2. ගණභොජනසික්ඛාපදං

209. දුතියෙ පහීනලාභසක්කාරස්ස හෙතුං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සො කිරා’’තිආදි. සොති දෙවදත්තො. ‘‘අහොසී’’ති ච ‘‘පාකටො ජාතො’’ති ච යොජෙතබ්බො. අජාතසත්තුනාති අජාතස්සෙයෙව පිතුරාජස්ස සත්තුභාවතො අජාතසත්තුනා, ‘‘මාරාපෙත්වා’’තිපදෙ කාරිතකම්මං. රාජානන්ති බිම්බිසාරරාජං, ‘‘මාරාපෙත්වා’’තිපදෙ ධාතුකම්මං. අභිමාරෙති අභිනිලීයිත්වා භගවතො මාරණත්ථාය පෙසිතෙ ධනුධරෙ. ගූළ්හපටිච්ඡන්නොති ගුහිතො හුත්වා පටිච්ඡන්නො. පරිකථායාති පරිගුහනාය කථාය. ‘‘රාජානම්පී’’තිපදං ‘‘මාරාපෙසී’’තිපදෙ ධාතුකම්මං. පවිජ්ඣීති පවට්ටෙසි. තතොති තතො වුත්තතො පරං උට්ඨහිංසූති සම්බන්ධො. නගරෙ නිවසන්තීති නාගරා. රාජාති අජාතසත්තුරාජා. සාසනකණ්ටකන්තිසාසනස්ස කණ්ටකසදිසත්තා සාසනකණ්ටකං. තතොති නීහරතො. උපට්ඨානම්පීති උපට්ඨානම්පි, උපට්ඨානත්ථායපි වා. අඤ්ඤෙපීති රාජතො අඤ්ඤෙපි. අස්සාති දෙවදත්තස්ස. කිඤ්චි ඛාදනීයභොජනීයං ‘‘දාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා යොජෙතබ්බං. කිඤ්චි වා අභිවාදනාදි ‘‘කාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා සම්බන්ධො. කුලෙසු විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජනස්ස හෙතුං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මා මෙ’’තිආදි. පොසෙන්තො හුත්වා භුඤ්ජතීති සම්බන්ධො.

211. භත්තං අනධිවාසෙන්තානං කස්මා චීවරං පරිත්තං උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘භත්තං අගණ්හන්තාන’’න්තිආදි.

212. චීවරකාරකෙ භික්ඛූ භත්තෙන කස්මා නිමන්තෙන්තීති ආහ ‘‘ගාමෙ’’තිආදි.

215. නානාවෙරජ්ජකෙති එත්ථ රඤ්ඤො ඉදං රජ්ජං, විසදිසං රජ්ජං විරජ්ජං, නානප්පකාරං විරජ්ජං නානාවිරජ්ජං. නානාවිරජ්ජෙහි ආගතා නානාවෙරජ්ජකා. මජ්ඣෙ වුද්ධි හොතීති ආහ ‘‘නානාවිධෙහි අඤ්ඤරජ්ජෙහි ආගතෙ’’ති. අඤ්ඤරජ්ජෙහීති රාජගහතො අඤ්ඤෙහි රජ්ජෙහි. රඤ්ජිතබ්බන්ති රඤ්ජන්ති වුත්තෙ නිග්ගහිතස්ස අනාසනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘නානාවෙරඤ්ජකෙඉතිපි පාඨො’’ති.

