මං.

411. කද්දමොදකෙනාති කද්දමෙන ආලුළිතෙන උදකෙනෙව. කද්දමාදීසුපීති පීසද්දො ‘‘යෙන කෙනචී’’ති එත්ථ යොජෙතබ්බො. යෙන කෙනචිපීති හි අත්ථො. සන්නිපතිත්වාති භික්ඛුනිසඞ්ඝෙන සන්නිපතිත්වා. අපසාදනීයන්ති අපසාදෙතබ්බං කම්මං. එත්තාවතාති එත්තකෙන සාවනමත්තෙන. අවන්දියොති න වන්දෙතබ්බො, වන්දිතුං න අරහොති අත්ථො. තතොති තික්ඛත්තුං සාවෙතබ්බතො. න වන්දන්තීති භික්ඛුනියො න වන්දන්ති. දිස්වාපීති තං භික්ඛුං දිස්වාපි. තෙන භික්ඛුනාති අපසාදනීයං දස්සෙන්තෙන භික්ඛුනා, ඛමාපෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. විහාරෙයෙවාති භික්ඛූනං විහාරෙයෙව. තෙන භික්ඛුනාති උපසඞ්කමිතබ්බෙන භික්ඛුනා, වත්තබ්බන්ති සම්බන්ධො. තතොති වත්තබ්බකාලතො. සොති අපසාදනීයං දස්සෙන්තො භික්ඛු. එත්ථාති භික්ඛුනික්ඛන්ධකෙ. කම්මවිභඞ්ගෙති පරිවාරාවසානෙ කම්මානං විභඞ්ගට්ඨානෙ (පරි. අට්ඨ. 495-496).

ඔභාසන්තීති අව හීනෙන භාසන්තීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අසද්ධම්මෙන ඔභාසන්තී’’ති. ‘‘භික්ඛුනීහි සද්ධිං සම්පයොජෙන්තී’’ති එත්ථ කම්මකරණෙ දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුරිසෙ අසද්ධම්මෙනා’’ති. එත්ථ ‘‘පුරිසෙ’’ති ඉමිනා කම්මං දස්සෙති, ‘‘අසද්ධම්මෙනා’’ති ඉමිනා කරණං. විහාරප්පවෙසනෙති භික්ඛූනං විහාරප්පවෙසනෙ. ඔවාදං ඨපෙතුන්ති එත්ථ ඔවාදට්ඨපනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න භික්ඛුනුපස්සය’’න්තිආදි. ඔවාදත්ථායාති ඔවාදපටිග්ගහණත්ථාය. මා කරිත්ථාති මා කරෙය්‍යාථ.

416. ගිහිදාරිකායොති ගිහිභූතා දාරිකායො බන්ධන්ති වියාති යොජනා. ඝනපට්ටකෙනාති ඝනභූතෙන පට්ටෙන නියුත්තෙන. එකපරියකන්ති එත්ථ එකවාරං කටියං පරික්ඛිපිත්වා කතං කායබන්ධනං එකපරියකන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකවාරං පරික්ඛිපනක’’න්ති. තත්ථ පරික්ඛිපනකන්ති කටියං පරික්ඛිපනාරහං.

විලීවෙනාති එත්ථ බහුත්ථෙ එකවචනන්ති ආහ ‘‘සණ්හෙහි විලීවෙහී’’ති. ‘‘කතපට්ටෙනා’’ති ඉමිනා පාළියං ‘‘කතෙනා’’ති පාඨසෙසං දස්සෙති. සෙතවත්ථපට්ටෙනාති සෙතවත්ථෙන කතෙන පට්ටෙන. කතවෙණියාති කතාය වෙණියා. ඉමිනා දුස්සෙන කතා වෙණි දුස්සවෙණීති වචනත්ථං දස්සෙති. එසෙව නයො පුරිමපච්ඡිමපදෙසුපි. චොළකාසාවන්ති චොළමෙව කසාවෙන රත්තත්තා චොළකාසාවං.

අට්ඨිල්ලෙනාති අද්දෙන අට්ඨිනා. ‘‘ගොජඞ්ඝට්ඨිකෙ’’ති ඉමිනා අට්ඨිනො සම්බන්ධං දස්සෙති. හත්ථං කොට්ටාපෙන්තීති එත්ථ හත්ථං නාම අග්ගබාහමෙවාධිප්පෙතං, න කප්පරතො පට්ඨායාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අග්ගබාහ’’න්ති. පිට්ඨිහත්ථන්ති හත්ථපිට්ඨිං. පිට්ඨිපාදන්ති පාදපිට්ඨිං.

