1. ඔවාදසික්ඛාපද-අත්ථයොජනා

144. භික්ඛුනිවග්ගස්ස පඨමෙ තෙසන්ති ථෙරානං. මහාකුලෙහි නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතාති යොජනා. කුලධීතරො විජ්ජමානගුණං කථයන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘ඤාතිමනුස්සාන’’න්තිපදං ‘‘කථයන්තී’’තිපදෙ සම්පදානං. කුතොති කස්ස ථෙරස්ස සන්තිකාති අත්ථො. තෙසන්ති ථෙරානං ගුණන්ති සම්බන්ධො. ‘‘කථෙතු’’න්තිපදමපෙක්ඛිත්වා ‘‘විජ්ජමානගුණෙ’’ති වත්තබ්බෙ අවත්වා ‘‘වට්ටන්තී’’තිපදමපෙක්ඛිය ‘‘විජ්ජමානගුණා’’ති වුත්තං. හීති සච්චං, යස්මා වා. තතොති කථනකාරණා අභිහරිංසූති සම්බන්ධො. තෙනාති අභිහරණහෙතුනා.

තෙසන්ති ඡබ්බග්ගියානං. තාසූති භික්ඛුනීසු. ‘‘භික්ඛුනියො’’තිපදං ‘‘උපසඞ්කමිත්වා’’තිපදෙ කම්මං. ඡබ්බග්ගියානං භික්ඛුනීසු උපසඞ්කමනං ලාභතණ්හාය හොති, භික්ඛුනීනං ඡබ්බග්ගීසු උපසඞ්කමනං චලචිත්තතාය හොතීති අඤ්ඤමඤ්ඤූපසඞ්කමන්තානං විසෙසො. තිරච්ඡානභූතා කථා තිරච්ඡානකථා නිරත්ථකකථාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තිරච්ඡානකථන්තී’’ති. සග්ගමග්ගගමනෙපීති පිසද්දො මොක්ඛගමනෙ පන කා නාම කථාති දස්සෙති. රාජානො ආරබ්භ පවත්තා කථා රාජකථා. ආදිසද්දෙන චොරකථාදයො සඞ්ගණ්හාති.

147. තෙ භික්ඛූති ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ භවෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධො. අදිට්ඨං සච්චං යෙහීති අදිට්ඨසච්චා, තෙසං භාවො අදිට්ඨසච්චත්තං, තස්මා අදිට්ඨසච්චත්තා බන්ධිත්වාති යොජනා. නෙසන්ති ඡබ්බග්ගියානං. අඤ්ඤෙනෙව උපායෙනාති අලද්ධසම්මුතිතො අඤ්ඤෙනෙව ලද්ධසම්මුතිසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන කත්තුකාමොති සම්බන්ධො. පරතොති පරස්මිං පච්ඡා, උපරීති අත්ථො. කරොන්තො වාති පරිබාහිරෙ කරොන්තො එව හුත්වා ආහාති යොජනා. හීති සච්චං, යස්මා වා. යස්මා න භූතපුබ්බානි, ඉති තස්මා පරිබාහිරං කරොන්තො වාති අත්ථො.

තත්ථාති ‘‘අනුජානාමී’’තිආදිවචනෙ. සීලවාති එත්ථ වන්තුසද්දො පසංසත්ථෙ ච අතිසයත්ථෙ ච නිච්චයොගත්ථෙ ච හොති. තස්සාති ලද්ධසම්මුතිකස්ස. තන්ති සීලං. පාතිමොක්ඛසංවරසද්දානං කම්මධාරයභාවං, තෙහි ච සංවුතසද්දස්ස තප්පුරිසභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘පාතිමොක්ඛොවා’’තිආදි. තත්ථ එවසද්දෙන කම්මධාරයභාවං, එනසද්දෙන ච තප්පුරිසභාවං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං.

වත්තතීති අත්තභාවං පවත්තෙති. කාරිතපච්චයො හි අදස්සනං ගතො. ඉමිනා ඉරියාපථවිහාර දිබ්බවිහාර බ්‍රහ්මවිහාර අරියවිහාරෙසු චතූසු විහාරෙසු අත්තභාවවත්තනං ඉරියාපථවිහාරං දස්සෙති. හීති සච්චං. එතන්ති ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරතී’’තිවචනං. විභඞ්ගෙති ඣානවිභඞ්ගෙ.

