3. ඔවාදවග්ගො

1. ඔවාදසික්ඛාපද-අත්ථයොජනා

144. භික්ඛුනිවග්ගස්ස පඨමෙ තෙසන්ති ථෙරානං. මහාකුලෙහි නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතාති යොජනා. කුලධීතරො විජ්ජමානගුණං කථයන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘ඤාතිමනුස්සාන’’න්තිපදං ‘‘කථයන්තී’’තිපදෙ සම්පදානං. කුතොති කස්ස ථෙරස්ස සන්තිකාති අත්ථො. තෙසන්ති ථෙරානං ගුණන්ති සම්බන්ධො. ‘‘කථෙතු’’න්තිපදමපෙක්ඛිත්වා ‘‘විජ්ජමානගුණෙ’’ති වත්තබ්බෙ අවත්වා ‘‘වට්ටන්තී’’තිපදමපෙක්ඛිය ‘‘විජ්ජමානගුණා’’ති වුත්තං. හීති සච්චං, යස්මා වා. තතොති කථනකාරණා අභිහරිංසූති සම්බන්ධො. තෙනාති අභිහරණහෙතුනා.

තෙසන්ති ඡබ්බග්ගියානං. තාසූති භික්ඛුනීසු. ‘‘භික්ඛුනියො’’තිපදං ‘‘උපසඞ්කමිත්වා’’තිපදෙ කම්මං. ඡබ්බග්ගියානං භික්ඛුනීසු උපසඞ්කමනං ලාභතණ්හාය හොති, භික්ඛුනීනං ඡබ්බග්ගීසු උපසඞ්කමනං චලචිත්තතාය හොතීති අඤ්ඤමඤ්ඤූපසඞ්කමන්තානං විසෙසො. තිරච්ඡානභූතා කථා තිරච්ඡානකථා නිරත්ථකකථාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තිරච්ඡානකථන්තී’’ති. සග්ගමග්ගගමනෙපීති පිසද්දො මොක්ඛගමනෙ පන කා නාම කථාති දස්සෙති. රාජානො ආරබ්භ පවත්තා කථා රාජකථා. ආදිසද්දෙන චොරකථාදයො සඞ්ගණ්හාති.

147. තෙ භික්ඛූති ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ භවෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධො. අදිට්ඨං සච්චං යෙහීති අදිට්ඨසච්චා, තෙසං භාවො අදිට්ඨසච්චත්තං, තස්මා අදිට්ඨසච්චත්තා බන්ධිත්වාති යොජනා. නෙසන්ති ඡබ්බග්ගියානං. අඤ්ඤෙනෙව උපායෙනාති අලද්ධසම්මුතිතො අඤ්ඤෙනෙව ලද්ධසම්මුතිසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන කත්තුකාමොති සම්බන්ධො. පරතොති පරස්මිං පච්ඡා, උපරීති අත්ථො. කරොන්තො වාති පරිබාහිරෙ කරොන්තො එව හුත්වා ආහාති යොජනා. හීති සච්චං, යස්මා වා. යස්මා න භූතපුබ්බානි, ඉති තස්මා පරිබාහිරං කරොන්තො වාති අත්ථො.

තත්ථාති ‘‘අනුජානාමී’’තිආදිවචනෙ. සීලවාති එත්ථ වන්තුසද්දො පසංසත්ථෙ ච අතිසයත්ථෙ ච නිච්චයොගත්ථෙ ච හොති. තස්සාති ලද්ධසම්මුතිකස්ස. තන්ති සීලං. පාතිමොක්ඛසංවරසද්දානං කම්මධාරයභාවං, තෙහි ච සංවුතසද්දස්ස තප්පුරිසභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘පාතිමොක්ඛොවා’’තිආදි. තත්ථ එවසද්දෙන කම්මධාරයභාවං, එනසද්දෙන ච තප්පුරිසභාවං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං.

වත්තතීති අත්තභාවං පවත්තෙති. කාරිතපච්චයො හි අදස්සනං ගතො. ඉමිනා ඉරියාපථවිහාර දිබ්බවිහාර බ්‍රහ්මවිහාර අරියවිහාරෙසු චතූසු විහාරෙසු අත්තභාවවත්තනං ඉරියාපථවිහාරං දස්සෙති. හීති සච්චං. එතන්ති ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරතී’’තිවචනං. විභඞ්ගෙති ඣානවිභඞ්ගෙ.

‘‘සීල’’න්තිආදීනි අට්ඨ පදානි තුල්‍යාධිකරණානි. අයං පනෙත්ථ සම්බන්ධො – සීලං කුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා පතිට්ඨා ආදි චරණං සංයමො සංවරො මොක්ඛං පමොක්ඛන්ති. සමාපත්තියාති සමාපත්තත්ථාය. ‘‘උපෙතො’’තිආදීනි සත්ත පදානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානි. තත්ථ උපපන්නොති යුත්තො අනුයුත්තො. සමන්නාගතොති සමන්තතො අනු පුනප්පුනං ආගතොති සමන්නාගතො, සමඞ්ගීභූතොති අත්ථො. එත්ථ හි සංසද්දො සමන්තත්ථවාචකො, අනුසද්දො නඋපච්ඡින්නත්ථවාචකො. තෙනාති තෙන කාරණෙන. පාලෙතීති අත්තභාවං බාධනතො රක්ඛති. යපෙතීති අත්තභාවො පවත්තති. යාපෙතීති අත්තභාවං පවත්තාපෙති. යප යාපනෙ. යාපනං පවත්තනන්ති හි ධාතුපාඨෙසු වුත්තං (සද්දනීතිධාතුමාලායං 18 පකාරන්තධාතු). විහරතීති එත්ථ එකො ආකාරත්ථවාචකො ඉතිසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො, ඉති වුච්චති, ඉති වුත්තන්ති වා යොජනා.

ආචාරගොචරසද්දානං ද්වන්දභාවං, තෙහි ච සම්පන්නසද්දස්ස තප්පුරිසභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආචාරගොචරසම්පන්නො’’තිආදි. තත්ථ චසද්දෙන ද්වන්දභාවං, එනසද්දෙන ච තප්පුරිසභාවං දස්සෙති. අණුසද්දො අප්පත්ථො, මත්තසද්දො පමාණත්ථොති ආහ ‘‘අප්පමත්තකෙසූ’’ති. ‘‘දස්සනසීලො’’තිඉමිනා ‘‘දස්සාවී’’තිඑත්ථ ආවීසද්දස්ස තස්සීලත්ථභාවං දස්සෙති. ‘‘සමාදායා’’ති එත්ථ සංපුබ්බආපුබ්බස්ස දාසද්දස්ස කම්මාපෙක්ඛත්තා තස්ස කම්මං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘තං තං සික්ඛාපද’’න්ති. ඉමිනා ‘‘සික්ඛාපදෙසූ’’ති උපයොගත්ථෙ භුම්මවචනන්ති දස්සෙති. අථ වා සික්ඛාපදෙසූති නිද්ධාරණත්ථෙ භුම්මවචනමෙතං. ‘‘තං තං සික්ඛාපද’’න්ති කම්මං පන අජ්ඣාහරිතබ්බන්ති දස්සෙති. ‘‘සමාදායා’’ති එත්ථ සංසද්දස්ස ච ආපුබ්බස්ස දාසද්දස්ස ච යකාරස්ස ච අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සාධුකං ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. එත්ථාති ඉමිස්සං අට්ඨකථායං. විත්ථාරො පන ගහෙතබ්බොති යොජනා. යොති කුලපුත්තො.