218. ගණභොජනෙති ගණස්ස භොජනං ගණභොජනං, ගණභොජනස්ස භොජනං ගණභොජනං, තස්මිං ගණභොජනෙ පාචිත්තියන්ති අත්ථො. ‘‘රත්තූපරතො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.10; ම. නි. 1.293) විය එකස්ස භොජනසද්දස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො. නනු උපොසථෙ විය ද්වෙ තයො ගණො නාමාති ආහ ‘‘ඉධ ගණො නාම චත්තාරො’’තිආදි. තෙන ද්වෙ තයො ගණො නාම න හොන්ති, චත්තාරො පන ආදිං කත්වා තදුත්තරි ගණො නාමාති දස්සෙති. තං පනෙතන්ති එත්ථ එතසද්දො වචනාලඞ්කාරො ද්වීසු සබ්බනාමෙසු පුබ්බස්සෙව යෙභුය්‍යෙන පධානත්තා. පසවතීති වඩ්ඪති, ජායතීති අත්ථො. වෙවචනෙන වාති ‘‘භත්තෙන නිමන්තෙමි, භොජනෙන නිමන්තෙමී’’ති පරියායෙන වා. භාසන්තරෙන වාති මූලභාසාතො අඤ්ඤාය භාසාය වා. එකතො නිමන්තිතා භික්ඛූති සම්බන්ධො. හීති සච්චං, යස්මා වා. පමාණන්ති කාරණං. ‘‘චත්තාරො’’ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසං කත්වා ‘‘විහාරෙ’’තිපදෙන යොජෙතබ්බං. ඨිතෙසුයෙවාති පදං නිද්ධාරණසමුදායො. එකො නිමන්තිතොති සම්බන්ධො.

චත්තාරො භික්ඛූ විඤ්ඤාපෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධො. පාටෙක්කන්ති පතිඑකස්ස භාවො පාටෙක්කං, විසුන්ති අත්ථො. එකතො වා නානාතො වා විඤ්ඤාපෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධො.

ඡවිසඞ්ඛාතතො බාහිරචම්මතො අබ්භන්තරචම්මස්ස ථූලත්තා ‘‘මහාචම්මස්සා’’ති වුත්තං. ඵාලං එතෙසං පාදානං සඤ්ජාතන්ති ඵාලිතා, උප්පාදෙන්තීති සම්බන්ධො. පහටමත්තෙ සතීති යොජනා. ලෙසෙන කප්පන්ති පවත්තං චිත්තං ලෙසකප්පියං.

සුත්තඤ්චාති සූචිපාසපවෙසනසුත්තඤ්ච. නනු විසුං චීවරදානසමයො විය චීවරකාරසමයොපි අත්ථි, කස්මා ‘‘යදා තදා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘විසුං හී’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා. විසුං චීවරදානසමයො විය චීවරකාරසමයො නාම යස්මා නත්ථි, තස්මා ‘‘යදා තදා’’ති මයා වුත්තන්ති අධිප්පායො. තස්මා යො භික්ඛු කරොති, තෙන භුඤ්ජිතබ්බන්ති යොජනා. සූචිවෙඨනකොති සිබ්බනත්ථාය ද්වෙ පිලොතිකඛණ්ඩෙ සම්බන්ධිත්වා සූචියා විජ්ඣනකො. විචාරෙතීති පඤ්චඛණ්ඩසත්තඛණ්ඩාදිවසෙන සංවිදහති. ඡින්දතීති සත්ථකෙන වා හත්ථෙන වා ඡින්දති. මොඝසුත්තන්ති මුය්හනං මොඝො, අත්ථතො ගහෙතබ්බඡට්ටෙතබ්බට්ඨානෙ මුය්හනචිත්තං, තස්ස ඡින්දනං සුත්තන්ති මොඝසුත්තං. ආගන්තුකපට්ටන්ති දුපට්ටචීවරෙ මූලපට්ටස්ස උපරි ඨපිතපට්ටං. පච්චාගතන්ති පට්ටචීවරාදීසු ලබ්භති. බන්ධතීති මූලපට්ටෙන ආගන්තුකපට්ටං. බන්ධති. අනුවාතන්ති චීවරං අනුපරියායිත්වා වීයති බන්ධීයතීති අනුවාතං, තං ඡින්දති. ඝට්ටෙතීති ද්වෙ අනුවාතන්තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්බජ්ඣති. ආරොපෙතීති චීවරස්ස උපරි ආරොපෙති. තත්ථාති චීවරෙ. සුත්තං කරොතීති සූචිපාසපවෙසනසුත්තං වට්ටෙති. වලෙතීති වට්ටිත්වා සුත්තවෙඨනදණ්ඩකෙ ආවට්ටෙති. පිප්ඵලිකන්ති සත්ථකං. තඤ්හි පියම්පි ඵාලෙතීති පිප්ඵලි, සායෙව පිප්ඵලිකන්ති කත්වා පිප්ඵලිකන්ති වුච්චති, තං නිසෙති නිසානං කරොතීති අත්ථො. යො පන කථෙති, එතං ඨපෙත්වාති යොජනා.