‘‘සීල’’න්තිආදීනි අට්ඨ පදානි තුල්‍යාධිකරණානි. අයං පනෙත්ථ සම්බන්ධො – සීලං කුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා පතිට්ඨා ආදි චරණං සංයමො සංවරො මොක්ඛං පමොක්ඛන්ති. සමාපත්තියාති සමාපත්තත්ථාය. ‘‘උපෙතො’’තිආදීනි සත්ත පදානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානි. තත්ථ උපපන්නොති යුත්තො අනුයුත්තො. සමන්නාගතොති සමන්තතො අනු පුනප්පුනං ආගතොති සමන්නාගතො, සමඞ්ගීභූතොති අත්ථො. එත්ථ හි සංසද්දො සමන්තත්ථවාචකො, අනුසද්දො නඋපච්ඡින්නත්ථවාචකො. තෙනාති තෙන කාරණෙන. පාලෙතීති අත්තභාවං බාධනතො රක්ඛති. යපෙතීති අත්තභාවො පවත්තති. යාපෙතීති අත්තභාවං පවත්තාපෙති. යප යාපනෙ. යාපනං පවත්තනන්ති හි ධාතුපාඨෙසු වුත්තං (සද්දනීතිධාතුමාලායං 18 පකාරන්තධාතු). විහරතීති එත්ථ එකො ආකාරත්ථවාචකො ඉතිසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො, ඉති වුච්චති, ඉති වුත්තන්ති වා යොජනා.

ආචාරගොචරසද්දානං ද්වන්දභාවං, තෙහි ච සම්පන්නසද්දස්ස තප්පුරිසභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආචාරගොචරසම්පන්නො’’තිආදි. තත්ථ චසද්දෙන ද්වන්දභාවං, එනසද්දෙන ච තප්පුරිසභාවං දස්සෙති. අණුසද්දො අප්පත්ථො, මත්තසද්දො පමාණත්ථොති ආහ ‘‘අප්පමත්තකෙසූ’’ති. ‘‘දස්සනසීලො’’තිඉමිනා ‘‘දස්සාවී’’තිඑත්ථ ආවීසද්දස්ස තස්සීලත්ථභාවං දස්සෙති. ‘‘සමාදායා’’ති එත්ථ සංපුබ්බආපුබ්බස්ස දාසද්දස්ස කම්මාපෙක්ඛත්තා තස්ස කම්මං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘තං තං සික්ඛාපද’’න්ති. ඉමිනා ‘‘සික්ඛාපදෙසූ’’ති උපයොගත්ථෙ භුම්මවචනන්ති දස්සෙති. අථ වා සික්ඛාපදෙසූති නිද්ධාරණත්ථෙ භුම්මවචනමෙතං. ‘‘තං තං සික්ඛාපද’’න්ති කම්මං පන අජ්ඣාහරිතබ්බන්ති දස්සෙති. ‘‘සමාදායා’’ති එත්ථ සංසද්දස්ස ච ආපුබ්බස්ස දාසද්දස්ස ච යකාරස්ස ච අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සාධුකං ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. එත්ථාති ඉමිස්සං අට්ඨකථායං. විත්ථාරො පන ගහෙතබ්බොති යොජනා. යොති කුලපුත්තො.

අස්සාති ලද්ධසම්මුතිකස්ස. යං තං බහු සුතං නාම අත්ථි, තං න සුතමත්තමෙවාති යොජනා. මඤ්ජූසායන්ති පෙළායං. සා හි සාමිකස්ස සධනත්තං මඤ්ඤතෙ ඉමායාති ‘‘මඤ්ජූසා’’ති වුච්චති. මඤ්ජූසායං රතනං සන්නිචිතං විය සුතං සන්නිචිතං අස්මිං පුග්ගලෙති යොජනා, එතෙනාති ‘‘සන්නිචිත’’න්තිපදෙන, දස්සෙතීති සම්බන්ධො. සොති ලද්ධසම්මුතිකො භික්ඛු. සන්නිචිතරතනස්සෙවාති සන්නිචිතරතනස්ස ඉව. තන්ති ‘‘යෙ තෙ ධම්මා’’තිආදිවචනං. එත්ථාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ. අස්සාති ලද්ධසම්මුතිකස්ස භික්ඛුනො. තත්ථාති ‘‘වචසා පරිචිතා’’තිආදිවචනෙ. එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. පගුණාති උජුකා. උජුකො හි අජිම්හත්තා පකට්ඨො උත්තමො ගුණොති අත්ථෙන ‘‘පගුණො’’ති වුච්චති. අනුපෙක්ඛිතාති පුනප්පුනං උපගන්ත්වා ඉක්ඛිතා, පස්සිතා දස්සිතාති අත්ථො. අත්ථතොති අභිධෙය්‍යත්ථතො, අට්ඨකථාතොති අත්ථො. කාරණතොති ධම්මතො, පාළිතොති අත්ථො. දිට්ඨිසද්දස්ස පඤ්ඤාසද්දවෙවචනත්තා ‘‘පඤ්ඤායා’’ති වුත්තං. සුපච්චක්ඛකතාති සුට්ඨු අක්ඛානං ඉන්ද්‍රියානං පටිමුඛං කතා.

