5. අචෙලකවග්ගො

1. අචෙලකසික්ඛාපද-අත්ථයොජනා

269. අචෙලකවග්ගස්ස පඨමෙ පරිවිසති එත්ථාති පරිවෙසනන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරිවෙසනට්ඨාන’’න්ති. පරිබ්බාජකපබ්බජසද්දා සමානාති ආහ ‘‘පරිබ්බාජකසමාපන්නොති පබ්බජ්ජං සමාපන්නො’’ති. තිත්ථෙන සමං පූරතීති සමතිත්ථීකං, නදීආදීසු උදකං, සමතිත්ථිකං වියාති සමතිත්ථිකං, පත්තභාජනෙසු යාගුභත්තං. තෙසන්ති මාතාපිතූනං දෙන්තස්සාති සම්බන්ධො. ‘‘දාපෙතී’’ති එත්ථ දාධාතුයා සම්පදානස්ස සුවිජානිතත්තා තං අදස්සෙත්වා කාරිතකම්මමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනුපසම්පන්නෙනා’’ති.

273. ‘‘සන්තිකෙ’’තිඉමිනා ‘‘උපනික්ඛිපිත්වා’’ති එත්ථ උපසද්දස්ස සමීපත්ථං දස්සෙති. තෙසන්ති තිත්ථියානං. තත්ථාති භාජනෙ. ඉතොති පත්තතො. ඉධාති මය්හං භාජනෙ. නන්ති ඛාදනීයභොජනීයං. තස්සාති තිත්ථියස්සාති. පඨමං.

2. උය්‍යොජනසික්ඛාපදං

274. දුතියෙ පටික්කමනඅසනසාලසද්දානං පරියායත්තා වුත්තං ‘‘අසනසාලායපී’’ති. භත්තස්ස විස්සජ්ජනං භත්තවිස්සග්ගොති කතෙ භත්තකිච්චන්ති ආහ ‘‘භත්තකිච්ච’’න්ති. සම්භූධාතුස්ස පපුබ්බඅපධාත්වත්ථත්තා වුත්තං ‘‘න පාපුණී’’ති.

276. වුත්තාවසෙසන්ති වුත්තෙහි මාතුගාමෙන සද්ධිං හසිතුකාමතාදීහි අවසෙසං. තස්මින්ති උය්‍යොජිතභික්ඛුම්හි. අත්ථතොති විජහන්තවිජහිතභික්ඛූනං අවිනාභාවසඞ්ඛාතඅත්ථතො. ඉතරෙනාති උය්‍යොජකභික්ඛුනා. තත්ථාති ‘‘දස්සනූපචාරං වා සවනූපචාරං වා’’තිවචනෙ. එත්ථාති නිද්ධාරණසමුදායො, දස්සනූපචාරසවනූපචාරෙසූති අත්ථො. ‘‘තථාතිඉමිනා ද්වාදසහත්ථපමාණං අතිදිසති. තෙහීති කුට්ටාදීහි. තස්සාති දස්සනූපචාරාතික්කමස්ස. ‘‘වුත්තපකාරමනාචාර’’න්ති ඉමිනා ‘‘න අඤ්ඤො කොචි පච්චයො’’ති එත්ථ අඤ්ඤසද්දස්ස අපාදානං දස්සෙති, ‘‘කාරණ’’න්තිඉමිනා පච්චයසද්දස්සත්ථං.

277. කලිසද්දස්ස පාපපරාජයසඞ්ඛාතෙසු ද්වීසු අත්ථෙසු පාපසඞ්ඛාතො කොධොති ආහ ‘‘කලීති කොධො’’ති. ‘‘ආණ’’න්තිඉමිනා සාසනසද්දස්සත්ථං දස්සෙති. වුත්තඤ්හි ‘‘ආණා ච සාසනං ඤෙය්‍ය’’න්ති. කොධවසෙන වදතීති සම්බන්ධො. දස්සෙත්වා වදතීති යොජනා. ඉමස්ස ඨානං නිසජ්ජං ආලොකිතං විලොකිතං පස්සථ භොති යොජනා. ඉමිනාපීති අමනාපවචනං වචනෙනාපීති. දුතියං.

