පාචිත්තියයොජනා

මහාකාරුණිකං නාථං, අභිනත්වා සමාසතො;

පාචිත්‍යාදිවණ්ණනාය, කරිස්සාමත්ථයොජනං.

5. පාචිත්තියකණ්ඩං

1. මුසාවාදසික්ඛාපද-අත්ථයොජනා

ඛුද්දකානන්ති සුඛුමාපත්තිපකාසකත්තා අප්පකානං, ගණනතො වා පචුරත්තා බහුකානං. යෙසං සික්ඛාපදානන්ති සම්බන්ධො. ‘‘යෙස’’න්ති පදං ‘‘සඞ්ගහො’’ති පදෙ සාම්‍යත්ථඡට්ඨී. සඞ්ගහීයතෙ සඞ්ගහො. ‘‘නවහි වග්ගෙහී’’තිපදං ‘‘සඞ්ගහො, සුප්පතිට්ඨිතො’’ති පදද්වයෙ කරණං. දානීති කාලවාචකො සත්තම්‍යන්තනිපාතො ඉදානි-පරියායො, ඉමස්මිං කාලෙති අත්ථො. තෙසන්ති ඛුද්දකානං, අයං වණ්ණනාති සම්බන්ධො. භවතීති එත්ථ ති-සද්දො එකංසත්ථෙ අනාගතකාලිකො හොති ‘‘නිරයං නූන ගච්ඡාමි, එත්ථ මෙ නත්ථි සංසයො’’තිආදීසු (ජා. 2.22.331) විය. කිඤ්චාපෙත්ථ හි යථා එකංසවාචකො නූනසද්දො අත්ථි, න එවං ‘‘භවතී’’ති පදෙ, අත්ථතො පන අයං වණ්ණනා නූන භවිස්සතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. අථ වා අවස්සම්භාවියත්ථෙ අනාගතකාලවාචකො හොති ‘‘ධුවං බුද්ධො භවාමහ’’න්තිආදීසු (බු. වං. 2.109-114) විය. කාමඤ්හෙත්ථ යථා අවස්සම්භාවියත්ථවාචකො ධුවසද්දො අත්ථි, න එවං ‘‘භවතී’’ති පදෙ, අත්ථතො පන ධුවං භවිස්සති අයං වණ්ණනාති අත්ථො ගහෙතබ්බොති දට්ඨබ්බං.

1. ‘‘තත්ථා’’ති පදං ‘‘මුසාවාදවග්ගස්සා’’ති පදෙ නිද්ධාරණසමුදායො, තෙසු නවසු වග්ගෙසූති අත්ථො. පඨමසික්ඛාපදෙති වා, තෙසු ඛුද්දකෙසු සික්ඛාපදෙසූති අත්ථො. සක්‍යානං පුත්තොති භගිනීහි සංවාසකරණතො ලොකමරියාදං ඡින්දිතුං, ජාතිසම්භෙදතො වා රක්ඛිතුං සක්කුණන්තීති සක්‍යා. සාකවනසණ්ඩෙ නගරං මාපෙන්තීති වා සක්‍යා, පුබ්බරාජානො. තෙසං වංසෙ භූතත්තා එතරහිපි රාජානො සක්‍යා නාම, තෙසං පුත්තොති අත්ථො. ‘‘බුද්ධකාලෙ’’ති පදං ‘‘පබ්බජිංසූ’’ති පදෙ ආධාරො. සක්‍යකුලතො නික්ඛමිත්වාති සම්බන්ධො. ‘‘වාදක්ඛිත්තො’’ත්‍යාදිනා වාදෙන ඛිත්තො, වාදම්හි වාති අත්ථං දස්සෙති. යත්‍ර යත්‍රාති යස්සං යස්සං දිට්ඨියං පවත්තතීති සම්බන්ධො. අවජානිත්වාති පටිස්සවෙන වියොගං කත්වා. අවසද්දො හි වියොගත්ථවාචකො. ‘‘අපජානිත්වා’’තිපි පාඨො, පටිඤ්ඤාතං අපනීතං කත්වාති අත්ථො. දොසන්ති අයුත්තිදොසං, සල්ලක්ඛෙන්තො හුත්වාති සම්බන්ධො. කථෙන්තො කථෙන්තොති අන්තසද්දො මානසද්දකාරියො. කථියමානො කථියමානොති හි අත්ථො. පටිජානිත්වාති පටිඤ්ඤාතං කත්වා. ආනිසංසන්ති නිද්දොසං ගුණං. පටිපුබ්බො චරසද්දො පටිච්ඡාදනත්ථොති ආහ ‘‘පටිචරති පටිච්ඡාදෙතී’’ති. ‘‘කිං පන රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති වුත්තෙ ‘‘අනිච්ච’’න්ති වදති. කස්මාති වුත්තෙ ‘‘ජානිතබ්බතො’’ති වදති. යදි එවං නිබ්බානම්පි ජානිතබ්බත්තා අනිච්චං නාම සියාති වුත්තෙ අත්තනො හෙතුම්හි දොසං දිස්වා අහං ‘‘ජානිතබ්බතො’’ති හෙතුං න වදාමි, ‘‘ජාතිධම්මතො’’ති පන වදාමි. තයා පන දුස්සුතත්තා එවං වුත්තන්ති වත්වා අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරති. ‘‘කුරුන්දිය’’න්ති පදං ‘‘වුත්ත’’න්ති පදෙ ආධාරො. එතස්සාති ‘‘රූපං අනිච්චං ජානිතබ්බතො’’ති වචනස්ස. තත්‍රාති කුරුන්දියං. තස්සාති පටිජානනාවජානනස්ස. ‘‘පටිච්ඡාදනත්ථ’’න්ති පදං ‘‘භාසතී’’තිපදෙ සම්පදානං. ‘‘මහාඅට්ඨකථාය’’න්තිපදං ‘‘වුත්ත’’න්ති පදෙ ආධාරො. ‘‘දිවාට්ඨානාදීසූ’’ති පදං උපනෙතබ්බං. ඉදං ‘‘අසුකස්මිං නාමපදෙසෙ’’ති පදෙ නිද්ධාරණසමුදායො.

3. සම්මා වදති අනෙනාති සංවාදනං, උජුජාතිකචිත්තං, න සංවාදනං විසංවාදනං, වඤ්චනාධිප්පායවසප්පවත්තං චිත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විසංවාදනචිත්ත’’න්ති. ‘‘වාචා’’ත්‍යාදිනා වචති එතායාති වාචාති අත්ථං දස්සෙති. හීති දළ්හීකරණජොතකං, තදමිනා සච්චන්ති අත්ථො. ‘‘වාචායෙවා’’ති පදං ‘‘බ්‍යප්පථො’’ති පදෙ තුල්‍යත්ථං, ‘‘වුච්චතී’’ති පදෙ කම්මං. පථසද්දපරත්තා වාචාසද්දස්ස බ්‍යාදෙසො කතො. සුද්ධචෙතනා කථිතාති සම්බන්ධො. තංසමුට්ඨිතසද්දසහිතාති තාය චෙතනාය සමුට්ඨිතෙන සද්දෙන සහ පවත්තා චෙතනා කථිතාති යොජනා.

‘‘එව’’න්ති පදං ‘‘දස්සෙත්වා’’ති පදෙ නිදස්සනං, කරණං වා. ‘‘දස්සෙත්වා’’ති පදං ‘‘දස්සෙන්තො ආහා’’ති පදද්වයෙ පුබ්බකාලකිරියා. අන්තෙති ‘‘වාචා’’තිආදීනං පඤ්චන්නං පදානං අවසානෙ. ‘‘ආහා’’ති එත්ථ වත්තමාන-තිවචනස්ස අකාරො පච්චුප්පන්නකාලවාචකෙන ‘‘ඉදානී’’ති පදෙන යොජිතත්තා. ‘‘තත්ථා’’ති පදං ‘‘අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති පදෙ ආධාරො. එත්ථාති ‘‘අදිට්ඨං දිට්ඨං මෙ’’තිආදීසු. ‘‘පාළිය’’න්ති පදං ‘‘දෙසනා කතා’’ති පදෙ ආධාරො. නිස්සිතවිඤ්ඤාණවසෙන අවත්වා නිස්සයපසාදවසෙන ‘‘චක්ඛුනා දිට්ඨ’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඔළාරිකෙනෙවා’’ති.

4. තස්සාති ‘‘තීහාකාරෙහී’’තිආදිවචනස්ස. ‘‘අත්ථො’’ති පදං ‘‘වෙදිතබ්බො’’ති පදෙ කම්මං. හීති විසෙසජොතකං, විසෙසං කථයිස්සාමීති අත්ථො. තත්ථාති චතුත්ථපාරාජිකෙ. ඉධාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ.

9. ආදීනම්පීති පිසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො.

11. මන්දසද්දො ජළත්ථවාචකොති ආහ ‘‘මන්දත්තා ජළත්තා’’ති. යො පන අඤ්ඤං භණතීති සම්බන්ධො. ‘‘සාමණෙරෙනා’’ති පදං ‘‘වුත්තො’’ති පදෙ කත්තා. අපිසද්දො පුච්ඡාවාචකො, ‘‘පස්සිත්ථා’’ති පදෙන යොජෙතබ්බො, අපි පස්සිත්ථාති අත්ථො. ‘‘අදිට්ඨං දිට්ඨං මෙ’’තිආදිවචනතො අඤ්ඤා පූරණකථාපි තාව අත්ථීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤා පූරණකථා නාම හොතී’’ති. අප්පතාය ඌනස්ස අත්ථස්ස පූරණවසෙන පවත්තා කථා පූරණකථා. එසා පූරණකථා නාම කාති ආහ ‘‘එකො’’තිආදි. එසා හි ගාමෙ අප්පකම්පි තෙලං වා පූවඛණ්ඩං වා පස්සිත්වා වා ලභිත්වා වා බහුකං කත්වා පූරණවසෙන කථිතත්තා පූරණකථා නාම. බහුකානි තෙලානි වා පූවෙ වා පස්සන්තොපි ලභන්තොපි අප්පකං කත්වා ඌනවසෙන කථිතත්තා ඌනකථාපි අත්ථීති සක්කා වත්තුං. අට්ඨකථාසු පන අවුත්තත්තා වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. බහුකාය පූරණස්ස අත්ථස්ස ඌනවසෙන පවත්තා කථා ඌනකථාති විග්ගහො කාතබ්බොති. පඨමං.

2. ඔමසවාද සික්ඛාපදං

12. දුතියෙ මසධාතු විජ්ඣනත්ථෙ පවත්තති ‘‘ඔමට්ඨං උම්මට්ඨ’’න්තිආදීසු (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.21) වියාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඔමසන්තීති ඔවිජ්ඣන්තී’’ති.

13. ‘‘ඉදං වත්ථු’’න්ති පදං ‘‘ආහරී’’ති පදෙ කම්මං. නන්දිතබ්බොති නන්දො වණ්ණබලාදි, සො එතස්සත්ථීති නන්දී. විසාලානි මහන්තානි විසාණානි එතස්සත්ථීති විසාලො, නන්දී ච සො විසාලො චෙති නන්දිවිසාලොති වචනත්ථං දස්සෙති ‘‘නන්දිවිසාලො නාමා’’තිආදිනා. සොති නන්දිවිසාලො, ‘‘ආහා’’ති පදෙ කත්තා. තත්ථෙවාති යුඤ්ජිතට්ඨානෙයෙව. අහෙතුකපටිසන්ධිකාලෙපීති පි-සද්දො අනුග්ගහත්ථවාචකො, පගෙව ද්විහෙතුක තිහෙතුක පටිසන්ධිකාලෙති අත්ථො. ‘‘තෙන චා’’ති චකාරස්ස අවුත්තසම්පිණ්ඩනත්ථත්තා ‘‘අත්තනො කම්මෙන චා’’ති අත්ථං සම්පිණ්ඩෙතීති ආහ ‘‘අත්තනො කම්මෙන චා’’ති. අත්තනොති නන්දිවිසාලස්ස.

15. එත්ථාති එතිස්සං පදභාජනියං, ‘‘ආහා’’ති පදෙ ආධාරො. ‘‘යස්මා’’ති පදං විභජිතුකාමො’’ති පදෙ හෙතු. අට්ඨුප්පත්තියංයෙව ‘‘හීනෙනාපී’’ති වත්වා පදභාජනියං අවුත්තත්තා ඉදං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. වෙණුකාරජාතීති විලීවකාරජාති. නෙසාදජාතීති එත්ථ කෙවට්ටජාතිපි සඞ්ගහිතා.

පු වුච්චති කරීසං, තං කුසති අපනෙතීති පුක්කුසො. පුප්ඵං වුච්චති කරීසං, කුසුමං වා, තං ඡඩ්ඩෙතීති පුප්ඵඡඩ්ඩකො.

කුටති ඡින්දතීති කොට්ඨො, සොයෙව කොට්ඨකො. යකාරභකාරෙ එකතො යොජෙත්වා ‘‘යභා’’ති යො අක්කොසො අත්ථි, එසො හීනො නාම අක්කොසොති යොජනා.

16. සබ්බපදෙසූති නාමාදීසු සබ්බපදෙසු. එත්ථාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ. අලිකන්ති අසච්චං, මිච්ඡාවාචන්ති සම්බන්ධො. යොපි වදතීති යොජනා.

26. පරිහරිත්වාති පරිමුඛං කථනං අපනෙත්වා. දවං පරිහාසං කාමෙතීති දවකාමො, තස්ස භාවො දවකම්‍යං, තංයෙව දවකම්‍යතා. අනුපසම්පන්නන්ති එත්ථ අකාරස්ස සදිසත්ථමග්ගහෙත්වා අඤ්ඤත්ථොව ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘ඨපෙත්වා භික්ඛු’’න්තිආදි. යදි හි සදිසත්ථො භවෙය්‍ය, සාමණෙරොව අනුපසම්පන්නො නාම සියා සණ්ඨානෙන ච පුරිසභාවෙන ච සදිසත්තා, තස්මා අඤ්ඤත්ථොව ගහෙතබ්බොති දට්ඨබ්බං. සබ්බසත්තාති එත්ථ සබ්බසද්දො අනවසෙසත්ථො මනුස්සෙ උපාදාය වචනත්ථජානනාජානනපකතිකානං සබ්බසත්තානම්පි ගහිතත්තා.

35. අත්ථපුරෙක්ඛාරො නාමාති වෙදිතබ්බොති සම්බන්ධො. සික්ඛාපදමපෙක්ඛිය නපුංසකලිඞ්ගවසෙන ‘‘කිරිය’’න්තිආදි වුත්තං. ආපත්තිමපෙක්ඛිය ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ‘‘කිරියා’’තිආදි වුත්තං. වජ්ජකම්මසද්දා සික්ඛාපදමපෙක්ඛන්තාපි ආපත්ති, මපෙක්ඛන්තාපි නියතනපුංසකලිඞ්ගත්තා නපුංසකායෙව, තස්මා තෙ ද්වෙ ආපත්තිට්ඨානෙ න වුත්තාති දට්ඨබ්බන්ති. දුතියං.

3. පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදං

36. තතියෙ ‘‘ජාතභණ්ඩනාන’’න්ති වත්තබ්බෙ අග්‍යාහිතොතිආදීසු විය විසෙසනපරනිපාතවසෙන ‘‘භණ්ඩනජාතාන’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘සඤ්ජාතභණ්ඩනාන’’න්ති. ‘‘පුබ්බභාගො’’ති වත්වා තස්ස සරූපං දස්සෙති ‘‘ඉමිනා ච ඉමිනා චා’’තිආදිනා. විරුද්ධං වදති එතෙනාති විවාදො, විග්ගාහිකකථා, තං ආපන්නාති විවාදාපන්නා, තෙසං. පිසති සඤ්චුණ්ණෙතීති පිසුණො, පුග්ගලො, තස්ස ඉදන්ති පෙසුඤ්ඤං, වචනන්ති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පෙසුඤ්ඤන්ති පිසුණවාච’’න්ති.

37. භික්ඛුපෙසුඤ්ඤෙති භික්ඛූනං සන්තිකං උපසංහටෙ පෙසුඤ්ඤවචනෙති ඡට්ඨීසමාසො.

38. ‘‘දිස්වා’’ති පදං ‘‘භණන්තස්සා’’ති පදෙ පුබ්බකාලකිරියා, දස්සනං හුත්වාති අත්ථො. තතියං.

4. පදසොධම්මසික්ඛාපදං

44. චතුත්ථෙ පටිමුඛං ආදරෙන සුණන්තීති පතිස්සා, න පතිස්සා අප්පතිස්සාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අප්පතිස්සවා’’ති.

45. ‘‘පදසො’’ති එත්ථ සො-පච්චයො විච්ඡත්ථවාචකොති ආහ ‘‘පදං පද’’න්ති. තත්ථාති තෙසු චතුබ්බිධෙසු. පදං නාම ඉධ අත්ථජොතකං වා විභත්‍යන්තං වා න හොති, අථ ඛො ලොකියෙහි ලක්ඛිතො ගාථාය චතුත්ථංසො පාදොව අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘පදන්ති එකො ගාථාපාදො’’ති. අනු පච්ඡා වුත්තපදත්තා දුතියපාදො අනුපදං නාම. අනු සදිසං බ්‍යඤ්ජනං අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති අත්ථං දස්සෙති ‘‘අනුබ්‍යඤ්ජන’’න්තිආදිනා. බ්‍යඤ්ජනසද්දො පද-පරියායො. යංකිඤ්චි පදං අනුබ්‍යඤ්ජනං නාම න හොති, පුරිමපදෙන පන සදිසං පච්ඡිමපදමෙව අනුබ්‍යඤ්ජනං නාම.

වාචෙන්තො හුත්වා නිට්ඨාපෙතීති යොජනා. ‘‘එකමෙකං පද’’න්ති පදං ‘‘නිට්ඨාපෙතී’’ති පදෙ කාරිතකම්මං. ‘‘ථෙරෙනා’’ති පදං ‘‘වුත්තෙ’’ති පදෙ කත්තා, ‘‘එකතො’’ති පදෙ සහත්ථො. සාමණෙරො අපාපුණිත්වා භණතීති සම්බන්ධො. මත්තමෙවාති එත්ථ එවසද්දො මත්තසද්දස්ස අවධාරණත්ථං දස්සෙති, තෙන පකාරං පටික්ඛිපති. ‘‘අනිච්ච’’න්ති ච ‘‘අනිච්චා’’ති ච ද්වින්නං පදානං සතිපි ලිඞ්ගවිසෙසත්තෙ අනුබ්‍යඤ්ජනත්තා ආපත්තිමොක්ඛො නත්ථීති ආහ ‘‘අනුබ්‍යඤ්ජනගණනාය පාචිත්තියා’’ති.

බ්‍රහ්මජාලාදීනීති එත්ථ ආදිසද්දෙන සාමඤ්ඤඵලසුත්තාදීනි දීඝසුත්තානි (දී. නි. 1.150 ආදයො) සඞ්ගහිතානි. චසද්දෙන ඔඝතරණසුත්තාදීනි සංයුත්තසුත්තානි (සං. නි. 1.1) ච චිත්තපරියාදානසුත්තාදීනි අඞ්ගුත්තරසුත්තානි (අ. නි. 1.2 ආදයො) ච සඞ්ගහිතානි. සොති දෙවතාභාසිතො වෙදිතබ්බොති යොජනා.

කිඤ්චාපි වදතීති සම්බන්ධො. එත්ථ ච කිඤ්චාපිසද්දො ගරහත්ථවාචකො, පනසද්දො අනුග්ගහත්ථවාචකො. මෙණ්ඩකමිලින්දපඤ්හෙසූති මෙණ්ඩකපඤ්හෙ ච මිලින්දපඤ්හෙ ච. යන්ති සුත්තං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ආරම්මණකථා බුද්ධිකකථා දණ්ඩකකථා ඤාණවත්ථුකථාති යොජෙතබ්බං පෙය්‍යාලවසෙන වුත්තත්තා. ඉමායො පකරණානි නාමාති වදන්ති. මහාපච්චරියාදීසු වත්වා පරිග්ගහිතොති යොජනා. යන්ති සුත්තං.

48. තත්‍රාති ‘‘එකතො උද්දිසාපෙන්තො’’ති වචනෙ. උද්දිසාපෙන්තීති ආචරියං දෙසාපෙන්ති බහුකත්තාරමපෙක්ඛිය බහුවචනවසෙන වුත්තං. තෙහීති උපසම්පන්නානුපසම්පන්නෙහි. ද්වෙපීති උපසම්පන්නො ච අනුපසම්පන්නො ච.

උපචාරන්ති ද්වාදසහත්ථූපචාරං. යෙසන්ති භික්ඛූනං. පලායනකගන්ථන්ති පරිවජ්ජෙත්වා ගච්ඡන්තං පකරණං. සාමණෙරො ගණ්හාතීති යොජනා.

ඔපාතෙතීති අවපාතෙති, ගළිතාපෙතීති අත්ථො. සුත්තෙපීති වෙය්‍යාකරණසුත්තෙපි. තන්ති යෙභුය්‍යෙන පගුණගන්ථං. පරිසඞ්කමානන්ති සාරජ්ජමානං. යං පන වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. කිරියසමුට්ඨානත්තාති ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස කිරියසමුට්ඨානත්තාති. චතුත්ථං.

5. සහසෙය්‍යසික්ඛාපදං

49. පඤ්චමෙ මුට්ඨා සති එතෙසන්ති මුට්ඨස්සතී. නත්ථි සම්පජානං එතෙසන්ති අසම්පජානා. භවඞ්ගොතිණ්ණකාලෙති නිද්දොක්කමනකාලෙ.

50. ‘‘පකතියා’’ති පදං ‘‘දෙන්තී’’ති පදෙ විසෙසනං. තෙ භික්ඛූ දෙන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘ගාරවෙනා’’ති පදඤ්ච ‘‘සික්ඛාකාමතායා’’ති පදඤ්ච ‘‘දෙන්තී’’ති පදෙ හෙතු. සීසස්ස උපධානං උස්සීසං, තස්ස කරීයතෙ උස්සීසකරණං, තංයෙව අත්ථො පයොජනං උස්සීසකරණත්ථො, තදත්ථාය. තත්‍රාති පුරිමවචනාපෙක්ඛං, ‘‘සික්ඛාකාමතායා’’ති වචනෙති අත්ථො. නිදස්සනන්ති සෙසො. අථ වා සික්ඛාකාමතායාති පච්චත්තෙ භුම්මවචනං. ‘‘ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මි’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.195 ආදයො) විය. ඉදම්පි සික්ඛාකාමතාය අයං සික්ඛාකාමතා සික්ඛාකාමභාවො හොතීති යොජනා. එස නයො ‘‘තත්‍රිදං සමන්තපාසාදිකාය සමන්තපාසාදිකත්තස්මි’’න්තිආදීසුපි. භික්ඛූ ඛිපන්තීති යොජනා. තන්ති ආයස්මන්තං රාහුලං. අථාති ඛිපනතො පච්ඡා. ඉදන්ති වත්ථු. සම්මුඤ්චනිකචවරඡඩ්ඩනකානි සන්ධාය වුත්තං. තෙනායස්මතා රාහුලෙන පාතිතං නු ඛොති යොජනා. සො පනායස්මා ගච්ඡතීති සම්බන්ධො. අපරිභොගා අඤ්ඤෙසන්ති අඤ්ඤෙහි න පරිභුඤ්ජිතබ්බා.

51. හීති සච්චං, යස්මා වා. සයනං සෙය්‍යා, කායපසාරණකිරියා, සයන්ති එත්ථාති සෙය්‍යා, මඤ්චපීඨාදි. තදුභයම්පි එකසෙසෙන වා සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන වා එකතො කත්වා ‘‘සහසෙය්‍ය’’න්ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සෙය්‍යා’’තිආදි. තත්ථාති ද්වීසු සෙය්‍යාසු. තස්මාති යස්මා ද්වෙ සෙය්‍යා දස්සිතා, තස්මා. ‘‘සබ්බච්ඡන්නා’’තිආදිනා ලක්ඛණං වුත්තන්ති යොජනා. පාකටවොහාරන්ති ලොකෙ විදිතං වචනං. දුස්සකුටියන්ති දුස්සෙන ඡාදිතකුටියං. අට්ඨකථාසු යථාවුත්තෙ පඤ්චවිධච්ඡදනෙයෙව ගය්හමානෙ කො දොසොති ආහ ‘‘පඤ්චවිධච්ඡදනෙයෙවා’’තිආදි. යං පන සෙනාසනං පරික්ඛිත්තන්ති සම්බන්ධො. පාකාරෙන වාති ඉට්ඨකසිලාදාරුනා වා. අඤ්ඤෙන වාති කිලඤ්ජාදිනා වා. වත්ථෙනපීති පිසද්දො පගෙව ඉට්ඨකාදිනාති දස්සෙති. යස්සාති සෙනාසනසඞ්ඛාතාය සෙය්‍යාය. උපරීති වා සමන්තතොති වා යොජනා. එකෙන ද්වාරෙන පවිසිත්වා සබ්බපාසාදස්ස වළඤ්ජිතබ්බතං සන්ධාය වුත්තං ‘‘එකූපචාරො’’ති. සතගබ්භං වා චතුස්සාලං එකූපචාරං හොතීති සම්බන්ධො. තන්ති සෙනාසනසඞ්ඛාතං සෙය්‍යං.

තත්ථාති සෙනාසනසඞ්ඛාතායං සෙය්‍යායං. සම්බහුලා සාමණෙරා සචෙ හොන්ති, එකො භික්ඛු සචෙ හොතීති යොජනා. ‘‘සාමණෙරා’’ති ඉදං පච්චාසන්නවසෙන වුත්තං, උපලක්ඛණවසෙන වා අඤ්ඤෙහිපි සහසෙය්‍යානං ආපත්තිසම්භවතො. තෙති සාමණෙරා. සබ්බෙසන්ති භික්ඛූනං. තස්සාති සාමණෙරස්ස. එසෙව නයොති එසො එව නයො, න අඤ්ඤො නයොති අත්ථො. අථ වා එසෙව නයොති එසො ඉව නයො, එසො එතාදිසො නයො ඉව අයං නයො දට්ඨබ්බොති අත්ථො.

අපි චාති එකංසෙන. එත්ථාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ. චතුක්කන්ති එකාවාසඑකානුපසම්පන්නං, එකාවාසනානුපසම්පන්නං, නානාවාසඑකානුපසම්පන්නං, නානාවාසනානුපසම්පන්නන්ති චතුසමූහං, චතුපරිමාණං වා. යොති භික්ඛු. හිසද්දො විත්ථාරජොතකො, තං වචනං විත්ථාරයිස්සාමීති අත්ථො, විත්ථාරො මයා වුච්චතෙති වා. දෙවසිකන්ති දිවසෙ දිවසෙ. ණිකපච්චයො හි විච්ඡත්ථවාචකො. යොපි සහසෙය්‍යං කප්පෙති, තස්සාපි ආපත්තීති යොජෙතබ්බො. තත්‍රාති ‘‘තිරච්ඡානගතෙනාපී’’ති වචනෙ.

‘‘අපදානං අහිමච්ඡා, ද්විපදානඤ්ච කුක්කුටී;

චතුප්පදානං මජ්ජාරී, වත්ථු පාරාජිකස්සිමා’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 1.55);

ඉමං ගාථං සන්ධාය වුත්තං ‘‘වුත්තනයෙනෙවා’’ති. තස්මාති යස්මා වෙදිතබ්බො, තස්මා. ගොධාති කුණ්ඩො. බිළාලොති ආඛුභුජො. මඞ්ගුසොති නකුලො.

අසම්බද්ධභිත්තිකස්ස කතපාසාදස්සාති යොජනා. තුලාති එත්ථ තුලා නාම ථම්භාන, මුපරි දක්ඛිණුත්තරවිත්ථාරවසෙන ඨපිතො දාරුවිසෙසො ථලති ථම්භෙසු පතිට්ඨාතීති කත්වා. තා පන හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදතො තිස්සො, උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන පන පඤ්චසත්තනවාදයො. නානූපචාරෙ පාසාදෙති සම්බන්ධො.

වාළසඞ්ඝාටාදීසූති වාළරූපං දස්සෙත්වා කතෙසු සඞ්ඝාටාදීසු. ආදිසද්දෙන තුලං සඞ්ගණ්හාති. එත්ථ ච සඞ්ඝාටො නාම තුලාන, මුපරි පුබ්බපච්ඡිමායාමවසෙන ඨපිතො කට්ඨවිසෙසො සම්මා ඝටෙන්ති එත්ථ ගොපානස්‍යාදයොති කත්වා. තෙ පන තයො හොන්ති. නිබ්බකොසබ්භන්තරෙති ඡදනකොටිඅබ්භන්තරෙ. පරිමණ්ඩලං වා චතුරස්සං වා සෙනාසනං හොතීති සම්බන්ධො. තත්‍රාති තස්මිං සෙනාසනෙ. අපරිච්ඡින්නො ගබ්භස්ස උපචාරො එතෙසන්ති අපරිච්ඡින්නගබ්භූපචාරා සබ්බගබ්භා, තෙ පවිසන්තීති අත්ථො. නිපන්නානං භික්ඛූනන්ති යොජනා. තත්‍රාති තස්මිං පමුඛෙ. පමුඛස්ස සබ්බච්ඡන්නත්තා, සබ්බපරිච්ඡන්නත්තා ච ආපත්තිං කරොතීති යොජනා. නනු පමුඛෙ ඡන්නමෙව අත්ථි, නො පරිච්ඡන්නන්ති ආහ ‘‘ගබ්භපරික්ඛෙපො’’තිආදි. හීති සච්චං.

යං පන අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ජගතීති පථවියා ච මන්දිරාලින්දවත්ථුස්ස ච නාමමෙතං. ඉධ පන මන්දිරාලින්දවත්ථුසඞ්ඛාතා භූභෙදා ගහිතා. තත්ථාති අන්ධකට්ඨකථායං. කස්මා පාළියා න සමෙතීති ආහ ‘‘දසහත්ථුබ්බෙධාපී’’තිආදි. හීති යස්මා. තත්ථාති අන්ධකට්ඨකථායං. යෙපි මහාපාසාදා හොන්තීති යොජනා. තෙසුපීති මහාපාසාදෙසුපි.