අස්සාති ලද්ධසම්මුතිකස්ස. යං තං බහු සුතං නාම අත්ථි, තං න සුතමත්තමෙවාති යොජනා. මඤ්ජූසායන්ති පෙළායං. සා හි සාමිකස්ස සධනත්තං මඤ්ඤතෙ ඉමායාති ‘‘මඤ්ජූසා’’ති වුච්චති. මඤ්ජූසායං රතනං සන්නිචිතං විය සුතං සන්නිචිතං අස්මිං පුග්ගලෙති යොජනා, එතෙනාති ‘‘සන්නිචිත’’න්තිපදෙන, දස්සෙතීති සම්බන්ධො. සොති ලද්ධසම්මුතිකො භික්ඛු. සන්නිචිතරතනස්සෙවාති සන්නිචිතරතනස්ස ඉව. තන්ති ‘‘යෙ තෙ ධම්මා’’තිආදිවචනං. එත්ථාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ. අස්සාති ලද්ධසම්මුතිකස්ස භික්ඛුනො. තත්ථාති ‘‘වචසා පරිචිතා’’තිආදිවචනෙ. එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. පගුණාති උජුකා. උජුකො හි අජිම්හත්තා පකට්ඨො උත්තමො ගුණොති අත්ථෙන ‘‘පගුණො’’ති වුච්චති. අනුපෙක්ඛිතාති පුනප්පුනං උපගන්ත්වා ඉක්ඛිතා, පස්සිතා දස්සිතාති අත්ථො. අත්ථතොති අභිධෙය්‍යත්ථතො, අට්ඨකථාතොති අත්ථො. කාරණතොති ධම්මතො, පාළිතොති අත්ථො. දිට්ඨිසද්දස්ස පඤ්ඤාසද්දවෙවචනත්තා ‘‘පඤ්ඤායා’’ති වුත්තං. සුපච්චක්ඛකතාති සුට්ඨු අක්ඛානං ඉන්ද්‍රියානං පටිමුඛං කතා.

‘‘බහුස්සුතො’’ති එත්ථ බහුස්සුතස්ස තිවිධභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අයං පනා’’තිආදි. නිස්සයතො මුච්චතීති නිස්සයමුච්චනකො. පරිසං උපට්ඨාපෙතීති පරිසුපට්ඨාකො. භික්ඛුනියො ඔවදතීති භික්ඛුනොවාදකො. තත්ථාති තිවිධෙසු බහුස්සුතෙසු. නිස්සයමුච්චනකෙන එත්තකං උග්ගහෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. උපසම්පදායාති උපසම්පාදෙත්වා. පඤ්ච වස්සානි එතස්සාති පඤ්චවස්සො. තෙන උග්ගහෙතබ්බන්ති යොජනා. සබ්බන්තිමෙනාති සබ්බෙසං පරිච්ඡෙදානං අන්තෙ ලාමකෙ පවත්තෙන. පගුණාති අජිම්හා උජුකා. වාචුග්ගතාති තස්සෙව වෙවචනං. යස්ස හි පාළිපාඨා සජ්ඣායනකාලෙ පගුණා හොන්ති, තස්ස වාචුග්ගතා. යස්ස වා පන වාචුග්ගතා හොන්ති, තස්ස පගුණා. තස්මා තානි පදානි අඤ්ඤමඤ්ඤකාරණවෙවචනානි. පක්ඛදිවසෙසූති ජුණ්හපක්ඛකාළපක්ඛපරියාපන්නෙසු දිවසෙසු. ධම්මසාවනත්ථායාති සම්පත්තානං පරිසානං ධම්මස්ස සාවනත්ථාය සුණාපනත්ථායාති අධිප්පායො. සාවනත්ථායාති එත්ථ යුපච්චයපරත්තා කාරිතපච්චයො ලොපො හොතීති දට්ඨබ්බං. තස්මා සාවීයතෙ සුණාපීයතෙ සාවනන්ති වචනත්ථො කාතබ්බො. භාණවාරා උග්ගහෙතබ්බාති සම්බන්ධො. සම්පත්තානන්ති අත්තනො සන්තිකං සම්පත්තානං. පරිකථනත්ථායාති පරිස්සඞ්ගෙන ආලිඞ්ගනෙන කථනත්ථං, අප්පසද්දසඞ්ඛාතාය වාචාය කථනත්ථන්ති අත්ථො. ‘‘කථාමග්ගො’’ති වුත්තත්තා වත්ථුකථායෙව අධිප්පෙතා, න සුත්තසඞ්ඛාතො පාළිපාඨො. අනු පච්ඡා, පුනප්පුනං වා දායකා මොදන්ති එතායාති අනුමොදනා. ඣානං වා මග්ගො වා ඵලං වා සමණධම්මො නාම. තස්ස කරණත්ථං උග්ගහෙතබ්බන්ති යොජනා. හීති සච්චං, යස්මා වා. චතූසු දිසාසු අපටිහතොති චාතුද්දිසො, අපටිහතත්ථෙ ණපච්චයො.

පරිසුපට්ඨාපකෙන කාතබ්බාති යොජනා. අභිවිනයෙති අඤ්ඤමඤ්ඤපරිච්ඡින්නෙ විනයපිටකෙ. ද්වෙ විභඞ්ගාති භික්ඛුවිභඞ්ගො ච භික්ඛුනිවිභඞ්ගො ච. අසක්කොන්තෙන පරිසුපට්ඨාපකෙන භික්ඛුනාති සම්බන්ධො. එවං අත්තනො අත්ථාය උග්ගහෙතබ්බං දස්සෙත්වා ඉදානි පරිසාය අත්ථාය උග්ගහෙතබ්බං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරිසාය පනා’’තිආදි. අභිධම්මෙති අඤ්ඤමඤ්ඤපරිච්ඡින්නෙ සුත්තන්තපිටකෙ එව, න අභිධම්මපිටකෙ. තයො වග්ගාති සගාථාවග්ගො නිදානවග්ගො ඛන්ධවග්ගොති තයො වග්ගා. වාසද්දො අනියමවිකප්පත්ථො. එකන්ති එකං නිපාතං. තතො තතොති නිකායතො. සමුච්චයං කත්වාති රාසිං කත්වා. න වුත්තන්ති අට්ඨකථාසු න කථිතං. යස්ස පන නත්ථි, සො න ලභතීති යොජනා. සුත්තන්තෙ චාති සුත්තන්තපිටකෙ පන. උග්ගහිතොති සරූපකථනෙන ගහිතො, උච්චාරිතොති අත්ථො. දිසාපාමොක්ඛොති දිසාසු ඨිතානං භික්ඛුආදීනං පාමොක්ඛො. යෙන කාමං ගමොති යථාකාමං ගමො.

චතූසු නිකායෙසූති ඛුද්දකනිකායතො අඤ්ඤෙසු දීඝනිකායාදීසු. එකස්සාති අඤ්ඤතරස්ස එකස්ස. එකනිකායෙනාති එකස්මිං නිකායෙ ලද්ධනයෙන. හීති සච්චං, යස්මා වා. තත්ථාති චතුප්පකරණස්ස අට්ඨකථායං. නානත්ථන්ති නානාපයොජනං. තන්ති විනයපිටකං. එත්තාවතාති එත්තකපමාණෙන පගුණෙන. හොතීති ඉතිසද්දො පරිසමාපනත්ථො. ඉති පරිසමාපනං වෙදිතබ්බන්ති යොජනා.

උභයානි ඛො පනස්සාති ආදි පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. අඤ්ඤස්මින්ති විනයපිටකතො ඉතරස්මිං. තත්ථාති ‘‘උභයානි ඛො පනස්සා’’තිආදිවචනෙ. යථා යෙනාකාරෙන ආගතානි, තං ආකාරං දස්සෙතුන්ති යොජනා. පදපච්චාභට්ඨසඞ්කරදොසවිරහිතානීති පදානං පච්චාභට්ඨසඞ්කරභූතෙහි දොසෙහි විරහිතානි. එත්ථ ච පදපච්චාභට්ඨන්ති පදානං පටිනිවත්තිත්වා ආභස්සනං ගළනං, චුතන්ති අත්ථො. පදසඞ්කරන්ති පදානං විපත්ති, විනාසොති අත්ථො. ‘‘සුත්තසො’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි ඛන්ධකපරිවාරසුත්තං එව ගහෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘ඛන්ධකපරිවාරතො’’ති. අනුබ්‍යඤ්ජනසොති එත්ථ බ්‍යඤ්ජනසද්දො අක්ඛරස්ස ච පදස්ස ච වාචකොති ආහ ‘‘අක්ඛරපදපාරිපූරියා චා’’ති. හීති සච්චං, යස්මා වා.