‘‘බහුස්සුතො’’ති එත්ථ බහුස්සුතස්ස තිවිධභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අයං පනා’’තිආදි. නිස්සයතො මුච්චතීති නිස්සයමුච්චනකො. පරිසං උපට්ඨාපෙතීති පරිසුපට්ඨාකො. භික්ඛුනියො ඔවදතීති භික්ඛුනොවාදකො. තත්ථාති තිවිධෙසු බහුස්සුතෙසු. නිස්සයමුච්චනකෙන එත්තකං උග්ගහෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. උපසම්පදායාති උපසම්පාදෙත්වා. පඤ්ච වස්සානි එතස්සාති පඤ්චවස්සො. තෙන උග්ගහෙතබ්බන්ති යොජනා. සබ්බන්තිමෙනාති සබ්බෙසං පරිච්ඡෙදානං අන්තෙ ලාමකෙ පවත්තෙන. පගුණාති අජිම්හා උජුකා. වාචුග්ගතාති තස්සෙව වෙවචනං. යස්ස හි පාළිපාඨා සජ්ඣායනකාලෙ පගුණා හොන්ති, තස්ස වාචුග්ගතා. යස්ස වා පන වාචුග්ගතා හොන්ති, තස්ස පගුණා. තස්මා තානි පදානි අඤ්ඤමඤ්ඤකාරණවෙවචනානි. පක්ඛදිවසෙසූති ජුණ්හපක්ඛකාළපක්ඛපරියාපන්නෙසු දිවසෙසු. ධම්මසාවනත්ථායාති සම්පත්තානං පරිසානං ධම්මස්ස සාවනත්ථාය සුණාපනත්ථායාති අධිප්පායො. සාවනත්ථායාති එත්ථ යුපච්චයපරත්තා කාරිතපච්චයො ලොපො හොතීති දට්ඨබ්බං. තස්මා සාවීයතෙ සුණාපීයතෙ සාවනන්ති වචනත්ථො කාතබ්බො. භාණවාරා උග්ගහෙතබ්බාති සම්බන්ධො. සම්පත්තානන්ති අත්තනො සන්තිකං සම්පත්තානං. පරිකථනත්ථායාති පරිස්සඞ්ගෙන ආලිඞ්ගනෙන කථනත්ථං, අප්පසද්දසඞ්ඛාතාය වාචාය කථනත්ථන්ති අත්ථො. ‘‘කථාමග්ගො’’ති වුත්තත්තා වත්ථුකථායෙව අධිප්පෙතා, න සුත්තසඞ්ඛාතො පාළිපාඨො. අනු පච්ඡා, පුනප්පුනං වා දායකා මොදන්ති එතායාති අනුමොදනා. ඣානං වා මග්ගො වා ඵලං වා සමණධම්මො නාම. තස්ස කරණත්ථං උග්ගහෙතබ්බන්ති යොජනා. හීති සච්චං, යස්මා වා. චතූසු දිසාසු අපටිහතොති චාතුද්දිසො, අපටිහතත්ථෙ ණපච්චයො.

පරිසුපට්ඨාපකෙන කාතබ්බාති යොජනා. අභිවිනයෙති අඤ්ඤමඤ්ඤපරිච්ඡින්නෙ විනයපිටකෙ. ද්වෙ විභඞ්ගාති භික්ඛුවිභඞ්ගො ච භික්ඛුනිවිභඞ්ගො ච. අසක්කොන්තෙන පරිසුපට්ඨාපකෙන භික්ඛුනාති සම්බන්ධො. එවං අත්තනො අත්ථාය උග්ගහෙතබ්බං දස්සෙත්වා ඉදානි පරිසාය අත්ථාය උග්ගහෙතබ්බං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරිසාය පනා’’තිආදි. අභිධම්මෙති අඤ්ඤමඤ්ඤපරිච්ඡින්නෙ සුත්තන්තපිටකෙ එව, න අභිධම්මපිටකෙ. තයො වග්ගාති සගාථාවග්ගො නිදානවග්ගො ඛන්ධවග්ගොති තයො වග්ගා. වාසද්දො අනියමවිකප්පත්ථො. එකන්ති එකං නිපාතං. තතො තතොති නිකායතො. සමුච්චයං කත්වාති රාසිං කත්වා. න වුත්තන්ති අට්ඨකථාසු න කථිතං. යස්ස පන නත්ථි, සො න ලභතීති යොජනා. සුත්තන්තෙ චාති සුත්තන්තපිටකෙ පන. උග්ගහිතොති සරූපකථනෙන ගහිතො, උච්චාරිතොති අත්ථො. දිසාපාමොක්ඛොති දිසාසු ඨිතානං භික්ඛුආදීනං පාමොක්ඛො. යෙන කාමං ගමොති යථාකාමං ගමො.

චතූසු නිකායෙසූති ඛුද්දකනිකායතො අඤ්ඤෙසු දීඝනිකායාදීසු. එකස්සාති අඤ්ඤතරස්ස එකස්ස. එකනිකායෙනාති එකස්මිං නිකායෙ ලද්ධනයෙන. හීති සච්චං, යස්මා වා. තත්ථාති චතුප්පකරණස්ස අට්ඨකථායං. නානත්ථන්ති නානාපයොජනං. තන්ති විනයපිටකං. එත්තාවතාති එත්තකපමාණෙන පගුණෙන. හොතීති ඉතිසද්දො පරිසමාපනත්ථො. ඉති පරිසමාපනං වෙදිතබ්බන්ති යොජනා.