සුධාඡදනමණ්ඩපස්සාති එත්ථ ‘‘සුධා’’ති ඉදං උපලක්ඛණවසෙන වුත්තං යෙන කෙනචි ඡදනමණ්ඩපස්සාපි අධිප්පෙතත්තා. මණ්ඩං වුච්චති සූරියරස්මි, තං පාති රක්ඛති, තතො වා ජනන්ති මණ්ඩපං. නනු එකූපචාරං හොති පාකාරස්ස ඡිද්දත්තාති ආහ ‘‘න හී’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා. වළඤ්ජනත්ථාය එවාති එවකාරො යොජෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘න වළඤ්ජනූපච්ඡෙදනත්ථායා’’ති. අථ වා ‘‘සද්දන්තරත්ථාපොහනෙන සද්දො අත්ථං වදතී’’ති (උදා. අට්ඨ. 1; දී. නි. ටි. 1.1; ම. නි. ටී. 1.මූලපරියායසුත්තවණ්ණනා; සං. නි. ටී. 1.1.ඔඝතරණසුත්තවණ්ණනා; අ. නි. ටී. 1.1.රුපාදිවග්ගවණ්ණනා) වුත්තත්තා ‘‘න වළඤ්ජනූපච්ඡෙදනත්ථායා’’ති වුත්තං. කවාටන්ති එත්ථ ද්වාරමෙව අධිප්පෙතං පරියායෙන වුත්තත්තා, අසති ච ද්වාරෙ කවාටස්සාභාවතො. සංවරණවිවරණකාලෙ කවති සද්දං කරොතීති කවාටං.

තත්‍රාති ‘‘එකූපචාරත්තා’’ති වචනෙ. යස්සාති පරවාදිනො. අනුයොගො සියාති යොජනා. ඉධාති ඉමස්මිං සහසෙය්‍යසික්ඛාපදෙ, වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තත්ථාති පිහිතද්වාරෙ ගබ්භෙ. සොති පරවාදී. සබ්බච්ඡන්නත්තා ආපත්ති ඉති වුත්තෙති යොජනා. එසෙව නයො ‘‘සබ්බපරිච්ඡන්නතා න හොතී’’ති එත්ථාපි. පච්චාගමිස්සතීති පති ආගමිස්සති, පුන ආගමිස්සතීති අත්ථො.

බ්‍යඤ්ජනමත්තෙනෙවාති ‘‘සබ්බච්ඡන්නා’’තිආදිඅක්ඛරපදමත්තෙනෙව, න අත්ථවසෙන. ‘‘එවඤ්ච සතී’’ති ඉමිනා අබ්‍යාපිතදොසං දස්සෙති. තතොති අනාපත්තිතො, පරිහායෙය්‍යාති සම්බන්ධො. තස්මාති යස්මා අනියතෙසු වුත්තං, තස්මා. තත්ථාති අනියතෙසු. ඉධාපීති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙපි. යං යන්ති සෙනාසනං. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සෙනාසනෙසු, සහසෙය්‍යාපත්ති හොතීති සම්බන්ධො.

53. ද්වීසු අට්ඨකථාවාදෙසු මහාඅට්ඨකථාවාදොව යුත්තොති සො පච්ඡා වුත්තො.

ඉමිනාපීති සෙනම්බමණ්ඩපෙනාපි. එතන්ති ජගතියා අපරික්ඛිත්තතං. යථාති යංසද්දත්ථො තතියන්තනිපාතො, යෙන සෙනම්බමණ්ඩපෙනාති අත්ථොති. පඤ්චමං.

6. දුතියසහසෙය්‍යසික්ඛාපදං

55. ඡට්ඨෙ ආගන්තුකා වසන්ති එත්ථාති ආවසථො, ආවසථො ච සො අගාරඤ්චෙති ආවසථාගාරන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආගන්තුකානං වසනාගාර’’න්ති. මනුස්සානං සන්තිකා වචනං සුත්වාති වචනසෙසො යොජෙතබ්බො. සාටකන්ති උත්තරසාටකං, නිවත්ථවත්ථන්තිපි වදන්ති. අච්චාගම්මාති ත්වාපච්චයන්තපදස්ස සම්බන්ධං දස්සෙතුමාහ ‘‘පවත්තො’’ති. යථා ඔමසවාදසික්ඛාපදෙ අක්කොසෙතුකාමතාය ඛත්තියං ‘‘චණ්ඩාලො’’ති වදතො අලිකං භණතොපි මුසාවාදසික්ඛාපදෙන අනාපත්ති, ඔමසවාදසික්ඛාපදෙනෙව ආපත්ති, එවමිධාපි මාතුගාමෙන සහ සයතො පඨමසහසෙය්‍යසික්ඛාපදෙන අනාපත්ති, ඉමිනාව ආපත්තීති දට්ඨබ්බන්ති. ඡට්ඨං.

7. ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදං

60. සත්තමෙ මහාද්වාරෙති බහි ඨිතෙ මහාද්වාරෙ. ආගම්ම, පවිසිත්වා වා වසනට්ඨානත්තා ඔවරකො ආවසථො නාමාති ආහ ‘‘ඔවරකද්වාරෙ’’ති. සුනිග්ගතෙනාති සුට්ඨු බහි නික්ඛමිත්වා ගතෙන සද්දෙන. ‘‘අඤ්ඤාතු’’න්ති පදස්ස ‘‘න ඤාතු’’න්ති අත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘ආජානිතු’’න්ති. ඉමිනා නකාරවිකාරො අඉති නිපාතො න හොති, ආඉති උපසග්ගොති පන දස්සෙති. ‘‘විඤ්ඤුනා පුරිසෙනා’’ති එත්තකමෙව අවත්වා ‘‘පුරිසවිග්ගහෙනා’’ති වදන්තො මනුස්සපුරිසවිග්ගහං ගහෙත්වා ඨිතෙන යක්ඛෙන පෙතෙන තිරච්ඡානගතෙන සද්ධිං ඨිතාය මාතුගාමස්ස දෙසෙතුං න වට්ටතීති දස්සෙති. න යක්ඛෙනාති යක්ඛෙන සද්ධිං ඨිතාය මාතුගාමස්ස දෙසෙතුං න වට්ටතීති යොජනා. එස නයො ‘‘න පෙතෙන, න තිරච්ඡානගතෙනා’’ති එත්ථාපි.

66. ඡප්පඤ්චවාචාහීති එත්ථ ‘‘පඤ්චා’’ති වාචාසිලිට්ඨවසෙන වුත්තං කස්සචි පයොජනස්සාභාවා. තත්ථාති ‘‘ඡප්පඤ්චවාචාහී’’ති පදෙ. එකො ගාථාපාදො එකා වාචාති වදන්තො චුණ්ණියෙ විභත්‍යන්තං එකං පදං එකා වාචා නාමාති දස්සෙති, අත්ථජොතකපදං වා වාක්‍යපදං වා න ගහෙතබ්බං. ‘‘එකං පදං පාළිතො, පඤ්ච අට්ඨකථාතො’’ති ඉමිනා ‘‘ද්වෙ පදානි පාළිතො, චත්තාරි අට්ඨකථාතො’’තිආදිනයොපි ගහෙතබ්බො. ඡපදානතික්කමොයෙව හි පමාණං. තස්මින්ති එත්ථ සති විභත්තිවිපල්ලාසෙ ලිඞ්ගස්සාපි විපල්ලාසො හොති ‘‘තස්මි’’න්ති පුල්ලිඞ්ගෙන වුත්තත්තා. සති ච විභත්තිවිපල්ලාසෙ ‘‘තස්සා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගභාවෙන පවත්තා. ‘‘මාතුගාමස්සා’’ති නියතපුල්ලිඞ්ගාපෙක්ඛනස්ස අසම්භවතො අත්ථවසෙන ‘‘එකිස්සා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගභාවෙන වුත්තං. ඉමිනා භෙදලිඞ්ගනිස්සිතො විසෙසනවිසෙස්‍යොපි අත්ථීති දස්සෙති. තුම්හාකන්ති නිද්ධාරණසමුදායො. ‘‘සුණාථා’’ති අවත්වා ආභොගොපි වට්ටතීති ආහ ‘‘පඨම’’න්තිආදි. පඨමන්ති ච පඨමමෙව. තෙන වුත්තං ‘‘න පච්ඡා’’ති. පුට්ඨො හුත්වා භික්ඛු කථෙතීති යොජනාති. සත්තමං.

8. භූතාරොචනසික්ඛාපදං

67. අට්ඨමෙ තත්ථාති චතුත්ථපාරාජිකසික්ඛාපදෙ. ඉධාති භූතාරොචනසික්ඛාපදෙ. හීති සච්චං, යස්මා වා. පයුත්තවාචාති පච්චයෙහි යුත්තා වාචා. තථාති තතො ගුණාරොචනකාරණා, අරියා සාදියිංසූති යොජනා.

යතසද්දානං නිච්චසම්බන්ධත්තා වුත්තං ‘‘යෙ’’තිආදි. සබ්බෙපීති පුථුජ්ජනාරියාපි. භූතන්ති විජ්ජමානං. කස්මා සබ්බෙපි පටිජානිංසු, නනු අරියෙහි අත්තනො ගුණානං අනාරොචිතත්තා න පටිජානිතබ්බන්ති ආහ ‘‘අරියානම්පී’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා. අරියානම්පි අබ්භන්තරෙ උත්තරිමනුස්සධම්මො යස්මා භූතො හොති, තස්මා සබ්බෙපි ‘‘භූතං භගවා’’ති පටිජානිංසූති යොජනා. යස්මා භාසිතො විය හොති, තස්මාති යොජනා. අරියා පටිජානිංසූති සම්බන්ධො. අනාදීනවදස්සිනොති දොසස්ස අදස්සනධම්මා. තෙහීති අරියෙහි, භාසිතොති සම්බන්ධො. යං පිණ්ඩපාතං උප්පාදෙසුන්ති යොජනා. අඤ්ඤෙති පුථුජ්ජනා. සබ්බසඞ්ගාහිකෙනෙවාති සබ්බෙසං පුථුජ්ජනාරියානං සඞ්ගහණෙ පවත්තෙනෙව. සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙපීති සික්ඛාපදස්ස පදභාජනියෙපි. තත්ථාති චතුත්ථපාරාජිකෙ. ඉධාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ.

77. උත්තරිමනුස්සධම්මමෙව සන්ධාය වුත්තං, න සුතාදිගුණන්ති අත්ථො. අන්තරා වාති පරිනිබ්බානකාලතො අඤ්ඤස්මිං කාලෙ වා. අතිකඩ්ඪියමානෙනාති අතිනිප්පීළියමානෙන. උම්මත්තකස්සාති ඉදං පනාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආද්‍යත්ථො. තෙන ‘‘ඛිත්තචිත්තස්සා’’තිආදිං සඞ්ගණ්හාති. දිට්ඨිසම්පන්නානන්ති මග්ගපඤ්ඤාය, ඵලපඤ්ඤාය ච සම්පන්නානං. අනාපත්තීති පාචිත්තියාපත්තියා අනාපත්ති න වත්තබ්බා, ආපත්තියෙව හොති, තස්මා ‘‘උම්මත්තකස්ස අනාපත්තී’’ති න වත්තබ්බන්ති අධිප්පායොති. අට්ඨමං.

9. දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදං

78. නවමෙ තත්‍රාති තස්සං ‘‘දුට්ඨුල්ලා නාමා’’තිආදිපාළියං, තාසු වා පාළිඅට්ඨකථාසු. විචාරණාති වීමංසනා. උපසම්පන්නසද්දෙති උපසම්පන්නසද්දත්ථභාවෙ. එත්ථ හි සද්දෙ වුච්චමානෙ අවිනාභාවතො සද්දෙන අත්ථොපි වුත්තො, විනාපි භාවපච්චයෙන භාවත්ථස්ස ඤාතබ්බත්තා භාවොපි ගහෙතබ්බො, තස්මා වුත්තං ‘‘උපසම්පන්නසද්දත්ථභාවෙ’’ති. එසෙව නයො ‘‘දුට්ඨුල්ලසද්දෙ’’ති එත්ථාපි. එතං පරිමාණං යස්සාති එතං, ‘‘තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසා’’ති වචනං. එතං එව වත්තබ්බං, න ‘‘චත්තාරි ච පාරාජිකානී’’ති ඉදන්ති අත්ථො. තත්ථාති පාළියං. කස්සචි විමති භවෙය්‍ය, කිං භවෙය්‍යාති යොජනා. ආපත්තිං ආරොචෙන්තෙන අක්කොසන්තස්ස සමානත්තා වුත්තං ‘‘එවං සතී’’තිආදි. පාචිත්තියමෙව චාති චසද්දො බ්‍යතිරෙකත්ථො, න දුක්කටං ආපජ්ජතීති අත්ථො. හීති සච්චං. එතන්ති පාචිත්තියාපජ්ජනතං, ‘‘අසුද්ධො හොති…පෙ… ඔමසවාදස්සා’’ති වචනං වා, වුත්තන්ති සම්බන්ධො. එත්ථාති පාළියං. අට්ඨකථාචරියාවෙති එත්ථ එවකාරො අට්ඨානයොගො, පමාණන්ති එත්ථ යොජෙතබ්බො, කාරණමෙවාති අත්ථො. තෙන වුත්තං ‘‘න අඤ්ඤා විචාරණා’’ති. අථ වා අඤ්ඤාති සාම්‍යත්ථෙ පච්චත්තවචනමෙතං, න අඤ්ඤෙසං විචාරණා පමාණන්ති අත්ථො. එවඤ්හි සති එවකාරො ඨානයොගොව. පුබ්බෙපි චාති ගන්ථාරම්භකාලෙපි ච.

එතන්ති අට්ඨකථාචරියානං පමාණතං. සංවරත්ථාය එව, අනාපජ්ජනත්ථාය එව ච අනුඤ්ඤාතන්ති යොජනා. තෙනාහ ‘‘න තස්ස’’ත්‍යාදි. තස්මාති යස්මා භික්ඛුභාවො නාම න අත්ථි, තස්මා සුවුත්තමෙවාති සම්බන්ධො.

80. සාති භික්ඛුසම්මුති, සඞ්ඝෙන කාතබ්බාති යොජනා. කත්ථචීති කිස්මිඤ්චි ඨානෙ. ඉධාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ. ‘‘වුත්තත්තා’’ති පදං ‘‘කාතබ්බා’’ති පදෙ හෙතු. එසාති එසො භික්ඛු. හිතෙසිතායාති හිතස්ස එසිතාය, අත්ථස්ස ඉච්ඡතායාති අත්ථො.

82. සෙසානීති ආදිම්හි පඤ්චසික්ඛාපදතො සෙසානි උපරි පඤ්ච සික්ඛාපදානි. අස්සාති අනුපසම්පන්නස්ස. ඝටෙත්වාති සම්බන්ධං කත්වාති. නවමං.

10. පථවීඛණනසික්ඛාපදං

86. දසමෙ භගවා දස්සෙතීති යොජනා. එත්ථාති පථවියං. තත්ථාති තෙසු පාසාණාදීසු. මුට්ඨිප්පමාණතොති ඛටකපමාණතො. සාති අදඩ්ඪපථවී. හත්ථිකුච්ඡියන්ති එවංනාමකෙ ඨානෙ. එකපච්ඡිපූරං පථවින්ති සම්බන්ධො. තෙසංයෙවාති අප්පපංසුඅප්පමත්තිකාපදානං එව. හීති සච්චං, යස්මා වා. එතන්ති යෙභුය්‍යෙනපාසාණාදිපඤ්චකං. තන්ති කුසීතං. ආණාපෙත්වාති එත්ථ ‘‘ආණ පෙසනෙ’’ති ධාතුපාඨෙසු වුත්තත්තා ආණධාතුයෙව පෙසනසඞ්ඛාතං හෙත්වත්ථං වදති, න ණාපෙපච්චයො, සො පන ධාත්වත්ථෙයෙව වත්තති. න හි තස්ස විසුං වුත්තො අභිධෙය්‍යො අත්ථි ධාත්වත්ථතො අඤ්ඤස්ස අභිධෙය්‍යස්සාභාවා. තාවාති පඨමං පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයස්ස, තතො වා.