‘‘සිථිලධනිතාදීන’’න්තිපදං ‘‘වචනෙනා’’තිපදෙ කම්මං, ‘‘වචනෙනා’’තිපදං ‘‘සම්පන්නාගතො’’තිපදෙ හෙතු, ‘‘විස්සට්ඨාය අනෙලගළාය අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනියා’’තිපදානි ‘‘වාචායා’’තිපදෙ විසෙසනානි. සිථිලධනිතාදීනන්ති ආදිසද්දෙන නිග්ගහිතවිමුත්තසම්බන්ධවවත්ථිතදීඝ රස්ස ගරු ලහු සඞ්ඛාතා අට්ඨ බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියො සඞ්ගණ්හාති. යථාවිධානවචනෙනාති අක්ඛරචින්තකානං යථා සංවිදහනවචනෙන. වාචායෙව කරීයති කථීයති උච්චාරීයති වාක්කරණං චකාරස්ස කකාරං කත්වා. හීති තදෙව යුත්තං. මාතුගාමො යස්මා සරසම්පත්තිරතො, තස්මා හීළෙතීති යොජනා. ‘‘සරසම්පත්තිරහිත’’න්තිපදං ‘‘වචන’’න්තිපදෙ විසෙසනභාවෙන විසෙසං කත්වා ‘‘හීළෙතී’’තිපදෙ හෙතුභාවෙන සම්පජ්ජනතො හෙතුඅන්තොගධවිසෙසනන්ති දට්ඨබ්බං. සබ්බාසන්ති භික්ඛුනීනං. ‘‘සීලාචාරසම්පත්තියා’’තිඉමිනා ජාති ගොත්ත රූප භොගාදිනාතිඅත්ථං නිවත්තෙති. කාරණඤ්චාති අට්ඨකථඤ්ච. තජ්ජෙත්වාති උබ්බෙජෙත්වා. තාසන්ති භික්ඛුනීනං. ගිහිකාලෙති භික්ඛුනොවාදකස්ස ගිහිකාලෙ අනජ්ඣාපන්නපුබ්බො හොතීති සම්බන්ධො. හි තදෙව යුත්තං. ‘‘මාතුගාමො’’තිපදං ‘‘න කරොතී’’තිපදෙ සුද්ධකත්තා, ‘‘උප්පාදෙතී’’තිපදෙ හෙතුකත්තා. ඨිතස්ස භික්ඛුනො ධම්මදෙසනායාපීති යොජනා. අපිසද්දො ගරහත්ථො. විසභාගෙහීති විරුද්ධෙහි වත්ථාරම්මණෙහි. අයුත්තට්ඨානෙති පබ්බජිතානං අනනුරූපට්ඨානෙ. ඡන්දරාගන්ති බලවතණ්හං. තෙනාති තෙන හෙතුනා.

‘‘එත්ථ චා’’තිආදිම්හි අයං පන සඞ්ගහො –

‘‘සීලවා බහුස්සුතො ච, ස්වාගතො ච සුවාචකො;

පියො පටිබලො චාපි, නජ්ඣාපන්නො ච වීසතී’’ති.

148. වත්ථුස්මින්ති අට්ඨුප්පත්තියං. කකාරලොපං කත්වා ගරුධම්මාති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘ගරුකෙහි ධම්මෙහී’’ති. තෙති ගරුධම්මා. හීති යස්මා. ‘‘එකතො’’ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තවචනස්ස විසෙසෙන ගහෙතබ්බතං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ’’ති. යථාවත්ථුකමෙවාති පාචිත්තියමෙව. තඤ්හි වත්ථුස්ස ආපත්තිකාරණස්ස අනුරූපං පවත්තත්තා ‘‘යථාවත්ථුක’’න්ති වුච්චති.

149. පාතොති පගෙව, පඨමන්ති අත්ථො. අසම්මට්ඨං සම්මජ්ජීතබ්බන්ති සම්බන්ධො. අසම්මජ්ජනෙ දොසං පාකටං කරොන්තො ආහ ‘‘අසම්මට්ඨං හී’’තිආදි. හීති තප්පාකටීකරණජොතකො. තන්ති පරිවෙණං. දිස්වා භවෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධො. තෙනාති අසොතුකාමානං විය භවනහෙතුනා. පරිවෙණසම්මජ්ජනස්ස ආනිසංසං දස්සෙත්වා පානීයපරිභොජනීයඋපට්ඨානස්ස තමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අන්තො ගාමතො පනා’’ති ආදි. තස්මින්ති පානීයපරිභොජනීයෙ.

සාඛාභඞ්ගම්පීති භඤ්ජිතබ්බසාඛම්පි. දුතියොති විඤ්ඤූ පුරිසො දුතියො. නිසීදිතබ්බට්ඨානං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නිසීදිතබ්බ’’න්තිආදි. ‘‘විහාරමජ්ඣෙ’’ති සාමඤ්ඤතො වත්වා විසෙසතො දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ද්වාරෙ’’ති. ඔසරන්ති අවසරන්ති එත්ථාති ඔසරණං, තඤ්ච තං ඨානඤ්චෙති ඔසරණට්ඨානං, තස්මිං. සමග්ගත්ථාති එත්ථ සංපුබ්බො ච ආපුබ්බො ච ගමුසද්දො හොති, තතො හිය්‍යත්තනීසඞ්ඛාතං ත්ථවචනං වා හොති, පඤ්චමීසඞ්ඛාතස්ස ථවචනස්ස ත්ථත්තං වා හොති, සංයොගපරත්තා ආ උපසග්ගො රස්සො ච හොති, ඉති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සම්මා ආගතත්ථා’’ති. තත්ථ ‘‘සම්මා’’තිපදෙන සංසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙති, ‘‘ආ’’ඉතිපදෙන ආත්‍යූපසග්ගං, ‘‘ගත’’ඉතිපදෙන ගමුධාතුං, ‘‘ත්ථ’’ඉතිපදෙන හිය්‍යත්තනීසඞ්ඛාතං ත්ථවචනං වා, පඤ්චමීසඞ්ඛාතස්ස ථවචනස්ස ත්ථත්තං වා දස්සෙති. අයං පනෙත්ථත්ථො – සමං තුම්හෙ ආගතත්ථාති. පඤ්චමීසඞ්ඛාතස්ස ථවචනස්ස ත්ථත්තකාලෙ සමං තුම්හෙ ආගා අත්ථ භවථාති. ‘‘ආගච්ඡන්තී’’තිපදෙන ‘‘වත්තන්තී’’ති එත්ථ වතුධාතුයා අත්ථං දස්සෙති, ‘‘පගුණා වාචුග්ගතා’’තිපදෙහි අධිප්පායං දස්සෙති. පාළීති ගරුධම්මපාළි.

තත්ථාති තස්සං පාළියං, තෙසු වා අභිවාදනාදීසු චතූසු. මග්ගසම්පදානන්ති මග්ගං පරිහරිත්වා භික්ඛුස්ස ඔකාසදානං. බීජනන්ති බීජනියා විධූපනං. පානීයාපුච්ඡනන්ති පානීයස්ස ආපුච්ඡනං. ආදිසද්දෙන පරිභොජනීයාපුච්ඡනාදිකං සඞ්ගණ්හාති. එත්ථ චාති එතෙසු චතූසු අභිවාදනාදීසු. ‘‘අන්තො ගාමෙ වා’’තිආදීනි ඡ පදානි ‘‘කාතබ්බමෙවා’’තිපදෙ ආධාරො. රාජුස්සාරණායාති රඤ්ඤො ආනුභාවෙන ජනානං උස්සාරණාය. මහාභික්ඛුසඞ්ඝො සන්නිපතති එත්ථාති මහාසන්නිපාතං, තස්මිං මහාසන්නිපාතෙ ඨානෙ නිසින්නෙ සතීති යොජනා. පච්චුට්ඨානන්ති පටිකච්චෙව උට්ඨානං. තං තන්ති සාමීචිකම්මං.

සක්කත්වාති චිත්තිං කත්වා, සං ආදරං කත්වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යථා කතො’’තිආදි. තිණ්ණං කිච්චානන්ති ‘‘සක්කත්වා ගරුංකත්වා මානෙත්වා’’තිසඞ්ඛාතානං තිණ්ණං කිච්චානං. අනීයසද්දො කම්මත්ථොති ආහ ‘‘න අතික්කමිතබ්බො’’ති.