උභයානි ඛො පනස්සාති ආදි පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. අඤ්ඤස්මින්ති විනයපිටකතො ඉතරස්මිං. තත්ථාති ‘‘උභයානි ඛො පනස්සා’’තිආදිවචනෙ. යථා යෙනාකාරෙන ආගතානි, තං ආකාරං දස්සෙතුන්ති යොජනා. පදපච්චාභට්ඨසඞ්කරදොසවිරහිතානීති පදානං පච්චාභට්ඨසඞ්කරභූතෙහි දොසෙහි විරහිතානි. එත්ථ ච පදපච්චාභට්ඨන්ති පදානං පටිනිවත්තිත්වා ආභස්සනං ගළනං, චුතන්ති අත්ථො. පදසඞ්කරන්ති පදානං විපත්ති, විනාසොති අත්ථො. ‘‘සුත්තසො’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි ඛන්ධකපරිවාරසුත්තං එව ගහෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘ඛන්ධකපරිවාරතො’’ති. අනුබ්‍යඤ්ජනසොති එත්ථ බ්‍යඤ්ජනසද්දො අක්ඛරස්ස ච පදස්ස ච වාචකොති ආහ ‘‘අක්ඛරපදපාරිපූරියා චා’’ති. හීති සච්චං, යස්මා වා.

‘‘සිථිලධනිතාදීන’’න්තිපදං ‘‘වචනෙනා’’තිපදෙ කම්මං, ‘‘වචනෙනා’’තිපදං ‘‘සම්පන්නාගතො’’තිපදෙ හෙතු, ‘‘විස්සට්ඨාය අනෙලගළාය අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනියා’’තිපදානි ‘‘වාචායා’’තිපදෙ විසෙසනානි. සිථිලධනිතාදීනන්ති ආදිසද්දෙන නිග්ගහිතවිමුත්තසම්බන්ධවවත්ථිතදීඝ රස්ස ගරු ලහු සඞ්ඛාතා අට්ඨ බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියො සඞ්ගණ්හාති. යථාවිධානවචනෙනාති අක්ඛරචින්තකානං යථා සංවිදහනවචනෙන. වාචායෙව කරීයති කථීයති උච්චාරීයති වාක්කරණං චකාරස්ස කකාරං කත්වා. හීති තදෙව යුත්තං. මාතුගාමො යස්මා සරසම්පත්තිරතො, තස්මා හීළෙතීති යොජනා. ‘‘සරසම්පත්තිරහිත’’න්තිපදං ‘‘වචන’’න්තිපදෙ විසෙසනභාවෙන විසෙසං කත්වා ‘‘හීළෙතී’’තිපදෙ හෙතුභාවෙන සම්පජ්ජනතො හෙතුඅන්තොගධවිසෙසනන්ති දට්ඨබ්බං. සබ්බාසන්ති භික්ඛුනීනං. ‘‘සීලාචාරසම්පත්තියා’’තිඉමිනා ජාති ගොත්ත රූප භොගාදිනාතිඅත්ථං නිවත්තෙති. කාරණඤ්චාති අට්ඨකථඤ්ච. තජ්ජෙත්වාති උබ්බෙජෙත්වා. තාසන්ති භික්ඛුනීනං. ගිහිකාලෙති භික්ඛුනොවාදකස්ස ගිහිකාලෙ අනජ්ඣාපන්නපුබ්බො හොතීති සම්බන්ධො. හි තදෙව යුත්තං. ‘‘මාතුගාමො’’තිපදං ‘‘න කරොතී’’තිපදෙ සුද්ධකත්තා, ‘‘උප්පාදෙතී’’තිපදෙ හෙතුකත්තා. ඨිතස්ස භික්ඛුනො ධම්මදෙසනායාපීති යොජනා. අපිසද්දො ගරහත්ථො. විසභාගෙහීති විරුද්ධෙහි වත්ථාරම්මණෙහි. අයුත්තට්ඨානෙති පබ්බජිතානං අනනුරූපට්ඨානෙ. ඡන්දරාගන්ති බලවතණ්හං. තෙනාති තෙන හෙතුනා.

‘‘එත්ථ චා’’තිආදිම්හි අයං පන සඞ්ගහො –

‘‘සීලවා බහුස්සුතො ච, ස්වාගතො ච සුවාචකො;

පියො පටිබලො චාපි, නජ්ඣාපන්නො ච වීසතී’’ති.

148. වත්ථුස්මින්ති අට්ඨුප්පත්තියං. කකාරලොපං කත්වා ගරුධම්මාති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘ගරුකෙහි ධම්මෙහී’’ති. තෙති ගරුධම්මා. හීති යස්මා. ‘‘එකතො’’ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තවචනස්ස විසෙසෙන ගහෙතබ්බතං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ’’ති. යථාවත්ථුකමෙවාති පාචිත්තියමෙව. තඤ්හි වත්ථුස්ස ආපත්තිකාරණස්ස අනුරූපං පවත්තත්තා ‘‘යථාවත්ථුක’’න්ති වුච්චති.

