4. භොජනවග්ගො

1. ආවසථපිණ්ඩසික්ඛාපද-අත්ථයොජනා

203. භොජනවග්ගස්ස පඨමෙ ආවසථෙ පඤ්ඤත්තො පිණ්ඩො ආවසථපිණ්ඩොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමන්තා’’තිආදි. පරික්ඛිත්තන්ති පරිවුතං ආවසථන්ති සම්බන්ධො. අද්ධං පථං ගච්ඡන්තීති අද්ධිකා. ගිලායන්ති රුජන්තීති ගිලානා. ගබ්භො කුච්ඡිට්ඨසත්තො එතාසන්ති ගබ්භිනියො. මලං පබ්බාජෙන්තීති පබ්බජිතා, තෙසං යථානුරූපන්ති සම්බන්ධො. පඤ්ඤත්තානි මඤ්චපීඨානි එත්ථාති පඤ්ඤත්තමඤ්චපීඨො, තං. අනෙකගබ්භපරිච්ඡෙදං අනෙකපමුඛපරිච්ඡෙදං ආවසථං කත්වාති යොජනා. තත්ථාති ආවසථෙ. තෙසං තෙසන්ති අද්ධිකාදීනං. හිය්‍යොසද්දස්ස අතීතානන්තරාහස්ස ච අනාගතානන්තරාහස්ස ච වාචකත්තා ඉධ අනාගතානන්තරාහවාචකොති ආහ ‘‘ස්වෙපී’’ති. කුහිං ගතා ඉති වුත්තෙති යොජනා. ‘‘කුක්කුච්චායන්තො’’තිපදස්ස නාමධාතුං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කුක්කුච්චං කරොන්තො’’ති.

206. ‘‘අද්ධයොජනං වා යොජනං වා’’තිඉමිනා ‘‘පක්කමිතු’’න්තිපදස්ස කම්මං දස්සෙති. ‘‘ගන්තු’’න්තිඉමිනා කමුසද්දස්ස පදවික්ඛෙපත්ථං දස්සෙති. ‘‘අනොදිස්සා’’තිපදස්ස ත්වාපච්චයන්තභාවං දස්සෙතුං ‘‘අනුද්දිසිත්වා’’ති වුත්තං. පාසං ඩෙතීති පාසණ්ඩො, සත්තානං චිත්තෙසු දිට්ඨිපාසං ඛිපතීති අත්ථො. අථ වා තණ්හාපාසං, දිට්ඨිපාසඤ්ච ඩෙති උඩ්ඩෙතීති පාසණ්ඩො, තං පාසණ්ඩං. යාවතත්ථො පඤ්ඤත්තො හොතීති යාවතා අත්ථො හොති, තාවතා පඤ්ඤත්තො හොතීති යොජනා. ‘‘යාවදත්ථො’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. දකාරො පදසන්ධිකරො. සකිං භුඤ්ජිතබ්බන්ති එකදිවසං සකිං භුඤ්ජිතබ්බන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එකදිවසං භුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති.

එත්ථාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ. එකකුලෙන වා පඤ්ඤත්තන්ති සම්බන්ධො. භුඤ්ජිතුං න වට්ටති එකතො හුත්වා පඤ්ඤත්තත්තාති අධිප්පායො. නානාකුලෙහි පඤ්ඤත්තං පිණ්ඩන්ති යොජනා. භුඤ්ජිතුං වට්ටති නානාකුලානි එකතො අහුත්වා විසුං විසුං පඤ්ඤත්තත්තාති අධිප්පායො. යොපි පිණ්ඩො ඡිජ්ජතීති සම්බන්ධො. උපච්ඡින්දිත්වාති අසද්ධියාදිපාපචිත්තත්තා උපච්ඡින්දිත්වා.

208. අනුවසිත්වාති පුනප්පුනං වසිත්වා. අන්තරාමග්ගෙ ගච්ඡන්තත්තා ‘‘ගච්ඡන්තො භුඤ්ජතී’’ති ඉදං තාව යුත්තං හොතු, ගතට්ඨානෙ පන ගමිතත්තා කථං? පච්චුප්පන්නසමීපොපි අතීතො තෙන සඞ්ගහිතත්තා යුත්තං. ‘‘කුතො නු ත්වං භික්ඛු ආගච්ඡසී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.130) විය. තංසමීපොපි හි තාදිසො. නානාට්ඨානෙසු නානාකුලානං සන්තකෙ පකතියා අනාපත්තිභාවතො නානාට්ඨානෙසු එකකුලස්සෙව සන්තකං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අනාපත්තී’’ති. ආරද්ධස්ස විච්ඡෙදත්තා ‘‘පුන එකදිවසං භුඤ්ජිතුං ලභතී’’ති වුත්තං. ‘‘ඔදිස්සා’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි භික්ඛූයෙව ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘භික්ඛූනංයෙවා’’ති. පඨමං.

2. ගණභොජනසික්ඛාපදං

209. දුතියෙ පහීනලාභසක්කාරස්ස හෙතුං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සො කිරා’’තිආදි. සොති දෙවදත්තො. ‘‘අහොසී’’ති ච ‘‘පාකටො ජාතො’’ති ච යොජෙතබ්බො. අජාතසත්තුනාති අජාතස්සෙයෙව පිතුරාජස්ස සත්තුභාවතො අජාතසත්තුනා, ‘‘මාරාපෙත්වා’’තිපදෙ කාරිතකම්මං. රාජානන්ති බිම්බිසාරරාජං, ‘‘මාරාපෙත්වා’’තිපදෙ ධාතුකම්මං. අභිමාරෙති අභිනිලීයිත්වා භගවතො මාරණත්ථාය පෙසිතෙ ධනුධරෙ. ගූළ්හපටිච්ඡන්නොති ගුහිතො හුත්වා පටිච්ඡන්නො. පරිකථායාති පරිගුහනාය කථාය. ‘‘රාජානම්පී’’තිපදං ‘‘මාරාපෙසී’’තිපදෙ ධාතුකම්මං. පවිජ්ඣීති පවට්ටෙසි. තතොති තතො වුත්තතො පරං උට්ඨහිංසූති සම්බන්ධො. නගරෙ නිවසන්තීති නාගරා. රාජාති අජාතසත්තුරාජා. සාසනකණ්ටකන්තිසාසනස්ස කණ්ටකසදිසත්තා සාසනකණ්ටකං. තතොති නීහරතො. උපට්ඨානම්පීති උපට්ඨානම්පි, උපට්ඨානත්ථායපි වා. අඤ්ඤෙපීති රාජතො අඤ්ඤෙපි. අස්සාති දෙවදත්තස්ස. කිඤ්චි ඛාදනීයභොජනීයං ‘‘දාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා යොජෙතබ්බං. කිඤ්චි වා අභිවාදනාදි ‘‘කාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා සම්බන්ධො. කුලෙසු විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජනස්ස හෙතුං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මා මෙ’’තිආදි. පොසෙන්තො හුත්වා භුඤ්ජතීති සම්බන්ධො.

211. භත්තං අනධිවාසෙන්තානං කස්මා චීවරං පරිත්තං උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘භත්තං අගණ්හන්තාන’’න්තිආදි.

212. චීවරකාරකෙ භික්ඛූ භත්තෙන කස්මා නිමන්තෙන්තීති ආහ ‘‘ගාමෙ’’තිආදි.

215. නානාවෙරජ්ජකෙති එත්ථ රඤ්ඤො ඉදං රජ්ජං, විසදිසං රජ්ජං විරජ්ජං, නානප්පකාරං විරජ්ජං නානාවිරජ්ජං. නානාවිරජ්ජෙහි ආගතා නානාවෙරජ්ජකා. මජ්ඣෙ වුද්ධි හොතීති ආහ ‘‘නානාවිධෙහි අඤ්ඤරජ්ජෙහි ආගතෙ’’ති. අඤ්ඤරජ්ජෙහීති රාජගහතො අඤ්ඤෙහි රජ්ජෙහි. රඤ්ජිතබ්බන්ති රඤ්ජන්ති වුත්තෙ නිග්ගහිතස්ස අනාසනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘නානාවෙරඤ්ජකෙඉතිපි පාඨො’’ති.

218. ගණභොජනෙති ගණස්ස භොජනං ගණභොජනං, ගණභොජනස්ස භොජනං ගණභොජනං, තස්මිං ගණභොජනෙ පාචිත්තියන්ති අත්ථො. ‘‘රත්තූපරතො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.10; ම. නි. 1.293) විය එකස්ස භොජනසද්දස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො. නනු උපොසථෙ විය ද්වෙ තයො ගණො නාමාති ආහ ‘‘ඉධ ගණො නාම චත්තාරො’’තිආදි. තෙන ද්වෙ තයො ගණො නාම න හොන්ති, චත්තාරො පන ආදිං කත්වා තදුත්තරි ගණො නාමාති දස්සෙති. තං පනෙතන්ති එත්ථ එතසද්දො වචනාලඞ්කාරො ද්වීසු සබ්බනාමෙසු පුබ්බස්සෙව යෙභුය්‍යෙන පධානත්තා. පසවතීති වඩ්ඪති, ජායතීති අත්ථො. වෙවචනෙන වාති ‘‘භත්තෙන නිමන්තෙමි, භොජනෙන නිමන්තෙමී’’ති පරියායෙන වා. භාසන්තරෙන වාති මූලභාසාතො අඤ්ඤාය භාසාය වා. එකතො නිමන්තිතා භික්ඛූති සම්බන්ධො. හීති සච්චං, යස්මා වා. පමාණන්ති කාරණං. ‘‘චත්තාරො’’ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසං කත්වා ‘‘විහාරෙ’’තිපදෙන යොජෙතබ්බං. ඨිතෙසුයෙවාති පදං නිද්ධාරණසමුදායො. එකො නිමන්තිතොති සම්බන්ධො.

චත්තාරො භික්ඛූ විඤ්ඤාපෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධො. පාටෙක්කන්ති පතිඑකස්ස භාවො පාටෙක්කං, විසුන්ති අත්ථො. එකතො වා නානාතො වා විඤ්ඤාපෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධො.

ඡවිසඞ්ඛාතතො බාහිරචම්මතො අබ්භන්තරචම්මස්ස ථූලත්තා ‘‘මහාචම්මස්සා’’ති වුත්තං. ඵාලං එතෙසං පාදානං සඤ්ජාතන්ති ඵාලිතා, උප්පාදෙන්තීති සම්බන්ධො. පහටමත්තෙ සතීති යොජනා. ලෙසෙන කප්පන්ති පවත්තං චිත්තං ලෙසකප්පියං.

සුත්තඤ්චාති සූචිපාසපවෙසනසුත්තඤ්ච. නනු විසුං චීවරදානසමයො විය චීවරකාරසමයොපි අත්ථි, කස්මා ‘‘යදා තදා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘විසුං හී’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා. විසුං චීවරදානසමයො විය චීවරකාරසමයො නාම යස්මා නත්ථි, තස්මා ‘‘යදා තදා’’ති මයා වුත්තන්ති අධිප්පායො. තස්මා යො භික්ඛු කරොති, තෙන භුඤ්ජිතබ්බන්ති යොජනා. සූචිවෙඨනකොති සිබ්බනත්ථාය ද්වෙ පිලොතිකඛණ්ඩෙ සම්බන්ධිත්වා සූචියා විජ්ඣනකො. විචාරෙතීති පඤ්චඛණ්ඩසත්තඛණ්ඩාදිවසෙන සංවිදහති. ඡින්දතීති සත්ථකෙන වා හත්ථෙන වා ඡින්දති. මොඝසුත්තන්ති මුය්හනං මොඝො, අත්ථතො ගහෙතබ්බඡට්ටෙතබ්බට්ඨානෙ මුය්හනචිත්තං, තස්ස ඡින්දනං සුත්තන්ති මොඝසුත්තං. ආගන්තුකපට්ටන්ති දුපට්ටචීවරෙ මූලපට්ටස්ස උපරි ඨපිතපට්ටං. පච්චාගතන්ති පට්ටචීවරාදීසු ලබ්භති. බන්ධතීති මූලපට්ටෙන ආගන්තුකපට්ටං. බන්ධති. අනුවාතන්ති චීවරං අනුපරියායිත්වා වීයති බන්ධීයතීති අනුවාතං, තං ඡින්දති. ඝට්ටෙතීති ද්වෙ අනුවාතන්තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්බජ්ඣති. ආරොපෙතීති චීවරස්ස උපරි ආරොපෙති. තත්ථාති චීවරෙ. සුත්තං කරොතීති සූචිපාසපවෙසනසුත්තං වට්ටෙති. වලෙතීති වට්ටිත්වා සුත්තවෙඨනදණ්ඩකෙ ආවට්ටෙති. පිප්ඵලිකන්ති සත්ථකං. තඤ්හි පියම්පි ඵාලෙතීති පිප්ඵලි, සායෙව පිප්ඵලිකන්ති කත්වා පිප්ඵලිකන්ති වුච්චති, තං නිසෙති නිසානං කරොතීති අත්ථො. යො පන කථෙති, එතං ඨපෙත්වාති යොජනා.

අද්ධානමග්ගස්ස ද්විගාවුතත්තා ‘‘අද්ධයොජනබ්භන්තරෙ ගාවුතෙ’’ති වුත්තං. අභිරූළ්හෙන භුඤ්ජිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. යත්ථාති යස්මිං කාලෙ. ‘‘සන්නිපතන්තී’’ති බහුකත්තුවසෙන වුත්තං. අකුසලං පරිවජ්ජෙතීති පරිබ්බාජකො, පබ්බජ්ජවෙසං වා පරිග්ගහෙත්වා වජති ගච්ඡති පවත්තතීති පරිබ්බාජකො. විනා භාවපච්චයෙන භාවත්ථස්ස ඤාතබ්බතො පරිබ්බාජකභාවො පරිබ්බාජකො, තං සමාපන්නොති පරිබ්බාජකසමාපන්නො. අථ වා පරිබ්බාජකෙසු සමාපන්නො පරියාපන්නොති පරිබ්බාජකසමාපන්නො. ‘‘එතෙස’’න්තිපදං ‘‘යෙන කෙනචී’’තිපදෙ නිද්ධාරණසමුදායො.