නත්ථි භික්ඛු එත්ථාති අභික්ඛුකො ආවාසො, සො කිත්තකෙ ඨානෙ අභික්ඛුකො, යො ආවාසො අභික්ඛුකො නාම හොතීති ආහ ‘‘සචෙ’’ති ආදි. ‘‘උපස්සයතො’’තිපදං ‘‘අබ්භන්තරෙ’’තිපදෙ අපාදානං. එත්ථාති අභික්ඛුකෙ ආවාසෙ. හීති සච්චං. තතොති අඩ්ඪයොජනබ්භන්තරෙ ඨිතආවාසතො. පරන්ති අඤ්ඤස්මිං ආවාසෙ, භුම්මත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං. පච්ඡාභත්තන්ති භත්තතො පච්ඡා. තත්ථාති අභික්ඛුකෙ ආවාසෙ. ‘‘භික්ඛුනියො’’තිපදං ‘‘වදන්තී’’තිපදෙ කම්මං. වුත්තප්පමාණෙති අඩ්ඪයොජනබ්භන්තරසඞ්ඛාතෙ වුත්තප්පමාණෙ. සාඛාමණ්ඩපෙපීති සාඛාය ඡාදිතමණ්ඩපෙපි. පිසද්දෙන ආවාසෙ පන කා නාම කථාති දස්සෙති. වුත්තාති වසිතා. එත්තාවතාති එකරත්තං වසිතමත්තෙන. එත්ථාති සභික්ඛුකෙ ආවාසෙ. උපගච්ඡන්තීහි භික්ඛුනීහි යාචිතබ්බාති යොජනා. පක්ඛස්සාති ආසළ්හීමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛස්ස. ‘‘තෙරසිය’’න්තිපදෙන අවයවිඅවයවභාවෙන යොජෙතබ්බං. මයන්ති අම්හෙ. යතොති යෙන උජුනා මග්ගෙනාති සම්බන්ධො. තෙනාහ ‘‘තෙන මග්ගෙනා’’ති. අඤ්ඤෙන මග්ගෙනාති උජුමග්ගතො අඤ්ඤෙන ජිම්හමග්ගෙන. අයන්ති අයං ආවාසො. තතොති භික්ඛූනං ආවාසතො, භික්ඛුනිඋපස්සයතො වා, ඉදමෙව යුත්තතරං. වක්ඛති හි ‘‘අම්හාකං උපස්සයතො ගාවුතමත්තෙ’’ති. ඛෙමට්ඨානෙති අභයට්ඨානෙ. තඤ්හි ඛීයන්ති භයා එත්ථාති ඛෙමං, ඛෙමඤ්ච තං ඨානඤ්චෙති ඛෙමට්ඨානන්ති කත්වා ‘‘ඛෙමට්ඨාන’’න්ති වුච්චති. තාහි භික්ඛුනීහීති අඩ්ඪයොජනමත්තෙ ඨානෙ වසන්තීහි. තා භික්ඛුනියොති ගාවුතමත්තෙ ඨානෙ වසන්තියො. අන්තරාති තුම්හාකං, අම්හාකඤ්ච නිවාසනට්ඨානස්ස, නිවාසනට්ඨානතො වා අන්තරෙ වෙමජ්ඣෙ. භුම්මත්ථෙ චෙතං නිස්සක්කවචනං. ඨිතෙ මග්ගෙති සම්බන්ධො ‘‘සන්තිකා’’තිපදං ‘‘ආගත’’ඉතිපදෙ අපාදානං. තත්ථාති අඤ්ඤාසං භික්ඛුනීනං උපස්සයෙ. ඉති යාචිතබ්බාති යොජනා. තතොති භික්ඛූනං යාචිතබ්බතො, පරන්ති සම්බන්ධො.

චාතුද්දසෙති ආසළ්හීමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛස්ස චතුද්දසන්නං දිවසානං පූරණෙ දිවසෙ. ඉධාති ඉමස්මිං විහාරෙ. ‘‘ඔවාද’’න්තිපදං ‘‘අනු’’ඉතිපදෙ කම්මං. අනුජීවන්තියොති අනුගන්ත්වා ජීවනං වුත්තිං කරොන්තියො. වුත්තා භික්ඛූති සම්බන්ධො. දුතියදිවසෙති ආසළ්හීපුණ්ණමියං. අථාති පක්කමනානන්තරං. එත්ථාති භික්ඛූනං පක්කන්තත්තා අපස්සනෙ. ‘‘ආභොගං කත්වා’’තිඉමිනා ආභොගං අකත්වා වසිතුං න වට්ටතීති දීපෙති. සභික්ඛුකාවාසං ගන්තබ්බමෙවාති අධිප්පායො. සාති වස්සච්ඡෙදාපත්ති. හීති සච්චං, යස්මා වා. කෙනචි කාරණෙනාති භික්ඛාචාරස්ස අසම්පදාදිනා කෙනචි නිමිත්තෙන. හීති සච්චං. භික්ඛූනං පක්කන්තාදිකාරණා අභික්ඛුකාවාසෙ වසන්තියා කිං අභික්ඛුකාවාසෙව පවාරෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘පවාරෙන්තියා පනා’’තිආදි.

අන්වද්ධමාසන්ති එත්ථ අනුසද්දො විච්ඡත්ථවාචකො කම්මප්පවචනීයො, තෙන පයොගත්තා භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘අද්ධමාසෙ අද්ධමාසෙ’’ති. පච්චාසීසිතබ්බාති එත්ථ පතිපුබ්බො ච ආපුබ්බො ච සිධාතු ඉච්ඡත්ථෙති ආහ ‘‘ඉච්ඡිතබ්බා’’ති. සිධාතුයා ද්වෙභාවො හොති. ආපුබ්බො සිසි ඉච්ඡායන්තිපි ධාතුපාඨෙසු වුත්තං. තත්ථාති ‘‘උපොසථපුච්ඡක’’න්තිවචනෙ. පක්ඛස්සාති යස්ස කස්සචි පක්ඛස්ස. මහාපච්චරියං පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ඔවාදස්ස යාචනං ඔවාදො උත්තරපදලොපෙන, සොයෙව අත්ථො පයොජනං ඔවාදත්ථො, තදත්ථාය. පාටිපදදිවසතොති දුතියදිවසතො. සො හි චන්දො වුද්ධිඤ්ච හානිඤ්ච පටිමුඛං පජ්ජති එත්ථ, එතෙනාති වා පාටිපදොති වුච්චති. ඉතීති එවං වුත්තනයෙන. භගවා පඤ්ඤපෙතීති යොජනා. අඤ්ඤස්සාති ධම්මස්සවනකම්මතො අඤ්ඤස්ස. නිරන්තරන්ති අභික්ඛණං, ‘‘පඤ්ඤපෙතී’’තිපදෙ භාවනපුංසකං. හීති විත්ථාරො. එවඤ්ච සතීති එවං බහූපකාරෙ සති ච. යන්ති යං ධම්මං. සාත්ථිකන්ති සපයොජනං. යථානුසිට්ඨන්ති අනුසිට්ඨියා අනුරූපං. සබ්බායෙව භික්ඛුනියොපීති යොජනා. හීති සච්චං.

ඔවාදං ගච්ඡතීති ඔවාදං යාචිතුං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරාමං ගච්ඡති. න ඔවාදො ගන්තබ්බොති ඔවාදං යාචිතුං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරාමො න ගන්තබ්බො. ඔවාදොති ච උපයොගත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති දට්ඨබ්බං. ඉතරථා හි සද්දපයොගො විරුජ්ඣෙය්‍ය. ඔවාදං ගන්තුන්ති ඔවාදං යාචනත්ථාය භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරාමං ගන්තුං.

‘‘ද්වෙ තිස්සො භික්ඛුනියො’’තිපදං ‘‘යාචිත්වා’’තිපදෙ දුතියාකම්මං. ‘‘පෙසෙතබ්බා’’තිපදෙ පඨමාකම්මං. ඔවාදූපසඞ්කමනන්ති ඔවාදස්ස ගහණත්ථාය උපසඞ්කමනං. ආරාමන්ති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරාමං. තතොති ගමනතො පරන්ති සම්බන්ධො. තෙන භික්ඛුනාති ඔවාදපටිග්ගාහකෙන භික්ඛුනා. තන්ති සම්මතං භික්ඛුං.

උස්සහතීති සක්කොති. පාසාදිකෙනාති පසාදං ආවහෙන පසාදජනකෙන කායවචීමනොකම්මෙනාති අත්ථො. සම්පාදෙතූති තිවිධං සික්ඛං සම්පාදෙතු. එත්තාවතාති එත්තකෙන ‘‘පාසාදිකෙන සම්පාදෙතූ’’ති වචනමත්තෙන. හීති ඵලජොතකො. එතන්ති ‘‘තාහී’’තිවචනං.