149. පාතොති පගෙව, පඨමන්ති අත්ථො. අසම්මට්ඨං සම්මජ්ජීතබ්බන්ති සම්බන්ධො. අසම්මජ්ජනෙ දොසං පාකටං කරොන්තො ආහ ‘‘අසම්මට්ඨං හී’’තිආදි. හීති තප්පාකටීකරණජොතකො. තන්ති පරිවෙණං. දිස්වා භවෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධො. තෙනාති අසොතුකාමානං විය භවනහෙතුනා. පරිවෙණසම්මජ්ජනස්ස ආනිසංසං දස්සෙත්වා පානීයපරිභොජනීයඋපට්ඨානස්ස තමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අන්තො ගාමතො පනා’’ති ආදි. තස්මින්ති පානීයපරිභොජනීයෙ.

සාඛාභඞ්ගම්පීති භඤ්ජිතබ්බසාඛම්පි. දුතියොති විඤ්ඤූ පුරිසො දුතියො. නිසීදිතබ්බට්ඨානං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නිසීදිතබ්බ’’න්තිආදි. ‘‘විහාරමජ්ඣෙ’’ති සාමඤ්ඤතො වත්වා විසෙසතො දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ද්වාරෙ’’ති. ඔසරන්ති අවසරන්ති එත්ථාති ඔසරණං, තඤ්ච තං ඨානඤ්චෙති ඔසරණට්ඨානං, තස්මිං. සමග්ගත්ථාති එත්ථ සංපුබ්බො ච ආපුබ්බො ච ගමුසද්දො හොති, තතො හිය්‍යත්තනීසඞ්ඛාතං ත්ථවචනං වා හොති, පඤ්චමීසඞ්ඛාතස්ස ථවචනස්ස ත්ථත්තං වා හොති, සංයොගපරත්තා ආ උපසග්ගො රස්සො ච හොති, ඉති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සම්මා ආගතත්ථා’’ති. තත්ථ ‘‘සම්මා’’තිපදෙන සංසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙති, ‘‘ආ’’ඉතිපදෙන ආත්‍යූපසග්ගං, ‘‘ගත’’ඉතිපදෙන ගමුධාතුං, ‘‘ත්ථ’’ඉතිපදෙන හිය්‍යත්තනීසඞ්ඛාතං ත්ථවචනං වා, පඤ්චමීසඞ්ඛාතස්ස ථවචනස්ස ත්ථත්තං වා දස්සෙති. අයං පනෙත්ථත්ථො – සමං තුම්හෙ ආගතත්ථාති. පඤ්චමීසඞ්ඛාතස්ස ථවචනස්ස ත්ථත්තකාලෙ සමං තුම්හෙ ආගා අත්ථ භවථාති. ‘‘ආගච්ඡන්තී’’තිපදෙන ‘‘වත්තන්තී’’ති එත්ථ වතුධාතුයා අත්ථං දස්සෙති, ‘‘පගුණා වාචුග්ගතා’’තිපදෙහි අධිප්පායං දස්සෙති. පාළීති ගරුධම්මපාළි.

තත්ථාති තස්සං පාළියං, තෙසු වා අභිවාදනාදීසු චතූසු. මග්ගසම්පදානන්ති මග්ගං පරිහරිත්වා භික්ඛුස්ස ඔකාසදානං. බීජනන්ති බීජනියා විධූපනං. පානීයාපුච්ඡනන්ති පානීයස්ස ආපුච්ඡනං. ආදිසද්දෙන පරිභොජනීයාපුච්ඡනාදිකං සඞ්ගණ්හාති. එත්ථ චාති එතෙසු චතූසු අභිවාදනාදීසු. ‘‘අන්තො ගාමෙ වා’’තිආදීනි ඡ පදානි ‘‘කාතබ්බමෙවා’’තිපදෙ ආධාරො. රාජුස්සාරණායාති රඤ්ඤො ආනුභාවෙන ජනානං උස්සාරණාය. මහාභික්ඛුසඞ්ඝො සන්නිපතති එත්ථාති මහාසන්නිපාතං, තස්මිං මහාසන්නිපාතෙ ඨානෙ නිසින්නෙ සතීති යොජනා. පච්චුට්ඨානන්ති පටිකච්චෙව උට්ඨානං. තං තන්ති සාමීචිකම්මං.

සක්කත්වාති චිත්තිං කත්වා, සං ආදරං කත්වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යථා කතො’’තිආදි. තිණ්ණං කිච්චානන්ති ‘‘සක්කත්වා ගරුංකත්වා මානෙත්වා’’තිසඞ්ඛාතානං තිණ්ණං කිච්චානං. අනීයසද්දො කම්මත්ථොති ආහ ‘‘න අතික්කමිතබ්බො’’ති.