220. යෙපි භික්ඛූ භුඤ්ජන්තීති සම්බන්ධො. තත්ථාති ‘‘ද්වෙ තයො එකතො’’තිවචනෙ. අනිමන්තිතො චතුත්ථො යස්ස චතුක්කස්සාති අනිමන්තිතචතුත්ථං, අනිමන්තිතෙන වා චතුත්ථං අනිමන්තිතචතුත්ථං. එසෙව නයො අඤ්ඤෙසුපි චතුත්ථෙසු. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. නිමන්තෙතීති අකප්පියනිමන්තනෙන නිමන්තෙති. තෙසූති චතූසු භික්ඛූසු. සොති උපාසකො. අඤ්ඤන්ති නාගතභික්ඛුතො අඤ්ඤං, නිමන්තිතභික්ඛුතො වා. තඞ්ඛණප්පත්තන්ති තස්මිං පුච්ඡනකථනක්ඛණෙ පත්තං. හීති විත්ථාරො. තත්ථාති තස්මිං ඨානෙ, ගෙහෙ වා. තෙහීති කරණභූතෙහි භික්ඛූහි.

සොති පිණ්ඩපාතිකො. අනාගච්ඡන්තම්පීති සයං න ආගච්ඡන්තම්පි. ලච්ඡථාති ලභිස්සථ.

සොපීති සාමණෙරොපි, න පිණ්ඩපාතිකොයෙවාති අත්ථො.

තත්ථාති ගිලානචතුත්ථෙ, තෙසු චතූසු වා. ගිලානො ඉතරෙසං පන ගණපූරකො හොතීති යොජනා.

ගණපූරකත්තාති සමයලද්ධස්ස ගණපූරකත්තා. චතුක්කානීති චීවරදානචතුත්ථං චීවරකාරචතුත්ථං අද්ධානගමනචතුත්ථං නාවාභිරුහනචතුත්ථං මහාසමයචතුත්ථං, සමණභත්තචතුත්ථන්ති ඡ චතුක්කානි. පුරිමෙහි මිස්සෙත්වා එකාදස චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි. එකො පණ්ඩිතො භික්ඛු නිසින්නො හොතීති සම්බන්ධො. තෙසූති තීසු භික්ඛූසු, ගතෙසු ගච්ඡතීති යොජනා. භුත්වා ආගන්ත්වා ඨිතෙසුපි අනාපත්තියෙව. කස්මා සබ්බෙසං අනාපත්ති, නනු චත්තාරො භික්ඛූ එකතො ගණ්හන්තීති ආහ ‘‘පඤ්චන්නං හී’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා. භොජනානංයෙවාති න යාගුඛජ්ජකඵලාඵලාදීනං. තානි චාති යෙහි භොජනෙහි විසඞ්කෙතං නත්ථි, තානි ච භොජනානි. තෙහීති චතූහි භික්ඛූහි. තානීති යාගුආදීනි. ඉතීති තස්මා අනාපත්තින්ති යොජනා.

කොචි පෙසිතො අපණ්ඩිතමනුස්සො වදතීති යොජනා. කත්තුකාමෙන පෙසිතොති සම්බන්ධො. භත්තං ගණ්හථාති වාති වාසද්දො ‘‘ඔදනං ගණ්හථ, භොජනං ගණ්හථ, අන්නං ගණ්හථ, කුරං ගණ්හථා’’ති වචනානිපි සඞ්ගණ්හාති. නිමන්තනං සාදියන්තීති නෙමන්තනිකා. පිණ්ඩපාතෙ ධුතඞ්ගෙ නියුත්තාති පිණ්ඩපාතිකා. පුනදිවසෙ භන්තෙති වුත්තෙති යොජනා. හරිත්වාති අපනෙත්වා. තතොති තතො වදනතො පරන්ති සම්බන්ධො. වික්ඛෙපන්ති විවිධං ඛෙපං. තෙති අසුකා ච අසුකා ච ගාමිකා. භන්තෙති වුත්තෙති යොජනා. සොපීති අපණ්ඩිතමනුස්සොපි, න ගාමිකායෙවාති අත්ථො. කස්මා න ලභාමි භන්තෙති වුත්තෙති යොජනා. එවං ‘‘කථං නිමන්තෙසුං භන්තෙ’’ති එත්ථාපි. තතොති තස්මා කාරණා. එසාති එසො ගාමො. තන්ති භූමත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං, තස්මිං ගාමෙ චරථාති හි අත්ථො. කිං එතෙනාති එතෙන පුච්ඡනෙන කිං පයොජනං. එත්ථාති පුච්ඡනෙ. මා පමජ්ජිත්ථාති වදතීති සම්බන්ධො. දුතියදිවසෙති නිමන්තනදිවසතො දුතියදිවසෙ. ධුරගාමෙති පධානගාමෙ, අන්තිකගාමෙ වා. භාවො නාම කිරියත්තා එකොයෙව හොති, තස්මා කත්තාරං වා කම්මං වා සම්බන්ධං වා අපෙක්ඛිත්වා බහුවචනෙන න භවිතබ්බං, තෙන වුත්තං ‘‘න දුබ්බචෙහි භවිතබ්බ’’න්ති. තෙසූති ගාමිකෙසු භොජෙන්තෙසූති සම්බන්ධො. අසනසාලායන්ති භොජනසාලායං. සා හි අසති භුඤ්ජති එත්ථාති අසනා, සලන්ති පවිසන්ති අස්සන්ති සාලා, අසනා ච සා සාලාචෙති අසනසාලාති අත්ථෙන ‘‘අසනසාලා’’ති වුච්චති.

අථ පනාති තතො අඤ්ඤථා පන. අපාදානත්ථො හි අථසද්දො. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ අන්තරවීථිආදීසූති අත්ථො. පටිකච්චෙවාති පඨමං කත්වා එව. භික්ඛූසු ගාමතො අනික්ඛන්තෙසු පගෙවාති වුත්තං හොති. න වට්ටතීති ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති පහිණත්තා න වට්ටති. යෙ පන මනුස්සා භොජෙන්තීති සම්බන්ධො. නිවත්තථාති වුත්තපදෙති ‘‘නිවත්තථා’’ති වුත්තෙ කිරියාපදෙ. යස්සකස්සචි හොතීති යස්ස කස්සචි අත්ථාය හොතීති යොජනා. නිවත්තිතුං වට්ටතීති ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති අවුත්තත්තා නිවත්තිතුං වට්ටති. සම්බන්ධං කත්වාති ‘‘නිවත්තථ භන්තෙ’’ති භන්තෙසද්දෙන අබ්‍යවහිතං කත්වා. නිසීදථ භන්තෙ, භත්තං ගණ්හථාති භන්තෙසද්දෙන බ්‍යවහිතං කත්වා වුත්තෙ ‘‘නිසීදථා’’තිපදෙ නිසීදිතුං වට්ටති. අථ භන්තෙසද්දෙන බ්‍යවහිතං අකත්වා ‘‘නිසීදථ, භත්තං ගණ්හථා’’ති සම්බන්ධං කත්වා වුත්තෙ නිසීදිතුං වට්ටති. ඉච්චෙතං නයං අතිදිසති ‘‘එසෙව නයො’’තිඉමිනාති. දුතියං.

3. පරම්පරභොජනසික්ඛාපදං

221. තතියෙ ‘‘න ඛො…පෙ… කරොන්තී’’තිපාඨස්ස අත්ථසම්බන්ධං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යෙන නියාමෙනා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘යෙන නියාමෙනා’’තිඉමිනා ‘‘යථයිමෙ මනුස්සා’’ති එත්ථ යථාසද්දස්ස යංසද්දත්ථභාවං දස්සෙති. තෙනාති තෙන නියාමෙන. ඉමිනා යථාසද්දස්ස නියමනිද්දිට්ඨභාවං දස්සෙති. ‘‘ඤායතී’’තිඉමිනා කිරියාපාඨසෙසං දස්සෙති. ‘‘සාසනං වා දානං වා’’තිපදෙහි ඉදංසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙති. බුද්ධප්පමුඛෙ සඞ්ඝෙති සම්පදානත්ථෙ චෙතානි භුම්මවචනානි, බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස දානං වාති අත්ථො. ‘‘පරිත්ත’’න්තිඉමිනා ඔරකසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙති. ‘‘ලාමක’’න්තිඉමිනා පරිත්තසද්දස්ස පරිවාරත්ථං නිවත්තෙති. කිරො එව පතිභාවෙ නියුත්තො කිරපතිකොති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කිරපතිකොති එත්ථා’’ති ආදි. සොති කිරපතිකො. කම්මං කාරෙතීති සම්බන්ධො. උපචාරවසෙනාති වොහාරවසෙන, උපලක්ඛණවසෙන, පධානවසෙන වාති අත්ථො. න කෙවලං බදරායෙව, අඤ්ඤෙපි පන බහූ ඛාදනීයභොජනීයා පටියත්තාති අධිප්පායො. බදරෙන මිස්සො බදරමිස්සො, බදරසාළවොති ආහ ‘‘බදරසාළවෙනා’’ති. බදරචුණ්ණෙන මිස්සො මධුසක්ඛරාදි ‘‘බදරසාළවො’’ති වුච්චති.

222. උද්ධං සූරො උග්ගතො අස්මිං කාලෙති උස්සූරොති වුත්තෙ අතිදිවාකාලොති ආහ ‘‘අතිදිවා’’ති.

226. අයං භත්තවිකප්පනා නාම වට්ටතීති යොජනා. පඤ්චසු සහධම්මිකෙසූති නිද්ධාරණසමුදායො, ඉත්ථන්නාමස්සාති සම්බන්ධො. යදි පන සම්මුඛාපි විකප්පිතුං වට්ටති, තදා අත්තනා සහ ඨිතස්ස භගවතො කස්මා න විකප්පෙතීති ආහ ‘‘සා චාය’’න්තිආදි. සා අයං විකප්පනා සඞ්ගහිතාති සම්බන්ධො. කස්මා භගවතො විකප්පෙතුං න වට්ටතීති ආහ ‘‘භගවති හී’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා. සඞ්ඝෙන කතන්ති සම්බන්ධො.

229. ‘‘ද්වෙ තයො නිමන්තනෙ’’තිපදානි ලිඞ්ගවිපල්ලාසානීති ආහ ‘‘ද්වෙ තීණි නිමන්තනානී’’ති. නිමන්තිතබ්බො එතෙහීති නිමන්තනානි භොජනානි භුඤ්ජතීති සම්බන්ධො. ද්වෙ තීණි කුලානි ආකිරන්තීති යොජනා. සූපබ්‍යඤ්ජනන්ති සූපො ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච සූපබ්‍යඤ්ජනං. අනාපත්ති එකතො මිස්සිතත්තාති අධිප්පායො. මූලනිමන්තනන්ති පඨමනිමන්තනං භොජනං. අන්තොති හෙට්ඨා. එකම්පි කබළන්ති එකම්පි ආලොපං. යථා තථා වාති යෙන වා තෙන වා ආකාරෙන. තත්ථාති තස්මිං භොජනෙ. රසං වාති ඛීරතො අඤ්ඤං රසං වා. යෙන ඛීරරසෙන අජ්ඣොත්ථතං භත්තං එකරසං හොති, තං ඛීරං වා තං රසං වා ආකිරන්තීති යොජනා. යංසද්දො හි උත්තරවාක්‍යෙ ඨිතො පුබ්බවාක්‍යෙ තංසද්දං අවගමයති. ඛීරෙන සංසට්ඨං භත්තං ඛීරභත්තං. එවං රසභත්තං. අඤ්ඤෙපීති ඛීරභත්තරසභත්තදායකතො අඤ්ඤෙපි. අනාපත්ති භත්තෙන අමිස්සිතත්තාති අධිප්පායො. ‘‘භුඤ්ජන්තෙනා’’තිපදං ‘‘භුඤ්ජිතු’’න්තිපදෙ භාවකත්තා. සප්පිපායාසෙපීති සප්පිනා ච පායාසෙන ච කතෙ භත්තෙපි.

තස්සාති මහාඋපාසකස්ස. ආපත්තීති ච වට්ටතීති ච ද්වින්නං අට්ඨකථාවාදානං යුත්තභාවං මහාපච්චරිවාදෙන දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘මහාපච්චරිය’’න්තිආදි. ද්වෙ අට්ඨකථාවාදා හි සන්ධායභාසිතමත්තමෙව විසෙසා, අත්ථතො පන එකා. මහාපච්චරියං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. එකොවාති කුම්භියා එකොව. පරම්පරභොජනන්ති පරස්ස පරස්ස භොජනං. නිමන්තිතම්හාති අහං නිමන්තිතො අම්හි නනූති අත්ථො. ආපුච්ඡිත්වාපීති මහාඋපාසකං ආපුච්ඡිත්වාපි.

සොති අනුමොදකො භික්ඛු. තන්ති භික්ඛුං. අඤ්ඤොති අඤ්ඤතරො. කින්ති කස්මා. නිමන්තිතත්තාති නිමන්තිතභාවතො.

සකලෙන ගාමෙන නිමන්තිතොපි එකතො හුත්වාව නිමන්තිතස්ස කප්පති, න විසුං විසුන්ති ආහ ‘‘එකතො හුත්වා’’ති. පූගෙපීති සමාදපෙත්වා පුඤ්ඤං කරොන්තානං සමූහෙපි. ‘‘නිමන්තියමානො’’තිපදස්ස නිමන්තනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භත්තං ගණ්හා’’ති. යදග්ගෙනාති යං අග්ගෙන යෙන කොට්ඨාසෙනාති අත්ථො. ද්වීසු ථෙරවාදෙසු මහාසුමත්ථෙරවාදොව යුත්තොති සො පච්ඡා වුත්තොති. තතියං.