පොක්ඛරං පදුමං නෙතීති පොක්ඛරණී. ‘‘සොධෙන්තෙහී’’ති පදං ‘‘උස්සිඤ්චිතුං අපනෙතු’’න්ති පදෙසු භාවකත්තා. යොති ‘‘තනුකද්දමො’’ති පදෙන යොජෙතබ්බො. යො තනුකද්දමොති හි අත්ථො. කුටෙහීති ඝටෙහි. උස්සිඤ්චිතුන්ති උක්ඛිපිත්වා, උද්ධරිත්වා වා සිඤ්චිතුං. තත්‍රාති සුක්ඛකද්දමෙ, ‘‘යො’’ති පදෙ අවයවීආධාරො. යොති සුක්ඛකද්දමො.

තටන්ති කූලං. උදකසාමන්තාති උදකස්ස සමීපෙ. ඔමකචතුමාසන්ති චතුමාසතො ඌනකං. ඔවට්ඨන්ති දෙවෙන ඔවස්සිතං හොති සචෙති යොජනා. පතතීති තටං පතති. උදකෙයෙවාති පකතිඋදකෙයෙව. උදකස්සාති වස්සොදකස්ස. තත්ථාති පාසාණපිට්ඨියං. පඨමමෙවාති සොණ්ඩිඛණනතො පඨමං එව. උදකෙ පරියාදිණ්ණෙති උදකෙ සුක්ඛෙ. පච්ඡාති උදකපූරතො පච්ඡා. තත්ථාති සොණ්ඩියං. උදකෙයෙවාති මූලඋදකෙයෙව. උදකන්ති ආගන්තුකඋදකං. අල්ලීයතීති පිට්ඨිපාසාණෙ ලග්ගති. තම්පීති සුඛුමරජම්පි. අකතපබ්භාරෙති වළඤ්ජෙන අකතෙ පබ්භාරෙ. උපචිකාහි වමීයති, ඝරගොළිකාදයො වා සත්තෙ වමතීති වම්මිකො.

ගාවීනං ඛුරො කණ්ටකසදිසත්තා ගොකණ්ටකො නාම, තෙන ඡින්නො කද්දමො ‘‘ගොකණ්ටකො’’ති වුච්චති. අච්ඡදනං වා විනට්ඨච්ඡදනං වා පුරාණසෙනාසනං හොතීති යොජනා. තතොති පුරාණසෙනාසනතො, ගණ්හිතුං වට්ටතීති සම්බන්ධො. අවසෙසන්ති විනට්ඨච්ඡදනතො. අවසෙසං ඉට්ඨකං ගණ්හාමි ඉති සඤ්ඤායාති යොජෙතබ්බො. තෙනාති ඉට්ඨකාදිනා. යා යාති මත්තිකා. අතින්තාති අනල්ලා, අකිලින්නාති අත්ථො.

තස්මින්ති මත්තිකාපුඤ්ජෙ. සබ්බොති සකලො මත්තිකාපුඤ්ජො. අස්සාති මත්තිකාපුඤ්ජස්ස. ‘‘කප්පියකාරකෙහී’’ති පදං ‘‘අපනාමෙත්වා’’ති පදෙ කාරිතකම්මං. කස්මා වට්ටතීති ආහ ‘‘උදකෙනා’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා.

තත්ථාති මත්තිකාපාකාරෙ. අඤ්ඤම්පීති මණ්ඩපථම්භතො අඤ්ඤම්පි. තෙන අපදෙසෙනාති තෙන පාසාණාදිපවට්ටනලෙසෙන.

පස්සාවධාරායාති මුත්තසොතාය. කත්තරයට්ඨියාති කත්තරදණ්ඩෙන. එත්ථ හි කත්තරයති අඞ්ගපච්චඞ්ගානං සිථිලභාවෙන සිථිලො හුත්වා භවතීති කත්වා කත්තරො වුච්චති ජිණ්ණමනුස්සො, තෙන එකන්තතො ගහෙතබ්බත්තා කත්තරෙන ගහිතා යට්ඨි, කත්තරස්ස යට්ඨීති වා කත්වා කත්තරයට්ඨි වුච්චති කත්තරදණ්ඩො. දන්තජපඨමක්ඛරෙන සජ්ඣායිතබ්බො. වීරියසම්පග්ගහණත්ථන්ති වීරියස්ස සුට්ඨු පග්ගණ්හනත්ථං, වීරියස්ස උක්ඛිපනත්ථන්ති අත්ථො. කෙචි භික්ඛූති යොජනා.

87. තත්‍රාපීති ඉට්ඨකකපාලාදීසුපි. හීති සච්චං. තෙසං අනුපාදානත්තාති තෙසං ඉට්ඨකාදීනං අග්ගිස්ස අනින්ධනත්තා. හීති සච්චං, යස්මාවා. තානීති ඉට්ඨකාදීනි. අවිසයත්තාති ආපත්තියා අනොකාසත්තා. තිණුක්කන්ති තිණමයං උක්කං. තත්ථෙවාති මහාපච්චරියං එව. අරීයති අග්ගිනිප්ඵාදනත්ථං ඝංසීයති එත්ථාති අරණී, හෙට්ඨා නිමන්ථනීයදාරු. සහ ධනුනා එති පවත්තතීති සහිතො, උපරි නිමන්ථනදාරු. අරණී ච සහිතො ච අරණීසහිතො, තෙන අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වාති යොජනා. යථා කරියමානෙ න ඩය්හති, තථා කරොහීති සම්බන්ධො.

88. ආවාටං ජානාති ආවාටං කාතුං, ඛණිතුං වා ජානාහීති අත්ථො. ‘‘එවං මහාමත්තිකං ජාන, ථුසමත්තිකං ජානා’’ති එත්ථාපි යථාලාභං සම්පදානවාචකපදං අජ්ඣාහරිත්වා යොජනා කාතබ්බා. සාති පථවී. තෙනාති පවට්ටනාදිනාති. දසමං.

මුසාවාදවග්ගො පඨමො.

2. භූතගාමවග්ගො

1. භූතගාමසික්ඛාපද-අත්ථයොජනා

89. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ තස්සාති දෙවතාය. උක්ඛිත්තං ඵරසුන්ති උද්ධං ඛිත්තං කුඨාරිං. නිග්ගහෙතුන්ති සණ්ඨාතුං, නිවත්තෙතුං වා. චක්ඛුවිසයාතීතෙති පසාදචක්ඛුස්ස ගොචරාතික්කන්තෙ. මහාරාජසන්තිකාති වෙස්සවණමහාරාජස්ස සන්තිකා. ථනමූලෙයෙවාති ථනසමීපෙයෙව. හිමවන්තෙති හිමඋග්ගිරණෙ වනෙ, හිමයුත්තෙ වා. තත්ථාති හිමවන්තෙ, දෙවතාසන්නිපාතෙ වා. රුක්ඛධම්මොති රුක්ඛසභාවො. රුක්ඛධම්මො ච නාම ඡෙදනභෙදනාදීසු රුක්ඛානං අචෙතනත්තා කොපස්ස අකරණං, තස්මිං රුක්ඛධම්මෙ ඨිතා දෙවතා රුක්ඛධම්මෙ ඨිතා නාම, ඡෙදනභෙදනාදීසු රුක්ඛස්ස විය රුක්ඛට්ඨකදෙවතාය අකොපනං රුක්ඛධම්මෙ ඨිතා නාමාති අධිප්පායො. තත්ථාති තාසු සන්නිපාතදෙවතාසු. ඉතීති ඉමස්ස අලභනස්ස, ඉමස්මිං අලභනෙ වා, ආදීනවන්ති සම්බන්ධො. භගවතො චාති ච-සද්දො ‘‘පුබ්බචරිත’’න්ති එත්ථ යොජෙතබ්බො. ඉමඤ්ච ආදීනවං අද්දස, භගවතො පුබ්බචරිතඤ්ච අනුස්සරීති වාක්‍යසම්පිණ්ඩනවසෙන යොජනා කාතබ්බා. තෙනාති දස්සනානුස්සරණකාරණෙන. අස්සාති දෙවතාය. සංවිජ්ජති පිතා අස්සාති සපිතිකො, පුත්තො. (තාවාති අතිවිය, පටිසඤ්චික්ඛන්තියාති සම්බන්ධො) ‘‘මරියාදං බන්ධිස්සතී’’ති වත්වා තස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙස්සතී’’ති. ඉති පටිසඤ්චික්ඛන්තියා අස්සා දෙවතාය එතදහොසීති යොජනා.

යොති යො කොචි ජනො. වෙති එකන්තෙන. උප්පතිතන්ති උප්පජ්ජනවසෙන අත්තනො උපරි පතිතං. භන්තන්ති භමන්තං ධාවන්තං, වාරයෙති නිවාරෙය්‍ය නිග්ගණ්හෙය්‍යාති අත්ථො. තන්ති ජනං. අයං පනෙත්ථ යොජනා – සාරථි භන්තං රථං වාරයෙ ඉව, තථා යො වෙ උප්පතිතං කොධං වාරයෙ, තං අහං සාරථිං ඉති බ්‍රූමි. ඉතරො කොධනිවාරකතො අඤ්ඤො රාජඋපරාජාදීනං සාරථිභූතො ජනො රස්මිග්ගාහො රජ්ජුග්ගාහො නාමාති.

දුතියගාථාය වෙජ්ජො විසටං විත්ථතං සප්පවිසං සප්පස්ස ආසීවිසස්ස විසං ගරළං ඔසධෙහි භෙසජ්ජෙන, මන්තෙන ච විනෙති ඉව, තථා යො භික්ඛවෙ උප්පතිතං කොධං මෙත්තාය විනෙති, සො භික්ඛු උරගො භුජගො පුරාණං පුරෙ භවං ජිණ්ණං පුරාණත්තා ජිණ්ණං තචං ජහාති ඉව, තථා ඔරපාරං අපාරසඞ්ඛාතං පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනං ජහාතීති යොජනා කාතබ්බා.

තත්‍රාති ද්වීසු ගාථාසු. වත්ථු පන විනයෙ ආරූළ්හන්ති යොජනා. අථාති පච්ඡා. යස්ස දෙවපුත්තස්සාති යෙන දෙවපුත්තෙන. පරිග්ගහොති පරිච්ඡින්දිත්වා ගහිතො. සොති දෙවපුත්තො. තතොති උපගමනතො. යදා හොති, තදාති යොජනා. මහෙසක්ඛදෙවතාසූති මහාපරිවාරාසු දෙවතාසු, මහාතෙජාසු වා. පටික්කමන්තීති අපෙන්ති. දෙවතා යම්පි පඤ්හං පුච්ඡන්තීති යොජනා. තත්ථෙවාති අත්තනො වසනට්ඨානෙයෙව. උපට්ඨානන්ති උපට්ඨානත්ථාය, සම්පදානත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං. අථ වා උපගන්ත්වා තිට්ඨති එත්ථාති උපට්ඨානං, භගවතො සමීපට්ඨානං, තං ආගන්ත්වාති අත්ථො. නන්ති තං, අයමෙව වා පාඨො.

90. ‘‘භවන්තී’’ති ඉමිනා විරූළ්හෙ මූලෙ නීලභාවං ආපජ්ජිත්වා වඩ්ඪමානකෙ තරුණරුක්ඛගච්ඡාදිකෙ දස්සෙති. ‘‘අහුවත්ථු’’න්ති ඉමිනා පන වඩ්ඪිත්වා ඨිතෙ මහන්තරුක්ඛගච්ඡාදිකෙ දස්සෙති. ‘‘අහුවත්ථු’’න්ති ච හිය්‍යත්තනිසඞ්ඛාතාය ත්ථුං-විභත්තියා හූ-ධාතුස්ස ඌකාරස්ස උවාදෙසො හොති. පොත්ථකෙසු පන ‘‘අහුවතී’’ති පාඨො දිස්සති, සො අපාඨොති දට්ඨබ්බො. ‘‘ජායන්තී’’ති ඉමිනා භූ-ධාතුස්ස සත්තත්ථභාවං දස්සෙති, ‘‘වඩ්ඪන්තී’’ති ඉමිනා වඩ්ඪනත්ථභාවං. එතන්ති ‘‘භූතගාමො’’ති නාමං. පීයතෙ යථාකාමං පරිභුඤ්ජීයතෙ, පාතබ්බං පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති වා පාතබ්‍යං, පාසද්දො යථාකාමපරිභුඤ්ජනත්ථො. තෙනාහ – ‘‘ඡෙදනභෙදනාදීහි යථාරුචි පරිභුඤ්ජිතබ්බතාති අත්ථො’’ති.

91. ‘‘ඉදානී’’ති පදං ‘‘ආහා’’ති පදෙ කාලසත්තමී. යස්මින්ති බීජෙ. තන්ති බීජං. පඤ්ච බීජජාතානීති එත්ථ ජාතසද්දස්ස තබ්භාවත්ථතං සන්ධාය අට්ඨකථාසු එවං වුත්තං. තබ්භාවත්ථස්ස ‘‘මූලෙ ජායන්තී’’ති ඉමාය පාළියා අසංසන්දනතං සන්ධාය වුත්තං සඞ්ගහකාරෙන ‘‘න සමෙන්තී’’ති. අට්ඨකථාචරියානං මතෙන සති ජාතසද්දස්ස තබ්භාවත්ථභාවෙ ‘‘මූලෙ ජායන්තී’’තිආදීසු මූලෙ මූලානි ජායන්තීති දොසො භවෙය්‍යාති මනසි කත්වා ආහ ‘‘න හී’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා. තානීති රුක්ඛාදීනි. තස්සාති ‘‘භූතගාමො නාම පඤ්ච බීජජාතානී’’ති පදස්ස. එතන්ති ‘‘බීජජාතානී’’ති නාමං. බීජෙසු ජාතානි බීජජාතානීති වුත්තෙ ‘‘මූලෙ ජායන්තී’’තිආදිනා සමෙති. එතෙනාති ‘‘බීජතො’’තිආදිනා සඞ්ගහොති සම්බන්ධො.

‘‘යෙහී’’ති පදං ‘‘ජාතත්තා’’ති පදෙ අපාදානං, හෙතු වා ‘‘වුත්තානී’’ති පදෙ කරණං, කත්තා වා. තෙසන්ති බීජානං. රුක්ඛාදීනං විරුහනං ජනෙතීති බීජං. ‘‘බීජතො’’තිආදිනා කාරියොපචාරෙන කාරණස්ස දස්සිතත්තා කාරණූපචාරං පදීපෙති. අඤ්ඤානිපි යානි වා පන ගච්ඡවල්ලිරුක්ඛාදීනි අත්ථි සංවිජ්ජන්ති, තානි ගච්ඡවල්ලිරුක්ඛාදීනි ජායන්ති සඤ්ජායන්තීති යොජනා. තානීති ගච්ඡවල්ලිරුක්ඛාදීනි. තඤ්ච මූලං, පාළියං වුත්තහලිද්දාදි ච අත්ථි, සබ්බම්පි එතං මූලබීජං නාමාති සම්බන්ධො. එත්ථාති බීජෙසු, ඛන්ධබීජෙසු වා.