නත්ථි භික්ඛු එත්ථාති අභික්ඛුකො ආවාසො, සො කිත්තකෙ ඨානෙ අභික්ඛුකො, යො ආවාසො අභික්ඛුකො නාම හොතීති ආහ ‘‘සචෙ’’ති ආදි. ‘‘උපස්සයතො’’තිපදං ‘‘අබ්භන්තරෙ’’තිපදෙ අපාදානං. එත්ථාති අභික්ඛුකෙ ආවාසෙ. හීති සච්චං. තතොති අඩ්ඪයොජනබ්භන්තරෙ ඨිතආවාසතො. පරන්ති අඤ්ඤස්මිං ආවාසෙ, භුම්මත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං. පච්ඡාභත්තන්ති භත්තතො පච්ඡා. තත්ථාති අභික්ඛුකෙ ආවාසෙ. ‘‘භික්ඛුනියො’’තිපදං ‘‘වදන්තී’’තිපදෙ කම්මං. වුත්තප්පමාණෙති අඩ්ඪයොජනබ්භන්තරසඞ්ඛාතෙ වුත්තප්පමාණෙ. සාඛාමණ්ඩපෙපීති සාඛාය ඡාදිතමණ්ඩපෙපි. පිසද්දෙන ආවාසෙ පන කා නාම කථාති දස්සෙති. වුත්තාති වසිතා. එත්තාවතාති එකරත්තං වසිතමත්තෙන. එත්ථාති සභික්ඛුකෙ ආවාසෙ. උපගච්ඡන්තීහි භික්ඛුනීහි යාචිතබ්බාති යොජනා. පක්ඛස්සාති ආසළ්හීමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛස්ස. ‘‘තෙරසිය’’න්තිපදෙන අවයවිඅවයවභාවෙන යොජෙතබ්බං. මයන්ති අම්හෙ. යතොති යෙන උජුනා මග්ගෙනාති සම්බන්ධො. තෙනාහ ‘‘තෙන මග්ගෙනා’’ති. අඤ්ඤෙන මග්ගෙනාති උජුමග්ගතො අඤ්ඤෙන ජිම්හමග්ගෙන. අයන්ති අයං ආවාසො. තතොති භික්ඛූනං ආවාසතො, භික්ඛුනිඋපස්සයතො වා, ඉදමෙව යුත්තතරං. වක්ඛති හි ‘‘අම්හාකං උපස්සයතො ගාවුතමත්තෙ’’ති. ඛෙමට්ඨානෙති අභයට්ඨානෙ. තඤ්හි ඛීයන්ති භයා එත්ථාති ඛෙමං, ඛෙමඤ්ච තං ඨානඤ්චෙති ඛෙමට්ඨානන්ති කත්වා ‘‘ඛෙමට්ඨාන’’න්ති වුච්චති. තාහි භික්ඛුනීහීති අඩ්ඪයොජනමත්තෙ ඨානෙ වසන්තීහි. තා භික්ඛුනියොති ගාවුතමත්තෙ ඨානෙ වසන්තියො. අන්තරාති තුම්හාකං, අම්හාකඤ්ච නිවාසනට්ඨානස්ස, නිවාසනට්ඨානතො වා අන්තරෙ වෙමජ්ඣෙ. භුම්මත්ථෙ චෙතං නිස්සක්කවචනං. ඨිතෙ මග්ගෙති සම්බන්ධො ‘‘සන්තිකා’’තිපදං ‘‘ආගත’’ඉතිපදෙ අපාදානං. තත්ථාති අඤ්ඤාසං භික්ඛුනීනං උපස්සයෙ. ඉති යාචිතබ්බාති යොජනා. තතොති භික්ඛූනං යාචිතබ්බතො, පරන්ති සම්බන්ධො.

චාතුද්දසෙති ආසළ්හීමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛස්ස චතුද්දසන්නං දිවසානං පූරණෙ දිවසෙ. ඉධාති ඉමස්මිං විහාරෙ. ‘‘ඔවාද’’න්තිපදං ‘‘අනු’’ඉතිපදෙ කම්මං. අනුජීවන්තියොති අනුගන්ත්වා ජීවනං වුත්තිං කරොන්තියො. වුත්තා භික්ඛූති සම්බන්ධො. දුතියදිවසෙති ආසළ්හීපුණ්ණමියං. අථාති පක්කමනානන්තරං. එත්ථාති භික්ඛූනං පක්කන්තත්තා අපස්සනෙ. ‘‘ආභොගං කත්වා’’තිඉමිනා ආභොගං අකත්වා වසිතුං න වට්ටතීති දීපෙති. සභික්ඛුකාවාසං ගන්තබ්බමෙවාති අධිප්පායො. සාති වස්සච්ඡෙදාපත්ති. හීති සච්චං, යස්මා වා. කෙනචි කාරණෙනාති භික්ඛාචාරස්ස අසම්පදාදිනා කෙනචි නිමිත්තෙන. හීති සච්චං. භික්ඛූනං පක්කන්තාදිකාරණා අභික්ඛුකාවාසෙ වසන්තියා කිං අභික්ඛුකාවාසෙව පවාරෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘පවාරෙන්තියා පනා’’තිආදි.