4. කාණමාතාසික්ඛාපදං

230. චතුත්ථෙ ‘‘නකුලමාතාති’’ආදීසු (අ. නි. 1.266; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.266) නකුලස්ස භගවතො මාතා නකුලමාතාති ච නකුලඤ්ච භගවතො තං මාතා චාති නකුලමාතාති ච අත්ථො සම්භවති, ‘‘උත්තරමාතාති’’ආදීසු උත්තරාය මාතා උත්තරමාතාති අත්ථොයෙව සම්භවති. තෙසු ‘‘උත්තරමාතා’’තිපදස්සෙව ‘‘කාණමාතා’’තිපදස්ස කාණාය මාතා කාණමාතාති අත්ථොයෙව සම්භවතීති ආහ ‘‘කාණාය මාතා’’ති. තස්සා ධීතුයා ‘‘කාණා’’තිනාමෙන විස්සුතභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සා කිරා’’තිආදි. සාති දාරිකා විස්සුතා අහොසීති සම්බන්ධො. අස්සාති මහාඋපාසිකාය. යෙ යෙති පුරිසා. ‘‘රාගෙන කාණා හොන්තී’’තිඉමිනා කණන්ති නිමිලන්ති රාගෙන පුරිසා එතායාති කාණාති අත්ථං දස්සෙති. තස්සාති කාණාය. ආගතන්ති එත්ථ භාවත්ථෙ තොති ආහ ‘‘ආගමන’’න්ති. අධිප්පායොති ‘‘කිස්මිං වියා’’තිපදස්ස, කාණමාතාය වා අධිප්පායො. රිත්තාති තුච්ඡා, සුඤ්ඤාති අත්ථො. ‘‘අස්මිං ගමනෙ’’තිඉමිනා බාහිරත්ථසමාසං දස්සෙති. ‘‘අරියසාවිකා’’තිආදිනා අරියානං භික්ඛූහි අපටිවිභත්තභොගං දස්සෙති. න කෙවලං කිඤ්චි පරික්ඛයං අගමාසි, අථ ඛො සබ්බන්ති ආහ ‘‘සබ්බං පරික්ඛයං අගමාසී’’ති. කාණාපීති පිසද්දො න කෙවලං මාතායෙව මග්ගඵලභාගිනී අහොසි, අථ ඛො කාණාපි සොතාපන්නා අහොසීති දස්සෙති. සොපි පුරිසොති කාණාය පතිභූතො සොපි පුරිසො. පකතිට්ඨානෙයෙවාති ජෙට්ඨකපජාපතිට්ඨානෙයෙව.

231. ඉමස්මිං පන වත්ථුස්මින්ති ඉමස්මිං පූවවත්ථුස්මිං. එතන්ති පාථෙය්‍යවත්ථුං. අරියසාවකත්තාති අරියභූතස්ස සාවකස්ස භාවතො, අරියස්ස වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාවකභාවතො.

233. පහෙණකපණ්ණාකාරසද්දානං අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනත්තා වුත්තං ‘‘පහෙණකත්ථායාති පණ්ණාකාරත්ථායා’’ති. ඉධාති ‘‘පූවෙහි වා’’තිපදෙ, සික්ඛාපදෙ වා. බද්ධසත්තූති මධුසක්ඛරාදීහි මිස්සෙත්වා බද්ධසත්තු. ථූපීකතන්ති ථූපීකතං කත්වා.

‘‘ද්වත්තිපත්තපූරෙ’’තිපදස්ස විසෙසනුත්තරභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘පූරෙ පත්තෙ’’ති. ද්වෙ වා තයො වා පත්තාති ද්වත්තිපත්තා, වාසද්දත්ථෙ සඞ්ඛ්‍යොභයබාහිරත්ථසමාසො, තිසද්දපරත්තා ද්විස්ස ච අකාරො හොති, ද්වත්තිපත්තා ච තෙ පූරා චාති ද්වත්තිපත්තපූරා, තෙ ද්වත්තිපත්තපූරෙ ගහෙත්වාති යොජනා. ‘‘ආචික්ඛිතබ්බ’’න්ති වුත්තවචනස්ස ආචික්ඛනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්‍ර මයා’’තිආදි. තෙනාපීති දුතියෙනාපි. පඨමභික්ඛු එකං ගහෙත්වා දුතියභික්ඛුස්ස ආරොචනඤ්ච දුතියභික්ඛු එකං ගහෙත්වා තතියභික්ඛුස්ස ආරොචනඤ්ච අතිදිසන්තො ආහ ‘‘යෙනා’’තිආදි. තත්ථ යෙනාති පඨමභික්ඛුනා. පටික්කමන්ති භුඤ්ජීත්වා එත්ථාති පටික්කමනන්ති වුත්තෙ අසනසාලාව ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘අසනසාල’’න්ති. යත්ථාති යස්සං අසනසාලායං. මුඛොලොකනං න වට්ටතීති ආහ ‘‘අත්තනො’’තිආදි. අඤ්ඤත්ථාති පටික්කමනතො අඤ්ඤත්ථ. අස්සාති භික්ඛුස්ස.

‘‘සංවිභජිතබ්බ’’න්ති වුත්තවචනස්ස සංවිභජනාකාරං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සචෙ තයො’’තිආදි. යථාමිත්තන්ති යස්ස යස්ස මිත්තස්ස. අකාමාති න කාමෙන. කාරණත්ථෙ චෙතං නිස්සක්කවචනං.

235. අන්තරාමග්ගෙති මග්ගස්ස අන්තරො අන්තරාමග්ගො, සුඛුච්චාරණත්ථං මජ්ඣෙ දීඝො, තස්මිං. බහුම්පි දෙන්තානං එතෙසං ඤාතකපවාරිතානං බහුම්පි පටිග්ගණ්හන්තස්සාති යොජනා. අට්ඨකථාසු පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. අට්ඨකථානං වචනං පාළියා න සමෙතීති. චතුත්ථං.

5. පඨමපවාරණසික්ඛාපදං

236. පඤ්චමෙ පවාරිතාති එත්ථ වස්සංවුත්ථපවාරණා, පච්චයපවාරණා, පටික්ඛෙපපවාරණා, යාවදත්ථපවාරණා චාති චතුබ්බිධාසු පවාරණාසු යාවදත්ථපවාරණා ච පටික්ඛෙපපවාරණා චාති ද්වෙ පවාරණා අධිප්පෙතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘බ්‍රාහ්මණෙනා’’තිආදි. බ්‍රාහ්මණෙන පවාරිතාති සම්බන්ධො. සයන්ති තතියන්තනිපාතො ‘‘පවාරිතා’’තිපදෙන සම්බන්ධො. චසද්දො අඤ්ඤත්ථ යොජෙතබ්බො යාවදත්ථපවාරණාය ච පටික්ඛෙපපවාරණාය චාති. පටිමුඛං අත්තනො ගෙහං විසන්ති පවිසන්තීති පටිවිස්සකාති වුත්තෙ ආසන්නගෙහවාසිකා ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘සාමන්තඝරවාසිකෙ’’ති.

237. උද්ධඞ්ගමො රවො ඔරවො, සොයෙව සද්දො ඔරවසද්දො, කාකානං ඔරවසද්දො කකොරවසද්දොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කාකාන’’න්තිආදි.

239. තවන්තුපච්චයස්ස අතීතත්ථභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘තත්ථ චා’’තිආදි. තත්ථාති ‘‘භුත්තවා’’තිපදෙ. යස්මා යෙන භික්ඛුනා අජ්ඣොහරිතං හොති, තස්මා සො ‘‘භුත්තාවී’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති යොජනා. සඞ්ඛාදිත්වාති දන්තෙහි චුණ්ණං කත්වා. තෙනාති තෙන හෙතුනා. අස්සාති ‘‘භුත්තාවී’’තිපදස්ස. පවාරෙති පටික්ඛිපතීති පවාරිතො භික්ඛූති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කතපවාරණො’’ති. සොපි චාති සො පටික්ඛෙපො ච හොතීති සම්බන්ධො. අස්සාති ‘‘පවාරිතො’’තිපදස්ස. තත්ථාති ‘‘අසනං පඤ්ඤායතී’’තිආදිවචනෙ. යස්මා භුත්තාවීතිපි සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, තස්මා න පස්සාමාති යොජනා. ‘‘අසනං පඤ්ඤායතී’’ති පදභාජනියා ‘‘භුත්තාවී’’ති මාතිකාපදස්ස අසංසන්දනභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අසනං පඤ්ඤායතීති ඉමිනා’’තිආදි. යඤ්චාති යඤ්ච භොජනං. දිරත්තාදීති එත්ථ ආදිසද්දෙන පඤ්චාදිවචනං සඞ්ගණ්හාති. එතන්ති ‘‘භුත්තාවී’’තිපදං.

‘‘අසනං පඤ්ඤායතී’’තිආදීසු විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති සම්බන්ධො. ‘‘පඤ්ඤායතී’’ති එත්ථ ඤාධාතුයා ඛායනත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘දිස්සතී’’ති. ‘‘හත්ථපාසෙ’’තිපදස්ස ද්වාදසහත්ථප්පමාණො හත්ථපාසො නාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථප්පමාණෙ’’ති. වාචාය අභිහරණං නාධිප්පෙතං. තෙනාහ ‘‘කායෙනා’’ති. අභිහරතීති අභිමුඛං හරති. තන්ති භොජනං. එතන්ති පඤ්චඞ්ගභාවං, ‘‘පඤ්චහි…පෙ… පඤ්ඤායතී’’ති වචනං වා.

තත්‍රාති ‘‘අසනං පඤ්ඤායතී’’තිආදිවචනෙ. අස්නාතීති කීයාදිගණත්තා, තස්ස ච එකක්ඛරධාතුත්තා සකාරනකාරානං සංයොගො දට්ඨබ්බො. තන්ති භොජනං. උන්දති පසවති භුඤ්ජන්තානං ආයුබලං ජනෙතීති ඔදනො. යවාදයො පූතිං කත්වා කතත්තා කුච්ඡිතෙන මසීයති ආමසීයතීති කුමාසො. සචති සමවායො හුත්වා භවතීති සත්තු. බ්‍යඤ්ජනත්ථාය මාරෙතබ්බොති මච්ඡො. මානීයති භුඤ්ජන්තෙහීති මංසං. තත්ථාති ඔදනාදීසු පඤ්චසු භොජනෙසු. සාරො අස්සත්ථි අඤ්ඤෙසං ධඤ්ඤානන්ති සාලී. වහති භුඤ්ජන්තානං ජීවිතන්ති වීහි. යවති අමිස්සිතොපි මිස්සිතො විය භවතීති යවො. ගුධති පරිවෙඨති මිලක්ඛභොජනත්තාති ගොධුමො. සොභනසීසත්තා කමනීයභාවං ගච්ඡතීති කඞ්ගු. මහන්තසීසත්තා, මධුරරසනාළත්තා ච වරීයති පත්ථීයති ජනෙහීති වරකො. කොරං රුධිරං දූසති භුඤ්ජන්තානන්ති කුද්‍රූසකො. නිබ්බත්තො ඔදනො නාමාති සම්බන්ධො. තත්ථාති සත්තසු ධඤ්ඤෙසු. සාලීතීති එත්ථ ඉතිසද්දො නාමපරියායො. සාලී නාමාති අත්ථො. එසෙව නයො ‘‘වීහීතී’’තිආදීසුපි.

එත්ථාති තිණධඤ්ඤජාතීසු. නීවාරො සාලියා අනුලොමො, වරකචොරකො වරකස්ස අනුලොමො. අම්බිලපායාසාදීසූති එත්ථ ආදිසද්දෙන ඛීරභත්තාදයො සඞ්ගණ්හන්ති. ඔධීති අවධි, මරියාදොති අත්ථො. සො හි අවහීයති චජීයති අස්මාති ඔධීති වුච්චති.

යොපි පායාසො වා යාපි අම්බිලයාගු වා ඔධිං න දස්සෙති, සො පවාරණං න ජනෙතීති යොජනා. පයෙන ඛීරෙන කතත්තා පායාසො. පාතබ්බස්ස, අසිතබ්බස්ස චාති ද්වින්නං බ්‍යුප්පත්තිනිමිත්තානං සම්භවතො වා පායාසොති වුච්චති. උද්ධනතොති චුල්ලිතො. සා හි උපරි ධීයන්ති ඨපියන්ති ථාල්‍යාදයො එත්ථාති උද්ධනන්ති වුච්චති. ආවජ්ජිත්වාති පරිණාමෙත්වා. ඝනභාවන්ති කථිනභාවං. එත්ථාපි වාක්‍යෙ ‘‘යො සො’’ති පදානි යොජෙතබ්බානි. පුබ්බෙති අබ්භුණ්හකාලෙ. නිමන්තනෙති නිමන්තනට්ඨානෙ. භත්තෙ ආකිරිත්වා දෙන්තීති සම්බන්ධො. යාපනං ගච්ඡති ඉමායාති යාගු. කිඤ්චාපි තනුකා හොති, තථාපීති යොජනා. උදකාදීසූතිආදිසද්දෙන කිඤ්ජිකඛීරාදයො සඞ්ගය්හන්ති. යාගුසඞ්ගහමෙව ගච්ඡති, කස්මා? උදකාදීනං පක්කුථිතත්තාති අධිප්පායො. තස්මිං වාති සභත්තෙ, පක්කුථිතඋදකාදිකෙ වා. අඤ්ඤස්මිං වාති පක්කුථිතඋදකාදිතො අඤ්ඤස්මිං උදකාදිකෙ වා. යත්ථ යස්මිං උදකාදිකෙ පක්ඛිපන්ති, තං පවාරණං ජනෙතීති යොජනා.

සුද්ධරසකොති මච්ඡමංසඛණ්ඩන්හාරූහි අමිස්සො සුද්ධො මච්ඡාදිරසකො. රසකයාගූති රසකභූතා ද්‍රවභූතා යාගු. ඝනයාගූති කථිනයාගු. එත්ථාති ඝනයාගුයං. පුප්ඵිඅත්ථායාති පුප්ඵං ඵුල්ලං ඉමස්ස ඛජ්ජකස්සාති පුප්ඵී, පුප්ඵිනො අත්ථො පයොජනං පුප්ඵිඅත්ථො, තදත්ථාය කතන්ති සම්බන්ධො. තෙ තණ්ඩුලෙති තෙ සෙදිතතණ්ඩුලෙ. අචුණ්ණත්තා නෙව සත්තුසඞ්ඛ්‍යං, අපක්කත්තා න භත්තසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති. තෙහීති සෙදිතතණ්ඩුලෙහි. තෙ තණ්ඩුලෙ පචන්ති, කරොන්තීති සම්බන්ධො.