අද්ධානමග්ගස්ස ද්විගාවුතත්තා ‘‘අද්ධයොජනබ්භන්තරෙ ගාවුතෙ’’ති වුත්තං. අභිරූළ්හෙන භුඤ්ජිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. යත්ථාති යස්මිං කාලෙ. ‘‘සන්නිපතන්තී’’ති බහුකත්තුවසෙන වුත්තං. අකුසලං පරිවජ්ජෙතීති පරිබ්බාජකො, පබ්බජ්ජවෙසං වා පරිග්ගහෙත්වා වජති ගච්ඡති පවත්තතීති පරිබ්බාජකො. විනා භාවපච්චයෙන භාවත්ථස්ස ඤාතබ්බතො පරිබ්බාජකභාවො පරිබ්බාජකො, තං සමාපන්නොති පරිබ්බාජකසමාපන්නො. අථ වා පරිබ්බාජකෙසු සමාපන්නො පරියාපන්නොති පරිබ්බාජකසමාපන්නො. ‘‘එතෙස’’න්තිපදං ‘‘යෙන කෙනචී’’තිපදෙ නිද්ධාරණසමුදායො.

220. යෙපි භික්ඛූ භුඤ්ජන්තීති සම්බන්ධො. තත්ථාති ‘‘ද්වෙ තයො එකතො’’තිවචනෙ. අනිමන්තිතො චතුත්ථො යස්ස චතුක්කස්සාති අනිමන්තිතචතුත්ථං, අනිමන්තිතෙන වා චතුත්ථං අනිමන්තිතචතුත්ථං. එසෙව නයො අඤ්ඤෙසුපි චතුත්ථෙසු. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. නිමන්තෙතීති අකප්පියනිමන්තනෙන නිමන්තෙති. තෙසූති චතූසු භික්ඛූසු. සොති උපාසකො. අඤ්ඤන්ති නාගතභික්ඛුතො අඤ්ඤං, නිමන්තිතභික්ඛුතො වා. තඞ්ඛණප්පත්තන්ති තස්මිං පුච්ඡනකථනක්ඛණෙ පත්තං. හීති විත්ථාරො. තත්ථාති තස්මිං ඨානෙ, ගෙහෙ වා. තෙහීති කරණභූතෙහි භික්ඛූහි.

සොති පිණ්ඩපාතිකො. අනාගච්ඡන්තම්පීති සයං න ආගච්ඡන්තම්පි. ලච්ඡථාති ලභිස්සථ.

සොපීති සාමණෙරොපි, න පිණ්ඩපාතිකොයෙවාති අත්ථො.

තත්ථාති ගිලානචතුත්ථෙ, තෙසු චතූසු වා. ගිලානො ඉතරෙසං පන ගණපූරකො හොතීති යොජනා.

ගණපූරකත්තාති සමයලද්ධස්ස ගණපූරකත්තා. චතුක්කානීති චීවරදානචතුත්ථං චීවරකාරචතුත්ථං අද්ධානගමනචතුත්ථං නාවාභිරුහනචතුත්ථං මහාසමයචතුත්ථං, සමණභත්තචතුත්ථන්ති ඡ චතුක්කානි. පුරිමෙහි මිස්සෙත්වා එකාදස චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි. එකො පණ්ඩිතො භික්ඛු නිසින්නො හොතීති සම්බන්ධො. තෙසූති තීසු භික්ඛූසු, ගතෙසු ගච්ඡතීති යොජනා. භුත්වා ආගන්ත්වා ඨිතෙසුපි අනාපත්තියෙව. කස්මා සබ්බෙසං අනාපත්ති, නනු චත්තාරො භික්ඛූ එකතො ගණ්හන්තීති ආහ ‘‘පඤ්චන්නං හී’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා. භොජනානංයෙවාති න යාගුඛජ්ජකඵලාඵලාදීනං. තානි චාති යෙහි භොජනෙහි විසඞ්කෙතං නත්ථි, තානි ච භොජනානි. තෙහීති චතූහි භික්ඛූහි. තානීති යාගුආදීනි. ඉතීති තස්මා අනාපත්තින්ති යොජනා.