අන්වද්ධමාසන්ති එත්ථ අනුසද්දො විච්ඡත්ථවාචකො කම්මප්පවචනීයො, තෙන පයොගත්තා භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘අද්ධමාසෙ අද්ධමාසෙ’’ති. පච්චාසීසිතබ්බාති එත්ථ පතිපුබ්බො ච ආපුබ්බො ච සිධාතු ඉච්ඡත්ථෙති ආහ ‘‘ඉච්ඡිතබ්බා’’ති. සිධාතුයා ද්වෙභාවො හොති. ආපුබ්බො සිසි ඉච්ඡායන්තිපි ධාතුපාඨෙසු වුත්තං. තත්ථාති ‘‘උපොසථපුච්ඡක’’න්තිවචනෙ. පක්ඛස්සාති යස්ස කස්සචි පක්ඛස්ස. මහාපච්චරියං පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ඔවාදස්ස යාචනං ඔවාදො උත්තරපදලොපෙන, සොයෙව අත්ථො පයොජනං ඔවාදත්ථො, තදත්ථාය. පාටිපදදිවසතොති දුතියදිවසතො. සො හි චන්දො වුද්ධිඤ්ච හානිඤ්ච පටිමුඛං පජ්ජති එත්ථ, එතෙනාති වා පාටිපදොති වුච්චති. ඉතීති එවං වුත්තනයෙන. භගවා පඤ්ඤපෙතීති යොජනා. අඤ්ඤස්සාති ධම්මස්සවනකම්මතො අඤ්ඤස්ස. නිරන්තරන්ති අභික්ඛණං, ‘‘පඤ්ඤපෙතී’’තිපදෙ භාවනපුංසකං. හීති විත්ථාරො. එවඤ්ච සතීති එවං බහූපකාරෙ සති ච. යන්ති යං ධම්මං. සාත්ථිකන්ති සපයොජනං. යථානුසිට්ඨන්ති අනුසිට්ඨියා අනුරූපං. සබ්බායෙව භික්ඛුනියොපීති යොජනා. හීති සච්චං.

ඔවාදං ගච්ඡතීති ඔවාදං යාචිතුං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරාමං ගච්ඡති. න ඔවාදො ගන්තබ්බොති ඔවාදං යාචිතුං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරාමො න ගන්තබ්බො. ඔවාදොති ච උපයොගත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති දට්ඨබ්බං. ඉතරථා හි සද්දපයොගො විරුජ්ඣෙය්‍ය. ඔවාදං ගන්තුන්ති ඔවාදං යාචනත්ථාය භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරාමං ගන්තුං.

‘‘ද්වෙ තිස්සො භික්ඛුනියො’’තිපදං ‘‘යාචිත්වා’’තිපදෙ දුතියාකම්මං. ‘‘පෙසෙතබ්බා’’තිපදෙ පඨමාකම්මං. ඔවාදූපසඞ්කමනන්ති ඔවාදස්ස ගහණත්ථාය උපසඞ්කමනං. ආරාමන්ති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරාමං. තතොති ගමනතො පරන්ති සම්බන්ධො. තෙන භික්ඛුනාති ඔවාදපටිග්ගාහකෙන භික්ඛුනා. තන්ති සම්මතං භික්ඛුං.

උස්සහතීති සක්කොති. පාසාදිකෙනාති පසාදං ආවහෙන පසාදජනකෙන කායවචීමනොකම්මෙනාති අත්ථො. සම්පාදෙතූති තිවිධං සික්ඛං සම්පාදෙතු. එත්තාවතාති එත්තකෙන ‘‘පාසාදිකෙන සම්පාදෙතූ’’ති වචනමත්තෙන. හීති ඵලජොතකො. එතන්ති ‘‘තාහී’’තිවචනං.

එත්ථ ච භික්ඛූනං සඞ්ඝගණපුග්ගලවසෙන වචනවාරො තිවිධො හොති, තං තිවිධං වචනවාරං භික්ඛුනීනං සඞ්ඝගණපුග්ගලවසෙන තීහි වචනවාරෙහි ගුණිතං කත්වා නව වචනවාරා හොන්ති, තං ආකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තත්‍රායං වචනක්කමො’’ති. තත්‍රාති පුරිමවචනාපෙක්ඛං. වචනාකාරො පාකටොව.

එකා භික්ඛුනී වා බහූහි භික්ඛුනීඋපස්සයෙහි ඔවාදත්ථාය පෙසිතෙ වචනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භික්ඛුනිසඞ්ඝො ච අය්‍යා’’තිආදි.