‘‘යවෙහී’’ති බහුවචනෙන සත්ත ධඤ්ඤානිපි ගහිතානි. එස නයො සාලිවීහියවෙහීති එත්ථාපි. ථුසෙති ධඤ්ඤතචෙ. පලාපෙත්වාති පටික්කමාපෙත්වා. තන්ති චුණ්ණං ගච්ඡතීති සම්බන්ධො. ඛරපාකභජ්ජිතානන්ති ඛරො පාකො ඛරපාකො, ඛරපාකෙන භජ්ජිතා ඛරපාකභජ්ජිතා, තෙසං. න පවාරෙන්ති අසත්තුසඞ්ගහත්තාති අධිප්පායො. කුණ්ඩකම්පීති කණම්පි. පවාරෙති සත්තුසඞ්ගහත්තාති අධිප්පායො. තෙහීති ලාජෙහි. සුද්ධඛජ්ජකන්ති පිට්ඨෙහි අමිස්සිතං සුද්ධං ඵලාඵලාදිඛජ්ජකං. යාගුං පිවන්තස්ස දෙන්තීති යොජනා. තානීති ද්වෙ මච්ඡමංසඛණ්ඩානි. න පවාරෙති ද්වින්නං මච්ඡමංසඛණ්ඩානං අඛාදිතත්තාති අධිප්පායො. තතොති ද්වෙමච්ඡමංසඛණ්ඩතො නීහරිත්වා එකන්ති සම්බන්ධො, තෙසු වා. සොති ඛාදකො භික්ඛු. අඤ්ඤන්ති ද්වීහි මච්ඡමංසඛණ්ඩෙහි අඤ්ඤං පවාරණපහොනකං භොජනං.

අවත්ථුතායාති පවාරණාය අවත්ථුභාවතො. තං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘යං හී’’ති. හිසද්දො විත්ථාරජොතකො. යන්ති මංසං. ඉදං පනාති ඉදං මංසං පන. පටික්ඛිත්තමංසං කප්පියභාවතො අපටික්ඛිපිතබ්බට්ඨානෙ ඨිතත්තා පටික්ඛිත්තම්පි මංසභාවං න ජහාති. නනු ඛාදිතමංසං පන අකප්පියභාවතො පටික්ඛිපිතබ්බට්ඨානෙ ඨිතත්තා ඛාදියමානම්පි මංසභාවං ජහාතීති ආහ ‘‘යං පනා’’තිආදි. කුලදූසකකම්මඤ්ච වෙජ්ජකම්මඤ්ච උත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනඤ්ච සාදිතරූපියඤ්ච කුල…පෙ… රූපියානි, තානි ආදීනි යෙසං කුහනාදීනන්ති කුල…පෙ… රූපියාදයො, තෙහි. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු වාරෙසු.

එවන්තිආදි නිගමනනිදස්සනං. තන්ති භොජනං. යථාති යෙනාකාරෙන. යෙන අජ්ඣොහටං හොති, සො පටික්ඛිපති පවාරෙතීති යොජනා. කත්ථචීති කිස්මිඤ්චි පත්තාදිකෙ. තස්මිං චෙ අන්තරෙති තස්මිං ඛණෙ චෙ. අඤ්ඤත්‍රාති අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ. පත්තෙ විජ්ජමානභොජනං අනජ්ඣොහරිතුකාමො හොති යථා, එවන්ති යොජනා. හීති සච්චං. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු පදෙසු. තත්ථාති කුරුන්දීයං. ආනිසදස්සාති ආගම්ම නිසීදති එතෙනාති ආනිසදො, තස්ස පච්ඡිමන්තතොති සම්බන්ධො. පණ්හිඅන්තතොති පසති ඨිතකාලෙ වා ගමනකාලෙ වා භූමිං ඵුසතීති පණ්හී, තස්ස අන්තතො. ‘‘දායකස්සා’’තිපදං ‘‘පසාරිතහත්ථ’’න්ති පදෙන ච ‘‘අඞ්ග’’න්ති පදෙන ච අවයවීසම්බන්ධො. හත්ථපාසොති හත්ථස්ස පාසො සමීපො හත්ථපාසො, හත්ථො පසති ඵුසති අස්මිං ඨානෙති වා හත්ථපාසො, අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථො පදෙසො. තස්මින්ති හත්ථපාසෙ.

උපනාමෙතීති සමීපං නාමෙති. අනන්තරනිසින්නොපීති හත්ථපාසං අවිජහිත්වා අනන්තරෙ ඨානෙ නිසින්නොපි භික්ඛු වදතීති යොජනා. භත්තපච්ඡින්ති භත්තෙන පක්ඛිත්තං පච්ඡිං. ඊසකන්ති භාවනපුංසකං. උද්ධරිත්වා වා අපනාමෙත්වා වාති සම්බන්ධිතබ්බං. දූරෙති නවාසනෙ. ඉතොති පත්තතො. ගතො දූතොති සම්බන්ධො.

පරිවෙසනායාති පරිවෙසනත්ථාය, භත්තග්ගෙ වා. තත්‍රාති අස්මිං පරිවෙසනෙ. තන්ති භත්තපච්ඡිං. ඵුට්ඨමත්තාවාති ඵුසියමත්තාව. කටච්ඡුනා උද්ධටභත්තෙ පන පවාරණා හොතීති යොජනා. හීති සච්චං, යස්මා වා. තස්සාති පරිවෙසකස්ස. අභිහටෙ පටික්ඛිත්තත්තාති අභිහටස්ස භත්තස්ස පටික්ඛිත්තභාවතො.

‘‘කායෙන වාචාය වා පටික්ඛිපන්තස්ස පවාරණා හොතී’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථාති තෙසු කායවාචාපටික්ඛෙපෙසු. මච්ඡිකබීජනින්ති මක්ඛිකානං උත්තාසනිං බීජනිං. ඛකාරස්ස හි ඡකාරං කත්වා ‘‘මච්ඡිකා’’ති වුච්චති ‘‘සච්ඡිකත්වා’’තිආදීසු විය (අ. නි. 3.103). එත්ථ හි ‘‘සක්ඛිකත්වා’’ති වත්තබ්බෙ ඛකාරස්ස ඡකාරො හොති.

එකො වදතීති සම්බන්ධො. අපනෙත්වාති පත්තතො අපනෙත්වා. එත්ථාති වචනෙ. කථන්ති කෙනාකාරෙන හොතීති යොජනා. වදන්තස්ස නාමාති එත්ථ නාමසද්දො ගරහත්ථො ‘‘අත්ථී’’තිපදෙන යොජෙතබ්බො. අත්ථි නාමාති අත්ථො. ඉතොපීති පත්තතොපි. තත්‍රාපීති තස්මිං වචනෙපි.

සමංසකන්ති මංසෙන සහ පවත්තං. රසන්ති ද්‍රවං. තන්ති වචනං. පටික්ඛිපතො හොති. කස්මා? මච්ඡො ච රසො ච මච්ඡෙන මිස්සො රසො චාති අත්ථස්ස සම්භවතො. ඉදන්ති වත්ථුං. මංසං විසුං කත්වාති ‘‘මංසස්ස රසං මංසරස’’න්ති මංසපදත්ථස්ස පධානභාවං අකත්වා, රසපදත්ථස්සෙව පධානභාවං කත්වාති අත්ථො.

ආපුච්ඡන්තන්ති ‘‘මංසරසං ගණ්හථා’’ති ආපුච්ඡන්තං. තන්ති මංසං. කරම්බකොති මිස්සකාධිවචනමෙතං. යඤ්හි අඤ්ඤෙන අඤ්ඤෙන මිස්සෙත්වා කරොන්ති, සො ‘‘කරම්බකො’’ති වුච්චති. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – කරොති සමූහං අවයවින්ති කරො, කරීයති වා සමූහෙන අවයවිනාති කරො, අවයවො, තං වකති ආදදාතීති කරම්බකො, සමූහො. ‘‘කදම්බකො’’තිපි පාඨො, සොපි යුත්තොයෙව අනුමතත්තා පණ්ඩිතෙහි. අභිධානෙපි එවමෙව අත්ථී. අත්ථො පන අඤ්ඤථා චින්තෙතබ්බො. ඉමස්මිං වා අත්ථෙ රකාරස්ස දකාරො කාතබ්බො. මංසෙන මිස්සො, ලක්ඛිතො වා කරම්බකො මංසකරම්බකො. න පවාරෙතීති යෙසං කෙසඤ්චි මිස්සකත්තා න පවාරෙති. පවාරෙතීති මංසෙන මිස්සිතත්තා පවාරෙති.

යො පන පටික්ඛිපති, සො පවාරිතොව හොතීති යොජනා. නිමන්තනෙති නිමන්තනට්ඨානෙ. හීති සච්චං. තත්ථාති කුරුන්දියං. යෙනාති යෙන භත්තෙන. එත්ථාති ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’තිආදිවචනෙ. අධිප්පායොති අට්ඨකථාචරියානං අධිප්පායො. එත්ථාති ‘‘යාගුමිස්සකං ගණ්හථා’’තිආදිවචනෙ. දුද්දසන්ති දුක්කරං දස්සනං. ඉදඤ්චාති ‘‘මිස්සකං ගණ්හථා’’තිවචනඤ්ච. න සමානෙතබ්බන්ති සමං න ආනෙතබ්බං, සමානං වා න කාතබ්බං. හීති සච්චං, යස්මා වා. ඉදං පනාති මිස්සකං පන. එත්ථාති මිස්සකෙ. විසුං කත්වාති රසඛීරසප්පීනි ආවෙණිං කත්වා. තන්ති රසාදිං.

කද්දීයති මද්දීයතීති කද්දමො. උන්දති පසවති වඩ්ඪතීති උදකං. උන්දති වා ක්ලෙදනං කරොතීති උදකං, නිලීනෙ සත්තෙ ගුපති රක්ඛතීති ගුම්බො, ගුහති සංවරතීති වා ගුම්බො. අනුපරියායන්තෙනාති අනුක්කමෙන පරිවත්තිත්වා ආයන්තෙන. තන්ති නාවං වා සෙතුං වා. මජ්ඣන්හිකන්ති අහස්ස මජ්ඣං මජ්ඣන්හං, අහසද්දස්ස න්හාදෙසො, මජ්ඣන්හං එව මජ්ඣන්හිකං. පොත්ථකෙසු පන මජ්ඣන්තිකන්ති පාඨො අත්ථි, සො අපාඨොයෙව. යො ඨිතො පවාරෙති, තෙන ඨිතෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බන්ති යොජනා. ආනිසදන්ති පීඨෙ ඵුට්ඨආනිසදමංසං. අචාලෙත්වාති අචාවෙත්වා. අයමෙව වා පාඨො. උපරි ච පස්සෙසු ච අමොචෙත්වාති වුත්තං හොති. අදින්නාදානෙ විය ඨානාචාවනං න වෙදිතබ්බං. සංසරිතුන්ති සංසබ්බිතුං. නන්ති භික්ඛුං.

අතිරෙකං රිචති ගච්ඡතීති අතිරිත්තං, න අතිරිත්තං අනතිරිත්තන්ති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න අතිරිත්ත’’න්ති. ‘‘අධික’’න්තිඉමිනා අතිරිත්තසද්දස්ස අතිසුඤ්ඤත්ථං නිවත්තෙති. අධි හුත්වා එති පවත්තතීති අධිකං. තං පනාති අනතිරිත්තං පන හොතීති සම්බන්ධො. තත්ථාති ‘‘අකප්පියකත’’න්තිආදිවචනෙ. විත්ථාරො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. තත්ථාති අතිරිත්තං කාතබ්බෙසු වත්ථූසු. යං ඵලං වා යං කන්දමූලාදි වා අකතන්ති යොජනා. අකප්පියභොජනං වාති කුලදූසකකම්මාදීහි නිබ්බත්තං අකප්පියභොජනං වා අත්ථීති සම්බන්ධො. යොති විනයධරො භික්ඛු. තෙන කතන්ති යොජනා. ‘‘භුත්තාවිනා පවාරිතෙන ආසනා වුට්ඨිතෙන කත’’න්තිවචනතො භුත්තාවිනා අපවාරිතෙන ආසනා වුට්ඨිතෙන කත්තබ්බන්ති සිද්ධං. තස්මා පාතො අද්ධානං ගච්ඡන්තෙසු ද්වීසු එකො පවාරිතො, තස්ස ඉතරො පිණ්ඩාය චරිත්වා ලද්ධං භික්ඛං අත්තනා අභුත්වාපි ‘‘අලමෙතං සබ්බ’’න්ති කාතුං ලභති එව. යන්ති ඛාදනීයභොජනීයං. ‘‘තදුභයම්පී’’තිඉමිනා අතිරිත්තඤ්ච අතිරිත්තඤ්ච අතිරිත්තං, න අතිරිත්තං අනතිරිත්තන්ති අත්ථං දස්සෙති.

තස්සෙවාති අනතිරිත්තස්සෙව. එත්ථාති අනතිරිත්තෙ, ‘‘කප්පියකත’’න්ති ආදීසු සත්තසු විනයකම්මාකාරෙසු වා. අනන්තරෙති විනයධරස්ස අනන්තරෙ ආසනෙ. පත්තතො නීහරිත්වාති සම්බන්ධො. තත්ථෙවාති භුඤ්ජනට්ඨානෙයෙව. තස්සාති නිසින්නස්ස. තෙනාති භත්තං ආනෙන්තෙන භික්ඛුනා භුඤ්ජිතබ්බන්ති යොජනා. ‘‘නිසින්නෙන භික්ඛුනා’’ති කාරිතකම්මං ආනෙතබ්බං. කස්මා ‘‘හත්ථං ධොවිත්වා’’ති වුත්තන්ති පුච්ඡන්තො ආහ ‘‘කස්මා’’ති. හීති කාරණං. යස්මා අකප්පියං හොති, තස්මා හත්ථං ධොවිත්වාති මයා වුත්තන්ති අධිප්පායො. තස්සාති භත්තං ආනෙන්තස්ස. යෙනාති විනයධරෙන. පුන යෙනාති එවමෙව. යඤ්චාති ඛාදනීයභොජනීයඤ්ච. යෙන විනයධරෙන පඨමං අකතං, තෙනෙව කත්තබ්බං. යඤ්ච ඛාදනීයභොජනීයං පඨමං අකතං, තඤ්ඤෙව කත්තබ්බන්ති වුත්තං හොති. තත්ථාති පඨමභාජනෙ. හීති සච්චං. පඨමභාජනං සුද්ධං ධොවිත්වා කතම්පි නිද්දොසමෙව. තෙන භික්ඛුනාති පවාරිතෙන භික්ඛුනා.

කුණ්ඩෙපීති උක්ඛලියම්පි. සා හි කුඩති ඔදනාදිං දාහං කරොතීති කුණ්ඩොති වුච්චති. තන්ති අතිරිත්තකතං ඛාදනීයභොජනීයං. යෙන පනාති විනයධරෙන පන. භික්ඛුං නිසීදාපෙන්තීති සම්බන්ධො. මඞ්ගලනිමන්තනෙති මඞ්ගලත්ථාය නිමන්තනට්ඨානෙ. තත්ථාති මඞ්ගලනිමන්තනෙ. කරොන්තෙනාති කරොන්තෙන විනයධරෙන.