එත්ථ ච භික්ඛූනං සඞ්ඝගණපුග්ගලවසෙන වචනවාරො තිවිධො හොති, තං තිවිධං වචනවාරං භික්ඛුනීනං සඞ්ඝගණපුග්ගලවසෙන තීහි වචනවාරෙහි ගුණිතං කත්වා නව වචනවාරා හොන්ති, තං ආකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තත්‍රායං වචනක්කමො’’ති. තත්‍රාති පුරිමවචනාපෙක්ඛං. වචනාකාරො පාකටොව.

එකා භික්ඛුනී වා බහූහි භික්ඛුනීඋපස්සයෙහි ඔවාදත්ථාය පෙසිතෙ වචනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භික්ඛුනිසඞ්ඝො ච අය්‍යා’’තිආදි.

තෙනාපීති ඔවාදපටිග්ගාහකෙනාපි ‘‘ඔවාද’’න්තිපදං ‘‘පටිග්ගාහකෙනා’’ති පදෙ කම්මං. පුන ‘‘ඔවාද’’න්තිපදං ‘‘අපටිග්ගහෙතු’’න්තිපදෙ කම්මං. බලති අස්සාසපස්සාසමත්තෙන ජීවති, න පඤ්ඤාජීවිතෙනාති බාලො. ගිලායති රුජතීති ගිලානො. ගමිස්සති ගන්තුං භබ්බොති ගමිකො. අයං පනෙත්ථ යොජනා – ගන්තුං භබ්බො යො භික්ඛු ගමිස්සති ගමනං කරිස්සති, ඉති තස්මා සො භික්ඛු ගමිකො නාම. අථ වා යො භික්ඛු ගන්තුං භබ්බත්තා ගමිස්සති ගමනං කරිස්සති, ඉති තස්මා සො භික්ඛු ගමිකො නාමාති. ‘‘භබ්බො’’ති ච හෙතුඅන්තොගධවිසෙසනං.

තත්ථාති බාලාදීසු තීසු පුග්ගලෙසු. දුතියපක්ඛදිවසෙති පාටිපදතො දුතියපක්ඛදිවසෙ. උපොසථග්ගෙති උපොසථගෙහෙ. තඤ්හි උපොසථං ගණ්හන්ති, උපොසථො වා ගය්හති අස්මින්ති ‘‘උපොසථග්ග’’න්ති වුච්චති. තස්මිං උපොසථග්ගෙ. ‘‘අනාරොචෙතු’’න්ති වචනස්ස ඤාපකං දස්සෙත්වා ‘‘අපච්චාහරිතු’’න්ති වචනස්ස තමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපරම්පි වුත්ත’’න්තිආදි.

තත්ථාති ඔවාදපටිග්ගාහකෙසු භික්ඛූසු. නො චස්සාති නො චෙ අස්ස. සභං වාති සමජ්ජං වා. සා හි සහ භාසන්ති එත්ථ, සන්තෙහි වා භාති දිබ්බතීති ‘‘සභා’’ති වුච්චති, තං සභං වා උපසඞ්කමිස්සාමීති යොජනා. තත්‍රාති තස්මිං සභාදිකෙ. එවං ‘‘තත්ථා’’තිපදෙපි.

චතුද්දසන්නං පූරණො චාතුද්දසො, තස්මිං පවාරෙත්වාති සම්බන්ධො. භික්ඛුසඞ්ඝෙති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සන්තිකෙ, සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. අජ්ජතනාති එත්ථ අස්මිං අහනි අජ්ජ, ඉමසද්දතො අහනීති අත්ථෙ ජ්ජපච්චයො, ඉමසද්දස්ස ච අකාරො, අජ්ජ එව අජ්ජතනා, ස්වත්ථො හි තනපච්චයො. අපරස්මිං අහනි අපරජ්ජ, අපරසද්දතො අහනීති අත්ථෙ ජ්ජපච්චයො සත්තම්‍යන්තොයෙව. එත්ථාති පවාරණෙ, ‘‘අනුජානාමී’’තිආදිවචනෙ වා. හීති සච්චං.

කොලාහලන්ති කොතූහලං. පඨමං භික්ඛුනී යාචිතබ්බාති සඞ්ඝෙන පඨමං භික්ඛුනී යාචිතබ්බා.

තාය භික්ඛුනියා වචනීයො අස්සාති යොජනා. පස්සන්තො පටිකරිස්සතීති වජ්ජාවජ්ජං පස්සන්තො හුත්වා පටිකරිස්සති.

උභින්නන්ති භික්ඛුභික්ඛුනීනං. යථාඨානෙයෙවාති යං යං ඨානං යථාඨානං, තස්මිං යථාඨානෙයෙව. කෙනචි පරියායෙනාති කෙනචි කාරණෙන. අවපුබ්බො වරසද්දො පිහිතත්ථොති ආහ ‘‘පිහිතො’’ති. වචනංයෙවාති ඔවාදවචනංයෙව. පථොති ජෙට්ඨකට්ඨානෙ ඨානස්ස කාරණත්තා පථො. දොසං පනාති අභික්කමනාදීසු ආදීනවං පන. අඤ්ජෙන්තීති මක්ඛෙන්ති. භික්ඛූහි පන ඔවදිතුං අනුසාසිතුං වට්ටතීති යොජනා.

අඤ්ඤන්ති ඔවාදතො අඤ්ඤං. එසොති ගරුධම්මො.

150. ‘‘අධම්මකම්මෙ’’ති එත්ථ කතමං කම්මං නාමාති ආහ ‘‘අධම්මකම්මෙතිආදීසූ’’තිආදි. තත්ථාති අධම්මකම්මධම්මකම්මෙසු.

152. උද්දෙසං දෙන්තො භණති, අනාපත්තීති යොජනා. ඔසාරෙතීති කථෙති. චතුපරිසතීති චතුපරිසස්මිං. තත්‍රාපීති තෙන භික්ඛුනීනං සුණනකාරණෙනාති. පඨමං.

2. අත්ථඞ්ගතසික්ඛාපදං

153. දුතියෙ පරියායසද්දො වාරත්ථොති ආහ ‘‘වාරෙනා’’ති. වාරොති ච අනුක්කමොයෙවාති ආහ ‘‘පටිපාටියාති අත්ථො’’ති. අධිකං චිත්තං ඉමස්සාති අධිචෙතොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අධිචිත්තවතො’’තිආදි. අධිචිත්තං නාම ඉධ අරහත්තඵලචිත්තමෙව, න විපස්සනාපාදකභූතං අට්ඨසමාපත්තිචිත්තන්ති ආහ ‘‘අරහත්තඵලචිත්තෙනා’’ති. ‘‘අධිචිත්තසික්ඛා’’තිආදීසු (පාරා. 45; දී. නි. 3.305; ම. නි. 1.497; අ. නි. 6.105; මහානි. 10) හි විපස්සනාපාදකභූතං අට්ඨසමාපත්තිචිත්තං ‘‘අධිචිත්ත’’න්ති වුච්චති. න පමජ්ජතොති න පමජ්ජන්තස්ස. සාතච්චකිරියායාති සතතකරණෙන. උභො ලොකෙ මුනති ජානාතීති මුනීති ච, මොනං වුච්චති ඤාණං මුනනට්ඨෙන ජානනත්ථෙන, තමස්සත්ථීති මුනීති ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මුනිනොතී’’තිආදි. තත්ථ ‘‘යො මුනති…පෙ… මුනනෙන වා’’තිඉමිනා පඨමත්ථං දස්සෙති, ‘‘මොනං වුච්චති…පෙ… වුච්චතී’’තිඉමිනා දුතියත්ථං දස්සෙති. මුන ගතියන්ති ධාතුපාඨෙසු (සද්දනීතිධාතුමාලායං 15 පකාරන්තධාතු) වුත්තත්තා ‘‘යො මුනතී’’ති එත්ථ භූවාදිගණිකො මුනධාතුයෙව, න කීයාදිගණිකො මුධාතූති දට්ඨබ්බං. අථ වා මුන ඤාණෙති ධාතුපාඨෙසු (සද්දනීතිධාතුමාලායං 17 කියාදිගණික) වුත්තත්තා ‘‘මුනාතී’’ති කීයාදිගණිකොව. ධාත්වන්තනකාරලොපොති දට්ඨබ්බං. ‘‘මොනං වුච්චති ඤාණ’’න්ති චෙත්ථ ඤාණං නාම අරහත්තඤාණමෙව. මොනස්ස පථො මොනපථොති වුත්තෙ සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මාව අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මෙසූ’’ති. අථ වා අධිසීලසික්ඛාදයො අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘තීසු වා සික්ඛාසූ’’ති. පුබ්බභාගපටිපදන්ති අරහත්තඤාණස්ස පුබ්බභාගෙ පවත්තං සීලසමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතං පටිපදං. පුබ්බභාගෙති අරහත්තඤාණස්ස පුබ්බභාගෙ. එත්ථාති ‘‘අධිචෙතසො…පෙ… සික්ඛතො’’ති වචනෙ. ‘‘තාදිනො’’තිපදං ‘‘මුනිනො’’තිපදෙන යොජෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘තාදිසස්ස ඛීණාසවමුනිනො’’ති. එත්ථාති ‘‘සොකා න භවන්ති තාදිනො’’ති වචනෙ. රාගාදයො උපසමෙතීති උපසන්තොති දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘රාගාදීන’’න්ති. සති අස්සත්ථීති සතිමාති කත්වා මන්තුසද්දො නිච්චයොගත්ථොති ආහ ‘‘සතියා අවිරහිතස්සා’’ති.

