6. සුරාපානවග්ගො

1. සුරාපානසික්ඛාපද-අත්ථයොජනා

326. සුරාපානවග්ගස්ස පඨමෙ භද්දා වති එත්ථාති භද්දවතිකාති ච, භද්දා වති භද්දවති, සා එත්ථ අත්ථීති භද්දවතිකාති ච අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සො’’තිආදි. සොති ගාමො ලභීති සම්බන්ධො. පථං ගච්ඡන්තීති පථාවිනොති කතෙ අද්ධිකායෙවාති ආහ ‘‘අද්ධිකා’’ති. අද්ධං ගච්ඡන්තීති අද්ධිකා. ‘‘පථිකා’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. ‘‘තෙජසා තෙජ’’න්තිපදානි සම්බන්ධාපෙක්ඛානි ච හොන්ති, පදානං සමානත්තා සම්බන්ධො ච සමානොති මඤ්ඤිතුං සක්කුණෙය්‍යා ච හොන්ති, තස්මා තෙසං සම්බන්ධඤ්ච තස්ස අසමානතඤ්ච දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අත්තනො තෙජසා නාගස්ස තෙජ’’න්ති. ‘‘ආනුභාවෙනා’’තිඉමිනා පන තෙජසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙති. කපොතස්ස පාදො කපොතො උපචාරෙන, තස්ස එසො කාපොතො, වණ්ණො. කාපොතො විය වණ්ණො අස්සාති කාපොතිකාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කපොතපාදසමවණ්ණරත්තොභාසා’’ති. පසන්නසද්දස්ස පසාදසද්ධාදයො නිවත්තෙතුං ‘‘සුරාමණ්ඩස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. පඤ්චාභිඤ්ඤස්ස සතොති පඤ්චාභිඤ්ඤස්ස සමානස්ස සාගතස්සාති යොජනා.

328. ‘‘මධුකපුප්ඵාදීනං රසෙන කතො’’තිඉමිනා පුප්ඵානං රසෙන කතො ආසවො පුප්ඵාසවොති වචනත්ථං දස්සෙති. එස නයො ‘‘ඵලාසවො’’තිආදීසුපි. සුරාමෙරයානං විසෙසං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සුරා නාමා’’තිආදි. පිට්ඨකිණ්ණපක්ඛිත්තාති පිට්ඨෙන ච කිණ්ණෙන ච පක්ඛිත්තා කතා වාරුණීති සම්බන්ධො. කිණ්ණාති ච සුරාය බීජං. තඤ්හි කිරන්ති නානාසම්භාරානි මිස්සීභවන්ති එත්ථාති කිණ්ණාති වුච්චති. තස්සායෙව මණ්ඩෙති යොජනා. සුරනාමකෙන එකෙන වනචරකෙන කතාති සුරා. මදං ජනෙතීති මෙරයං.

329. ලොණසොවීරකන්ති එවංනාමකං පානං. සුත්තන්තිපි එවමෙව. තස්මින්ති සූපසංපාකෙ. තෙලං පන පචන්තීති සම්බන්ධො. නත්ථි තිඛිණං මජ්ජං එත්ථාති අතිඛිණමජ්ජං, අතිඛිණමජ්ජෙ තස්මිංයෙව තෙලෙති අත්ථො. යං පනාති තෙලං පන. තිඛිණං මජ්ජං ඉමස්ස තෙලස්සාති තිඛිණමජ්ජං. යත්ථාති තෙලෙ. අරිට්ඨොති එවංනාමකං භෙසජ්ජං. තන්ති අරිට්ඨං, ‘‘සන්ධායා’’තිපදෙ අවුත්තකම්මං. එතන්ති ‘‘අමජ්ජං අරිට්ඨ’’න්තිවචනං, ‘‘වුත්ත’’න්තිපදෙ වුත්තකම්මන්ති. පඨමං.