ගිලානෙන භුඤ්ජිතාවසෙසමෙව න කෙවලං ගිලානාතිරිත්තං නාම, ගිලානං පන උද්දිස්ස ආභතං ගිලානාතිරිත්තමෙව නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න කෙවල’’න්තිආදි. යංකිඤ්චි ගිලානන්ති උපසම්පන්නං වා අනුපසම්පන්නං වා යංකිඤ්චි ගිලානං. යං දුක්කටං වුත්තං, තං අසංසට්ඨවසෙන වුත්තන්ති යොජනා. අනාහාරත්ථායාති පිපාසච්ඡෙදනආබාධවූපසමත්ථාය.

241. සති පච්චයෙති එත්ථ පච්චයස්ස සරූපං දස්සෙතුං ‘‘පිපාසාය සතී’’ති ච ‘‘ආබාධෙ සතී’’ති ච වුත්තං. තෙන තෙනාති සත්තාහකාලිකෙන ච යාවජීවිකෙන ච. තස්සාති ආබාධස්ස. ඉදං පදං ‘‘උපසමනත්ථ’’න්ති එත්ථ සමුධාතුයා සම්බන්ධෙ සම්බන්ධො, යුපච්චයෙන සම්බන්ධෙ කම්මන්ති දට්ඨබ්බන්ති. පඤ්චමං.

6. දුතියපවාරණසික්ඛාපදං

242. ඡට්ඨෙ න ආචරිතබ්බොති අනාචාරොති වුත්තෙ පණ්ණත්තිවීතික්කමොති ආහ ‘‘පණ්ණත්තිවීතික්කම’’න්ති. ‘‘කරොතී’’තිඉමිනා ‘‘අත්තානමාචරතී’’තිආදීසු විය චරසද්දො කරසද්දත්ථොති දස්සෙති. උපනන්ධීති එත්ථ උපසද්දො උපනාහත්ථො, නහධාතු බන්ධනත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපනාහ’’න්තිආදි. ජනිතො උපනාහො යෙනාති ජනිතඋපනාහො. ඉමිනා ‘‘උපනන්ධො’’ති පදස්ස උපනහතීති උපනන්ධොති කත්ථුත්ථං දස්සෙති.

243. අභිහට්ඨුන්ති එත්ථ තුංපච්චයො ත්වාපච්චයත්ථොති ආහ ‘‘අභිහරිත්වා’’ති. පදභාජනෙ පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. සාධාරණමෙව අත්ථන්ති යොජනා. අස්සාති භික්ඛුස්ස. තීහාකාරෙහීති සාමං ජානනෙන ච අඤ්ඤෙසමාරොචනෙන ච තස්සාරොචනෙන චාති තීහි කාරණෙහි. ආසාදීයතෙ මඞ්කුං කරීයතෙ ආසාදනං, තං අපෙක්ඛො ආසාදනාපෙක්ඛොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආසාදන’’න්තිආදි.

යස්ස අත්ථාය අභිහටන්ති සම්බන්ධො. ඉතරස්සාති අභිහාරකතො අඤ්ඤස්ස භුත්තස්සාති. ඡට්ඨං.

7. විකාලභොජනසික්ඛාපදං

247. සත්තමෙ ගිරිම්හීති පබ්බතම්හි. සො හි හිමවමනාදිවසෙන ජලං, සාරභූතානි ච භෙසජ්ජාදිවත්ථූනි ගිරති නිග්ගිරතීති ගිරීති වුච්චති. අග්ගසමජ්ජොති උත්තමසමජ්ජො. ඉමෙහි පදෙහි අග්ගො සමජ්ජො අග්ගසමජ්ජො, ගිරිම්හි පවත්තො අග්ගසමජ්ජො ගිරග්ගසමජ්ජොති අත්ථං දස්සෙති. සමජ්ජොති ච සභා. සා හි සමාගමං අජන්ති ගච්ඡන්ති ජනා එත්ථාති සමජ්ජොති වුච්චති. ‘‘ගිරිස්ස වා’’තිආදිනා ගිරිස්ස අග්ගො කොටි ගිරග්ගො, තස්මිං පවත්තො සමජ්ජො ගිරග්ගසමජ්ජොති අත්ථො දස්සිතො. සොති ගිරග්ගසමජ්ජො. භවිස්සති කිරාති යොජනා. භූමිභාගෙති අවයවිආධාරො, සන්නිපතතීති සම්බන්ධො. නටඤ්ච නාටකඤ්ච නටනාටකානි. ‘‘නච්චං ගීතං වාදිතඤ්චා’’ති ඉදං තයං ‘‘නාටක’’න්ති වුච්චති. තෙසන්ති නටනාටකානං. දස්සනත්ථන්ති දස්සනාය ච සවනාය ච. සවනම්පි හි දස්සනෙනෙව සඞ්ගහිතං. අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙති ඌනවීසතිවස්සසික්ඛාපදස්ස තාව අපඤ්ඤත්තත්තා. තෙති සත්තරසවග්ගියා. තත්ථාති ගිරග්ගසමජ්ජං. අථාති තස්මිං කාලෙ. නෙසන්ති සත්තරසවග්ගියානං අදංසූති සම්බන්ධො. විලිම්පෙත්වාති විලෙපනෙහි විවිධාකාරෙන ලිම්පෙත්වා.

249. ‘‘විකාලෙ’’ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තෙපි විසෙසකාලොව ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘කාලො’’තිආදි. සො චාති භොජනකාලො ච. මජ්ඣන්හිකො හොතීති යොජනා. තෙනෙවාති භොජනකාලස්ස අධිප්පෙතත්තා එව. අස්සාති ‘‘විකාලෙ’’තිපදස්ස. ‘‘විකාලො නාම…පෙ… අරුණුග්ගමනා’’ති පදභාජනෙන අරුණුග්ගමනතො යාව මජ්ඣන්හිකා කාලො නාමාති අත්ථො නයෙන දස්සිතො හොති. තතොති ඨිතමජ්ඣන්හිකතො. සූරියස්ස අතිසීඝත්තා වෙගෙන ඨිතමජ්ඣන්හිකං වීතිවත්තෙය්‍යාති ආහ ‘‘කුක්කුච්චකෙන පන න කත්තබ්බ’’න්ති. කාලත්ථම්භොති කාලස්ස ජානනත්ථාය ථූණො. කාලන්තරෙති කාලස්ස අබ්භන්තරෙ.

අවසෙසං ඛාදනීයං නාමාති එත්ථ විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. යන්ති ඛාදනීයං අත්ථීති සම්බන්ධො. වනමූලාදිපභෙදං යම්පි ඛාදනීයං අත්ථි, තම්පි ආමිසගතිකං හොතීති යොජනා. සෙය්‍යථිදන්ති පුච්ඡාවාචකනිපාතසමුදායො. ඉදං ඛාදනීයං සෙය්‍යථා කතමන්ති අත්ථො. ඉදම්පීති ඉදං ද්වාදසවිධම්පි. පිසද්දෙන න පූවාදියෙවාති දස්සෙති.

තත්ථාති ද්වාදසසු ඛාදනීයෙසු, ආධාරෙ භුම්මං. මූලති පතිට්ඨාති එත්ථ, එතෙනාති වා මූලං. ඛාදිතබ්බන්ති ඛාදනීයං. මූලමෙව ඛාදනීයං මූලඛාදනීයං, තස්මිං විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. මූලකමූලාදීනි ලොකසඞ්කෙතො පදෙසතොයෙව වෙදිතබ්බානි. තං තඤ්හි නාමං අජානන්තානං අතිසම්මූළ්හකාරණත්තා සහ පරියායන්තරෙන වචනත්ථං වක්ඛාම. සූපස්ස හිතං සූපෙය්‍යං, සූපෙය්‍යං පණ්ණං එතෙසන්ති සූපෙය්‍යපණ්ණා, තෙසං මූලානි සූපෙය්‍යපණ්ණමූලානි. ආමීයති අන්තො පවෙසීයතීති ආමිසො, ආකාරො අන්තොකරණත්ථො, ආමිසස්ස ගති විය ගති එතෙසන්ති ආමිසගතිකානි . එත්ථාති මූලෙසු. ජරඩ්ඪන්ති ජරභූතං උපඩ්ඪං. අඤ්ඤම්පීති වජකලිමූලතො අඤ්ඤම්පි.

යානි පන මූලානි වුත්තානි, තානි යාවජීවිකානීති යොජනා. පාළියං වුත්තානීති සම්බන්ධො. ඛාදනීයත්ථන්ති ඛාදනීයස්ස, ඛාදනීයෙ වා විජ්ජමානං, ඛාදනීයෙන වා කාතබ්බං කිච්චං, පයොජනං වාති ඛාදනීයත්ථං. ‘‘ඛාදනීයෙ’’තිඉමිනා ‘‘තත්ථ වුත්තාභිධම්මත්ථා’’තිආදීසු විය ඛාදනීයත්ථපදස්ස උත්තරපදත්ථපධානභාවං දස්සෙති. තත්ථ ඛාදනීයස්ස, ඛාදනීයෙ වා විජ්ජමානං, ඛාදනීයෙන වා කාතබ්බං කිච්චං නාම ජිඝච්ඡාහරණමෙව. යඤ්හි පූවාදිඛාදනීයං ඛාදිත්වා ජිඝච්ඡාහරණං හොති, තස්ස කිච්චං කිච්චං නාමාති වුත්තං හොති. තං කිච්චං, පයොජනං වා නෙව ඵරන්ති, නෙව නිප්ඵාදෙන්ති. එසෙව නයො ‘‘න භොජනීයෙ භොජනීයත්ථං ඵරන්තී’’තිඑත්ථාපි.

තෙසන්ති මූලානං අන්තො, ලක්ඛණන්ති වා සම්බන්ධො. එකස්මිං ජනපදෙ ඛාදනීයත්ථභොජනීයත්ථෙසු ඵරමානෙසු අඤ්ඤෙසුපි ජනපදෙසු ඵරන්තියෙවාති දස්සනත්ථං ‘‘තෙසු තෙසු ජනපදෙසූ’’ති විච්ඡාපදං වුත්තං. කිඤ්චාපි හි බහූසු ජනපදෙසු පථවීරසආපොරසසම්පත්තිවසෙන ඛාදනීයත්ථභොජනීයත්ථං ඵරමානම්පි එකස්මිං ජනපදෙ පථවීරසආපොරසවිපත්තිවසෙන අඵරමානං භවෙය්‍ය, විකාරවසෙන පන තත්ථ පවත්තත්තා තං ජනපදං පමාණං න කාතබ්බං, ගහෙතබ්බමෙවාති වුත්තං හොති. පකතිආහාරවසෙනාති අඤ්ඤෙහි යාවකාලික, සත්තාහකාලිකෙහි අමිස්සිතං අත්තනො පකතියාව ආහාරකිච්චකරණවසෙන. ‘‘මනුස්සාන’’න්තිඉමිනා අඤ්ඤෙසං තිරච්ඡානාදීනං ඛාදනීයත්ථභොජනීයත්ථං ඵරමානම්පි න පමාණන්ති දස්සෙති. තන්ති මූලං. හීති සච්චං. නාමසඤ්ඤාසූති නාමසඞ්ඛාතාසු සඤ්ඤාසු.

යථා මූලෙ ලක්ඛණං දස්සිතං, එවං කන්දාදීසුපි යං ලක්ඛණං දස්සිතන්ති යොජනා. න කෙවලං පාළියං ආගතානං හලිද්දාදීනං මූලංයෙව යාවජීවිකං හොති, අථ ඛො තචාදයොපීති ආහ ‘‘යඤ්චෙත’’න්තිආදි. යං එතං අට්ඨවිධන්ති සම්බන්ධො.

එවං මූලඛාදනීයෙ විනිච්ඡයං දස්සෙත්වා ඉදානි කන්දඛාදනීයෙ තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කන්දඛාදනීයෙ’’තිආදි. තත්ථ කන්දඛාදනීයෙති කං සුඛං දදාතීති කන්දො, පදුමාදිකන්දො, සුඛස්ස අදායකා පන කන්දා රුළ්හීවසෙන කන්දාති වුච්චන්ති, කන්දො එව ඛාදනීයං කන්දඛාදනීයං, තස්මිං විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. එසෙව නයො උපරිපි. යන්ති කන්දං. ඉමිනා තංසද්දානපෙක්ඛො යංසද්දොපි අත්ථීති ඤාපෙති. තත්ථාති කන්දඛාදනීයෙ. තරුණො, සුඛඛාදනීයොති විසෙසනපදානි යථාවචනං උපරිපි යොජෙතබ්බානි. එවමාදයො ඵරණකකන්දා යාවකාලිකාති සම්බන්ධො.

අධොතොති විසරසො උදකෙන අධූනිතො. තෙති කන්දා සඞ්ගහිතාති සම්බන්ධො.

මූලෙ අලති පවත්තතීති මුළාලො, උදකතො වා උද්ධටමත්තෙ මිලති නිමිලතීති මුළාලං. එවමාදි ඵරණකමුළාලං යාවකාලිකන්ති යොජනා. තං සබ්බම්පීති සබ්බම්පි තං මුළාලං සඞ්ගහිතන්ති සම්බන්ධො.

මසති විජ්ඣතීති මත්ථකො. එවමාදි මත්ථකො යාවකාලිකොති යොජනා. ජරඩ්ඪබුන්දොති ජරභූතඅඩ්ඪසඞ්ඛාතො පාදො.

ඛනීයති අවදාරීයතීති ඛන්ධො, ඛායතීති වා ඛන්ධො. ‘‘අන්තොපථවීගතො’’තිපදං ‘‘සාලකල්‍යාණිඛන්ධො’’තිපදෙනෙව යොජෙතබ්බං, න අඤ්ඤෙහි. එවමාදි ඛන්ධො යාවකාලිකොති යොජනා. අවසෙසාති තීහි දණ්ඩකාදීහි අවසෙසා.

තචති සංවරති පටිච්ඡාදෙතීති තචො. සරසොති එත්ථ එවකාරො යොජෙතබ්බො, සරසො එවාති අත්ථො. තෙසං සඞ්ගහොති සම්බන්ධො. හීති සච්චං. එතන්ති කසාවභෙසජ්ජං, ‘‘අනුජානාමි …පෙ… භොජනීයත්ථ’’න්ති වචනං වා. එත්ථාති කසාවභෙසජ්ජෙ. එතෙසම්පීති මත්ථකඛන්ධත්තචානම්පි.