417. වුත්තනයානෙවාති ඡබ්බග්ගියානං මුඛලිම්පනාදීසු (චූළව. අට්ඨ. 247) වුත්තනයානෙව. අඞ්ගදෙසෙති සරීරප්පදෙසෙ. ගණ්ඩප්පදෙසෙති කපොලප්පදෙසෙ. සාලොකෙ තිට්ඨන්තීති එත්ථ සංවිජ්ජති ආලොකො එත්ථාති සාලොකන්ති කත්වා ද්වාරං ගහෙතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘ද්වාරං විවරිත්වා’’ති. වුට්ඨාපෙන්තීති උපසම්පාදෙන්ති. සූනං ඨපෙන්තීති එත්ථ සූනාසද්දො මංසපරියායොති ආහ ‘‘මංසං වික්කිණන්තී’’ති. තෙනාති දාසෙන. ඉදං පදං ‘‘කාරෙන්තී’’ති පදෙ කාරිතකම්මං. ‘‘හරිතකඤ්චෙව පක්කඤ්චා’’ති ඉමිනා හරිතකපක්කිකන්ති පදස්ස ද්වන්දවාක්‍යං දස්සෙති. තත්ථ හරිතකන්ති හරිතමෙව පණ්ණං. පක්කන්ති සෙදිතං පණ්ණං.

418. කථිතායෙවාති චීවරක්ඛන්ධකෙ කථිතායෙව.

419. පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයොති පාළියං වුත්තවිනිච්ඡයතො මුත්තො විනිච්ඡයො. පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ හී’’තිආදි. යො කොචි කාලං කරොන්තො වදතීති සම්බන්ධො. මමච්චයෙනාති මම අතික්කමෙන. අඤ්ඤස්සාති වුත්තෙහි උපජ්ඣායාදීහි අඤ්ඤස්ස. තෙසන්ති උපජ්ඣායාදීනං. න හොතීති පරික්ඛාරො න හොති. හීති සච්චං, යස්මා වා. අච්චයදානන්ති අච්චයෙන හොතූති දානං. න රුහතීති පඤ්චන්නං සහධම්මිකානං පබ්බජිතස්ස වා ගහට්ඨස්ස වා යස්ස කස්සචි අච්චයදානං තෙසං න රුහති, සඞ්ඝස්සෙව රුහතීති අධිප්පායො. ගිහීනං පන අච්චයදානන්ති සම්බන්ධො. රුහතීති ගිහීනං පබ්බජිතස්ස වා ගහට්ඨස්ස වා යස්ස කස්සචි අච්චයදානං තෙසං රුහති, තෙසංයෙව සන්තකො හොතීති අධිප්පායො.

420. පුරාණමල්ලීති එත්ථ මල්ලස්ස භරියා මල්ලී, පුරාණෙ මල්ලී පුරාණමල්ලීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුරාණෙ’’තිආදි. ‘‘ගිහිකාලෙ’’ති ඉමිනා ‘‘පුරාණෙ’’ති එත්ථ ණපච්චයස්ස සරූපං දස්සෙති. මල්ලස්සාති මුට්ඨිමල්ලස්ස. පුරිසබ්‍යඤ්ජනන්ති එත්ථ බ්‍යඤ්ජනසද්දො නිමිත්තපරියායොති ආහ ‘‘පුරිසනිමිත්ත’’න්ති. චිත්තන්ති රාගචිත්තං.

421. යන්ති යං වත්ථු, අග්ගන්ති පඨමභාගං. අසප්පායන්ති අත්තනො අසප්පායං.

හිය්‍යොති අතීතානන්තරාහනි. අඤ්ඤස්මින්ති භික්ඛුනීහි අඤ්ඤස්මිං. ‘‘භික්ඛුනීහී’’ති පදං ‘‘පටිග්ගාහාපෙත්වා’’ති පදෙ කාරිතකම්මං. හීති සච්චං, යස්මා වා.

426. ‘‘භොජනකාල’’න්ති ඉමිනා ‘‘කාලං වීතිනාමෙසු’’න්ති එත්ථ කාලවිසෙසං දස්සෙති.

පුරෙති ආදිම්හි. තාසන්ති අට්ඨන්නං භික්ඛුනීනං. අබ්භන්තරිමාති අබ්භන්තරෙ පරියාපන්නා. අඤ්ඤාති අට්ඨහි භික්ඛුනීහි අඤ්ඤා. නවකතරා හොතීති සම්බන්ධො. ‘‘ඨපෙත්වා භත්තග්ග’’න්ති ඉමිනා අඤ්ඤත්ථ සබ්බත්ථ යථාවුඩ්ඪං න පටිබාහිතබ්බන්ති එත්ථ අඤ්ඤසද්දස්ස අපාදානං දස්සෙති. අඤ්ඤස්මින්ති එත්ථ ස්මිංවචනෙන ත්ථපච්චයස්ස අත්ථං දස්සෙති. ‘‘චතුපච්චයභාජනීයට්ඨානෙ’’ති ඉමිනා සරූපං දස්සෙති.

