1. පරිමණ්ඩලවග්ග-අත්ථයොජනා

සික්ඛිතසික්ඛෙන තීසු සික්ඛාසු චතූහි මග්ගෙහි සික්ඛිතසික්ඛෙන තාදිනා අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි අකම්පියට්ඨෙන තාදිනා, ඉට්ඨානිට්ඨෙසු වා අවිකාරට්ඨෙන තාදිනා භගවතා යානි සික්ඛාපදානි ‘‘සෙඛියානී’’ති භාසිතානි, දානි තෙසම්පි සික්ඛාපදානං අයම්පි වණ්ණනාක්කමො භවතීති යොජනා.

576. තත්ථාති සෙඛියසික්ඛාපදෙසු, අත්ථො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. ‘‘සමන්තතො’’තිඉමිනා පරිත්‍යූපසග්ගස්සත්ථං දස්සෙති. ‘‘නාභිමණ්ඩලං ජාණුමණ්ඩල’’න්ති එත්ථ උද්ධංසද්දො ච අධොසද්දො ච අජ්ඣාහරිතබ්බොති ආහ ‘‘උද්ධ’’න්තිආදි. අට්ඨඞ්ගුලමත්තන්ති භාවනපුංසකං, නිවාසෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. තතොති අට්ඨඞ්ගුලමත්තතො. යථා පටිච්ඡන්නං හොති, එවං නිවාසෙන්තස්සාති යොජනා. තත්‍රිදං පමාණන්ති තස්ස නිවාසනස්ස ඉදං පමාණං. තාදිසස්සාති දීඝතො මුට්ඨිපඤ්චකස්ස තිරියං අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථස්ස නිවාසනස්ස. ජාණුමණ්ඩලං පටිච්ඡාදනත්ථං වට්ටතීති යොජනා. තත්ථාති චීවරෙසු. න තිට්ඨතීති විරළත්තා න තිට්ඨති. තිට්ඨතීති ඝනත්තා තිට්ඨති.

නිවාසෙන්තස්ස චාතිඑත්ථ චසද්දො අවධාරණත්ථො, නිවාසෙන්තස්සෙවාති අත්ථො. කෙවලං එවං නිවාසෙන්තස්සෙව දුක්කටං න හොති, අථ ඛො තථා නිවාසෙන්තස්සාපි දුක්කටමෙවාති යොජනා. යෙ පන නිවාසනදොසාති සම්බන්ධො. අඤ්ඤෙති පුරතො ච පච්ඡතො ච ඔලම්බෙත්වා නිවසනතො අඤ්ඤෙ. තෙ සබ්බෙති සබ්බෙ තෙ නිවාසනදොසා. එත්ථාති ඉමස්මිං විභඞ්ගෙ. තත්ථෙවාති ඛන්ධකෙයෙව.

අසඤ්චිච්ච නිවාසෙන්තස්ස අනාපත්තීති සම්බන්ධො. එසෙව නයො ‘‘අසතියා’’ති එත්ථාපි. අජානන්තස්සාති එත්ථ අජානනං දුවිධං නිවාසනවත්තස්ස අජානනං, ආරූළ්හොරූළ්හභාවස්ස අජානනන්ති. තත්ථ ආරූළ්හොරූළ්හභාවස්ස අජානනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අජානන්තස්සා’’ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අජානන්තස්සාති එත්ථා’’තිආදි. හීති සච්චං. තස්සාති නිවාසනවත්තස්ස. අස්සාති භික්ඛුනො. තං පනාති ආපත්තිතො අමොක්ඛනං පන. තස්මාති යස්මා යුජ්ජති, තස්මා. යොති භික්ඛු. කුරුන්දියං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. සුක්ඛා ජඞ්ඝා ඉමස්සාති සුක්ඛජඞ්ඝො. මහන්තං පිණ්ඩිකමංසං ඉමස්සාති මහාපිණ්ඩිකමංසො. තස්සාති භික්ඛුස්ස.

වණොති අරු. තඤ්හි වණති ගත්තවිචුණ්ණනං කරොතීති වණොති වුච්චති. වාළමිගා වා චොරා වාති එත්ථ වාසද්දො අවුත්තසම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන අඤ්ඤාපි උදකචික්ඛල්ලාදයො ආපදා සඞ්ගය්හන්ති.