පතතීති පත්තං. එතෙසන්ති මූලකාදීනං. එවරූපානි පත්තානි ච එකංසෙන යාවකාලිකානීති යොජනා. යා ලොණී ආරොහති, තස්සා ලොණියා පත්තං යාවජීවිකන්ති යොජනා. දීපවාසිනොති තම්බපණ්ණිදීපවාසිනො, ජම්බුදීපවාසිනො වා. යානි වා ඵරන්තීති වුත්තානීති සම්බන්ධො. තෙසන්ති නිම්බාදීනං. ඉදං පදං පුබ්බපරාපෙක්ඛකං, තස්මා ද්වින්නං මජ්ඣෙ වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. පණ්ණානං අන්තො නත්ථීති සම්බන්ධො.

පුප්ඵති විකසතීති පුප්ඵං. එවමාදි පුප්ඵං යාවකාලිකන්ති යොජනා. තස්සාති පුප්ඵස්ස. අස්සාති එවමෙව.

ඵලතීති ඵලං. යානීති ඵලානි. ඵරන්තීති සම්බන්ධො. නෙසන්ති ඵලානං පරියන්තන්ති සම්බන්ධො. යානි වුත්තානි, තානි යාවජීවිකානීති යොජනා. තෙසම්පීති ඵලානම්පි පරියන්තන්ති සම්බන්ධො.

අසීයති ඛිපීයති, ඡඩ්ඩීයතීති වා අට්ඨි. එවමාදීනි ඵරණකානි අට්ඨීනි යාවකාලිකානීති යොජනා. තෙසන්ති අට්ඨීනං.

පිසීයති චුණ්ණං කරීයතීති පිට්ඨං. එවමාදීනි ඵරණකානි පිට්ඨානි යාවකාලිකානීති යොජනා. අධොතකන්ති උදකෙන අධූනිතං. තෙසන්ති පිට්ඨානං.

නිරන්තරං අසති සම්බජ්ඣතීති නිය්‍යාසො. සෙසාති උච්ඡුනිය්‍යාසතො සෙසා. පාළියං වුත්තනිය්‍යාසාති සම්බන්ධො. තත්ථාති නිය්‍යාසඛාදනීයෙ. සඞ්ගහිතානං නිය්‍යාසානං පරියන්තන්ති යොජනා. එවන්තිආදි නිගමනං.

වුත්තමෙවාති හෙට්ඨා පඨමපවාරණසික්ඛාපදෙ වුත්තමෙවාති. සත්තමං.

8. සන්නිධිකාරකසික්ඛාපදං

252. අට්ඨමෙ අබ්භන්තරෙ ජාතො අබ්භන්තරො. මහාථෙරොති මහන්තෙහි ථිරගුණෙහි යුත්තො. ඉමිනා ‘‘බෙලට්ඨො’’ති සඤ්ඤානාමස්ස සඤ්ඤිනාමිං දස්සෙති. පධානඝරෙති සමථවිපස්සනානං පදහනට්ඨානඝරසඞ්ඛාතෙ එකස්මිං ආවාසෙ. සුක්ඛකුරන්ති එත්ථ සොසනකුරත්තා න සුක්ඛකුරං හොති, කෙවලං පන අසූපබ්‍යඤ්ජනත්තාති ආහ ‘‘අසූපබ්‍යඤ්ජනං ඔදන’’න්ති. සොසනකුරම්පි යුත්තමෙව. වක්ඛති හි ‘‘තං පිණ්ඩපාතං උදකෙන තෙමෙත්වා’’ති. ‘‘ඔදන’’න්තිඉමිනා කුරසද්දස්ස ඔදනපරියායතං දස්සෙති. ඔදනඤ්හි කරොති ආයුවණ්ණාදයොති ‘‘කුර’’න්ති වුච්චති. සොති බෙලට්ඨසීසො. තඤ්ච ඛොති තඤ්ච සුක්ඛකුරං ආහරතීති සම්බන්ධො. පච්චයගිද්ධතායාති පිණ්ඩපාතපච්චයෙ ලුද්ධතාය. ථෙරො භුඤ්ජතීති සම්බන්ධො. මනුස්සානං එකාහාරස්ස සත්තාහමත්තට්ඨිතත්තා ‘‘සත්තාහ’’න්ති වුත්තං. තතොති භුඤ්ජනතො පරන්ති සම්බන්ධො. චත්තාරිපීති එත්ථ පිසද්දෙන අධිකානිපි සත්තාහානි ගහෙතබ්බානි.

253. ඉතීති ඉදං තයං. ‘‘සන්නිධි කාරො අස්සා’’ති සමාසො විසෙසනපරනිපාතවසෙන ගහෙතබ්බො. ‘‘සන්නිධිකිරියන්ති අත්ථො’’ති ඉමිනා කරීයතීති කාරොති කම්මත්ථං දස්සෙති. එකරත්තන්ති අන්තිමපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං තදධිකානම්පි අධිප්පෙතත්තා. අස්සාති ‘‘සන්නිධිකාරක’’න්ති පදස්ස.

සන්නිධිකාරකස්ස සත්තාහකාලිකස්ස නිස්සග්ගියපාචිත්තියාපත්තියා පච්චයත්තා සන්නිධිකාරකං යාමකාලිකං ඛාදනීයභොජනීයං අසමානම්පි සුද්ධපාචිත්තියාපත්තියා පච්චයො හොතීති ආහ ‘‘යාමකාලිකං වා’’ති. පටිග්ගහණෙති පටිග්ගහණෙ ච ගහණෙ ච. අජ්ඣොහරිතුකාමතාය හි පටිග්ගහණෙ ච පටිග්ගහෙත්වා ගහණෙ චාති වුත්තං හොති. යං පත්තං අඞ්ගුලියා ඝංසන්තස්ස ලෙඛා පඤ්ඤායති, සො පත්තො දුද්ධොතො හොති සචෙති යොජනා උත්තරවාක්‍යෙ යංසද්දං දිස්වා පුබ්බවාක්‍යෙ තංසද්දස්ස ගමනීයත්තා. ගණ්ඨිකපත්තස්සාති බන්ධනපත්තස්ස. සොති ස්නෙහො. පග්ඝරති සන්දිස්සතීති සම්බන්ධො. තාදිසෙති දුද්ධොතෙ, ගණ්ඨිකෙ වා. තත්ථාති ධොවිතපත්තෙ ආසිඤ්චිත්වාති සම්බන්ධො. හීති සච්චං. අබ්බොහාරිකාති න වොහරිතබ්බා, වොහරිතුං න යුත්තාති අත්ථො. යන්ති ඛාදනීයභොජනීයං පරිච්චජන්තීති සම්බන්ධො. හීති සච්චං, යස්මා වා. තතොති අපරිච්චත්තඛාදනීයභොජනීයතො නීහරිත්වාති සම්බන්ධො.

අකප්පියමංසෙසූති නිද්ධාරණසමුදායො. සති පච්චයෙති පිපාසසඞ්ඛාතෙ පච්චයෙ සති. අනතිරිත්තකතන්ති අතිරිත්තෙන අකතං සන්නිධිකාරකං ඛාදනීයභොජනීයන්ති යොජනා. එකමෙව පාචිත්තියන්ති සම්බන්ධො. විකප්පද්වයෙති සාමිසනිරාමිසසඞ්ඛාතෙ විකප්පද්වයෙ. සබ්බවිකප්පෙසූති විකාලසන්නිධිඅකප්පියමංසයාමකාලිකපච්චයසඞ්ඛාතෙසු සබ්බෙසු විකප්පෙසු.

255. ආමිසසංසට්ඨන්ති ආමිසෙන සංසට්ඨං සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකං.

256. චතුබ්බිධකාලිකස්ස සරූපඤ්ච වචනත්ථඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විකාලභොජනසික්ඛාපදෙ’’තිආදි. තත්ථ නිද්දිට්ඨං ඛාදනීයභොජනීය’’න්තිඉමිනා යාවකාලිකස්ස සරූපං දස්සෙති. ‘‘යාව…පෙ… කාලික’’න්තිඉමිනා වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘සද්ධිං…පෙ… පාන’’න්තිඉමිනා යාමකාලිකස්ස සරූපං දස්සෙති. ‘‘යාව…පෙ… කාලික’’න්තිඉමිනා වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘සබ්බිආදි පඤ්චවිධං භෙසජ්ජ’’න්තිඉමිනා සත්තාහකාලිකස්ස සරූපං දස්සෙති. ‘‘සත්තාහං…පෙ… කාලික’’න්තිඉමිනා වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘ඨපෙත්වා…පෙ… සබ්බම්පී’’තිඉමිනා යාවජීවිකස්ස සරූපං දස්සෙති. ‘‘යාව…පෙ… ජීවික’’න්තිඉමිනා වචනත්ථං දස්සෙති. සබ්බවචනත්ථො ලහුකමත්තමෙව, ගරුකො පනෙවං වෙදිතබ්බො – යාව යත්තකො මජ්ඣන්හිකො කාලො යාවකාලො, සො අස්සත්ථී, තං වා කාලං භුඤ්ජිතබ්බන්ති යාවකාලිකං. යාමො කාලො යාමකාලො, සො අස්සත්ථි, තං වා කාලං පරිභුඤ්ජීතබ්බන්ති යාමකාලිකං. සත්තාහො කාලො සත්තාහකාලො, සො අස්සත්ථි, තං වා කාලං නිදහිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති සත්තාහකාලිකං. යාව යත්තකො ජීවො යාවජීවො, සො අස්සත්ථි, යාවජීවං වා පරිහරිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති යාවජීවිකන්ති.

තත්ථාති චතුබ්බිධෙසු කාලිකෙසු. සතක්ඛත්තුන්ති අනෙකවාරං. යාව කාලො නාතික්කමති, තාව භුඤ්ජන්තස්සාති යොජනා. අහොරත්තං භුඤ්ජන්තස්සාති සම්බන්ධොති. අට්ඨමං.

9. පණීතභොජනසික්ඛාපදං

257. නවමෙ පකට්ඨභාවං නීතන්ති පණීතන්ති වුත්තෙ පණීතසද්දො උත්තමත්ථොති ආහ ‘‘උත්තමභොජනානී’’ති. සම්පන්නො නාම න මධුරගුණො, අථ ඛො මධුරගුණයුත්තං භොජනමෙවාති ආහ ‘‘සම්පත්තියුත්ත’’න්ති. කස්සාති කරණත්ථෙ චෙතං සාමිවචනං, කෙනාති හි අත්ථො. ‘‘සුරස’’න්තිඉමිනා සාදීයති අස්සාදීයතීති සාදූති වචනත්ථස්ස සරූපං දස්සෙති.

259. ‘‘යො පන…පෙ… භුඤ්ජෙය්‍යා’’ති එත්ථ විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. සුද්ධානීති ඔදනෙන අසංසට්ඨානි. ඔදනසංසට්ඨානි සබ්බිආදීනීති සම්බන්ධො. එත්ථාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ. හීති සච්චං. ‘‘පණීතසංසට්ඨානී’’තිඉමිනා පණීතෙහි සබ්බිආදීහි සංසට්ඨානි භොජනානි පණීතභොජනානීති අත්ථං දස්සෙති. ‘‘සත්තධඤ්ඤනිබ්බත්තානී’’ති ඉමිනා භොජනානං සරූපං දස්සෙති.

‘‘සබ්බිනා භත්ත’’න්තිආදීනං පඤ්චන්නං විකප්පානං මජ්ඣෙ තීසුපි විකප්පෙසු ‘‘භත්ත’’න්ති යොජෙතබ්බං. එවං වාක්‍යං කත්වා විඤ්ඤාපනෙ ආපත්තිං දස්සෙත්වා සමාසං කත්වා විඤ්ඤාපනෙ තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සබ්බිභත්තං දෙහී’’තිආදි.

ඉතොති ගාවිතො ලද්ධෙනාති සම්බන්ධො. විසඞ්කෙතන්ති සඞ්කෙතතො ඤාපිතතො විගතං විරහිතන්ති අත්ථො. හීති සච්චං. ඉමිනා විසඞ්කෙතස්ස ගුණදොසං දස්සෙති.

කප්පියසබ්බිනා දෙහීති කප්පියසබ්බිනා සංසට්ඨං භත්තං දෙහීති යොජනා. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. යෙන යෙනාති යෙන යෙන සබ්බිආදිනා. තස්මිං තස්සාති එත්ථාපි විච්ඡාවසෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො. පාළියං ආගතසබ්බි නාම ගොසබ්බි, අජිකාසබ්බි, මහිංසසබ්බි, යෙසං මංසං කප්පති, තෙසං සබ්බි ච. නවනීතං නාම එවමෙව. තෙලං නාම තිලතෙලං, සාසපතෙලං, මධුකතෙලං, එරණ්ඩතෙලං, වසාතෙලඤ්ච. මධු නාම මක්ඛිකාමධු. ඵාණිතං නාම උච්ඡුම්හා නිබ්බත්තං. මච්ඡො නාම උදකචරො. පාළිඅනාගතො මච්ඡො නාම නත්ථි. මංසං නාම යෙසං මංසං කප්පති, තෙසං මංසං. ඛීරදධීනි සබ්බිසදිසානෙව. වුත්තං යථා එවං ‘‘නවනීතභත්තං දෙහී’’තිආදීසුපි සූපොදනවිඤ්ඤත්තිදුක්කටමෙව හොතීති යොජනා. හීති සච්චං. සො චාති සො චත්ථො. තත්ථාති තස්මිං අත්ථෙ. කිං පයොජනං. නත්ථෙව පයොජනන්ති අධිප්පායො.

පටිලද්ධං භොජනන්ති සම්බන්ධො. එකරසන්ති එකකිච්චං. තතොති නවපණීතභොජනතො නීහරිත්වාති සම්බන්ධො.

සබ්බානීති නව පාචිත්තියානි සන්ධාය වුත්තං.

261. උභයෙසම්පීති භික්ඛුභික්ඛුනීනම්පි. සබ්බීති චෙත්ථ යො නං පරිභුඤ්ජති, තස්ස බලායුවඩ්ඪනත්ථං සබ්බති ගච්ඡති පවත්තතීති සබ්බි, ඝතං. තතියක්ඛරෙනෙව සජ්ඣායිතබ්බං ලිඛිතබ්බඤ්ච. කස්මා? තතියක්ඛරට්ඨානෙයෙව සබ්බ ගතියන්ති ගතිඅත්ථස්ස සබ්බධාතුස්ස ධාතුපාඨෙසු ආගතත්තාති. නවමං.