430. දූතෙනපි උපසම්පාදෙතුන්ති එත්ථ කිං සබ්බථා දූතෙන උපසම්පදා වට්ටතීති ආහ ‘‘දූතෙන…පෙ… වට්ටතී’’ති. යෙන කෙනචි අන්තරායෙනාති සම්බන්ධො, අසති අන්තරායෙ න වට්ටතීති අධිප්පායො. කම්මවාචාපරියොසානෙ උපසම්පන්නාව හොතීති සම්බන්ධො. තාවදෙවාති උපසම්පන්නක්ඛණෙයෙව.

431. නවකම්මම්පීති පිසද්දො උදොසිතඋපස්සයෙ අපෙක්ඛති.

432. තස්සාති තස්සා ඉත්ථියා. යාව සො දාරකො විඤ්ඤුතං පාපුණාතීති එත්ථ කථං විඤ්ඤුභාවො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘යාව ඛාදිතු’’න්තිආදි.

ඨපෙත්වා සාගාරන්ති එත්ථ සකාරො සහසද්දකාරියො, අගාරන්ති ච සෙය්‍යාගාරන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සහාගාරසෙය්‍යමත්තං ඨපෙත්වා’’ති. යථා අඤ්ඤස්මිං පුරිසෙ පටිපජ්ජිතබ්බං, එවං තථාති යොජනා. ‘‘අඤ්ඤස්මි’’න්ති ඉමිනා පාළියං අඤ්ඤෙ පුරිසෙති එත්ථ ස්මිංවචනස්ස සබ්බනාමතො එකාරාදෙසො දස්සිතො, තංදස්සනෙන ච කච්චායනෙ (කච්චායනෙ 110 සුත්තෙ) සබ්බනාමතො ස්මිංවචනස්ස එකාරාදෙසනිසෙධනං අනිච්චන්ති දස්සෙති.

434. ‘‘යදෙව සා විබ්භන්තා’’ති ඉමිනා දස්සෙතීති සම්බන්ධො. ‘‘යස්මා’’ති ඉමිනා යදෙවාති එත්ථ යංසද්දස්ස කාරණත්ථං දස්සෙති. ඔදාතානි වත්ථානි නිවත්ථාති සම්බන්ධො. ‘‘තස්මායෙවා’’ති ඉමිනා තදෙවාති පදස්ස කාරණත්ථමෙව දස්සෙති. ‘‘න සික්ඛාපච්චක්ඛානෙනා’’ති ඉමිනා එවත්ථඵලං දස්සෙති. සා පුන උපසම්පදං න ලභතීති සා විබ්භන්තා භික්ඛුනී පුන උපසම්පදං න ලභති.

පබ්බජ්ජම්පි න ලභතීති තිත්ථායතනසඞ්කන්තා භික්ඛුනී පබ්බජ්ජම්පි න ලභති, පගෙව උපසම්පදං.

පාදෙ සම්බාහන්තාති භික්ඛුනීනං පාදෙ සම්බාහන්තා. කෙසෙති භික්ඛුනීනං කෙසෙ. තත්‍රාති ‘‘කුක්කුච්චයන්තා න සාදියන්තී’’ති වචනෙ. එකෙ ආචරියා වදන්තීති සම්බන්ධො. සාරත්තා හොන්තීති යොජනා. එත්ථාති පුරිසානං අභිවාදනාදීසු. ඉදන්ති පුරිසානං අභිවාදනාදි, ‘‘අනුඤ්ඤාත’’න්ති පදෙ වුත්තකම්මං ‘‘වට්ටතී’’ති පදෙ වුත්තකත්තා. අථ වා ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතං ඉදං පුරිසානං අභිවාදනාදි වට්ටතීති යොජනා. එවඤ්හි සති ‘‘ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාත’’න්ති පදං හෙතුඅන්තොගධවිසෙසනං, ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා වට්ටතීති අධිප්පායො. තන්ති අට්ඨකථාසු වුත්තවචනං. හීති සච්චං, යස්මා වා.

435. පල්ලඞ්කෙන නිසීදන්තීති එත්ථ ආසනපල්ලඞ්කං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදන්තී’’ති. තත්ථ ආභුජිත්වාති ආබන්ධිත්වා. කූපොති වච්චකූපො. උපරීති කූපතො උපරි. ‘‘සබ්බදිසාසු පඤ්ඤායතී’’ති ඉමිනා පටිච්ඡන්නමෙව අත්ථි, න උපරි ඡන්නන්ති දස්සෙති.

436. කුණ්ඩකන්ති කණං. එත්ථාති භික්ඛුනික්ඛන්ධකෙ.

ඉති භික්ඛුනික්ඛන්ධකවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.