92. සඤ්ඤාවසෙනාති ‘‘බීජ’’න්ති සඤ්ඤාවසෙන. ‘‘තත්ථා’’ති පදං ‘‘වෙදිතබ්බො’’ති පදෙ ආධාරො. ‘‘යථා’’තිආදිනා කාරණොපචාරෙන කාරියස්ස වුත්තත්තා ඵලූපචාරං දස්සෙති. යං බීජං වුත්තං, තං දුක්කටවත්ථූති යොජනා. යදෙතං ආදිපදන්ති යොජෙතබ්බං. තෙනාති ආදිපදෙන. රවීයති භගවතා කථීයතීති රුතං, පාළි, තස්ස අනුරූපං යථාරුතං, පාළිඅනතික්කන්තන්ති අත්ථො.

එත්ථාති ‘‘බීජෙ බීජසඤ්ඤී’’තිආදිපදෙ, ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ වා. උදකෙ ඨාති පවත්තතීති උදකට්ඨො, එවං ථලට්ඨොපි. තත්ථාති උදකට්ඨථලට්ඨෙසු. සාසපස්ස මත්තං පමාණං අස්ස සෙවාලස්සාති සාසපමත්තිකො. තිලස්ස බීජපමාණං අස්ස සෙවාලස්සාති තිලබීජකො. පමාණත්ථෙ කො. ආදිසද්දෙන සඞ්ඛපණකාදයො සෙවාලෙ සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ තිලබීජපමාණො ජලසණ්ඨිතො නීලාදිවණ්ණයුත්තො සෙවාලො තිලබීජං නාම, සපත්තො අප්පකණ්ඩො උක්ඛලිපිධානාදිපමාණො සමූලො එකො සෙවාලවිසෙසො සඞ්ඛො නාම, භමරසණ්ඨානො නීලවණ්ණො එකො සෙවාලවිසෙසො පණකො නාම. උදකං සෙවතීති සෙවාලො. තත්ථාති සෙවාලෙසු. යොති සෙවාලො. පතිට්ඨිතං සෙවාලන්ති සම්බන්ධො. යත්ථ කත්ථචීති මූලෙ වා නළෙ වා පත්තෙ වා. උද්ධරිත්වාති උප්පාටෙත්වා. ‘‘හත්ථෙහී’’ති පදං ‘‘වියූහිත්වා’’ති පදෙ කරණං. හීති සච්චං, යස්මා වා. තස්සාති සෙවාලස්ස. එත්තාවතාති ඉතො චිතො ච වියූහනමත්තෙන. යො සෙවාලො නික්ඛමති, තං සෙවාලන්ති යොජනා. පරිස්සාවනන්තරෙනාති පරිස්සාවනඡිද්දෙන. උප්පලානි අස්මිං ගච්ඡෙති උප්පලිනී. පදුමානි අස්මිං ගච්ඡෙති පදුමිනී, ඉනො, ඉත්ථිලිඞ්ගජොතකො ඊ. තත්ථෙවාති උදකෙයෙව. තානීති වල්ලීතිණානි. හීති සච්චං, යස්මා වා. අනන්තකොති සාසපමත්තිකො සෙවාලො. සො හි නත්ථි අත්තතො අන්තො ලාමකො සෙවාලො එතස්සාති කත්වා ‘‘අනන්තකො’’ති වුච්චති. අත්තනායෙව හි සුඛුමො, තතො සුඛුමො සෙවාලො නත්ථීති අධිප්පායො. තත්ථාති දුක්කටවත්ථුභාවෙ. තම්පීති ‘‘සම්පුණ්ණභූතගාමං න හොතී’’ති වචනම්පි. පිසද්දො මහාපච්චරිආදිඅට්ඨකථාචරියානං වචනාපෙක්ඛො. හීති සච්චං, යස්මා වා. න ආගතො, තස්මා න සමෙතීති යොජනා. අථාති තස්මිං අනාගතෙ. එතන්ති අනන්තකසෙවාලාදිං. ගච්ඡිස්සතීති වදෙය්‍යාති සම්බන්ධො. තම්පීති ‘‘ගච්ඡිස්සතී’’ති වචනම්පි. පිසද්දො පුරිමට්ඨකථාචරියානං වචනාපෙක්ඛො.

අභූතගාමමූලත්තා තාදිසස්ස බීජගාමස්සාති එත්ථ බීජගාමො තිවිධො හොති – යො සයං භූතගාමතො හුත්වා අඤ්ඤම්පි භූතගාමං ජනෙති, අම්බට්ඨිආදිකො. යො පන සයං භූතගාමතො හුත්වා අඤ්ඤං පන භූතගාමං න ජනෙති, තාලනාළිකෙරාදිඛාණු. යො පන සයම්පි භූතගාමතො අහුත්වා අඤ්ඤම්පි භූතගාමං න ජනෙති. පානීයඝටාදීනං බහි සෙවාලොති. භූතගාමො පන චතුබ්බිධො හොති – යො සයං බීජගාමතො හුත්වා අඤ්ඤම්පි බීජගාමං ජනෙති, එතරහි අම්බරුක්ඛාදිකො. යො පන සයං බීජගාමතො අහුත්වාව අඤ්ඤං බීජගාමං ජනෙති, ආදිකප්පකාලෙ අම්බරුක්ඛාදිකො. යො පන සයං බීජගාමතො හුත්වා අඤ්ඤං පන බීජගාමං න ජනෙති, නීලවණ්ණො ඵලිතකදලීරුක්ඛාදිකො. යො පන සයම්පි බීජගාමතො අහුත්වා අඤ්ඤම්පි බීජගාමං න ජනෙති, ඉධ වුත්තො අනන්තකසෙවාලාදිකොති. තත්ථ චතුත්ථං භූතගාමං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අභූතගාමමූලකත්තා තාදිසස්ස බීජස්සා’’ති. අයං පන තතියබීජගාමස්ස ච චතුත්ථභූතගාමස්ස ච විසෙසො – තතියබීජගාමෙ මූලපණ්ණානි න පඤ්ඤායන්ති, චතුත්ථභූතගාමෙ තානි පඤ්ඤායන්තීති. මූලපණ්ණානං අපඤ්ඤායනත්තා බීජගාමොති වුත්තො, තෙසං පඤ්ඤායනත්තා භූතගාමොති වුත්තො. ඉතරථා හි විරොධො භවෙය්‍යාති. අත්තනො වාදෙ පාචිත්තියභාවතො ගරුකං, මහාපච්චරිආදීනං වාදෙ දුක්කටමත්තභාවතො ලහුකං. එතන්ති ඨානං.

එවං උදකට්ඨං දස්සෙත්වා ථලට්ඨං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ථලට්ඨෙ’’තිආදි. ථලට්ඨෙ විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. තත්ථාති හරිතඛාණූසු. උද්ධං වඩ්ඪතීති නවසාඛානිග්ගමනෙන ඡින්නතො උපරි වඩ්ඪති. සොති ඛාණු. ඵලිතාය කදලියා ඛාණු බීජගාමෙන සඞ්ගහිතොති යොජනා. ඵලං සඤ්ජාතං එතිස්සාති ඵලිතා. තථාති ‘‘භූතගාමෙනෙව සඞ්ගහිතා’’ති පදානි ආකඩ්ඪති. යදාති යස්මිං කාලෙ. රතනප්පමාණාපීති හත්ථප්පමාණාපි. අථාති අපාදානත්ථො, තතො රාසිකරණතො අඤ්ඤන්ති අත්ථො. භූමියං නිඛණන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘මූලෙසු චෙව පණ්ණෙසු චා’’ති එත්ථ චසද්දො සමුච්චයත්ථොව, න විකප්පත්ථොති ආහ ‘‘මූලමත්තෙසු පනා’’තිආදි.

බීජානීති මූලාදිබීජානි. ඨපිතානි හොන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘උපරී’’ති පදෙන හෙට්ඨා මූලානි චාති අත්ථං නයෙන ඤාපෙති. න අඞ්කුරෙ නිග්ගතමත්තෙයෙව, අථ ඛො හරිතෙ නීලපණ්ණවණ්ණෙ ජාතෙයෙව භූතගාමසඞ්ගහො කාතබ්බොති ආහ ‘‘හරිතෙ’’තිආදි. තාලට්ඨීනං මූලන්ති සම්බන්ධො. දන්තසූචි වියාති හත්ථිදන්තසූචි විය. යථා අසම්පුණ්ණභූතගාමො තතියො කොට්ඨාසො න ආගතො, න එවං අමූලකභූතගාමො. සො පන ආගතොයෙවාති ආහ ‘‘අමූලකභූතගාමෙ’’ති. අමූලිකලතා විය අමූලකභූතගාමෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීති අත්ථො.

වන්දාකාති රුක්ඛාදනී. සා හි සයං රුක්ඛං නිස්සාය ජායන්තීපි අත්තනො නිස්සයානං රුක්ඛානං අදනත්තා භක්ඛනත්තා වදීයති ථුතීයතීති ‘‘වන්දාකා’’ති වුච්චති. අඤ්ඤා වාති වන්දාකාය අඤ්ඤා වා. තන්ති වන්දාකාදිං. තතොති රුක්ඛතො. වනන්ති ඛුද්දකො ගච්ඡො. පගුම්බොති මහාගච්ඡො. දණ්ඩකොති රුක්ඛො දණ්ඩයොගතො. තස්සාපීති අමූලිකලතායපි. අයමෙව විනිච්ඡයොති වන්දාකාදිකස්ස විනිච්ඡයො විය අයං විනිච්ඡයො දට්ඨබ්බොති යොජනා. ‘‘ද්වෙ තීණි පත්තානී’’ති වුත්තත්තා එකපත්තො සඤ්ජායන්තොපි අග්ගබීජසඞ්ගහං ගච්ඡතීති අත්ථො. ‘‘අනුපසම්පන්නෙනා’’ති පදං ‘‘ලිත්තස්සා’’ති පදෙ කත්තා. නිදාඝසමයෙති ගිම්හකාලෙ. අබ්බොහාරිකොති ආපත්තියා අඞ්ගන්ති න වොහරිතබ්බො. වොහරිතුං න අරහතීති අත්ථො. එතන්ති අබ්බොහාරිකතං, ‘‘සචෙ…පෙ… පමජ්ජිතබ්බා’’ති වචනං වා.

අහිං සප්පං ඡාදෙතීති අහිච්ඡත්තං, තංයෙව අහිච්ඡත්තකං. යථාකථඤ්චි හි බ්‍යුප්පත්ති, රුළ්හියා අත්ථවිනිච්ඡයො. තස්මාති තතො විකොපනතො. තත්ථාති අහිච්ඡත්තකෙ. හෙට්ඨා ‘‘උදකපප්පටකො’’ති වත්වා ඉධ ‘‘රුක්ඛපප්පටිකායපී’’ති වුත්තත්තා පප්පටකසද්දො ද්විලිඞ්ගොති දට්ඨබ්බො. තන්ති පප්පටිකං. ඨිතං නිය්‍යාසන්ති සම්බන්ධො. එවං ‘‘ලග්ග’’න්ති එත්ථාපි. හත්ථකුක්කුච්චෙනාති හත්ථලොලෙන. ‘‘ඡින්දන්තස්සාපී’’ති පදෙ හෙතු.

වාසත්ථිකෙනාති වාසං ඉච්ඡන්තෙන. ‘‘ඔචිනාපෙතබ්බා’’ති පදෙ කත්තා. උප්පාටෙන්තෙහීති උද්ධරන්තෙහි. තෙසන්ති සාමණෙරානං. සාඛං ගහිතන්ති සම්බන්ධො. ඨපිතස්ස සිඞ්ගීවෙරස්සාති යොජනා.

ඡිජ්ජනකන්ති ඡිජ්ජනයුත්තං, ඡිජ්ජනාරහන්ති අත්ථො. ‘‘චඞ්කමිතට්ඨානං දස්සෙස්සාමී’’ති ඉමිනා වත්තසීසෙන චඞ්කමනං වට්ටතීති දස්සෙති. ‘‘භිජ්ජතී’’ති ඉමිනා අභිජ්ජමානෙ ගණ්ඨිපි කාතබ්බොති දස්සෙති. දාරුමක්කටකන්ති මක්කටස්ස හත්ථො මක්කටො උපචාරෙන, මක්කටො වියාති මක්කටකො, සදිසත්ථෙ කො. දාරුසඞ්ඛාතො මක්කටකො දාරුමක්කටකො. තං ආකොටෙන්තීති සම්බන්ධො. අනියාමිතත්තාති ඉමන්ති අනියාමිතත්තා වචනස්ස. ඉදං මහාසාමඤ්ඤං, විසෙසසාමඤ්ඤම්පි වට්ටතීති ආහ ‘‘නාමං ගහෙත්වාපී’’තිආදි. සබ්බන්ති සබ්බං වචනං.

‘‘ඉමං ජානාතිආදීසූ’’ති පදං ‘‘එවමත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති පදෙ ආධාරො. ඉමං මූලභෙසජ්ජං ජානාති ඉමං මූලභෙසජ්ජං යොජිතුං ජානාති යොජනා. එත්තාවතාති ‘‘ඉමං ජානා’’තිආදිවචනමත්තෙන. කප්පියන්ති සමණවොහාරෙන, වොහාරස්ස වා යුත්තං අනුරූපං. එත්ථාති ‘‘කප්පියං කාතබ්බ’’න්ති වචනෙ. නිබ්බට්ටබීජමෙවාති ඵලතො නිබ්බට්ටෙත්වා විසුං කතං බීජං එව. තත්ථාති සුත්තෙ. කරොන්තෙන භික්ඛුනා කාතබ්බන්ති යොජනා. ‘‘කප්පියන්ති වත්වාවා’’ති ඉමිනා පඨමං කත්වා අග්ගිසත්ථනඛානි උද්ධරිත්වා පච්ඡා වත්තුං න වට්ටතීති දස්සෙති. ලොහමයසත්ථස්සාති අයතම්බාදිලොහමයස්ස සත්ථස්ස. තෙහීති මනුස්සාදීනං නඛෙහි. තෙහීති අස්සාදීනං ඛුරෙහි. තෙහීති හත්ථිනඛෙහි. යෙහීති නඛෙහි. තත්ථජාතකෙහිපීති තස්මිං සත්ථෙ ජාතකෙහිපි, නඛෙහීති සම්බන්ධො.

තත්ථාති පුරිමවචනාපෙක්ඛං. ‘‘කප්පියං කරොන්තෙනා’’තිආදිවචනමපෙක්ඛති. ‘‘උච්ඡුං කප්පියං කරිස්සාමී’’ති උච්ඡුමෙව විජ්ඣති, පගෙව. ‘‘දාරුං කප්පියං කරිස්සාමී’’ති උච්ඡුං විජ්ඣති, ‘‘දාරුං කප්පියං කරිස්සාමී’’ති දාරුමෙව වා විජ්ඣති, වට්ටති එකාබද්ධත්තාති වදන්ති. තන්ති රජ්ජුං වා වල්ලිං වා. සබ්බං ඛණ්ඩන්ති සම්බන්ධො. තත්ථාති මරිචපක්කෙසු. කටාහන්ති එකාය භාජනවිකතියා නාමමෙතං. ඉධ පන බීජානං භාජනභාවෙන තංසදිසත්තා ඵලඵෙග්ගුපි ‘‘කටාහ’’න්ති වුච්චති. එකාබද්ධන්ති කටාහෙන එකතො ආබද්ධං.