3. සභොජනසික්ඛාපදං

279. තතියෙ ‘‘සයනියඝරෙ’’ති වත්තබ්බෙ යකාරලොපං කත්වා ‘‘සයනිඝරෙ’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘සයනිඝරෙ’’ති. යතොති එත්ථ තොසද්දො පඨමාදීසු අත්ථෙසු දිස්සති. ‘‘යතොනිදාන’’න්තිආදීසු (සු. නි. 275) පඨමත්ථෙ. ‘‘අන්තරායෙ අසෙසතො’’තිආදීසු (ධ. ස. අට්ඨ. ගන්ථාරම්භකථා 7) දුතියත්ථෙ. ‘‘අනිච්චතො’’තිආදීසු (පට්ඨා. 1.1.409) තතියත්ථෙ. ‘‘මාතිතො පිතිතො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.311) පඤ්චම්‍යත්ථෙ. ‘‘යං පරතො දානපච්චයා’’තිආදීසු (ජා. 2.22.585) ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ. ‘‘පුරතො පච්ඡතො’’තිආදීසු (පාචි. 576) සත්තම්‍යත්ථෙ. ‘‘පදමතො’’තිආදීසු කාරණත්ථෙ දිස්සති. ඉධාපි කාරණත්ථෙයෙවාති ආහ ‘‘යස්මා’’ති. යස්මා කාරණා අය්‍යස්ස භික්ඛා දින්නා, තස්මා ගච්ඡථ භන්තෙ තුම්හෙති අත්ථො. යන්ති භික්ඛං. වොති තුම්හෙහි. අධිප්පායොති පුරිසස්ස අජ්ඣාසයො. ‘‘පරියුට්ඨිතො’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි අත්ථපකරණාදිතො රාගපරියුට්ඨිතොවාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘රාගපරියුට්ඨිතො’’ති, රාගෙන පරිභවිත්වා උට්ඨිතොති අත්ථො.

280. සභොජනන්ති එත්ථ සකාරො සහසද්දකාරියො ච අකාරුකාරානං අසරූපත්තා අකාරතො උකාරස්ස ලොපො ච තීසු පදෙසු පච්ඡිමානං ද්වින්නං පදානං තුල්‍යත්ථනිස්සිතසමාසො ච පුබ්බපදෙන සහ භෙදනිස්සිතබාහිරත්ථසමාසො ච හොති, ඉති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සහ උභොහි ජනෙහී’’ති. අථ වා භුඤ්ජිතබ්බන්ති භොජනං, සං විජ්ජති භොජනං අස්මිං කුලෙති සභොජනන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. හීති සච්චං. තෙනෙවාති තෙනෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං භුඤ්ජිතබ්බත්තා. අස්සාති ‘‘සභොජනෙ’’තිපදස්ස. ඝරෙති එත්ථ පුබ්බො සයනිසද්දො ලොපොති ආහ ‘‘සයනිඝරෙ’’ති. ඉමිනා ‘‘දත්තො’’තිආදීසු විය පුබ්බපදලොපසමාසං දස්සෙති. පිට්ඨසඞ්ඝාටස්සාති එත්ථ පිට්ඨසඞ්ඝාටො නාම න අඤ්ඤස්ස යස්ස කස්සචි, අථ ඛො සයනිඝරගබ්භස්සෙවාති ආහ ‘‘තස්ස සයනිඝරගබ්භස්සා’’ති. යථා වා තථා වාති යෙන වා තෙ න වා ආකාරෙන. කතස්සාති පිට්ඨිවංසං ආරොපෙත්වා වා අනාරොපෙත්වා වා කතස්සාති. තතියං.

284. චතුත්ථපඤ්චමෙසු යථා ච සභොජනසික්ඛාපදං පඨමපාරාජිකසමුට්ඨානං, එවමෙව තානිපීති යොජනාති. චතුත්ථපඤ්චමානි.