න කසීයති න විලෙඛීයතීති අකාසො, සොයෙව ආකාසො. අන්තරෙන ඡිද්දෙන ඉක්ඛිතබ්බොති අන්තලික්ඛො. ආකාසො හි චතුබ්බිධො අජටාකාසො, කසිණුග්ඝාටිමාකාසො, පරිච්ඡින්නාකාසො, රූපපරිච්ඡෙදාකාසොති. තත්ථ අජටාකාසොව ඉධාධිප්පෙතො ‘‘අන්තලික්ඛෙ’’ති විසෙසිතත්තා. තෙනාහ ‘‘න කසිණුග්ඝාටිමෙ, න පන රූපපරිච්ඡෙදෙ’’ති. පරිච්ඡින්නාකාසොපි රූපපරිච්ඡෙදාකාසෙන සඞ්ගහිතො. ‘‘ම’’න්ති පදං ‘‘අවමඤ්ඤන්තී’’ති පදෙ කම්මං. එත්තකමෙවාති එතප්පමාණං ‘‘අධිචෙතසො’’තිආදිසඞ්ඛාතං වචනමෙව, න අඤ්ඤං බුද්ධවචනන්ති අත්ථො. අයන්ති චූළපන්ථකො ථෙරො. හන්දාති වස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. මම ආනුභාවං දස්සෙමි, තුම්හෙ පස්සථ ගණ්හථාති අධිප්පායො. වුට්ඨායාති තතො චතුත්ථජ්ඣානතො වුට්ඨහිත්වා. අන්තරාපි ධායතීති එත්ථ පිසද්දස්ස අට්ඨානත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අන්තරධායතිපී’’ති. එසෙව නයො ‘‘සෙය්‍යම්පි කප්පෙතී’’ති එත්ථපි. ථෙරොති චූළපන්ථකො ථෙරො. ඉදං පදං අන්තරන්තරා යුත්තට්ඨානෙසු සම්බන්ධිත්වා ‘‘තඤ්චෙව භණතී’’තිඉමිනා සම්බන්ධිතබ්බං. භාතුථෙරස්සාති ජෙට්ඨකභාතුභූතස්ස මහාපන්ථකථෙරස්ස.

පද්මන්ති ගාථායං තයො පාදා ඉන්දවජිරා, චතුත්ථපාදො උපෙන්දවජිරො. තස්මා පද්මන්ති එත්ථ මකාරෙ පරෙ දුකාරුකාරස්ස ලොපං කත්වා පරක්ඛරං නෙත්වා ‘‘පද්ම’’න්ති ද්විභාවෙන ලිඛිතබ්බං. අවීතගන්ධන්ති එත්ථ වීති දීඝුච්චාරණමෙව යුත්තං. පඞ්කෙ දවති ගච්ඡතීති පදුමං. කොකං දුග්ගන්ධස්ස ආදානං නුදති අපනෙතීති කොකනුදං. සුන්දරො ගන්ධො ඉමස්සාති සුගන්ධං. අයං පනෙත්ථ යොජනා – යථා කොකනුදසඞ්ඛාතං සුගන්ධං පාතො පගෙව බාලාතපෙන ඵුල්ලං විකසිතං අවීතගන්ධං හුත්වා විරොචමානං පදුමං සියා, තථා අඞ්ගීරසං අඞ්ගිතො සරීරතො නිච්ඡරණපභස්සරරසං හුත්වා විරොචමානභූතං අන්තලික්ඛෙ තපන්තං ආදිච්චං ඉව තෙධාතුකෙ තපන්තං සම්මාසම්බුද්ධං පස්සාති.

පගුණන්ති වාචුග්ගතං. තතොති අසක්කුණෙය්‍යතො. නන්ති චූළපන්ථකං. ථෙරොති මහාපන්ථකො ථෙරො නික්කඩ්ඪාපෙසීති සම්බන්ධො. සොති චූළපන්ථකො. අථාති තස්මිං කාලෙ. භගවා ආහාති යොජනා. බුද්ධචක්ඛුනාති ආසයානුසයඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණසඞ්ඛාතෙන සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං චක්ඛුනා. තන්ති චූළපන්ථකං. තස්සාති චූළපන්ථකස්ස. අථාති තස්මිං ආරොචනකාලෙ. අස්සාති චූළපන්ථකස්ස, දත්වාති සම්බන්ධො. රජං මලං හරති අපනෙතීති රජොහරණං, පිලොතිකඛණ්ඩං. සොති චූළපන්ථකො. තස්සාති පිලොතිකඛණ්ඩස්ස, ‘‘අන්ත’’න්තිපදෙ අවයවිසම්බන්ධො. පරිසුද්ධම්පීති පිසද්දො අපරිසුද්ධෙ පිලොතිකඛණ්ඩෙ කා නාම කථාති දස්සෙති. සංවෙගන්ති සන්තාසං භයන්ති අත්ථො. අථාති තස්මිං ආරම්භකාලෙ. අස්සාති චූළපන්ථකස්ස. ‘‘ත’’න්තිපදං ‘‘මමායනභාව’’න්තිපදෙන සම්බන්ධං කත්වා යොජනා කාතබ්බාති. දුතියං.

3. භික්ඛුනුපස්සයසික්ඛාපදං

162. තතියෙ ‘‘ඔවදති පාචිත්තියස්සා’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි විසෙසතො අත්ථො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘අට්ඨහි ගරුධම්මෙහි ඔවදන්තස්සෙව පාචිත්තිය’’න්ති. ඉතොති ඉමස්මා සික්ඛාපදම්හා. යත්ථ යත්ථාති යස්මිං යස්මිං සික්ඛාපදෙ. සබ්බත්ථ තත්ථ තත්ථාති යොජනාති. තතියං.

පකිණ්ණකකථා

එත්ථාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ. ඉදං පකිණ්ණකං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තීණි පාචිත්තියානීති භික්ඛුනො අසම්මතත්තා එකං පාචිත්තියං, සූරියස්ස අත්ථඞ්ගතත්තා එකං, භික්ඛුනුපස්සයං උපසඞ්කමිතත්තා එකන්ති තීණි පාචිත්තියානි. කථන්ති කෙන කාරණෙන හොතීති යොජනා. තත්ථාති භික්ඛුනුපස්සයං. තස්සෙවාති සම්මතස්සෙව භික්ඛුනො. අඤ්ඤෙන ධම්මෙනාති ගරුධම්මෙහි අඤ්ඤෙන ධම්මෙන. දිවා පනාති සූරියුග්ගමනතො තස්ස අනත්ථඞ්ගතෙයෙවාති.

4. ආමිසසික්ඛාපදං

164. චතුත්ථෙ බහුං මානං කතං යෙහීති බහුකතා. බහුකතා හුත්වා න ඔවදන්තීති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න බහුකතා’’තිආදි. ධම්මෙති සීලාදිධම්මෙ. අධිප්පායොති ‘‘න බහුකතා’’තිපදස්ස, ඡබ්බග්ගියානං වා අධිප්පායොති යොජනා. ‘‘කත්තුකාමොති ආදීන’’න්තිපදං ‘‘අත්ථො’’තිපදෙ වාචකසම්බන්ධො.