තානීති තිණානි. තෙනාති රුක්ඛපවට්ටනාදිනා. තත්‍රාති තස්මිං ඨපනපාතනට්ඨානෙ. ‘‘මනුස්සවිග්ගහපාරාජිකවණ්ණනාය’’න්ති පදං ‘‘වුත්ත’’න්ති පදෙ සාමඤ්ඤාධාරො. භික්ඛු අජ්ඣොත්ථටො හොතීති සම්බන්ධො. ඔපාතෙති ආවාටෙ. සො හි අවපතනට්ඨානත්තා ‘‘ඔපාතො’’ති වුච්චති. රුක්ඛන්ති අජ්ඣොත්ථටරුක්ඛං. භූමින්ති ඔපාතථිරභූමිං. ජීවිතහෙතූති නිමිත්තත්ථෙ පච්චත්තවචනං, ජීවිතකාරණාති අත්ථො. ‘‘භික්ඛුනා’’ති පදං ‘‘නික්ඛාමෙතු’’න්ති පදෙ භාවකත්තා, කාරිතකත්තා වා. ‘‘අජ්ඣොත්ථටභික්ඛු’’න්ති වා ‘‘ඔපාතභික්ඛු’’න්ති වා කාරිතකම්මං අජ්ඣාහරිතබ්බං. තත්ථාති අනාපත්තිභාවෙ, අනාපත්තිභාවස්ස වා. එතස්සාති සුත්තස්ස. පරො පන කාරුඤ්ඤෙන කරොතීති සම්බන්ධො. එතම්පීති කාරුඤ්ඤම්පි. හීති සච්චං, යස්මා වාති. පඨමං.

2. අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදං

94. දුතියෙ අනාචාරන්ති අචරිතබ්බං කායවචීද්වාරවීතික්කමං. සබ්බනාමස්ස අනියමත්ථත්තා ඉධ වචනන්ති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙන වචනෙන අඤ්ඤං වචන’’න්ති. සොති භික්ඛු, වදතීති සම්බන්ධො. කොති කො පුග්ගලො. කින්ති කිං ආපත්තිං. කිස්මින්ති කිස්මිං වත්ථුස්මිං. කින්ති කිං කම්මං. කන්ති කං පුග්ගලං. කින්ති කිං වචනං.

එත්ථාති ‘‘කො ආපන්නො’’තිආදිපාළියං. ‘‘භික්ඛූහී’’ති පදං ‘‘වුත්තො’’ති පදෙ කත්තා. අසාරුප්පන්ති භික්ඛූනං අසාරුප්පං. එසොති එසො අත්ථො, විභවොති අත්ථො. එතන්ති වත්ථු. භණන්තො වා හුත්වා අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරතීති සම්බන්ධො. එත්ථාති පටිච්ඡන්නාසනෙ. සොතන්ති සොතද්වාරං. චක්ඛුන්ති චක්ඛුද්වාරං.

98. අඤ්ඤන්ති පුච්ඡිතත්ථතො අඤ්ඤං අපුච්ඡිතමත්ථං. භාවප්පධානොයං කත්තුනිද්දෙසොති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණස්සෙතං නාම’’න්ති. තුණ්හීභාවස්සාති අභාසනස්ස. ආත්‍යූපසග්ගො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති ආහ ‘‘ආරොපෙතූ’’ති. එවං ‘‘අරොපිතෙ’’ති එත්ථපි. තෙනාහ ‘‘අනාරොපිතෙ’’ති.

101. තන්ති අඤ්ඤවාදකවිහෙසකරොපනකම්මං. අස්සාති භවෙය්‍ය, හොති වා.

102. කින්ති කිං වචනං. යෙනාති යෙන බ්‍යාධිනා කථෙතුං න සක්කොති, තාදිසො බ්‍යාධි මුඛෙ හොතීති යොජනා. තප්පච්චයාති තතො කථිතකාරණාති. දුතියං.

3. උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදං

103. තතියෙ භික්ඛූ උජ්ඣාපෙන්තීති එත්ථ ‘‘භික්ඛූ’’ති කාරිතකම්මත්තා කරණත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘තෙහි භික්ඛූහී’’ති. ඔකාරවිපරීතො උකාරොති ච ඣෙසද්දො ඤාණත්ථොති ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අවජානාපෙන්තී’’ති. ‘‘තං ආයස්මන්ත’’න්ති පදං ‘‘අවජානාපෙන්තී’’ති පදෙ ධාතුකම්මං. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං ඣෙසද්දො ඔලොකනත්ථො ච චින්තනත්ථො ච හොති, තෙනාහ ‘‘ඔලොකාපෙන්තී’’තිආදි. එත්ථාති ‘‘භික්ඛූ උජ්ඣාපෙන්තී’’ති පදෙ. ඡන්දායාති ඡන්දත්ථං. යෙසං සෙනාසනානි ච පඤ්ඤපෙති, භත්තානි ච උද්දිසති, තෙසං අත්තනි පෙමත්ථන්ති අත්ථො. අට්ඨකථායං පන ‘‘ඡන්දායාති ඡන්දෙනා’’ති වුත්තං. ඉමිනා ලිඞ්ගවිපල්ලාසනයො වුත්තො. පරෙසං අත්තනො පෙමෙනාති අත්ථො. පක්ඛපාතෙනාති අත්තනො පක්ඛෙ පාතාපනෙන.

105. උජ්ඣාපෙන්ති අනෙනාති උජ්ඣාපනකං. ඛිය්‍යන්ති අනෙනාති ඛිය්‍යනකන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යෙන වචනෙනා’’තිආදි.

106. උපසම්පන්නං සඞ්ඝෙන සම්මතං මඞ්කුකත්තුකාමොති සම්බන්ධං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපසම්පන්නං සඞ්ඝෙන සම්මත’’න්තිආදි. සම්බජ්ඣනං සම්බන්ධො, කාතබ්බොති යොජනා. උපසම්පන්නස්ස සඞ්ඝෙන සම්මතස්ස අවණ්ණං කත්තුකාමො අයසං කත්තුකාමොති විභත්තිවිපරිණාමෙන සම්බන්ධං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විභත්තිවිපරිණාමො කාතබ්බො’’ති. ‘‘වසෙනා’’ති පදං විභත්තිවිපරිණාමො කාතබ්බො’’ති පදෙ විසෙසනං. යස්මා විසෙසො නත්ථි, තස්මා කතන්ති යොජනා. තන්ති ‘‘ඛිය්‍යනක’’න්ති පදං. සො ච භික්ඛූති උජ්ඣාපනකො ච ඛිය්‍යනකො ච සො ච භික්ඛු. අථාති තස්මා උජ්ඣාපනකඛිය්‍යනකකරත්තා. අස්සාති භික්ඛුනො. අස්සාති භවෙය්‍ය.

‘‘උපසම්පන්න’’න්ති පදං ‘‘උජ්ඣාපෙතී’’ති පදෙ ධාතුකම්මං ‘‘අනුපසම්පන්න’’න්ති පදං කාරිතකම්මං, ‘‘අනුපසම්පන්න’’න්ති පදං ‘‘උජ්ඣාපෙතී’’ති කාරිතකිරියං අපෙක්ඛිත්වා කම්මං හොති. ‘‘ඛිය්‍යතී’’ති සුද්ධකිරියාය අපෙක්ඛාය විභත්තිවිපල්ලාසො හොතීති ආහ ‘‘තස්ස වා’’තිආදි. තස්සාති අනුපසම්පන්නස්ස සන්තිකෙති සම්බන්ධො. තන්ති සඞ්ඝෙන සම්මතං උපසම්පන්නං. ‘‘සඞ්ඝෙන අසම්මත’’න්ති එත්ථ න අපලොකනකම්මෙන අසම්මතං, කම්මවාචාය පන අසම්මතන්ති ආහ ‘‘කම්මවාචායා’’තිආදි. ද්වෙ තයො හුත්වා කම්මවාචාය සම්මනිතුමසක්කුණෙය්‍යත්තා අසම්මතන්ති ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යත්‍රා’’තිආදි. යත්‍රාති යස්මිං විහාරෙ. ‘‘අනුපසම්පන්නං සඞ්ඝෙන සම්මත’’න්ති එත්ථ අනුපසම්පන්නස්ස සම්මුතියො දාතුමසක්කුණෙය්‍යත්තා පුබ්බවොහාරවසෙන සම්මතන්ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. තන්ති අනුපසම්පන්නභාවෙ ඨිතං. බ්‍යත්තස්සාති වියත්තස්ස. සඞ්ඝෙන වා කතොති යොජනාති. තතියං.

4. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදං

108. චතුත්ථෙ හිමමෙව හිමන්තො, හිමන්තෙ නියුත්තො හෙමන්තිකො, කාලොති ආහ ‘‘හෙමන්තකාලෙ’’ති. ඔතාපෙන්තා පක්කමිංසූති සම්බන්ධො. කාලසද්දස්ස සම්බන්ධිසද්දත්තා සම්බන්ධාපෙක්ඛොති ආහ ‘‘යස්ස කස්සචී’’ති. හිමවස්සෙනාති හිමෙන ච වස්සෙන ච.

110. ‘‘වස්සිකො’’ති න සඞ්කෙතාති අවස්සිකසඞ්කෙතා. ‘‘අට්ඨ මාසෙ’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි ‘‘අවස්සිකසඞ්කෙතෙ’’ති විසෙසිතත්තා හෙමන්තිකගිම්හිකමාසායෙව ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘චත්තාරො හෙමන්තිකෙ’’තිආදි. යත්ථාති යස්මිං රුක්ඛෙ. න ඌහදන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘කාකා වා’’ති එත්ථ වාසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤෙ වා සකුන්තා’’ති. තස්මාති යස්මා අනුජානාති, තස්මා. යත්ථාති යස්මිං රුක්ඛෙ, විස්සමිත්වා ගච්ඡන්තීති යොජනා. යස්මින්ති රුක්ඛෙ, කත්වා වසන්තීති යොජනා. අට්ඨ මාසෙ එවාති සම්භවතො ආහ ‘‘යෙසු ජනපදෙසූ’’තිආදි. තෙසුපීති ජනපදෙසුපි. අවස්සිකසඞ්කෙතෙ එවාති සම්භවතො ආහ ‘‘යත්ථා’’තිආදි. යත්ථාති යෙසු ජනපදෙසු. ‘‘විගතවලාහකං විසුද්ධං නභං හොතී’’ති ඉමිනා සචෙ අවිගතවලාහකං අවිසුද්ධං නභං හොති, නික්ඛිපිතුං න වට්ටතීති දීපෙති. ‘‘එවරූපෙ කාලෙ’’ති පදං ‘‘නික්ඛිපිතුං වට්ටතී’’ති පදෙ ආධාරො.

අබ්භොකාසිකෙනාපීති අබ්භොකාසධුතඞ්ගයුත්තෙනාපි. පිසද්දො රුක්ඛමූලිකස්ස අපෙක්ඛකො. වත්තං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘තස්ස හී’’තිආදි. තස්සාති අබ්භොකාසිකස්ස. හිසද්දො විත්ථාරජොතකො. තත්ථෙවාති පුග්ගලිකමඤ්චකෙයෙව. සඞ්ඝිකං මඤ්චන්ති සම්බන්ධො. වීතමඤ්චකොති වායිතමඤ්චකො. තස්මින්ති වීතමඤ්චකෙ. පුරාණමඤ්චකො නස්සන්තොපි අනග්ඝොති ආහ ‘‘පුරාණමඤ්චකො ගහෙතබ්බො’’ති. චම්මෙන අවනහිතබ්බොති ඔනද්ධො, සො එව ඔනද්ධකො. ගහෙත්වා ච පන පඤ්ඤපෙත්වා නිපජ්ජිතුං න වට්ටතීති යොජනා. අසමයෙති වස්සිකසඞ්ඛාතෙ අකාලෙ. චතුග්ගුණෙනාපීති චතුපටලෙනපි. වට්ටන්ති වලාහකා ආවට්ටන්ති අස්මිං සමයෙති වට්ටුලො, සො එව වට්ටලිකො, සත්තාහං වට්ටලිකො, සත්තාහො වා වට්ටලිකො සත්තාහවට්ටලිකො, සො ආදි යෙසං තානීති සත්තාහවට්ටලිකාදීනි. ආදිසද්දෙන සත්තාහතො ඌනාධිකානි ගහෙතබ්බානි. කායානුගතිකත්තාති කායං අනුගමකත්තා කායසදිසත්තාති අත්ථො.

පණ්ණකුටීසූති පණ්ණෙන ඡාදිතකුටීසු. සභාගභික්ඛූනන්ති අත්තනා සභාගභික්ඛූනං, සන්තිකන්ති සම්බන්ධො. අනොවස්සකෙ ඨානෙති යොජනා. ලග්ගෙත්වාති ලම්බෙත්වා, අයමෙව වා පාඨො. ‘‘සම්මජ්ජනි’’න්ති පදං ‘‘ගහෙත්වා’’ති පදෙ අවුත්තකම්මං, ‘‘ඨපෙතබ්බා’’ති පදෙ වුත්තකම්මං. ධොවිත්වාති සම්මජ්ජනිං සුද්ධං කත්වා. උපොසථාගාරාදීසූතිආදිසද්දෙන පරිවෙණාදීනි ගහෙතබ්බානි.

යො පන භික්ඛු ගන්තුකාමො හොති, තෙනාති යොජනා. තත්ථාති සාලායං. යත්ථ කත්ථචීති යස්මිං කිස්මිඤ්චි ඨානෙ. පාකතිකට්ඨානෙති පකතියා ගහිතට්ඨානෙ. තත්‍ර තත්‍රෙවාති තෙසු තෙසු චෙතියඞ්ගණාදීසුයෙව. අසනසාලන්ති අසන්ති භක්ඛන්ති අස්සං සාලායන්ති අසනා, අසනා ච සා සාලා චෙති අසනසාලා, භොජනසාලාති අත්ථො. තත්‍රාති තස්ස සම්මජ්ජන්තස්ස, තස්මිං ‘‘වත්තං ජානිතබ්බ’’න්ති පාඨෙ වා. මජ්ඣතොති පවිත්තතො, සුද්ධට්ඨානතොති අත්ථො. පාදට්ඨානාභිමුඛාති සම්මජ්ජන්තස්ස පාදට්ඨානං අභිමුඛා. වාලිකා හරිතබ්බාති පංසු ච වාලිකා ච අපනෙතබ්බා. සම්මුඤ්චනීසලාකාය පරං පෙල්ලෙතබ්බාති අධිප්පායො. බහීති සම්මජ්ජිතබ්බතලතො බහි.