6. චාරිත්තසික්ඛාපදං

294. ඡට්ඨෙ කස්මා තෙහි ‘‘දෙථාවුසො භත්ත’’න්ති වුත්තං, නනු භික්ඛූනං එවං වත්තුං න වට්ටතීති ආහ ‘‘එත්ථ තං කිරා’’තිආදි. තස්මාති යස්මා අභිහටං අහොසි, තස්මා.

295. ඉදං පන වචනං ආහාති සම්බන්ධො. පසාදඤ්ඤථත්තන්ති පසාදස්ස අඤ්ඤෙනාකාරෙන භාවො. නන්ති ඛාදනීයං. ‘‘ගහෙත්වා ආගමංසූ’’තිඉමිනා ‘‘උස්සාරියිත්ථා’’ති එත්ථ උකාරස්ස උග්ගහත්ථතඤ්ච සරධාතුස්ස ගත්‍යත්ථතඤ්ච අජ්ජතනිඤුංවිභත්තියා ත්ථත්තඤ්ච දස්සෙති, උග්ගහෙත්වා සාරිංසු අගමංසූති අත්ථො.

298. යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ. ඨිතස්ස භික්ඛුනො චිත්තං උප්පන්නන්ති යොජනා. තතොති චිත්තුප්පන්නතො. යන්ති භික්ඛුං. පකතිවචනෙනාති උච්චාසද්දමකත්වා පවත්තෙන සභාවවචනෙන. අන්තොවිහාරෙති වචනස්ස අතිසම්බාධත්තා අයුත්තභාවං මඤ්ඤමානො ආහ ‘‘අපි ච අන්තොඋපචාරසීමායා’’ති.

302. ගාමස්ස අන්තරෙ ආරාමො තිට්ඨතීති අන්තරාරාමො විහාරො, තං ගච්ඡතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අන්තොගාමෙ’’තිආදීති. ඡට්ඨං.

7. මහානාමසික්ඛාපදං

303. සත්තමෙ ‘‘භගවතො’’තිපදං ‘‘චූළපිතුපුත්තො’’තිපදෙ සම්බන්ධො, ‘‘මහල්ලකතරො’’තිපදෙ අපාදානං. චූළපිතුපුත්තොති සුද්ධොදනො, සක්කොදනො, සුක්කොදනො, ධොතොදනො, අමිතොදනොති පඤ්ච ජනා භාතරො, අමිතා, පාලිතාති ද්වෙ භගිනියො. තෙසු භගවා ච නන්දො ච ජෙට්ඨභාතුභූතස්ස සුද්ධොදනස්ස පුත්තා, ආනන්දො කනිට්ඨභාතුභූතස්ස අමිතොදනස්ස පුත්තො, මහානාමො ච අනුරුද්ධො ච තතියස්ස සුක්කොදනස්ස පුත්තා. සක්කොදනධොතොදනානං පුත්තා අපාකටා. තිස්සත්ථෙරො අමිතාය නාම භගිනියා පුත්තො, පාලිතාය පුත්තධීතරා අපාකටා. තස්මා චූළපිතුනො සුක්කොදනස්ස පුත්තො චූළපිතුපුත්තොති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ද්වීසු ඵලෙසූති හෙට්ඨිමෙසු ද්වීසු ඵලෙසු. උස්සන්නසද්දො බහුපරියායොති ආහ ‘‘බහූ’’ති. වජතොති ගොට්ඨතො. තඤ්හි ගාවො ගොචරට්ඨානතො පටික්කමිත්වා නිවාසත්ථාය වජන්ති ගච්ඡන්ති අස්මින්ති වජොති වුච්චති.

306. තස්මිං සමයෙති තස්මිං පවාරණසමයෙ. ‘‘එත්තකෙහී’’තිපදස්ස නාමවසෙන වා පරිමාණවසෙන වා දුවිධස්ස අත්ථස්ස අධිප්පෙතත්තා වුත්තං ‘‘නාමවසෙන පරිමාණවසෙනා’’ති. තෙසු නාමං සන්ධාය එතං නාමං එතෙසං භෙසජ්ජානන්ති එත්තකානීති වචනත්ථො කාතබ්බො, පරිමාණං සන්ධාය එතං පරිමාණං එතෙසන්ති එත්තකානීති වචනත්ථො කාතබ්බො. ‘‘අඤ්ඤං භෙසජ්ජ’’න්ති එත්ථ අඤ්ඤසද්දස්ස අපාදානං නාමං වා පරිමාණං වා භවෙය්‍යාති ආහ ‘‘සබ්බිනා පවාරිතො’’තිආදි.