තෙනාපීති ඔවාදපටිග්ගාහකෙනාපි ‘‘ඔවාද’’න්තිපදං ‘‘පටිග්ගාහකෙනා’’ති පදෙ කම්මං. පුන ‘‘ඔවාද’’න්තිපදං ‘‘අපටිග්ගහෙතු’’න්තිපදෙ කම්මං. බලති අස්සාසපස්සාසමත්තෙන ජීවති, න පඤ්ඤාජීවිතෙනාති බාලො. ගිලායති රුජතීති ගිලානො. ගමිස්සති ගන්තුං භබ්බොති ගමිකො. අයං පනෙත්ථ යොජනා – ගන්තුං භබ්බො යො භික්ඛු ගමිස්සති ගමනං කරිස්සති, ඉති තස්මා සො භික්ඛු ගමිකො නාම. අථ වා යො භික්ඛු ගන්තුං භබ්බත්තා ගමිස්සති ගමනං කරිස්සති, ඉති තස්මා සො භික්ඛු ගමිකො නාමාති. ‘‘භබ්බො’’ති ච හෙතුඅන්තොගධවිසෙසනං.

තත්ථාති බාලාදීසු තීසු පුග්ගලෙසු. දුතියපක්ඛදිවසෙති පාටිපදතො දුතියපක්ඛදිවසෙ. උපොසථග්ගෙති උපොසථගෙහෙ. තඤ්හි උපොසථං ගණ්හන්ති, උපොසථො වා ගය්හති අස්මින්ති ‘‘උපොසථග්ග’’න්ති වුච්චති. තස්මිං උපොසථග්ගෙ. ‘‘අනාරොචෙතු’’න්ති වචනස්ස ඤාපකං දස්සෙත්වා ‘‘අපච්චාහරිතු’’න්ති වචනස්ස තමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපරම්පි වුත්ත’’න්තිආදි.

තත්ථාති ඔවාදපටිග්ගාහකෙසු භික්ඛූසු. නො චස්සාති නො චෙ අස්ස. සභං වාති සමජ්ජං වා. සා හි සහ භාසන්ති එත්ථ, සන්තෙහි වා භාති දිබ්බතීති ‘‘සභා’’ති වුච්චති, තං සභං වා උපසඞ්කමිස්සාමීති යොජනා. තත්‍රාති තස්මිං සභාදිකෙ. එවං ‘‘තත්ථා’’තිපදෙපි.

චතුද්දසන්නං පූරණො චාතුද්දසො, තස්මිං පවාරෙත්වාති සම්බන්ධො. භික්ඛුසඞ්ඝෙති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සන්තිකෙ, සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. අජ්ජතනාති එත්ථ අස්මිං අහනි අජ්ජ, ඉමසද්දතො අහනීති අත්ථෙ ජ්ජපච්චයො, ඉමසද්දස්ස ච අකාරො, අජ්ජ එව අජ්ජතනා, ස්වත්ථො හි තනපච්චයො. අපරස්මිං අහනි අපරජ්ජ, අපරසද්දතො අහනීති අත්ථෙ ජ්ජපච්චයො සත්තම්‍යන්තොයෙව. එත්ථාති පවාරණෙ, ‘‘අනුජානාමී’’තිආදිවචනෙ වා. හීති සච්චං.

කොලාහලන්ති කොතූහලං. පඨමං භික්ඛුනී යාචිතබ්බාති සඞ්ඝෙන පඨමං භික්ඛුනී යාචිතබ්බා.

තාය භික්ඛුනියා වචනීයො අස්සාති යොජනා. පස්සන්තො පටිකරිස්සතීති වජ්ජාවජ්ජං පස්සන්තො හුත්වා පටිකරිස්සති.

උභින්නන්ති භික්ඛුභික්ඛුනීනං. යථාඨානෙයෙවාති යං යං ඨානං යථාඨානං, තස්මිං යථාඨානෙයෙව. කෙනචි පරියායෙනාති කෙනචි කාරණෙන. අවපුබ්බො වරසද්දො පිහිතත්ථොති ආහ ‘‘පිහිතො’’ති. වචනංයෙවාති ඔවාදවචනංයෙව. පථොති ජෙට්ඨකට්ඨානෙ ඨානස්ස කාරණත්තා පථො. දොසං පනාති අභික්කමනාදීසු ආදීනවං පන. අඤ්ජෙන්තීති මක්ඛෙන්ති. භික්ඛූහි පන ඔවදිතුං අනුසාසිතුං වට්ටතීති යොජනා.

අඤ්ඤන්ති ඔවාදතො අඤ්ඤං. එසොති ගරුධම්මො.

150. ‘‘අධම්මකම්මෙ’’ති එත්ථ කතමං කම්මං නාමාති ආහ ‘‘අධම්මකම්මෙතිආදීසූ’’තිආදි. තත්ථාති අධම්මකම්මධම්මකම්මෙසු.

152. උද්දෙසං දෙන්තො භණති, අනාපත්තීති යොජනා. ඔසාරෙතීති කථෙති. චතුපරිසතීති චතුපරිසස්මිං. තත්‍රාපීති තෙන භික්ඛුනීනං සුණනකාරණෙනාති. පඨමං.