111. මසාරකොතීති එත්ථ ඉතිසද්දො නාමපරියායො, මසාරකො නාමාති අත්ථො. එවං බුන්දිකාබද්ධොතීතිආදීසුපි. පාදෙ මසිත්වා විජ්ඣිත්වා තත්ථ අටනියො පවෙසෙතබ්බා එත්ථාති මසාරකො. බුන්දො එව බුන්දිකො, පාදො, තස්මිං ආබද්ධා බන්ධිතා අටනී යස්සාති බුන්දිකාබද්ධො. කුළීරස්ස පාදො විය පාදො යස්සාති කුළීරපාදකො, යථා කුළීරො වඞ්කපාදො හොති, එවං වඞ්කපාදොති වුත්තං හොති. ආහච්ච අඞ්ගෙ විජ්ඣිත්වා තත්ථ පවෙසිතො පාදො යස්සාති ආහච්චපාදකො. ආණින්ති අග්ගඛිලං. මඤ්චති පුග්ගලං ධාරෙතීති මඤ්චො. පීඨති විසමදුක්ඛං හිංසතීති පීඨං. පණවොති එකො තූරියවිසෙසො, තස්ස සණ්ඨානං කත්වාති අත්ථො. තඤ්හි එතරහි බුද්ධපටිමස්ස පල්ලඞ්කසණ්ඨානං හොති. තන්ති කොච්ඡං. කරොන්ති කිරාති සම්බන්ධො. එත්ථාති සෙනාසනපරිභොගෙ. හීති සච්චං. තන්ති කොච්ඡං මහග්ඝං හොති, මහග්ඝත්තා භද්දපීඨන්තිපි වුච්චති. යෙනාති යෙන භික්ඛුනා. ‘‘ථාමමජ්ඣිමස්සා’’ති පදෙන පමාණමජ්ඣිමං නිවත්තෙති.

එත්ථාති ‘‘අනාපුච්ඡං වා ගච්ඡෙය්‍යා’’ති පදෙ. ථෙරො ආණාපෙතීති යොජනා. ආණාපෙතීති ච ආණ-ධාතුයා එව පෙසනසඞ්ඛාතස්ස හෙත්වත්ථස්ස වාචකත්තා ණාපෙසද්දො ස්වත්ථොව. සොති දහරො. තථාති යථා ථෙරෙන වුත්තො, තථා කත්වාති අත්ථො. තත්ථාති දිවාට්ඨානෙ, මඤ්චපීඨෙ වා. තතොති ඨපනකාලතො. පරිබුන්ධෙති හිං සෙතීති පලිබොධො, පරිසද්දො උපසග්ගො, සො විකාරවසෙන අඤ්ඤථා ජාතො. සො පලිබොධො අඤ්ඤත්ථ ආවාසාදිකො, ඉධ පන සන්ථරාපිතමඤ්චාදිකො. සායන්ති සායන්හෙ, භුම්මත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං. ථෙරො භණතීති සම්බන්ධො. තත්ථාති මඤ්චපීඨෙ. ‘‘බාලො හොතී’’ති වත්වා තස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනුග්ගහිතවත්තො’’ති. අනුග්ගහිතං වත්තං යෙනාති අනුග්ගහිතවත්තො, ථෙරො. තජ්ජෙතීති උබ්බෙජෙති. තස්මින්ති දහරෙ. අස්සාති ථෙරස්ස.

ආණත්තික්ඛණෙයෙවාති ථෙරස්ස පෙසනක්ඛණෙයෙව. දහරො වදතීති යොජනා. ‘‘ථෙරො’’ති පදං ‘‘වත්වා ගච්ඡතී’’ති පදද්වයෙ කත්තා, ‘‘කාරෙතබ්බො’’ති පදෙ කම්මං. නන්ති මඤ්චපීඨං, ‘‘පඤ්ඤපෙත්වා’’තිපදමපෙක්ඛිය එවං වුත්තං. නන්ති දහරං වා. ‘‘වත්වා’’ති පදමපෙක්ඛිය එවං වුත්තං. තත්ථෙවාති මඤ්චපීඨෙයෙව. අස්සාති ථෙරස්ස. තත්ථාති දිවාට්ඨානෙ. භොජනසාලතො අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තොති භොජනසාලතො නික්ඛමිත්වා මඤ්චපීඨපඤ්ඤාපනට්ඨානතො අඤ්ඤං ඨානං ගච්ඡන්තො, ථෙරොති යොජනා. තත්ථෙවාති දිවාට්ඨානෙයෙව. යත්‍රිච්ඡතීති යං ඨානං ගන්තුමිච්ඡතීති අත්ථො. අන්තරසන්නිපාතෙති සකලං අහොරත්තං අසන්නිපාතෙත්වා අන්තරෙ සන්නිපාතෙ සතීති යොජනා.

තත්ථාති තස්මිං ඨානෙ. ආගන්තුකා ගණ්හන්තීති සම්බන්ධො. තතොති ගණ්හනතො. තෙසන්ති ආගන්තුකානං. යෙහීති ආවාසිකො වා හොතු, ආගන්තුකො වා, යෙහි භික්ඛූහි. තෙති නිසින්නකභික්ඛූ. උද්ධං පාළිපාඨං සාරෙති පවත්තෙතීති උස්සාරකො. ධම්මකථායං සාධූති ධම්මකථිකො. තස්මින්ති උස්සාරකෙ වා ධම්මකථිකෙ වා. අහොරත්තන්ති අහො ච රත්ති ච අහොරත්තං, අච්චන්තසංයොගපදං. ඉතරස්මින්ති පඨමං නිසින්නභික්ඛුතො අඤ්ඤස්මිං භික්ඛුම්හීති යොජනා. අන්තොඋපචාරට්ඨෙයෙවාති ලෙඩ්ඩුපාතසඞ්ඛාතස්ස උපචාරස්ස අන්තො ඨිතෙයෙව, අනාදරෙ චෙතං භුම්මං. සබ්බත්ථාති ආපත්තිවාරඅනාපත්තිවාරෙසු.

112. චිමිලිකං වාතිආදීසු විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. තන්ති චිමිලිකත්ථරණං. උත්තරි අත්ථරිතබ්බන්ති උත්තරත්ථරණන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උත්තරත්ථරණං නාමා’’තිආදි. භූමියන්ති සුධාදිපරිකම්මෙන අකතායං පකතිභූමියං. චම්මඛණ්ඩොති එත්ථ චම්මංයෙව අන්තෙ ඛණ්ඩත්තා ඡින්නත්තා චම්මඛණ්ඩොති වුච්චති. නනු සීහචම්මාදීනි න කප්පන්තීති ආහ ‘‘අට්ඨකථාසු හී’’තිආදි. හීති සච්චං. තස්මාති යස්මා න දිස්සති, තස්මා. පරිහරණෙයෙවාති අත්තනො සන්තකන්ති පරිච්ඡින්දිත්වා, පුග්ගලිකන්ති වා පරිග්ගහෙත්වා තං තං ඨානං හරණෙයෙව. පාදො පුඤ්ඡීයති සොධීයති එතායාති පාදපුඤ්ඡනීති කත්වා රජ්ජුපිලොතිකායො පාදපුඤ්ඡනීති වුච්චතීති ආහ ‘‘පාදපුඤ්ඡනී නාමා’’තිආදි. මයසද්දලොපං කත්වා ඵලකපීඨන්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඵලකපීඨං නාම ඵලකමයං පීඨ’’න්ති. ඵලකඤ්ච පීඨඤ්ච ඵලකපීඨන්ති වා දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අථ වා’’ති. එතෙනාති ‘‘ඵලකපීඨ’’න්ති පදෙන. ‘‘සඞ්ගහිත’’න්ති පදෙ කරණං, කත්තා වා. බීජනිපත්තකන්ති චතුරස්සබීජනීයෙව සකුණපත්තසදිසත්තා බීජනිපත්තකං, සදිසත්ථෙ කො. ‘‘අජ්ඣොකාසෙ’’ති පදං ‘‘පචිත්වා’’ති පදෙ ආධාරො. අග්ගිසාලායන්ති අග්ගිනා පචනසාලායං. පබ්භාරෙති ලෙණසදිසෙ පබ්භාරෙ. යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ.

යස්මින්ති පුග්ගලෙ. ‘‘අත්තනො පුග්ගලිකමිව හොතී’’ති ඉමිනා අනාපත්තීති දස්සෙති.

113. යො භික්ඛු වා ලජ්ජී හොති, තථාරූපං භික්ඛුං වා ති යොජනා. ‘‘ලජ්ජී හොතී’’ති වත්වා තස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්තනො පලිබොධං විය මඤ්ඤතී’’ති. යොති ආපුච්ඡකො භික්ඛු. ‘‘කෙනචි උපද්දුතං හොතී’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘සචෙපි හී’’තිආදි. හිසද්දො විත්ථාරජොතකො. වුඩ්ඪතරො භික්ඛු ගණ්හාතීති සම්බන්ධො. තං පදෙසන්ති සෙනාසනට්ඨපිතට්ඨානං. ආපදාසූති විපත්තීසූති. චතුත්ථං.

5. දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදං

116. පඤ්චමෙ මඤ්චකභිසීති මඤ්චෙ අත්ථරිතබ්බො මඤ්චකො, සොයෙව භිසීති මඤ්චකභිසි. එවං පීඨකභිසිපි. පාවාරො කොජවොති ද්වෙයෙව පච්චත්ථරණන්ති වුත්තාති ආහ ‘‘පාවාරො’’තිආදි. වුත්තන්ති අට්ඨකථාසු වුත්තං. දුතියාතික්කමෙති දුතියපාදාතික්කමෙ. සෙනාසනතොති සචෙ එකං සෙනාසනං හොති, තතො. අථ බහූනි සෙනාසනානි හොන්ති, සබ්බපච්ඡිමසෙනාසනතො. එකො ලෙඩ්ඩුපාතො සෙනාසනස්ස උපචාරො හොති, එකො පරික්ඛෙපාරහොති ආහ ‘‘ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතා’’ති.

සචෙ භික්ඛු, සාමණෙරො, ආරාමිකො චාති තයො හොන්ති, භික්ඛුං අනාපුච්ඡිත්වා සාමණෙරො වා ආරාමිකො වා න ආපුච්ඡිතබ්බො. අථ සාමණෙරො, ආරාමිකො චාති ද්වෙ හොන්ති, සාමණෙරං අනාපුච්ඡිත්වා ආරාමිකොව න ආපුච්ඡිතබ්බොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භික්ඛුම්හි සතී’’තිආදි. තීසුපි අසන්තෙසු ආපුච්ඡිතබ්බවිධිං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘තස්මිම්පි අසතී’’තිආදි. යෙනාති උපාසකෙන, ‘‘කාරිතො’’ති පදෙ කත්තා. තස්සාති විහාරසාමිකස්ස. තස්මිම්පි අසති ගන්තබ්බන්ති යොජනා. පාසාණෙසූති පාසාණඵලකෙසු. සචෙ උස්සහතීති සචෙ සක්කොති. උස්සහන්තෙන භික්ඛුනා ඨපෙතබ්බන්ති යොජනා. තෙපීති උපාසකාපි, න සම්පටිච්ඡන්තීති සම්බන්ධො. තත්ථාති දාරුභණ්ඩාදීසු.

පරිච්ඡෙදාකාරෙන වෙණීයති දිස්සතීති පරිවෙණං. ‘‘අථ ඛො’’ති පදං ‘‘වෙදිතබ්බ’’න්ති පදෙ අරුචිලක්ඛණං. ‘‘ආසන්නෙ’’ති ඉමිනා උපචාරසද්දස්ස උපට්ඨානත්ථඅඤ්ඤරොපනත්ථෙ නිවත්තෙති. යස්මා වම්මිකරාසියෙව හොති, තස්මාති යොජනා. උපචිනන්තීති උපචිකා, තාහි නිමිත්තභූතාහි පලුජ්ජති නස්සතීති අත්ථො. සෙනාසනන්ති විහාරං. ඛායිතුන්ති ඛාදිතුං, අයමෙව වා පාඨො. තන්ති මඤ්චපීඨං. මඤ්චපීඨං විහාරෙ අපඤ්ඤපෙත්වා විහාරූපචාරෙ පඤ්ඤාපනස්ස විසෙසඵලං දස්සෙතුං ආහ ‘‘විහාරූපචාරෙ පනා’’තිආදි. විහාරූපචාරෙ පඤ්ඤපිතන්ති සම්බන්ධො.

118. ‘‘ගච්ඡන්තෙනා’’ති පදං ‘‘ගන්තබ්බ’’න්ති පදෙ කත්තා. තථෙවාති යථා පුරිමභික්ඛු කරොති, තථෙව. වසන්තෙන භික්ඛුනා පටිසාමෙතබ්බන්ති යොජනා. රත්තිට්ඨානන්ති රත්තිං වසනට්ඨානං.

යා දීඝසාලා වා යා පණ්ණසාලා වා උපචිකානං උට්ඨානට්ඨානං හොති, තතොති යොජනා. තස්මින්ති දීඝසාලාදිකෙ. හීති සච්චං, යස්මා වා, සන්තිට්ඨන්තීති සම්බන්ධො. සිලුච්චයොති පබ්බතො, තස්මිං ලෙණං සිලුච්චයලෙණං, පබ්බතගුහාති අත්ථො. උපචිකාසඞ්කාති උපචිකානං උට්ඨානට්ඨානන්ති ආසඞ්කා. තතොති පාසාණපිට්ඨියං වා පාසාණථම්භෙසු වා කතසෙනාසනාදිතො. ආගන්තුකො යො භික්ඛු අනුවත්තන්තො වසතීති සම්බන්ධො. සොති ආගන්තුකො භික්ඛු. පුන සොති ආගන්තුකො භික්ඛුයෙව. තතොති ගහෙත්වා ඉස්සරියෙන වසනතො. උභොපීති ආවාසිකොපි ආගන්තුකොපි ද්වෙ භික්ඛූ. තෙසූති ද්වීසු තීසු. පච්ඡිමස්සාති සබ්බපච්ඡිමස්ස. ආභොගෙනාති ආභොගමත්තෙන මුත්ති නත්ථි, ආපුච්ඡිතබ්බමෙවාති අධිප්පායො. අඤ්ඤතොති අඤ්ඤාවාසතො. අඤ්ඤත්‍රාති අඤ්ඤස්මිං ආවාසෙ. තත්ථෙවාති ආනීතාවාසෙයෙව. තෙනාති වුඩ්ඪතරෙන, ‘‘සම්පටිච්ඡිතෙ’’ති පදෙ කත්තා. සම්පටිච්ඡිතෙති වුඩ්ඪතරෙන සම්පටිච්ඡිතෙපි ඉතරස්ස ගන්තුං වට්ටති ආපුච්ඡිතත්තාති වදන්ති. නට්ඨං වාති නට්ඨෙ වා සෙනාසනෙ සති ගීවා න හොතීති යොජනා. අඤ්ඤස්සාති අවිස්සාසිකපුග්ගලස්ස. නට්ඨානීති නට්ඨෙසු මඤ්චපීඨෙසු සන්තෙසු.

වුඩ්ඪතරො භික්ඛු ච ඉස්සරියො ච යක්ඛො ච සීහො ච වාළමිගො ච කණ්හසප්පො ච වුඩ්ඪ…පෙ… කණ්හසප්පා, තෙ ආදයො යෙසං තෙති වුඩ්ඪ…පෙ… කණ්හසප්පාදයො, තෙසු. ආදිසද්දෙන පෙතාදයො සඞ්ගණ්හාති. යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ. අස්සාති භික්ඛුනො. ‘‘පලිබුද්ධො’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘උපද්දුතො’’ති. පඤ්චමං.

6. අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදං

119. ඡට්ඨෙ රූම්භිත්වාති නිවාරෙත්වා, ආවරණං කත්වාති අත්ථො. වස්සග්ගෙනාති වස්සගණනාය. අනුපඛජ්ජාති එත්ථ ඛද හිංසායන්ති ධාතුපාඨෙසු (සද්දනීතිධාතුමාලායං 15 දකාරන්තධාතු) වුත්තත්තා ඛදසද්දො හිංසත්ථො හොති. අනුසමීපං උපගන්ත්වා ඛදනං හිං සනං නාම අනුසමීපං පවිසනමෙවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනුපවිසිත්වා’’ති.

120. ‘‘ජාන’’න්ති එත්ථ ජානනාකාරං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අනුට්ඨාපනීයො අය’’න්ති. තෙනෙවාති ජානනහෙතුනා එව. අස්සාති ‘‘ජාන’’න්තිපදස්ස. හීති විත්ථාරජොතකො. සඞ්ඝො පන දෙතීති සම්බන්ධො. යස්සාති වුඩ්ඪාදීසු අඤ්ඤතරස්ස. එත්ථාති වුඩ්ඪගිලානාදීසු. ගිලානස්සපි දෙතීති යොජනා. ‘‘ගිලානො’’ති පදං ‘‘න පීළෙතබ්බො, අනුකම්පිතබ්බො’’තිපදද්වයෙ වුත්තකම්මං. ‘‘කාමඤ්චා’’ති පදස්ස අනුග්ගහත්ථජොතකත්තා පනසද්දො ගරහත්ථජොතකො.

121. මඤ්චපීඨානං උපචාරො නාමාති සම්බන්ධො. යතොති යතො කුතොචි ඨානතො. යාව මඤ්චපීඨං අත්ථි, තාව උපචාරො නාමාති යොජනා. තස්මිං උපචාරෙ ඨිතස්ස භික්ඛුනො උපචාරෙති සම්බන්ධො.

‘‘අභිනිසීදති වා අභිනිපජ්ජති වා’’ති එත්ථ වාසද්දස්ස අනියමවිකප්පත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අභිනිසීදනමත්තෙනා’’තිආදි.

122. ඉතොති වාරතො. ඉධාති ඉමස්මිං පාචිත්තියවාරෙ. යථා වුත්තො, එවන්ති සම්බන්ධො. සබ්බත්ථෙවාති සබ්බෙසු එව විහාරපරිවෙණෙසු. අස්සාති විසභාගපුග්ගලස්ස. ඉධාපීති ඉමස්මිම්පි සික්ඛාපදෙ. තත්ථාති විස්සාසිකපුග්ගලෙ.

123. පාළියං ‘‘ආපදාසූ’’තිපදං ‘‘පවිසතී’’ති අජ්ඣාහාරපදෙන සම්බන්ධිතබ්බන්ති ආහ ‘‘ආපදාසූතිආදී’’ති. ඡට්ඨං.

7. නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදං

126. සත්තමෙ යෙ පාසාදා වා යානි වා චතුස්සාලානීති යොජනා. චතස්සො භූමියො එතෙසන්ති චතුභූමකා. එවං පඤ්චභූමකා. කොට්ඨකානීති ද්වාරකොට්ඨකානි. ‘‘පාසාදා’’තිපදමපෙක්ඛිය වුත්තං ‘‘යෙ’’තිපදං, ‘‘චතුස්සාලානී’’තිපදෙ අපෙක්ඛිතෙ ‘‘යානී’’ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසො හොති. සෙනාසනෙසු එකෙන පයොගෙන බහුකෙ ද්වාරෙ භික්ඛුං අතික්කාමෙතීති සම්බන්ධො. නානාපයොගෙහි නානාද්වාරෙ භික්ඛුං අතික්කාමෙන්තස්සාති යොජනා. ‘‘ද්වාරගණනායා’’තිඉමිනා පයොගගණනායාතිපි අත්ථං ඤාපෙති අත්ථතො පාකටත්තා. අනාමසිත්වාති අඡුපිත්වා.

එත්තකානීති එතපමාණානි. තස්සාති නික්කඩ්ඪියමානස්ස භික්ඛුස්ස. ගාළ්හන්ති දළ්හං.

127. ඉධාපීති ඉමස්මිම්පි සික්ඛාපදෙ. පිසද්දො පුරිමසික්ඛාපදාපෙක්ඛො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සික්ඛාපදෙසු. යත්‍රාති යස්මිං සික්ඛාපදෙ.

128. සොති භණ්ඩනකාරකකලහකාරකො භික්ඛු. හීති සච්චං, යස්මා වා. පක්ඛන්ති අත්තනො පක්ඛං. නික්කඩ්ඪියමානපුග්ගලපක්ඛෙ උම්මත්තකස්ස නික්කඩ්ඪති වා නික්කඩ්ඪාපෙති වාති සම්බන්ධිතබ්බං. නික්කඩ්ඪකපුග්ගලපක්ඛෙ උම්මත්තකස්ස අනාපත්තීති සම්බන්ධිතබ්බන්ති. සත්තමං.

8. වෙහාසකුටිසික්ඛාපදං

129. අට්ඨමෙ අච්ඡන්නතලත්තා උපරි වෙහාසො එතිස්සාති උපරිවෙහාසා, සා ච සා කුටි චෙති උපරිවෙහාසකුටීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපරිඅච්ඡන්නතලායා’’ති. තස්සා කුටියා සරූපං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ද්විභූමිකකුටියා වා’’තිආදි. ‘‘මඤ්ච’’න්ති පදං ‘‘අභී’’තිඋපසග්ගෙන සම්බන්ධිතබ්බන්ති ආහ ‘‘අභිභවිත්වා’’ති. ‘‘නිසීදතී’’ති කිරියාපදෙන වා යොජෙතබ්බොති ආහ ‘‘භුම්මත්ථෙ වා’’තිආදි. එතන්ති ‘‘මඤ්ච’’න්තිපදෙ එතං වචනං උපයොගවචනං. අථ වා එතන්ති ‘‘මඤ්ච’’න්තිපදං උපයොගවචනවන්තං. එත්ථ ච පච්ඡිමසම්බන්ධෙ අභීත්‍යූපසග්ගො පදාලඞ්කාරමත්තො පදවිභූසනමත්තොති ආහ ‘‘අභීති ඉදං පනා’’තිආදි. පදසොභණත්ථන්ති පදස්ස අලඞ්කාරත්ථං විභූසනත්ථං පදස්ස ඵුල්ලිතත්ථන්ති අධිප්පායො. නිපතිත්වාති එත්ථ නීත්‍යූපසග්ගො ධාත්වත්ථානුවත්තකොති ආහ ‘‘පතිත්වා’’ති. අථ වා නික්ඛන්තත්ථවාචකොති ආහ ‘‘නික්ඛමිත්වා වා’’ති. ඉමිනා නීත්‍යූපසග්ගස්ස ධාත්වත්ථවිසෙසකතං දීපෙති, නික්ඛන්තො හුත්වා පතිත්වාති අත්ථො. හීති යස්මා. ආණීති අග්ගඛීලා.

131. යා කුටි සීසං න ඝට්ටෙති, සා අසීසඝට්ටා නාමාති යොජනා. ‘‘පමාණමජ්ඣිමස්සා’’තිඉමිනා ථාමමජ්ඣිමං නිවත්තෙති. සබ්බහෙට්ඨිමාහීති සබ්බෙසං දබ්බසම්භාරානං හෙට්ඨා ඨිතාහි. තුලාහීති ගෙහථම්භානමුපරි විත්ථාරවසෙන ඨිතෙහි කට්ඨවිසෙසෙහි. ඉමිනා අට්ඨකථාවචනෙන ච තුලාය සරූපං පාකටං. කෙචි පන තුලාය සරූපං අඤ්ඤථා වදන්ති. එතෙනාති ‘‘මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස අසීසඝට්ටා’’තිවචනෙන දස්සිතා හොතීති සම්බන්ධො. හීති සච්චං. යා කාචි කුටි වුච්චතීති යොජනා. උපරීති ද්විභූමිකකුටියං භූමිතො උපරි භූමියං. අච්ඡන්නතලාති අනුල්ලොචතලා, අවිතානතලාති අත්ථො. ඉධ පනාති ඉමස්මිං පන සික්ඛාපදෙ.

133. හීති සච්චං, යස්මා වා. යායන්ති යා අයං කුටි. තත්ථාති තස්සං සීසඝට්ටකුටියං. අනොණතෙන භික්ඛුනාති යොජනා. යස්සාති කුටියා. අපරිභොගන්ති න පරිභුඤ්ජිතබ්බං, න පරිභුඤ්ජනාරහන්ති අත්ථො. පතාණීති පතනස්ස නිවාරණා ආණි අග්ගඛීලා. සා හි ආබන්ධං නයති පවත්තෙතීති ආණීති වුච්චති. යත්ථාති යස්මිං මඤ්චපීඨෙ. න නිප්පතන්තීති නික්ඛන්තො හුත්වා න පතන්ති. ආහච්චපාදකෙති අඞ්ගෙ ආහනිත්වා විජ්ඣිත්වා තත්ථ පවෙසිතපාදකෙ. නාගදන්තකාදීසූති නාගස්ස දන්තො වියාති නාගදන්තකො, සදිසත්ථෙ කො, සො ආදි යෙසං තෙති නාගදන්තකාදයො, තෙසු. ආදිසද්දෙන භිත්තිඛීලාදයො සඞ්ගණ්හාතීති. අට්ඨමං.

9. මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදං

135. නවමෙ පිට්ඨසඞ්ඝාටස්සාති ද්වාරබාහාය. සා හි පිට්ඨෙ ද්වින්නං කවාටානං සං එකතො ඝාටො ඝටනං සමාගමො එතස්සත්ථීති පිට්ඨසඞ්ඝාටොති වුච්චති. කුරුන්දියං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. මහාඅට්ඨකථායං වුත්තන්ති යොජනා. තන්ති මහාඅට්ඨකථාය වුත්තවචනං. එවං ‘‘තදෙවා’’ති එත්ථාපි. හීති සච්චං, යස්මා වා. භගවතාපීති න මහාඅට්ඨකථාචරියෙහි එව වුත්තං, අථ ඛො භගවතාපි කතොති යොජනා. ද්වාරබන්ධෙන අග්ගළස්ස අවිනාභාවතො ‘‘අග්ගළට්ඨපනායා’’ති වුත්තෙපි අග්ගළෙන සහ ද්වාරබන්ධට්ඨපනායාති අත්ථොව ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘සකවාටකද්වාරබන්ධට්ඨපනායා’’ති. අග්ගළොති කවාටඵලකො. ඉමමෙවත්ථන්ති මයා වුත්තං ඉමං එව අත්ථං සන්ධායාති සම්බන්ධො. එත්ථාති ‘‘අග්ගළට්ඨපනායා’’තිවචනෙ. අධිප්පායොති භගවතො අභිසන්ධි. හි-සද්දො විත්ථාරජොතකො. කම්පතීති භුසං කම්පති. චලතීති ඊසං චලති. තෙනාති තෙන සිථිලපතනහෙතුනා. මාතිකායං, පදභාජනීයඤ්ච ‘‘අග්ගළට්ඨපනායා’’තිපදස්ස සම්බන්ධාභාවතො තස්ස සම්බන්ධං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති ‘‘අග්ගළට්ඨපනායා’’තිවචනෙ න වුත්තන්ති සම්බන්ධො. අත්ථස්ස කාරණස්ස උප්පත්ති අත්ථුප්පත්ති, සායෙව අට්ඨුප්පත්තීති වුච්චති ත්ථකාරස්ස ට්ඨකාරං කත්වා. අධිකාරතො දට්ඨබ්බොති යොජනා.

යං පන වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. යස්සාති මහාවිහාරස්ස. උපරීති ද්වාරතො උපරි. තීසු දිසාසූති උභොසු පස්සෙසු, උපරීති තීසු දිසාසු. තත්‍රාපීති ඛුද්දකෙ විහාරෙපි. සාති භිත්ති. අපරිපූරඋපචාරාපීති සමන්තා කවාටපමාණෙන අපරිපූරඋපචාරාපි. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙනාති උක්කංසපමාණෙන. හත්ථපාසතො අතිරෙකං න ලිම්පිතබ්බොති අධිප්පායො. තීසු දිසාසු එව ලිම්පිතබ්බො න හොති, ලෙපොකාසෙ සති අධොභාගෙපි ලිම්පිතබ්බොති ආහ ‘‘සචෙ පනස්සා’’තිආදි. අස්සාති විහාරස්ස. ආලොකං සන්ධෙන්ති පිදහන්තීති ‘‘ආලොකසන්ධී’’ති වුත්තෙ වාතපානකවාටකායෙවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වාතපානකවාටකා වුච්චන්තී’’ති. වාතං පිවතීති වාතපානං, ද්වාරං, තස්මිං ඨිතා කවාටකා වාතපානකවාටකා. තෙති වාතපානකවාටකා පහරන්තීති සම්බන්ධො. එත්ථාති ආලොකසන්ධිම්හි. සබ්බදිසාසූති උභොසු පස්සෙසු, හෙට්ඨා, උපරීති චතූසු දිසාසු. ‘‘තස්මා’’තිපදං ‘‘ලිම්පිතබ්බො වා ලෙපාපෙතබ්බො වා’’තිපදද්වයෙ හෙතු. එත්ථාති ‘‘ආලොකසන්ධිපරිකම්මායා’’තිපදෙ.

ඉමිනාති සෙතවණ්ණාදිනා. සබ්බමෙතන්ති එතං සබ්බං සෙතවණ්ණාදිකං.

යන්ති කිච්චං. කත්තබ්බං කිච්චන්ති සම්බන්ධො. සද්දන්තරබ්‍යවහිතොපි ද්වත්තිසද්දො පරියායසද්දෙන සමාසො හොතීති ආහ ‘‘ඡදනස්ස ද්වත්තිපරියාය’’න්ති. ද්වෙ වා තයො වා පරියායා සමාහටාති ද්වත්තිපරියායං, සමාහාරෙ දිගු, තිසද්දෙ පරෙ ද්විස්ස අකාරො හොති. පරික්ඛෙපොති අනුක්කමෙන පරික්ඛෙපො. අපත්‍යූපසග්ගස්ස පටිසෙධවාචකත්තා ‘‘අහරිතෙ’’ති වුත්තං. එත්ථාති ‘‘අපහරිතෙ’’ති පදෙ. ‘‘හරිත’’න්ති ඉමිනා අධිප්පෙතන්ති සම්බන්ධො. ආදිකප්පකාලෙ අපරණ්ණතො පුබ්බෙ පවත්තං අන්නං පුබ්බණ්ණං, අපරස්මිං පුබ්බණ්ණතො පච්ඡා පවත්තං අන්නං අපරණ්ණං, නකාරද්වයස්ස ණකාරද්වයං කත්වා. තෙනෙවාති අධිප්පෙතත්තා එව.

වුත්තන්ති වපිතං, යථා ‘‘සුමෙධභූතො භගවා’’තිඑත්ථ බොධිං අසම්පත්තොපි බොධිසත්තො සුමෙධභූතො ‘‘භගවා’’ති වුච්චති අවස්සම්භාවියත්තා, එවං හරිතං අසම්පත්තම්පි ඛෙත්තං ‘‘හරිත’’න්ති වුච්චති අවස්සම්භාවියත්තාති අත්ථං දස්සෙති ‘‘යස්මිම්පි ඛෙත්තෙ’’තිආදිනා.