577. ඉධාති ඉමස්මිං විභඞ්ගෙ, සික්ඛාපදෙ වා. උභො කණ්ණෙති පුරතො ච පච්ඡතො ච නිග්ගතෙ ද්වෙ කණ්ණෙ. අවිසෙසෙනාති ‘‘අන්තරඝරෙ’’ති ච ‘‘ආරාමෙ’’ති ච විසෙසං අකත්වා සාමඤ්ඤෙන. විහාරෙපීති සඞ්ඝසන්නිපාතබුද්ධුපට්ඨානථෙරුපට්ඨානාදිකාලං සන්ධාය වුත්තං.

578. කායෙකදෙසෙ කායසද්දො වත්තතීති ආහ ‘‘ජාණුම්පි උරම්පී’’ති. ‘‘න සීසං පාරුතෙනා’’තිඉමිනා ‘‘සුප්පටිච්ඡන්නෙනා’’තිපදස්ස අතිබ්‍යාපිතදොසං පටික්ඛිපති. ගණ්ඨිකන්ති පාසො. සො හි ගන්ථෙති බන්ධතීති වා, ගන්ථෙති බන්ධති එත්ථාති වා කත්වා ගන්ථිකොති වුච්චති. න්ථකාරස්ස වාණ්ඨකාරෙ කතෙ ගණ්ඨිකො, තං ගණ්ඨිකං පටිමුඤ්චිත්වා. උභො කණ්ණෙති චීවරස්ස ද්වෙ කොණෙ. ගලවාටකතොති එත්ථ ගලොති කණ්ඨො. සො හි ඛජ්ජභොජ්ජලෙය්‍යපෙය්‍යසඞ්ඛාතං චතුබ්බිධං අසනං ගලති පන්නො හුත්වා කුච්ඡියං පතති ඉතොති ගලොති වුච්චති. ආවාටොයෙව ඛුද්දකට්ඨෙන ආවාටකො, ඛුද්දකත්ථෙ කො. ගලෙ ඨිතො ආවාටකො ගලවාටකො. අකාරතො හි ආකාරස්ස ලොපො ‘‘පප’’න්තිආදීසු (ජා. 1.1.2) විය. එත්ථ හි පආපන්ති පදච්ඡෙදො, අකාරතො ආකාරස්ස ච ලොපො. පවද්ධං ආපං පපං, මහන්තං උදකන්ති අත්ථො. සීසං විවරිත්වාති සම්බන්ධො.

579. වාසං උපගතොති වා වාසෙන උපගතොති වා අත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘වාසත්ථාය උපගතස්සා’’ති.

580. හත්ථපාදෙ අකීළන්තො සුසංවුතො නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘හත්ථං වා පාදං වා අකීළාපෙන්තො’’ති.

582. ඔක්ඛිත්තචක්ඛූති එත්ථ ඔසද්දො හෙට්ඨාපරියායොති ආහ ‘‘හෙට්ඨා ඛිත්තචක්ඛූ’’ති. ‘‘හුත්වා’’තිඉමිනා කිරියාවිසෙසනභාවං දස්සෙති. යුගයුත්තකොති යුගෙ යුත්තකො. දමියිත්ථාති දන්තො. ආභුසො ජානාති කාරණාකාරණන්ති ආජානෙය්‍යො. එත්තකන්ති චතුහත්ථපමාණං. යො ගච්ඡති, අස්ස භික්ඛුනො දුක්කටා ආපත්ති හොතීති යොජනා. ‘‘පරිස්සයභාව’’න්ති ච ‘‘පරිස්සයාභාව’’න්ති ච ද්වෙ පාඨා යුජ්ජන්තියෙව.

584. ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙති ඉමං පකාරං ඉත්ථං චීවරුක්ඛිපනං, භවති ගච්ඡතීති භූතො, භික්ඛු. ලක්ඛීයති අනෙනාති ලක්ඛණං, චීවරං. ඉත්ථං භූතො ඉත්ථම්භූතො, තස්ස ලක්ඛණං ඉත්ථම්භූතලක්ඛණං, තස්මිං. කරණවචනං දට්ඨබ්බන්ති යොජනා. ඉත්ථම්භූතලක්ඛණං නාම කිරියාවිසෙසනස්ස සභාවොති ආහ ‘‘එකතො වා…පෙ… හුත්වාති අත්ථො’’ති. අන්තොඉන්දඛීලතොති ගාමස්ස අන්තොඉන්දඛීලතොති. පඨමො වග්ගො.