2. අත්ථඞ්ගතසික්ඛාපදං

153. දුතියෙ පරියායසද්දො වාරත්ථොති ආහ ‘‘වාරෙනා’’ති. වාරොති ච අනුක්කමොයෙවාති ආහ ‘‘පටිපාටියාති අත්ථො’’ති. අධිකං චිත්තං ඉමස්සාති අධිචෙතොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අධිචිත්තවතො’’තිආදි. අධිචිත්තං නාම ඉධ අරහත්තඵලචිත්තමෙව, න විපස්සනාපාදකභූතං අට්ඨසමාපත්තිචිත්තන්ති ආහ ‘‘අරහත්තඵලචිත්තෙනා’’ති. ‘‘අධිචිත්තසික්ඛා’’තිආදීසු (පාරා. 45; දී. නි. 3.305; ම. නි. 1.497; අ. නි. 6.105; මහානි. 10) හි විපස්සනාපාදකභූතං අට්ඨසමාපත්තිචිත්තං ‘‘අධිචිත්ත’’න්ති වුච්චති. න පමජ්ජතොති න පමජ්ජන්තස්ස. සාතච්චකිරියායාති සතතකරණෙන. උභො ලොකෙ මුනති ජානාතීති මුනීති ච, මොනං වුච්චති ඤාණං මුනනට්ඨෙන ජානනත්ථෙන, තමස්සත්ථීති මුනීති ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මුනිනොතී’’තිආදි. තත්ථ ‘‘යො මුනති…පෙ… මුනනෙන වා’’තිඉමිනා පඨමත්ථං දස්සෙති, ‘‘මොනං වුච්චති…පෙ… වුච්චතී’’තිඉමිනා දුතියත්ථං දස්සෙති. මුන ගතියන්ති ධාතුපාඨෙසු (සද්දනීතිධාතුමාලායං 15 පකාරන්තධාතු) වුත්තත්තා ‘‘යො මුනතී’’ති එත්ථ භූවාදිගණිකො මුනධාතුයෙව, න කීයාදිගණිකො මුධාතූති දට්ඨබ්බං. අථ වා මුන ඤාණෙති ධාතුපාඨෙසු (සද්දනීතිධාතුමාලායං 17 කියාදිගණික) වුත්තත්තා ‘‘මුනාතී’’ති කීයාදිගණිකොව. ධාත්වන්තනකාරලොපොති දට්ඨබ්බං. ‘‘මොනං වුච්චති ඤාණ’’න්ති චෙත්ථ ඤාණං නාම අරහත්තඤාණමෙව. මොනස්ස පථො මොනපථොති වුත්තෙ සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මාව අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මෙසූ’’ති. අථ වා අධිසීලසික්ඛාදයො අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘තීසු වා සික්ඛාසූ’’ති. පුබ්බභාගපටිපදන්ති අරහත්තඤාණස්ස පුබ්බභාගෙ පවත්තං සීලසමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතං පටිපදං. පුබ්බභාගෙති අරහත්තඤාණස්ස පුබ්බභාගෙ. එත්ථාති ‘‘අධිචෙතසො…පෙ… සික්ඛතො’’ති වචනෙ. ‘‘තාදිනො’’තිපදං ‘‘මුනිනො’’තිපදෙන යොජෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘තාදිසස්ස ඛීණාසවමුනිනො’’ති. එත්ථාති ‘‘සොකා න භවන්ති තාදිනො’’ති වචනෙ. රාගාදයො උපසමෙතීති උපසන්තොති දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘රාගාදීන’’න්ති. සති අස්සත්ථීති සතිමාති කත්වා මන්තුසද්දො නිච්චයොගත්ථොති ආහ ‘‘සතියා අවිරහිතස්සා’’ති.