2. අඞ්ගුලිපතොදකසික්ඛාපදං

330. දුතියෙ අඞ්ගුලීහි පතුජ්ජනං අඞ්ගුලිපතොදො, සොයෙව අඞ්ගුලිපතොදකොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අඞ්ගුලීහී’’තිආදි. උත්තන්තොති අවතපන්තො. අවතපන්තොති ච අත්ථතො කිලමන්තොයෙවාති ආහ ‘‘කිලමන්තො’’ති. කිලමන්තො හුත්වාති යොජනා. අස්සාසගහණෙන පස්සාසොපි ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘අස්සාසපස්සාසසඤ්චාරො’’ති. තම්පීති භික්ඛුනිම්පීති. දුතියං.

3. හසධම්මසික්ඛාපදං

335. තතියෙ පකාරෙන කරීයති ඨපීයතීති පකතං පඤ්ඤත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යං භගවතා’’තිආදි. යන්ති සික්ඛාපදං.

336. හසසඞ්ඛාතො ධම්මො සභාවො හසධම්මොති වුත්තෙ අත්ථතො කීළිකායෙවාති ආහ ‘‘කීළිකා වුච්චතී’’ති.

337. ගොප්ඵකානන්ති චරණගණ්ඨිකානං. තෙ හි පාදෙ පාදං ඨපනකාලෙ අඤ්ඤමඤ්ඤූපරි ඨපනතො ගොපීයන්තීති ගොප්ඵා, තෙ එව ගොප්ඵකාති වුච්චන්ති. පාදස්ස හි උපරි පාදං ඨපනකාලෙ එකස්ස උපරි එකො න ඨපෙතබ්බො. තෙනාහ භගවා ‘‘පාදෙ පාදං අච්චාධායා’’ති (දී. නි. 2.196; ම. නි. 1.423; අ. නි. 3.16). ඔට්ඨජො දුතියො. ඔරොහන්තස්ස භික්ඛුනොති සම්බන්ධො.

338. ඵියාරිත්තාදීහීති ආදිසද්දෙන ලඞ්කාරාදයො සඞ්ගණ්හාති. කෙචි වදන්තීති සම්බන්ධො. පතනුප්පතනවාරෙසූති පතනවාර උප්පතනවාරෙසු. තත්ථාති තස්සං ඛිත්තකථලායං. හීති සච්චං, යස්මා වා. ඨපෙත්වා කීළන්තස්සාති සම්බන්ධො. ලිඛිතුං වට්ටති කීළාධිප්පායස්ස විරහිතත්තාති අධිප්පායො. කීළාධිප්පායෙන අත්ථජොතකං අක්ඛරං ලිඛන්තස්සාපි ආපත්තියෙවාති වදන්ති. එත්ථාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙති. තතියං.

4. අනාදරියසික්ඛාපදං

342. චතුත්ථෙ ධම්මො නාම තන්තියෙවාති ආහ ‘‘තන්තී’’ති. පවෙණීති තස්සෙව වෙවචනං. ‘‘තං වා න සික්ඛිතුකාමො’’ති එත්ථ තංසද්දස්ස අත්ථමාවිකාතුං වුත්තං ‘‘යෙන පඤ්ඤත්තෙනා’’ති. විනයෙ අපඤ්ඤත්තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අපඤ්ඤත්තෙනා’’ති ආහ ‘‘සුත්තෙ වා අභිධම්මෙ වා ආගතෙනා’’ති.

344. පවෙණියාති උපාලිආදිකාය ආචරියපරම්පරසඞ්ඛාතාය තන්තියා. කුරුන්දියං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. මහාපච්චරියං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තං සබ්බන්ති කුරුන්දිවාදමහාපච්චරිවාදසඞ්ඛාතං සබ්බං තං වචනං. පවෙණියා ආගතෙති පවෙණියා ආගතසඞ්ඛාතෙ මහාඅට්ඨකථාවාදෙති. චතුත්ථං.