10. දන්තපොනසික්ඛාපදං

263. දසමෙ දන්තකට්ඨන්ති දන්තපොනං. තඤ්හි දන්තො කසීයති විලෙඛීයති අනෙනාති ‘‘දන්තකට්ඨ’’න්ති වුච්චති. ‘‘සබ්බ’’න්ති ආදිනා සබ්බමෙව පංසුකූලං සබ්බපංසුකූලං, තමස්සත්ථීති ‘‘සබ්බපංසුකූලිකො’’ති අත්ථං දස්සෙති. සොති භික්ඛු පරිභුඤ්ජති කිරාති සම්බන්ධො. සුසානෙති ආළහනෙ. තඤ්හි ඡවානං සයනට්ඨානත්තා ‘‘සුසාන’’න්ති වුච්චති නිරුත්තිනයෙන. තත්ථාති සුසානෙ. පුන තත්ථාති එවමෙව. අය්‍යසරූපඤ්ච වොසාටිතකසරූපඤ්ච දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අය්‍යවොසාටිතකානීති එත්ථා’’ති. තත්ථ ‘‘අය්‍යා…පෙ… පිතාමහා’’තිඉමිනා අය්‍යසරූපං දස්සෙති. ‘‘වො…පෙ… භොජනීයානී’’තිඉමිනා වොසාටිතකසරූපං. අය්‍යසඞ්ඛාතානං පිතිපිතාමහානං අත්ථාය, තෙ වා උද්දිස්ස ඡඩ්ඩිතානි වොසාටිතකසඞ්ඛතානි ඛාදනීයභොජනීයානි අය්‍යවොසාටිතකානීති විග්ගහො කාතබ්බො. මනුස්සා ඨපෙන්ති කිරාති සම්බන්ධො. යන්ති ඛාදනීයභොජනීයං. තෙසන්ති ඤාතකානං. පිණ්ඩං පිණ්ඩං කත්වාති සඞ්ඝාටං සඞ්ඝාටං කත්වා. අඤ්ඤන්ති වුත්තඛාදනීයභොජනීයතො අඤ්ඤං. උම්මාරෙපීති සුසානස්ස ඉන්දඛීලෙපි. සො හි උද්ධටො කිලෙසමාරො එත්ථාති ‘‘උම්මාරො’’ති වුච්චති. බොධිසත්තො හි අභිනික්ඛමනකාලෙ පුත්තං චුම්බිස්සාමීති ඔවරකස්ස ඉන්දඛීලෙ ඨත්වා පස්සන්තො මාතරං පුත්තස්ස නලාටෙ හත්ථං ඨපෙත්වා සයන්තිං දිස්වා ‘‘සචෙ මෙ පුත්තං ගණ්හෙය්‍යං, මාතා තස්ස පබුජ්ඣෙය්‍ය, පබුජ්ඣමානාය අන්තරායො භවෙය්‍යා’’ති අභිනික්ඛමනන්තරායභයෙන පුත්තදාරෙ පරිච්චජිත්වා ඉන්දඛීලතො නිවත්තිත්වා මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමි. තස්මා බොධිසත්තස්ස ඨත්වා පුත්තදාරෙසු අපෙක්ඛාසඞ්ඛාතස්ස මාරස්ස උද්ධටට්ඨානත්තා සො ඉන්දඛීලො නිප්පරියායෙන ‘‘උම්මාරො’’ති වුච්චති, අඤ්ඤෙ පන රූළ්හීවසෙන. ථිරොති ථද්ධො. ඝනබද්ධොති ඝනෙන බද්ධො. කථිනෙන මංසෙන ආබද්ධොති අත්ථො. වඨති ථූලො භවතීති වඨො, මුද්ධජදුතියොයං, සො අස්සත්ථීති වඨරොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වඨරොති ථූලො’’ති. ‘‘සල්ලක්ඛෙමා’’තිඉමිනා ‘‘මඤ්ඤෙ’’ති එත්ථ මනධාතු සල්ලක්ඛණත්ථො, මකාරස්සෙකාරොති දස්සෙති. හීති සච්චං. තෙසන්ති මනුස්සානං.

264. සම්මාති අවිපරීතං. අසල්ලක්ඛෙත්වාති ආහාරසද්දස්ස ඛාදනීයභොජනීයාදීසු නිරූළ්හභාවං අමඤ්ඤිත්වා. භගවා පන ඨපෙසීති සම්බන්ධො. යථාඋප්පන්නස්සාති යෙනාකාරෙන උප්පන්නස්ස. පිතා පුත්තසඞ්ඛාතෙ දාරකෙ සඤ්ඤාපෙන්තො විය භගවා තෙ භික්ඛූ සඤ්ඤාපෙන්තොති යොජනා.

265. එතදෙවාති තිණ්ණමාකාරානමඤ්ඤතරවසෙන අදින්නමෙව සන්ධායාති සම්බන්ධො. හීති සච්චං. මාතිකායං ‘‘දින්න’’න්ති වුත්තට්ඨානං නත්ථි, අථ කස්මා පදභාජනෙයෙව වුත්තන්ති ආහ ‘‘දින්නන්ති ඉද’’න්තිආදි. ‘‘දින්න’’න්ති ඉදං උද්ධටන්ති සම්බන්ධො. අස්සාති ‘‘දින්න’’න්ති පදස්ස. නිද්දෙසෙ ච ‘‘කායෙන…පෙ… දෙන්තෙ’’ති උද්ධටන්ති යොජනා. එවන්ති ඉමෙහි තීහාකාරෙහි දදමානෙති සම්බන්ධො. එවන්ති ඉමෙහි ද්වීහාකාරෙහි. ආදීයමානන්ති සම්බන්ධො. රථරෙණුම්පීති රථිකවීථියං උට්ඨිතපංසුම්පි. පුබ්බෙති පඨමපවාරණසික්ඛාපදෙ. එවං පටිග්ගහිතං එතං ආහාරං දින්නං නාම වුච්චතීති යොජනා. ‘‘එතමෙවා’’ති එවස්ස සම්භවතො තස්ස ඵලං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘න ඉද’’න්තිආදි. නිස්සට්ඨං න වුච්චතීති යොජනා.

තත්ථාති ‘‘කායෙනා’’තිආදිවචනෙ. හීති සච්චං. නත්ථු කරීයති ඉමායාති නත්ථුකරණී, තාය. නාසාපුටෙන පටිග්ගණ්හාතීති සම්බන්ධො. අකල්ලකොති ගිලානො. හීති සච්චං. කායෙන පටිබද්ධො කායපටිබද්ධො කටච්ඡුආදීති ආහ ‘‘කටච්ඡුආදීසූ’’තිආදි. හීති සච්චං. පාතියමානන්ති පාතාපියමානං.

එත්ථාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ. ‘‘පඤ්චහඞ්ගෙහී’’ති පදස්ස විත්ථාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ථාමමජ්ඣිමස්සා’’තිආදි. තන්ති දාතබ්බවත්ථුං.

තත්ථාති ‘‘හත්ථපාසො පඤ්ඤායතී’’තිවචනෙ. ගච්ඡන්තොපි ඨිතෙනෙව සඞ්ගහිතො. භූමට්ඨස්සාති භූමියං ඨිතස්ස. ආකාසට්ඨස්සාති ආකාසෙ ඨිතස්ස. ‘‘හත්ථං අඞ්ග’’න්ති පදෙහි අවයවිසම්බන්ධො කාතබ්බො. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘භූමට්ඨස්ස ච සීසෙනා’’තිආදිනා වුත්තනයෙනෙව. පක්ඛීති සකුණො. සො හි පක්ඛයුත්තත්තා පක්ඛීති වුච්චති. හත්ථීති කුඤ්ජරො. සො හි සොණ්ඩසඞ්ඛාතහත්ථයුත්තත්තා හත්ථීති වුච්චති. අද්ධෙන අට්ඨමං රතනමස්සාති අද්ධට්ඨමරතනො, හත්ථී, තස්ස. තෙනාති හත්ථිනා.

එකො දායකො වදතීති සම්බන්ධො. ඔණමතීති හෙට්ඨා නමති. එත්තාවතාති එකදෙසසම්පටිච්ඡනමත්තෙන. තතොති සම්පටිච්ඡනතො. උග්ඝාටෙත්වාති විවරිත්වා. කාජෙනාති බ්‍යාභඞ්ගියා. සා හි කචති බන්ධති විවිධං භාරං අස්මින්ති කාචොති වුච්චති, චකාරස්ස ජකාරෙ කතෙ කාජොපි යුත්තොයෙව. තිංස හත්ථා රතනානි ඉමස්සාති තිංසහත්ථො, වෙණු. ගුළකුම්භොති ඵාණිතෙන පූරිතො ඝටො. පටිග්ගහිතමෙවාති කුම්භෙසු හත්ථපාසතො බහි ඨිතෙසුපි අභිහාරකස්ස හත්ථපාසෙ ඨිතත්තා පටිග්ගහිතමෙවාති වුත්තං හොති. උච්ඡුයන්තදොණිතොති උච්ඡුං පීළනයන්තස්ස අම්බණතො.

බහූ පත්තා ඨපිතා හොන්තීති සම්බන්ධො. යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ. ඨිතස්ස භික්ඛුනො හත්ථපාසෙති යොජනා. ඨත්වා ඵුසිත්වා ‘‘නිසින්නස්ස භික්ඛුනො’’ති පාඨසෙසෙන යොජෙතබ්බං. ඨිතෙන වා නිසින්නෙන වා නිපන්නෙන වා දායකෙන දිය්‍යතීති සම්බන්ධො.

පථවියං ඨිතා හොන්තීති සම්බන්ධො. යං යන්ති යං යං පත්තං. යත්ථ කත්ථචීති යෙසු කෙසුචීති සම්බන්ධො. තන්ති තං වචනං.

තත්ථ තස්මිං ඨානෙ ජාතො තත්ථජාතො, අලුත්තසමාසොයං, සොයෙව තත්ථජාතකො, තස්මිං. හීති සච්චං, යස්මා වා. තත්ථජාතකෙ න රුහති යථා, එවං න රුහතියෙවාති යොජනා. ථාමමජ්ඣිමෙන පුරිසෙන සුට්ඨු හරිතබ්බන්ති සංහාරියං, තංයෙව සංහාරිමං යකාරස්ස මකාරං කත්වා, න සංහාරිමං අසංහාරිමං, තස්මිං. තෙපීති තෙ අසංහාරිමාපි. හීති සච්චං, යස්මා වා. තත්ථජාතකසඞ්ඛෙපූපගාති තත්ථජාතකෙ සමොධානෙත්වා ඛෙපං පක්ඛෙපං උපගතා. හීති සච්චං, යස්මා වා. ඉදඤ්හි වාක්‍යන්තරත්තා පුනප්පුනං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තානීති තින්තිණිකාදිපණ්ණානි. සන්ධාරෙතුන්ති සම්මා ධාරෙතුං. ඨිතො දායකොති සම්බන්ධො.

ලද්ධස්ස ලද්ධස්ස වත්ථුස්ස සන්නිධිට්ඨානත්තා, පක්ඛිත්තට්ඨානත්තා වා ථවීයති පසංසීයතීති ථවිකා, තතො. පුඤ්ඡිත්වා පටිග්ගහෙත්වාති ‘‘පුඤ්ඡිත්වා වා පටිග්ගහෙත්වා වා’’ති අනියමවිකප්පත්ථො වාසද්දො අජ්ඣාහරිතබ්බො. තෙසු තෙසු වත්ථූසු රඤ්ජති ලග්ගතීති රජො, තං. විනයෙ පඤ්ඤත්තං දුක්කටං විනයදුක්කටං. තං පනාති භික්ඛං පන. පටිග්ගහෙත්වා දෙථාති මං පටිග්ගහාපෙත්වා මම දෙථාති අධිප්පායො.

තතො තතොති තස්මා තස්මා ඨානා උට්ඨාපෙත්වාති සම්බන්ධො. තන්ති භික්ඛං. තස්සාති අනුපසම්පන්නස්ස.

සො වත්තබ්බොති සො දිය්‍යමානො භික්ඛු දායකෙන භික්ඛුනා වත්තබ්බොති යොජනා. ඉමන්ති සරජපත්තං. තෙනාති දිය්‍යමානභික්ඛුනා. තථා කාතබ්බන්ති යථා දායකෙන භික්ඛුනා වුත්තං, තථා කාතබ්බන්ති අත්ථො. උප්ලවතීති උපරි ගච්ඡති, ප්ලු ගතියන්ති හි ධාතුපාඨෙසු (සද්දනීතිධාතුමාලායං 16 ළකාරන්තධාතු) වුත්තං. එත්ථ උඉති උපසග්ගස්ස අත්ථදස්සනත්ථං ‘‘උපරී’’ති වුත්තං, පකාරලකාරසංයොගො දට්ඨබ්බො. පොත්ථකෙසු පන ‘‘උප්පිලවතී’’ති ලිඛන්ති, සො අපාඨො. කඤ්ජිකන්ති බිලඞ්ගං. තඤ්හි කෙන ජලෙන අඤ්ජියං අභිබ්‍යත්තං අස්සාති ‘‘කඤ්ජිය’’න්ති වුච්චති, තමෙව කඤ්ජිකං යකාරස්ස කකාරං කත්වා. තං පවාහෙත්වා, අපනෙත්වාති අත්ථො. යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ. සුක්ඛමෙව භත්තං භජිතබ්බට්ඨෙන සෙවිතබ්බට්ඨෙනාති සුක්ඛභත්තං, තස්මිං. පුරතොති භික්ඛුස්ස පුරතො, පුබ්බෙ වා. ඵුසිතානීති බින්දූනි. තානි හි සම්බාධට්ඨානෙසුපි ඵුසන්තීති ඵුසිතානීති වුච්චන්ති.

උළුඞ්කොති කොසියසකුණනාමො දීඝදණ්ඩකො එකො භාජනවිසෙසො, තෙන. ථෙවාති ඵුසිතානි. තානි හි සම්බාධට්ඨානෙසුපි ඵුසිතත්තා ථවීයන්ති පසංසීයන්තීති ‘‘ථෙවා’’ති වුච්චන්ති. චරුකෙනාති චරීයති භක්ඛීයතීති චරු, හබ්‍යපාකො, තං කරොති අනෙනාති චරුකං, ථාල්‍යාදිකං ඛුද්දකභාජනං, තෙන ආකිරියමානෙති සම්බන්ධො. කාළවණ්ණකාමෙහි මානීයතීති මසි. ඛාදතීති ඡාරො ඛකාරස්ස ඡකාරං, දකාරස්ස ච රකාරං කත්වා, ඛාරරසො, සො ඉමිස්සත්ථීති ඡාරිකා. උප්පතිත්වාති උද්ධං ගන්ත්වා. හීති සච්චං, යස්මා වා.