න කසීයති න විලෙඛීයතීති අකාසො, සොයෙව ආකාසො. අන්තරෙන ඡිද්දෙන ඉක්ඛිතබ්බොති අන්තලික්ඛො. ආකාසො හි චතුබ්බිධො අජටාකාසො, කසිණුග්ඝාටිමාකාසො, පරිච්ඡින්නාකාසො, රූපපරිච්ඡෙදාකාසොති. තත්ථ අජටාකාසොව ඉධාධිප්පෙතො ‘‘අන්තලික්ඛෙ’’ති විසෙසිතත්තා. තෙනාහ ‘‘න කසිණුග්ඝාටිමෙ, න පන රූපපරිච්ඡෙදෙ’’ති. පරිච්ඡින්නාකාසොපි රූපපරිච්ඡෙදාකාසෙන සඞ්ගහිතො. ‘‘ම’’න්ති පදං ‘‘අවමඤ්ඤන්තී’’ති පදෙ කම්මං. එත්තකමෙවාති එතප්පමාණං ‘‘අධිචෙතසො’’තිආදිසඞ්ඛාතං වචනමෙව, න අඤ්ඤං බුද්ධවචනන්ති අත්ථො. අයන්ති චූළපන්ථකො ථෙරො. හන්දාති වස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. මම ආනුභාවං දස්සෙමි, තුම්හෙ පස්සථ ගණ්හථාති අධිප්පායො. වුට්ඨායාති තතො චතුත්ථජ්ඣානතො වුට්ඨහිත්වා. අන්තරාපි ධායතීති එත්ථ පිසද්දස්ස අට්ඨානත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අන්තරධායතිපී’’ති. එසෙව නයො ‘‘සෙය්‍යම්පි කප්පෙතී’’ති එත්ථපි. ථෙරොති චූළපන්ථකො ථෙරො. ඉදං පදං අන්තරන්තරා යුත්තට්ඨානෙසු සම්බන්ධිත්වා ‘‘තඤ්චෙව භණතී’’තිඉමිනා සම්බන්ධිතබ්බං. භාතුථෙරස්සාති ජෙට්ඨකභාතුභූතස්ස මහාපන්ථකථෙරස්ස.

පද්මන්ති ගාථායං තයො පාදා ඉන්දවජිරා, චතුත්ථපාදො උපෙන්දවජිරො. තස්මා පද්මන්ති එත්ථ මකාරෙ පරෙ දුකාරුකාරස්ස ලොපං කත්වා පරක්ඛරං නෙත්වා ‘‘පද්ම’’න්ති ද්විභාවෙන ලිඛිතබ්බං. අවීතගන්ධන්ති එත්ථ වීති දීඝුච්චාරණමෙව යුත්තං. පඞ්කෙ දවති ගච්ඡතීති පදුමං. කොකං දුග්ගන්ධස්ස ආදානං නුදති අපනෙතීති කොකනුදං. සුන්දරො ගන්ධො ඉමස්සාති සුගන්ධං. අයං පනෙත්ථ යොජනා – යථා කොකනුදසඞ්ඛාතං සුගන්ධං පාතො පගෙව බාලාතපෙන ඵුල්ලං විකසිතං අවීතගන්ධං හුත්වා විරොචමානං පදුමං සියා, තථා අඞ්ගීරසං අඞ්ගිතො සරීරතො නිච්ඡරණපභස්සරරසං හුත්වා විරොචමානභූතං අන්තලික්ඛෙ තපන්තං ආදිච්චං ඉව තෙධාතුකෙ තපන්තං සම්මාසම්බුද්ධං පස්සාති.

පගුණන්ති වාචුග්ගතං. තතොති අසක්කුණෙය්‍යතො. නන්ති චූළපන්ථකං. ථෙරොති මහාපන්ථකො ථෙරො නික්කඩ්ඪාපෙසීති සම්බන්ධො. සොති චූළපන්ථකො. අථාති තස්මිං කාලෙ. භගවා ආහාති යොජනා. බුද්ධචක්ඛුනාති ආසයානුසයඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණසඞ්ඛාතෙන සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං චක්ඛුනා. තන්ති චූළපන්ථකං. තස්සාති චූළපන්ථකස්ස. අථාති තස්මිං ආරොචනකාලෙ. අස්සාති චූළපන්ථකස්ස, දත්වාති සම්බන්ධො. රජං මලං හරති අපනෙතීති රජොහරණං, පිලොතිකඛණ්ඩං. සොති චූළපන්ථකො. තස්සාති පිලොතිකඛණ්ඩස්ස, ‘‘අන්ත’’න්තිපදෙ අවයවිසම්බන්ධො. පරිසුද්ධම්පීති පිසද්දො අපරිසුද්ධෙ පිලොතිකඛණ්ඩෙ කා නාම කථාති දස්සෙති. සංවෙගන්ති සන්තාසං භයන්ති අත්ථො. අථාති තස්මිං ආරම්භකාලෙ. අස්සාති චූළපන්ථකස්ස. ‘‘ත’’න්තිපදං ‘‘මමායනභාව’’න්තිපදෙන සම්බන්ධං කත්වා යොජනා කාතබ්බාති. දුතියං.