අසම්මතො නාම ඨපිතො වෙදිතබ්බොති යොජනා. සම්මුතින්ති භික්ඛුනොවාදකසම්මුතිං. පච්ඡා සාමණෙරභූමියං ඨිතොති යොජනාති. චතුත්ථං.

5. චීවරදානසික්ඛාපදං

169. පඤ්චමෙ රථිකායාති රච්ඡාය. සා හි රථස්ස හිතත්තා රථිකාති වුච්චති. සන්දිට්ඨාති සමොධානවසෙන දස්සීයිත්ථාති සන්දිට්ඨා. දිට්ඨමත්තකා මිත්තාති ආහ ‘‘මිත්තා’’ති. සෙසන්ති වුත්තවචනතො සෙසං වචනං. තත්‍රාති චීවරපටිග්ගහණසික්ඛාපදෙ. හීති විසෙසජොතකං. ඉධාති ඉමස්මිං චීවරදානසික්ඛාපදෙති. පඤ්චමං.

6. චීවරසිබ්බනසික්ඛාපදං

175. ඡට්ඨෙ උදායීති එත්ථ මහාඋදායී, කාළුදායී, ලාළුදායීති තයො උදායී හොන්ති. තෙසු තතියොවාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ලාළුදායී’’ති. පභාවෙන ඨාති පවත්තතීති පට්ඨොති කතෙ පටිබලොව ලබ්භති. තෙනාහ ‘‘පටිබලො’’ති. නිපුණොති කුසලො. ‘‘පටිභානෙන කතචිත්ත’’න්තිඉමිනා ‘‘පටිභානචිත්ත’’න්ති පදස්ස මජ්ඣෙ පදලොපං දස්සෙති. සොති ලාළුදායී අකාසීති සම්බන්ධො. තස්සාති චීවරස්ස. ‘‘යථාසංහට’’න්ති එත්ථ එවසද්දො අජ්ඣාහරිතබ්බොති ආහ ‘‘යථාසංහටමෙවා’’ති.

176. යං චීවරං නිවාසිතුං වා පාරුපිතුං වා සක්කා හොති, තං චීවරං නාමාති යොජනා. එවං හීති එවමෙව. ‘‘දුක්කට’’න්තිඉමිනා ‘‘සයං සිබ්බති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති එත්ථ අන්තරාපත්තිං දස්සෙති. ආරාති සූචි. සා හි අරති නිස්සඞ්ගවසෙන ගච්ඡති පවිසතීති ‘‘ආරා’’ති වුච්චති, තස්සා පථො ගමනං ආරාපථො, තස්මිං, ආරාපථස්ස නීහරණාවසානත්තා ‘‘නීහරණෙ’’ති වුත්තං. සතක්ඛත්තුම්පීති අනෙකක්ඛත්තුම්පි. ආණත්තොති ආණාපීයතීති ආණත්තො. ‘‘ආණාපිතො’’ති වත්තබ්බෙ ණාපෙසද්දස්ස ලොපං, ඉකාරස්ස ච අකාරං කත්වා, ‘‘ආදත්තෙ’’ති ආඛ්‍යාතපදෙ තෙවිභත්තියා විය තපච්චයස්ස ච ද්විභාවං කත්වා එවං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සකිං චීවරං සිබ්බාති වුත්තො’’ති. අථ පනාති තතො අඤ්ඤථා පන. ආණත්තස්සාති ආණාපිතස්ස. සම්බහුලානිපි පාචිත්තියානි හොන්තීති සම්බන්ධො.

යෙපි නිස්සිතකා සිබ්බන්තීති යොජනා, ආචරියුපජ්ඣායෙසු සිබ්බන්තෙසූති සම්බන්ධො. තෙසන්ති ආචරියුපජ්ඣායානං. තෙසම්පීති නිස්සිතකානම්පි. ඤාතිකානං භික්ඛුනීනං චීවරන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අන්තෙවාසිකෙහී’’තිපදං ‘‘සිබ්බාපෙන්තී’’තිපදෙ කාරිතකම්මං. තත්‍රාපීති ආචරියුපජ්ඣායෙහි සිබ්බාපනෙපි. ‘‘අන්තෙවාසිකෙ’’තිපදං ‘‘වඤ්චෙත්වා’’තිපදෙ සුද්ධකම්මං, ‘‘සිබ්බාපෙන්තී’’තිපදෙ කාරිතකම්මං. ඉතරෙසන්ති ආචරියුපජ්ඣායානන්ති. ඡට්ඨං.

7. සංවිධානසික්ඛාපදං

181. සත්තමෙ ‘‘තාසං භික්ඛුනීනං පච්ඡා ගච්ඡන්තීන’’න්ති පදානි ‘‘පත්තචීවර’’න්ති පාඨසෙසෙන යොජෙතබ්බානීති ආහ ‘‘පච්ඡා ගච්ඡන්තීනං පත්තචීවර’’න්ති. තා භික්ඛුනියො පච්ඡා ගච්ඡන්තියොති විභත්තිවිපල්ලාසං කත්වා ‘‘දූසෙසු’’න්තිපදෙන යොජෙතබ්බානීති ආහ ‘‘තා භික්ඛුනියො චොරා දූසයිංසූ’’ති. අථ වා විභත්තිවිපල්ලාසමකත්වා ‘‘අච්ඡින්දිංසූ’’ති පදෙ ‘‘පත්තචීවර’’න්තිපදං අජ්ඣාහරිත්වා ‘‘දූසෙසු’’න්තිපදෙ ‘‘සීල’’න්ති පාඨං අජ්ඣාහරිත්වා යොජෙතබ්බන්ති දට්ඨබ්බං.

182-3. සංපුබ්බො, විපුබ්බො ච ධාධාතු ත්වාපච්චයො හොතීති ආහ ‘‘සංවිදහිත්වා’’ති. කුක්කුටොති තම්බචූළො. සො හි කුකති ආහාරත්ථං පාණකාදයො ආදදාතීති කුක්කුටො. අයන්ති ගාමො. අධිකරණෙ ණොති ආහ ‘‘සම්පදන්ති එත්ථා’’ති. එත්ථාති ච එතස්මිං ගාමෙ. උත්තරපදස්ස අධිකරණත්ථත්තා පුබ්බපදෙන ඡට්ඨීසමාසොති ආහ ‘‘කුක්කුටාන’’න්තිආදි. එවං ණසද්දස්ස අධිකරණත්ථං, පුබ්බපදෙන ඡට්ඨීසමාසඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි ණසද්දස්ස භාවත්ථං, පුබ්බපදෙන බාහිරත්ථසමාසඤ්ච දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අථ වා’’ති. තත්ථාති පච්ඡිමපාඨෙ. උප්පතිත්වාති උඩ්ඩිත්වා උද්ධං ආකාසං ලඞ්ගිත්වාති අත්ථො. එත්ථාති පච්ඡිමපාඨෙ. ද්විධාති පදගමනපක්ඛගමනවසෙන ද්විපකාරෙන. ‘‘උපචාරො න ලබ්භතී’’තිඉමිනා ගාමන්තරො න හොති, එකගාමොයෙව පන හොති, තස්මා ආපත්තිපි එකායෙව හොතීති දස්සෙති. පච්චූසෙති පභාතෙ. සො හි පටිවිරුද්ධං තිමිරං උසෙති නාසෙතීති පච්චූසොති වුච්චති. වස්සන්තස්සාති රවන්තස්ස. ‘‘වචනතො’’තිපදං ‘‘ආපත්තියෙවා’’තිපදෙ ඤාපකහෙතු. රතනමත්තන්තරොති කුක්කුපමාණෙන බ්‍යවධානො.

තත්‍රාති ‘‘ගාමන්තරෙ ගාමන්තරෙ’’ති වචනෙ. හීති විත්ථාරො. උභොපීති භික්ඛුභික්ඛුනියොපි සංවිදහන්තීති සම්බන්ධො. න වදන්තීති අට්ඨකථාචරියා න කථයන්ති. චතුන්නං මග්ගානං සමාගමට්ඨානං චතුක්කං, ද්වින්නං, තිණ්ණං, චතුක්කතො අතිරෙකානං වා මග්ගානං සම්බද්ධට්ඨානං සිඞ්ඝාටකං. තත්‍රාපීති උපචාරොක්කමනෙපි. ගාමතොති අත්තනො ගාමතො. යාව න ඔක්කමන්ති, තාවාති යොජනා. සන්ධායාති ආරබ්භ. අථාති තස්මිං නික්ඛමනකාලෙ. ද්වෙපීති භික්ඛුභික්ඛුනියොපි ගච්ඡන්තීති සම්බන්ධො. තන්ති වචනං.