ඵාලෙත්වාති ඡින්දිත්වා. දෙන්තානං අනුපසම්පන්නානන්ති සම්බන්ධො. පායාසස්සාති පායාසෙන. තථාපීති තෙන මුඛවට්ටියා ගහණාකාරෙනපි.

ආභොගං කත්වාති ‘‘පටිග්ගහෙස්සාමී’’ති මනසිකාරං කත්වා. සොති නිද්දං ඔක්කන්තො භික්ඛු. වට්ටතියෙවාති ආභොගස්ස කතත්තා වට්ටතියෙව. අනාදරන්ති අනාදරෙන, කරණත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං, අනාදරං හුත්වාති වා යොජෙතබ්බං. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො. කායෙන පටිබද්ධො කායපටිබද්ධො, තෙන පටිබද්ධො කායපටිබද්ධපටිබද්ධො, තෙන. වචනමත්තමෙවාති ‘‘පටිබද්ධපටිබද්ධ’’න්ති එකං අතිරෙකං පටිබද්ධවචනමත්තමෙව නානං, අත්ථතො පන කායපටිබද්ධමෙවාති අධිප්පායො. යම්පීති යම්පි වත්ථු. තත්‍රාති තස්මිං වට්ටනෙ. තන්ති අනුජානනං.

නෙය්‍යො අධිප්පායං නෙත්වා ඤාතො අත්ථො ඉමස්සාති නෙය්‍යත්ථං. එත්ථාති සුත්තෙ, සුත්තස්ස වා. යන්ති වත්ථු පතතීති සම්බන්ධො. පරිගළිත්වාති භස්සිත්වා. සුද්ධායාති නිරජාය. සාමන්ති සයං. පුඤ්ඡිත්වා වාතිආදීසු තයො වාසද්දා අනියමවිකප්පත්ථා. පුඤ්ඡිතාදීසු හි එකස්මිං කිච්චෙ කතෙ ඉතරකිච්චං කාතබ්බං නත්ථීති අධිප්පායො. තෙනාති තෙන භික්ඛුනා, ‘‘ආහරාපෙතුම්පී’’තිපදෙ කාරිතකම්මං. ‘‘කස්මා න වට්ටතී’’ති පුච්ඡා. හීති විත්ථාරො. වදන්තෙන භගවතාති සම්බන්ධො. එත්ථාති සුත්තවචනෙසු. ‘‘පරිච්චත්තං තං භික්ඛවෙ දායකෙහී’’ති වචනෙනාති යොජනා. අධිප්පායොති නීතත්ථො අධිප්පායො, නිප්පරියායෙන ඉතත්ථො ඤාතත්ථො අධිප්පායොති වුත්තං හොති.

එවං නීතත්ථමධිප්පායං දස්සෙත්වා නෙය්‍යත්ථ, මධිප්පායං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්මා චා’’ති ආදි. තන්ති පරිභුඤ්ජනං අනුඤ්ඤාතන්ති සම්බන්ධො. දුතියදිවසෙපීති පිසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, අපරදිවසෙපීති අත්ථො. අධිප්පායොති නෙය්‍යත්ථො අධිප්පායො නෙත්වා ඉය්‍යත්ථො ඤාතත්ථො අධිප්පායොති වුත්තං හොති.

භුඤ්ජන්තානං භික්ඛූනන්ති සම්බන්ධො. හීති විත්ථාරො. දන්තාති දසනා. තෙ හි දංසීයන්ති භක්ඛීයන්ති එතෙහීති ‘‘දන්තා’’ති වුච්චන්ති. සත්ථංයෙව සත්ථකං ඛුද්දකට්ඨෙන, තෙන පටිග්ගහිතෙන සත්ථකෙන. එතන්ති මලං. තන්ති ලොහගන්ධමත්තං. පරිහරන්තීති පටිග්ගහෙත්වා හරන්ති. හීති සච්චං, යස්මා වා. තං සත්ථකං පරිභොගත්ථාය යස්මා න පරිහරන්ති, තස්මා එසෙව නයොති අත්ථො. උග්ගහිතපච්චයා, සන්නිධිපච්චයා වා දොසො නත්ථීති වුත්තං හොති. තත්ථාති තෙසු තක්කඛීරෙසු. නීලිකාති නීලවණ්ණා ස්නෙහා. ආමකතක්කාදීසූති අපක්කෙසු තක්කඛීරෙසු.

කිලිට්ඨඋදකන්ති සමලං උදකං. තස්සාති සාමණෙරස්ස. පත්තගතං ඔදනන්ති සම්බන්ධො. අස්සාති සාමණෙරස්ස. උග්ගහිතකොති අවගහිතකො. ‘‘උඤ්ඤාතො’’තිආදීසු (සං. නි. 1.112) විය උකාරො ඔකාරවිපරීතො හොති, අපටිග්ගහෙත්වා ගහිතත්තා දුග්ගහිතකොති වුත්තං හොති.

එතෙනාති ඔදනෙන. පටිග්ගහිතමෙව හොති හත්ථතො අමුත්තත්තාති අධිප්පායො.

පුන පටිග්ගහෙතබ්බං සාපෙක්ඛෙ සතීති අධිප්පායො. එත්තොති ඉතො පත්තතො. සාමණෙරො පක්ඛිපතීති සම්බන්ධො. තතොති පත්තතො. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො. තන්ති ‘‘පුන පටිග්ගහෙතබ්බ’’න්ති වදන්තානං කෙසඤ්චි ආචරියානං වචනං වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. යන්ති පූවභත්තාදි.

අත්තනො වාති සාමණෙරස්ස වා. සාමණෙරාති ආමන්තනං. තස්සාති සාමණෙරස්ස. භාජනෙති යාගුපචනකභාජනෙ. යාගුකුටන්ති යාගුයා පූරිතං කුටං. තන්ති යාගුකුටං. ‘‘භික්ඛුනා පටිග්ගණ්හාපෙතු’’න්ති කාරිතකම්මං උපනෙතබ්බං. ගීවං ඨපෙත්වා ආවජ්ජෙතීති සම්බන්ධො. ආවජ්ජෙතීති පරිණාමෙති.

පටිග්ගහණූපගං භාරන්ති ථාමමජ්ඣිමෙන පුරිසෙන සංහාරිමං භාරං. බලවතා සාමණෙරෙනාති සම්බන්ධො. තෙලඝටං වාති තෙලෙන පක්ඛිත්තං ඝටං වා. ලග්ගෙන්තීති ලම්බෙන්ති. අයමෙව වා පාඨො.

නාගස්ස දන්තො වියාති නාගදන්තකො, සදිසත්ථෙ කො. අඞ්කීයතෙ ලක්ඛීයතෙ අනෙනාති අඞ්කුසො, ගජමත්ථකම්හි විජ්ඣනකණ්ඩකො. අඞ්කුසො වියාති අඞ්කුසකො, තස්මිං අඞ්කුසකෙ වා ලග්ගිතා හොන්තීති සම්බන්ධො. ගණ්හතොති ගණ්හන්තස්ස. මඤ්චස්ස හෙට්ඨා හෙට්ඨාමඤ්චො, තස්මිං. තන්ති තෙලථාලකං.

ආරොහන්තෙහි ච ඔරොහන්තෙහි ච නිච්චං සෙවීයතීති නිස්සෙණී, තස්සා මජ්ඣං නිස්සෙණිමජ්ඣං, තස්මිං. කණ්ණෙ උට්ඨිතං කණ්ණිකං, කණ්ණමලං, කණ්ණිකං විය කණ්ණිකං, යථා හි කණ්ණමලං කණ්ණතො උට්ඨහිත්වා සයං පවත්තති, එවං තෙලාදිතො උට්ඨහිත්වා සයං පවත්තතීති වුත්තං හොති. ඝනචුණ්ණන්ති කථිනචුණ්ණං. තංසමුට්ඨානමෙව නාමාති තතො තෙලාදිතො සමුට්ඨානමෙව නාම හොතීති අත්ථො. එතන්ති කණ්ණිකාදි. ඉදං පදං පුබ්බාපරාපෙක්ඛං.

යොත්තෙනාති රජ්ජුනා. අඤ්ඤො දෙතීති සම්බන්ධො.

පවිසන්තෙ ච නික්ඛමන්තෙ ච වරති ආවරති ඉමායාති වති, තං. උච්ඡූති රසාලො. සො හි උසති විසං දාහෙතීති උච්ඡූති වුච්චති, තං. තිම්බරුසකන්ති තින්දුකං. තඤ්හි තෙමෙති භුඤ්ජන්තං පුග්ගලං අද්දෙති රසෙනාති තිම්බො, රුසති ඛුද්දිතං නාසෙතීති රුසකො, තිම්බො ච සො රුසකො චාති ‘‘තිම්බරුසකො’’ති වුච්චති, තං. වතිදණ්ඩකෙසූති වතියා අත්ථාය නික්ඛණිතෙසු දණ්ඩකෙසු. මයං පනාති සඞ්ගහකාරාචරියභූතා බුද්ධඝොසනාමකා මයං පන, අත්තානං සන්ධාය බහුවචනවසෙන වුත්තං. න පුථුලො පාකාරොති අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථපාසානතික්කමං සන්ධාය වුත්තං. හත්ථසතම්පීති රතනසතම්පි.

සොති සාමණෙරො. භික්ඛුස්ස දෙතීති යොජනා. අපරොති සාමණෙරො.

ඵලං ඉමිස්සත්ථීති ඵලිනී, ඉනපච්චයො ඉත්ථිලිඞ්ගජොතකො ඊ, තං සාඛන්ති යොජනා. ඵලිනිසාඛන්ති සමාසතොපි පාඨො අත්ථි. මච්ඡිකවාරණත්ථන්ති මධුඵාණිතාදීහි මක්ඛනට්ඨානෙ නිලීයන්තීති මක්ඛිකා, තායෙව මච්ඡිකා ඛකාරස්ස ඡකාරං කත්වා, තාසං නිවාරණාය. මූලපටිග්ගහමෙවාති මූලෙ පටිග්ගහණමෙව, පඨමපටිග්ගහමෙවාති වුත්තං හොති.

භික්ඛු ගච්ඡතීති සම්බන්ධො. අරිත්තෙනාති කෙනිපාතෙන. තඤ්හි අරති නාවා ගච්ඡති අනෙනාති අරිත්තං, තෙන. තන්ති පටිග්ගහණාරහං භණ්ඩං. අනුපසම්පන්නෙනාති කාරිතකම්මං. තස්මිම්පීති චාටිකුණ්ඩකෙපි. තන්ති අනුපසම්පන්නං.

පාථෙය්‍යතණ්ඩුලෙති පථස්ස හිතෙ තණ්ඩුලෙ. තෙසන්ති සාමණෙරානං. ඉතරෙහීති භික්ඛූහි ගහිතතණ්ඩුලෙහි. සබ්බෙහි භික්ඛූහි භුත්තන්ති සම්බන්ධො. එත්ථාති භික්ඛූහි ගහිතෙහි සාමණෙරස්ස තණ්ඩුලෙහි යාගුපචනෙ න දිස්සතීති සම්බන්ධො. කාරණන්ති පරිවත්තෙත්වා භුත්තස්ස ච අපරිවත්තෙත්වා භුත්තස්ස ච කාරණං.

භත්තං පචිතුකාමො සාමණෙරොති යොජනා. භික්ඛුනා ආරොපෙතබ්බං, අග්ගි න කාතබ්බොති සම්බන්ධො. පුන පටිග්ගහණකිච්චං නත්ථි මූලෙ පටිග්ගහිතත්තාති අධිප්පායො.

අස්සාති සාමණෙරස්ස. තතොති අග්ගිජාලනතො.

තත්තෙ උදකෙති උදකෙ තාපෙ. තතොති තණ්ඩුලපක්ඛිපනතො.

පිධානන්ති උක්ඛලිපිධානං. තස්සෙවාති හත්ථකුක්කුච්චකස්ස භික්ඛුනො එව. දබ්බිං වාති කටච්ඡුං වා. සො හි දරීයති විලොළීයති ඉමායාති දබ්බීති වුච්චති.

තත්‍රාති තස්මිං ඨපනෙ. තස්සෙවාති ලොලභික්ඛුස්සෙව. තතොති පත්තතො. පුන තතොති සාඛාදිතො. තත්ථාති ඵලරුක්ඛෙ.

විතක්කං සොධෙතුන්ති ‘‘මය්හම්පි දස්සතී’’ති විතක්කං සොධෙතුං. තතොති අම්බඵලාදිතො.

පුන තතොති මාතාපිතූනමත්ථාය ගහිතතෙලාදිතො. තෙති මාතාපිතරො. තතොයෙවාති තෙහියෙව තණ්ඩුලෙහි සම්පාදෙත්වාති සම්බන්ධො.

එත්ථාති තාපිතඋදකෙ. අමුඤ්චන්තෙනෙව හත්ථෙනාති යොජනා. අඞ්ගන්ති විනාසං ගච්ඡන්තීති අඞ්ගාරා. දරීයන්ති ඵලීයන්තීති දාරූනි.

වුත්තො සාමණෙරොති යොජනා.

ගවති පරිභුඤ්ජන්තානං විස්සට්ඨං සද්දං කරොතීති ගුළො, ගුළති විසතො ජීවිතං රක්ඛතීති වා ගුළො, තං භාජෙන්තො භික්ඛූති සම්බන්ධො. තස්සාති ලොලසාමණෙරස්ස.

ධූමස්සත්ථාය වට්ටීයති වට්ටිත්වා කරීයතීති ධූමවට්ටි, තං. මුඛීයති විපරීයතීති මුඛං. කං වුච්චති සීසං, තං තිට්ඨති එත්ථාති කණ්ඨො.

භත්තුග්ගාරොති උද්ධං ගිරති නිග්ගිරතීති උග්ගාරො, භත්තමෙව උග්ගාරො භත්තුග්ගාරො, උග්ගාරභත්තන්ති අත්ථො. දන්තන්තරෙති දන්තවිවරෙ.