කොචි පෙසිතො අපණ්ඩිතමනුස්සො වදතීති යොජනා. කත්තුකාමෙන පෙසිතොති සම්බන්ධො. භත්තං ගණ්හථාති වාති වාසද්දො ‘‘ඔදනං ගණ්හථ, භොජනං ගණ්හථ, අන්නං ගණ්හථ, කුරං ගණ්හථා’’ති වචනානිපි සඞ්ගණ්හාති. නිමන්තනං සාදියන්තීති නෙමන්තනිකා. පිණ්ඩපාතෙ ධුතඞ්ගෙ නියුත්තාති පිණ්ඩපාතිකා. පුනදිවසෙ භන්තෙති වුත්තෙති යොජනා. හරිත්වාති අපනෙත්වා. තතොති තතො වදනතො පරන්ති සම්බන්ධො. වික්ඛෙපන්ති විවිධං ඛෙපං. තෙති අසුකා ච අසුකා ච ගාමිකා. භන්තෙති වුත්තෙති යොජනා. සොපීති අපණ්ඩිතමනුස්සොපි, න ගාමිකායෙවාති අත්ථො. කස්මා න ලභාමි භන්තෙති වුත්තෙති යොජනා. එවං ‘‘කථං නිමන්තෙසුං භන්තෙ’’ති එත්ථාපි. තතොති තස්මා කාරණා. එසාති එසො ගාමො. තන්ති භූමත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං, තස්මිං ගාමෙ චරථාති හි අත්ථො. කිං එතෙනාති එතෙන පුච්ඡනෙන කිං පයොජනං. එත්ථාති පුච්ඡනෙ. මා පමජ්ජිත්ථාති වදතීති සම්බන්ධො. දුතියදිවසෙති නිමන්තනදිවසතො දුතියදිවසෙ. ධුරගාමෙති පධානගාමෙ, අන්තිකගාමෙ වා. භාවො නාම කිරියත්තා එකොයෙව හොති, තස්මා කත්තාරං වා කම්මං වා සම්බන්ධං වා අපෙක්ඛිත්වා බහුවචනෙන න භවිතබ්බං, තෙන වුත්තං ‘‘න දුබ්බචෙහි භවිතබ්බ’’න්ති. තෙසූති ගාමිකෙසු භොජෙන්තෙසූති සම්බන්ධො. අසනසාලායන්ති භොජනසාලායං. සා හි අසති භුඤ්ජති එත්ථාති අසනා, සලන්ති පවිසන්ති අස්සන්ති සාලා, අසනා ච සා සාලාචෙති අසනසාලාති අත්ථෙන ‘‘අසනසාලා’’ති වුච්චති.

අථ පනාති තතො අඤ්ඤථා පන. අපාදානත්ථො හි අථසද්දො. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ අන්තරවීථිආදීසූති අත්ථො. පටිකච්චෙවාති පඨමං කත්වා එව. භික්ඛූසු ගාමතො අනික්ඛන්තෙසු පගෙවාති වුත්තං හොති. න වට්ටතීති ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති පහිණත්තා න වට්ටති. යෙ පන මනුස්සා භොජෙන්තීති සම්බන්ධො. නිවත්තථාති වුත්තපදෙති ‘‘නිවත්තථා’’ති වුත්තෙ කිරියාපදෙ. යස්සකස්සචි හොතීති යස්ස කස්සචි අත්ථාය හොතීති යොජනා. නිවත්තිතුං වට්ටතීති ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති අවුත්තත්තා නිවත්තිතුං වට්ටති. සම්බන්ධං කත්වාති ‘‘නිවත්තථ භන්තෙ’’ති භන්තෙසද්දෙන අබ්‍යවහිතං කත්වා. නිසීදථ භන්තෙ, භත්තං ගණ්හථාති භන්තෙසද්දෙන බ්‍යවහිතං කත්වා වුත්තෙ ‘‘නිසීදථා’’තිපදෙ නිසීදිතුං වට්ටති. අථ භන්තෙසද්දෙන බ්‍යවහිතං අකත්වා ‘‘නිසීදථ, භත්තං ගණ්හථා’’ති සම්බන්ධං කත්වා වුත්තෙ නිසීදිතුං වට්ටති. ඉච්චෙතං නයං අතිදිසති ‘‘එසෙව නයො’’තිඉමිනාති. දුතියං.