345. පඤ්චමෙ මනුස්සවිග්ගහෙති මනුස්සවිග්ගහපාරාජිකෙති. පඤ්චමං.

6. ජොතිසික්ඛාපදං

350. ඡට්ඨෙ ජනපදස්ස නාමත්තා බහුවචනවසෙන ‘‘භග්ගෙසූ’’ති පාළියං වුත්තං. සුසුමාරසණ්ඨානො පබ්බතසඞ්ඛාතො ගිරි එත්ථාති සුසුමාරගිරි, එතස්ස වා මාපිතකාලෙ සුසුමාරො ගිරති සද්දං නිග්ගිරති එත්ථාති සුසුමාරගිරීති අත්ථමනපෙක්ඛිත්වා වුත්තං ‘‘නගරස්ස නාම’’න්ති. තං පනාති වනං පන. ‘‘මිගාන’’න්තිආදිනා මිගානං අභයො දීයති එත්ථාති මිගදායොති අත්ථං දස්සෙති.

352. ‘‘ජොතිකෙ’’තිපදස්ස ජොතිස්ස අග්ගිස්ස කරණං ජොතිකන්ති දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ජොතිකරණෙ’’ති.

354. ‘‘සමාදහිතුකාමතායා’’තිපදං ‘‘අරණිසණ්ඨාපනතො’’තිපදෙ හෙතු. ජාලාති සිඛා. සා හි ජලති දිබ්බතීති ජාලාති වුච්චති.

පතිලාතං උක්ඛිපතීති එත්ථ ‘‘පතිතාලාත’’න්ති වත්තබ්බෙ තකාරලොපං කත්වා සන්ධිවසෙන පතිලාතන්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අලාතං පතිතං උක්ඛිපතී’’ති. අලාතන්ති උම්මුක්කං. තඤ්හි ආදිත්තං හුත්වා අතිඋණ්හත්තා න ලාතබ්බං න ගණ්හිතබ්බන්ති අලාතන්ති වුච්චති. අවිජ්ඣාතන්ති ඣායනතො ඩය්හනතො අවිගතං අලාතන්ති සම්බන්ධො. ඣායනං ඩය්හනං ඣාතං, විගතං ඣාතං ඉමස්සාලාතස්සාති විජ්ඣාතං.

356. පදීපාදීනීති පදීපජොතිකාදීනි. තත්ථාති තාසු දුට්ඨවාළමිගඅමනුස්සසඞ්ඛාතාසු ආපදාසු නිමිත්තභූතාසු. නිමිත්තත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනන්ති. ඡට්ඨං.

7. නහානසික්ඛාපදං

366. සත්තමෙ පාරං ගච්ඡන්තො න කෙවලං සඋදකාය නදියා එව න්හායිතුං වට්ටති, සුක්ඛාය නදියාපි වට්ටතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුක්ඛායා’’තිආදි. උක්කිරිත්වාති වියූහිත්වා. ආවාටායෙව ඛුද්දකට්ඨෙන ආවාටකා, තෙසූති. සත්තමං.