310. යෙති දායකා, පවාරිතා හොන්තීති සම්බන්ධොති. සත්තමං.

8. උය්‍යුත්තසෙනාසික්ඛාපදං

311. අට්ඨමෙ ‘‘අභිමුඛ’’න්තිඉමිනා අභිසද්දස්සත්ථං දස්සෙති. ‘‘උය්‍යාතො’’තිපදස්ස උට්ඨහිත්වා යාතොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නගරතො නිග්ගතො’’ති. ‘‘කතඋය්‍යොග’’න්ති ඉමිනා උට්ඨහිත්වා යුඤ්ජති ගච්ඡතීති උය්‍යුත්තාති දස්සෙති. ධාතූන, මනෙකත්ථත්තා වුත්තං ‘‘ගාමතො නික්ඛන්ත’’න්ති.

314. ද්වාදස පුරිසා ඉමස්ස හත්ථිනොති ද්වාදසපුරිසො, ආවුධො හත්ථෙසු එතෙසන්ති ආවුධහත්ථා. නින්නන්ති නින්නට්ඨානං, පස්සතො භික්ඛුනොති සම්බන්ධොති. අට්ඨමං.

9. සෙනාවාසසික්ඛාපදං

319. නවමෙ ‘‘තිට්ඨතු වා’’තිආදිනා වසනාකාරං දස්සෙති. වාසද්දො ‘‘චඞ්කමතු වා’’තිඅත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. කිඤ්චි ඉරියාපථන්ති චතූසු ඉරියාපථෙසු කිඤ්චි ඉරියාපථං. යථා රුද්ධමානෙ සඤ්චාරො ඡිජ්ජති, එවං රුද්ධා සංවුතා හොතීති යොජනා. ‘‘රුද්ධො’’ති ඉමිනා ‘‘පලිබුද්ධො’’ති එත්ථ පරිපුබ්බස්ස බුධිධාතුස්ස අධිප්පායත්ථං දස්සෙතීති. නවමං.

10. උය්‍යොධිකසික්ඛාපදං

322. දසමෙ යුජ්ඣන්තීති සංපහරන්ති. ‘‘බලස්ස අග්ගං එත්ථා’’තිඉමිනා භින්නාධිකරණබාහිරත්ථසමාසං දස්සෙති. ‘‘ජානන්තී’’තිපදං අත්ථසම්පුණ්ණත්ථාය පක්ඛිත්තං. අග්ගන්ති කොට්ඨාසං. බලං ගණීයති එත්ථාති බලග්ගන්ති වචනත්ථොපි යුජ්ජති. තෙනාහ ‘‘බලගණනට්ඨාන’’න්ති. ඉදඤ්හි වචනං අම්බසෙචනගරුසිනනයෙන වුත්තං. කථං? ‘‘බලගණනට්ඨාන’’න්ති වදන්තෙන අට්ඨකථාචරියෙන ‘‘බලස්ස අග්ගං ජානන්ති එත්ථාති බලග්ග’’න්ති වචනත්ථස්ස පිණ්ඩත්ථො ච ඤාපීයති, ‘‘බලං ගණීයති එත්ථාති බලග්ග’’න්ති වචනත්ථො ච දස්සීයති. වියූහීයතෙ සම්පිණ්ඩීයතෙ බ්‍යූහො, සෙනාය බ්‍යූහො සෙනාබ්‍යූහොති අත්ථං දස්සෙති ‘‘සෙනාය වියූහ’’න්තිආදිනා. අණති භෙරවසද්දං කරොතීති අණීකං, මුද්ධජණකාරො, හත්ථීයෙව අණීකං හත්ථාණීකං. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. යො හත්ථී පුබ්බෙ වුත්තො, තෙන හත්ථිනාති යොජනාති. දසමං.

අචෙලකවග්ගො පඤ්චමො.