හීති විසෙසො. ‘‘ගාමන්තරෙ ගාමන්තරෙ’’ති පුරිමස්මිං නයෙ අතික්කමෙ අනාපත්ති, ඔක්කමනෙ ආපත්තීති අයං විසෙසො.

184. ගතපුබ්බත්ථාති ගතපුබ්බා අත්ථ භවථාති අත්ථො. එහි ගච්ඡාමාති වා ආගච්ඡෙය්‍යාසීති වා වදතීති යොජනා. චෙතියවන්දනත්ථන්ති ථූපස්ස වන්දිතුං.

185. විසඞ්කෙතෙනාති එත්ථ කාලවිසඞ්කෙතො, ද්වාරවිසඞ්කෙතො, මග්ගවිසඞ්කෙතොති තිවිධො. තත්ථ කාලවිසඞ්කෙතෙනෙව අනාපත්තිං සන්ධාය ‘‘විසඞ්කෙතෙන ගච්ඡන්ති, අනාපත්තී’’ති ආහ. ද්වාරවිසඞ්කෙතෙන වා මග්ගවිසඞ්කෙතෙන වා ආපත්තිමොක්ඛො නත්ථි. තමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුරෙභත්ත’’න්තිආදි. චක්කසමාරුළ්හාති ඉරියාපථචක්කං වා සකටචක්කං වා සම්මා ආරුළ්හා. ජනපදාති ජනකොට්ඨාසා. පරියායන්තීති පරි පුනප්පුනං යන්ති ච ආයන්ති චාති. සත්තමං.

8. නාවාභිරුහනසික්ඛාපදං

188. අට්ඨමෙ සහ අඤ්ඤමඤ්ඤං ථවනං අභිත්ථවනං සන්ථවො, සඞ්ගමොති වුත්තං හොති. මිත්තභාවෙන සන්ථවො මිත්තසන්ථවො, ලොකෙහි අස්සාදෙතබ්බො ච සො මිත්තසන්ථවො චෙති ලොකස්සාදමිත්තසන්ථවො, තස්ස වසො පභූ, තෙන වා ආයත්තොති ලොකස්සාදමිත්තසන්ථවවසො, තෙන. උද්ධං ගච්ඡතීති උද්ධංගාමිනීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උද්ධ’’න්තිආදි. උද්ධන්ති ච ඉධ පටිසොතො. තෙනාහ ‘‘නදියා පටිසොත’’න්ති. ‘‘උද්ධංගාමිනි’’න්තිමාතිකාපදං ‘‘උජ්ජවනිකායා’’තිපදභාජනියා සංසන්දෙන්තො ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. යොති භික්ඛු. උද්ධං ජවනතොති පටිසොතං ගමනතො. තෙනාති තෙන හෙතුනා. අස්සාති ‘‘උද්ධංගාමිනි’’න්තිපදස්ස. අනුසොතං ඉධ අධො නාමාති ආහ ‘‘අනුසොත’’න්ති. අස්සපීති පිසද්දො පුරිමාපෙක්ඛො. තත්ථාති ‘‘උද්ධංගාමිනිං වා අධොගාමිනිං වා’’තිවචනෙ. යන්ති නාවං හරන්තීති සම්බන්ධො. සම්පටිපාදනත්ථන්ති සම්මා පටිමුඛං පාදනත්ථං, උජුපජ්ජාපනත්ථන්ති අත්ථො. එත්ථාති නාවායං. ‘‘ඨපෙත්වා’’තිපදභාජනිමපෙක්ඛිත්වා ‘‘උපයොගත්ථෙ නිස්සක්කවචන’’න්ති ආහ. ‘‘අඤ්ඤත්‍රා’’ති මාතිකාපදෙ අපෙක්ඛිතෙ නිස්සක්කත්ථෙ නිස්සක්කවචනම්පි යුජ්ජතෙව.

189. එකං තීරං අගාමකං අරඤ්ඤං හොතීති යොජනා. අද්ධයොජනගණනාය පාචිත්තියානි හොන්තීති සම්බන්ධො. මජ්ඣෙන ගමනෙපීති පිසද්දො අගාමකඅරඤ්ඤතීරපස්සෙන ගමනෙ කා නාම කථාති දස්සෙති. න කෙවලං නදියාති කෙවලං නදියා එව අනාපත්ති නාති යොජනා, අඤ්ඤෙසුපි සමුද්දාදීසු අනාපත්තීති අධිප්පායො. යොපි භික්ඛු ගච්ඡතීති සම්බන්ධො. හීති සච්චං, යස්මා වා.

191. කාලවිසඞ්කෙතො, තිත්ථවිසඞ්කෙතො, නාවාවිසඞ්කෙතොති තිවිධො විසඞ්කෙතො. තත්ථ කාලවිසඞ්කෙතෙන අනාපත්තිං සන්ධාය ‘‘විසඞ්කෙතෙන අභිරුහන්තී’’ති වුත්තං. අඤ්ඤෙන විසඞ්කෙතෙන ආපත්තියෙව, තමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉධාපී’’තිආදීති. අට්ඨමං.

9. පරිපාචිතසික්ඛාපදං

192. නවමෙ මහානාගෙසූති මහාඅරහන්තෙසු තිට්ඨමානෙසු සන්තෙසු, චෙතකෙ පෙස්සභූතෙ නවකෙ භික්ඛූ නිමන්තෙතීති අධිප්පායො. ඉතරථාති විභත්තිවිපල්ලාසතො වා පාඨසෙසතො වා අඤ්ඤෙන පකාරෙන. අන්තරං මජ්ඣං පත්තා කථා අන්තරකථාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අවසාන’’න්තිආදි. පකිරීයිත්ථාති පකතා, න පකතා විප්පකතාති වුත්තෙ කරියමානකථාවාති ආහ ‘‘කරියමානා හොතී’’ති. අද්ධච්ඡිකෙනාති උපඩ්ඪචක්ඛුනා. තෙහීති ථෙරෙහි.

194. ලද්ධබ්බන්ති ලද්ධාරහං. අස්සාති ‘‘භික්ඛුනිපරිපාචිත’’න්තිපදස්ස. සම්මා ආරභිතබ්බොති සමාරම්භොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමාරද්ධං වුච්චතී’’ති. පටියාදිතස්සාති පරිපාචිතස්ස භත්තස්ස. ගිහීනං සමාරම්භොති ගිහිසමාරම්භො, කත්වත්ථෙ චෙතං සාමිවචනං. තතොති තතො භත්තතො. අඤ්ඤත්‍රාති විනා. තමත්ථං විවරන්තො ආහ ‘‘තං පිණ්ඩපාතං ඨපෙත්වා’’ති. පදභාජනෙ පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ඤාතකපවාරිතෙහී’’තිපදං ‘‘අසමාරද්ධො’’තිපදෙ කත්තා. අත්ථතොති භික්ඛුනිඅපරිපාචිතඅත්ථතො. තස්මාති යස්මා අත්ථතො සමාරද්ධොව හොති, තස්මා.

195. පටියාදිතන්ති පටියත්තං. පකතියා පටියත්තං පකතිපටියත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පකතියා’’තිආදි. මහාපච්චරියං පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තස්සාති තස්සෙව භික්ඛුනො. අඤ්ඤස්සාති තතො අඤ්ඤස්ස භික්ඛුනො.

197. භික්ඛුනිපරිපාචිතෙපීති පිසද්දො භික්ඛුනිඅපරිපාචිතෙ කා නාම කථාති දස්සෙතීති. නවමං.

10. රහොනිසජ්ජසික්ඛාපදං

198. දසමෙ පාළිඅත්ථො චාති එත්ථ පාළිසද්දො විනිච්ඡියසද්දෙ ච යොජෙතබ්බො ‘‘පාළිවිනිච්ඡයො’’ති. හීති සච්චං, යස්මා වා. ‘‘ඉදං සික්ඛාපද’’න්තිපදං ‘‘එකපරිච්ඡෙද’’න්තිපදෙ තුල්‍යත්ථකත්තා, ‘‘පඤ්ඤත්ත’’න්තිපදෙ කම්මං. උපරීති අචෙලකවග්ගෙති. දසමං.

ඔවාදවග්ගො තතියො.