8. දුබ්බණ්ණකරණසික්ඛාපදං

368. අට්ඨමෙ අලභීති ලභොති වචනත්ථෙ අපච්චයං කත්වා ණපච්චයස්ස ස්වත්ථභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ලභොයෙව ලාභො’’ති. අපච්චයමකත්වා පකතියා ණපච්චයොපි යුත්තොයෙවාති දට්ඨබ්බං. සද්දන්තරොපි අත්ථන්තරාභාවා සමාසො හොතීති ආහ ‘‘නවචීවරලාභෙනාති වත්තබ්බෙ’’ති. අනුනාසිකලොපන්ති ‘‘නව’’න්ති එත්ථ නිග්ගහීතස්ස විනාසං. නිග්ගහීතඤ්හි නාසං අනුගතත්තා ‘‘අනුනාසික’’න්ති වුච්චති, තස්ස අදස්සන, මකත්වාති අත්ථො. මජ්ඣෙ ඨිතපදද්වයෙති ‘‘නව’’න්ති ච ‘‘චීවරලාභෙනා’’ති ච ද්වින්නං පදානමන්තරෙ ‘‘ඨිතෙ පනා’’ති ච ‘‘භික්ඛුනා’’ති ච පදද්වයෙ. නිද්ධාරණෙ චෙතං භුම්මවචනං. නිපාතොති නිපාතමත්තං. අලභීති ලභොති වචනත්ථස්ස අභිධෙය්‍යත්ථං දස්සෙතුං ‘‘භික්ඛුනා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘භික්ඛුනා’’තිආදි. පදභාජනෙ පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. යන්ති යං චීවරං. ‘‘චීවර’’න්ති එත්ථ චීවරසරූපං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යං නිවාසෙතුං වා’’තිආදි. චම්මකාරනීලන්ති චම්මකාරානං තිඵලෙ පක්ඛිත්තස්ස අයගූථස්ස නීලං. මහාපච්චරියං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. දුබ්බණ්ණො කරීයති අනෙනාති දුබ්බණ්ණකරණං, කප්පබින්දුන්ති ආහ ‘‘කප්පබින්දුං සන්ධායා’’ති. ආදියන්තෙන භික්ඛුනා ආදාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. කොණෙසූති අන්තෙසු. වාසද්දො අනියමවිකප්පත්ථො. අක්ඛිමණ්ඩලමත්තං වාති අක්ඛිමණ්ඩලස්ස පමාණං වා කප්පබින්දූති සම්බන්ධො. පට්ටෙ වාති අනුවාතපට්ටෙ වා. ගණ්ඨියං වාති ගණ්ඨිකපට්ටෙ වා. පාළිකප්පොති ද්වෙ වා තිස්සො වා තතො අධිකා වා බින්දුආවලී කත්වා කතො කප්පො. කණ්ණිකකප්පොති කණ්ණිකං විය බින්දුගොච්ඡකං කත්වා කතො කප්පො. ආදිසද්දෙන අග්ඝියකප්පාදයො සඞ්ගණ්හාති. සබ්බත්ථාති සබ්බාසු අට්ඨකථාසු. එකොපි බින්දු වට්ටොයෙව වට්ටතීති ආහ ‘‘එකං වට්ටබින්දු’’න්ති.

371. අග්ගළාදීනීති ආදිසද්දෙන අනුවාතපරිභණ්ඩෙ සඞ්ගණ්හාතීති. අට්ඨමං.

9. විකප්පනසික්ඛාපදං

374. නවමෙ තස්සාති එත්ථ තසද්දස්ස විසයො චීවරසාමිකොයෙවාති ආහ ‘‘චීවරසාමිකස්සා’’ති. දුතියස්ස තසද්දස්ස විසයො විනයධරොයෙවාති ආහ ‘‘යෙනා’’තිආදි. ‘‘අවිස්සාසන්තො’’තිපදස්ස කිරියාවිසෙසනභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අවිස්සාසෙනා’’ති. තෙනාති විනයධරෙනාති. නවමං.

10. චීවරාපනිධානසික්ඛාපදං

377. දසමෙ ‘‘අපනෙත්වා’’තිඉමිනා අපඉත්‍යූපසග්ගස්ස අත්ථං දස්සෙති. නිධෙන්තීති නිගූහිත්වා ඨපෙන්ති. හසාධිප්පායොති හසං, හසනත්ථාය වා අධිප්පායො. පරික්ඛාරස්ස සරූපං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘පත්තත්ථවිකාදි’’න්ති. පත්තස්ස පාළියමාගතත්තා පත්තස්ස ථවිකාති අත්ථොයෙව ගහෙතබ්බො, න පත්තො ච ථවිකා චාති. ‘‘සමණෙන නාමා’’තිපදං ‘‘භවිතු’’න්තිපදෙ භාවකත්තාති. දසමං.

සුරාපානවග්ගො ඡට්ඨො.